Ë Ö Ü ß Ò Â ß Å Í Ñ È Ê Ë Î Ï Å Ä È É À Ë À Ð
ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍ ÌÈËËÈ ÅËÌËßÐ ÀÊÀÄÅÌÈÉÀÑÛ
Í ß Ñ È Ì È À Ä Û Í À Ä È Ë × È Ë È Ê È Í Ñ Ò È Ò Ó Ò Ó
ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍ
Ä È Ë È Í È Í È Ç À Ù Ë Û
ËÖÜßÒÈ
ÛÄÞÐÄ ÚÈËÄÄßÀÁÚ×ÄCildØßÐÃ-ÃßÐÁ
Á À Ê Û 2006
Áó êèòàá “Àçÿðáàéúàí äèëèíèí èçàùëû ëöüÿòè” Û úèëä (Áàêû, Àçÿðáàéúàí
Åëìëÿð Àêàäåìèéàñû íÿøðèééàòû, 1966), ÛÛ úèëä (Áàêû, Åëì, 1980),
ÛÛÛ úèëä (Áàêû, Åëì, 1983) âÿ ÛV úèëä (Áàêû, Åëì, 1987)
íÿøðëÿðè ÿñàñûíäà òÿêðàð íÿøðÿ ùàçûðëàíìûøäûð
Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí ìöõáèð öçâö,
ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó, ïðîôåññîð
ßëèùåéäÿð Îðóúîâóí
ðÿùáÿðëèéè âÿ öìóìè ðåäàêòÿñè èëÿ
Òÿðòèá÷èëÿð:
ßëèùåéäÿð Îðóúîâ, Áÿùðóç Àáäóëëàéåâ, Íÿðýèç Ðÿùèìçàäÿ
Íÿøðÿ ùàçûðëàéàíû, òÿêìèëëÿøäèðÿíè âÿ ðåäàêòîðó:
Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí ìöõáèð öçâö
ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó, ïðîôåññîð
Àüàìóñà Àõóíäîâ
494.36131-dc21
AZE
Àçÿðáàéúàí äèëèíèí èçàùëû ëöüÿòè. Äþðä úèëääÿ. I úèëä. Áàêû, “Øÿðã-Ãÿðá”,
2006, 744 ñÿù.
ISBN10 9952-34-023-0
ISBN13 978-9952-34-023-5
© “ØßÐÃ-ÃßÐÁ”, 2006
ÞÍ ÑÞÇ
“Àçÿðáàéúàí äèëèíèí èçàùëû ëöüÿòè” êå÷ÿí ÿñðèí 40-úû èëëÿðèíäÿí ùàçûðëàíìàüà
áàøëàíñà äà, áèðèíúè úèëäè 1966-úû èëäÿ èøûã öçö ýþðìöøäöð. Ùÿìèí úèëäè ýþðêÿìëè
ëåêñèêîãðàô âÿ ëöüÿò÷è àëèì, Äþâëÿò ìöêàôàòû ëàóðåàòû, Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Åëìëÿð Àêà-
äåìèéàñûíûí ìöõáèð öçâö, ô.å.ä., ïðîôåññîð ßëèùåéäÿð Îðóúîâ òÿðòèá åòìèøäè. Ëöüÿòèí
ðåäàêòîðó ßêðÿì Úÿôÿð èäè. Ðåäàêñèéà ùåéÿòèíÿ èñÿ Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Åëìëÿð Àêà-
äåìèéàñûíûí àêàäåìèêëÿðè Ìÿììÿä Àðèô Äàäàøçàäÿ âÿ Ìÿììÿäàüà Øèðÿëèéåâ,
î úöìëÿäÿí ßëèùåéäÿð Îðóúîâ âÿ Ðÿñóë Ðöñòÿìîâ äàõèë èäèëÿð.
Ëöüÿòèí èêèíúè úèëäèíèí íÿøðè ö÷öí 14 èë âàõò ëàçûì îëäó. Áó úèëäèí òÿðòèáè èëÿ
ô.å.í. Áÿùðóç Àáäóëëàéåâ, ô.å.ä., ïðîôåññîð ßëèùåéäÿð Îðóúîâ, ô.å.í. Íÿðýèç Ðÿùèì-
çàäÿ, ô.å.í. Ìÿììÿäùöñåéí Õÿëèôÿçàäÿ âÿ Ìèêàéûë Ðçàãóëóçàäÿ ìÿøüóë îëìóø-
äóëàð. Ðåäàêòîðó ßëèùåéäÿð Îðóúîâ èäè. Ö÷öíúö úèëäèí íÿøðè ÷îõ ÷ÿêìÿäè. 3 èë
ñîíðà îõóúóëàð èçàùëû ëöüÿòèí ö÷öíúö úèëäèíè äÿ ÿëäÿ åòäèëÿð. Êèòàáûí ðåäàêòîðó éåíÿ
ßëèùåéäÿð Îðóúîâ èäè. Ðåäàêñèéà ùåéÿòèíÿ ô.å.ä., ïðîôåññîð Âàãèô Àñëàíîâ äàõèë
åäèëìèøäè.
Íÿùàéÿò, ñîíóíúó – äþðäöíúö úèëä îõóúóëàðà 1987-úè èëäÿ òÿãäèì åäèëäè. Êèòà-
áûí òÿðòèá÷èëÿðè, ðåäàêòîðó âÿ ðåäàêñèéà ùåéÿòè äÿ äÿéèøìÿç ãàëìûøäû.
Áåëÿëèêëÿ, 60 èëëèê òÿðòèá, 21 èëëèê ÷àï þìðö îëàí íÿùÿíý áèð ëöüÿò þëêÿíèí
ùÿéàòûíäà áþéöê ìÿäÿíè áèð ùàäèñÿ êèìè ãàðøûëàíìûøäû.
Èëê úèëäèíèí íÿøðèíäÿí êå÷ÿí ãûðõ èëÿ éàõûí çàìàí ÿðçèíäÿ ÿäÿáè äèëèìèçäÿ,
þçÿëëèêëÿ, îíóí ëöüÿò òÿðêèáèíäÿ õåéëè äÿéèøèêëèêëÿðèí éàðàíìàñû, ìöÿééÿí ãðàì-
ìàòèê âÿ öñëóáè òÿêìèëëÿøìÿíèí îëìàñû òàìàìèëÿ òÿáèèäèð. Øöáùÿ éîõäóð êè, áó
äÿéèøèêëèêëÿð ëöüÿòèí ñþçëöéöíÿ âÿ ìÿãàëÿëÿðèíÿ äÿ þç òÿñèðèíè ýþñòÿðìèøäèð âÿ áó,
þç íþâáÿñèíäÿ, äèëèìèçèí ëöüÿò òÿðêèáèíÿ éåíèäÿí íÿçÿð ñàëìàüà, ëöüÿòè éåíè éàðàí-
ìûø ñþçëÿðëÿ çÿíýèíëÿøäèðìÿéÿ, ëöüÿò ìÿãàëÿëÿðèíäÿ ìöÿééÿí ðåäàêòÿ èøëÿðè àïàð-
ìàüà åùòèéàú äîüóðìóøäóð. Áó ñþçëÿð ýöíäÿëèê ùÿéàòûìûçäàí àëûíûá, îõóúóëàðà òÿã-
äèì îëóíàí áó ìþùòÿøÿì ëöüÿòÿ äàõèë åäèëìÿêëÿ ìöàñèðëÿøäèðèëìèø, áóýöíêö îõóúóëàð
ö÷öí éàðàðëû îëìàñûíà ÷àëûøûëìûøäûð.
Ëöüÿòèí áèðèíúè úèëäèíÿ 150-äÿí àðòûã ñþç ÿëàâÿ åäèëìèøäèð.
Ëöüÿòèí êèðèë ÿñàñëû Àçÿðáàéúàí ÿëèôáàñûíäàí ëàòûí ãðàôèêàëû Àçÿðáàéúàí ÿëèôáà-
ñûíà êå÷èðèëìÿñè, òÿáèè îëàðàã, ëöüÿòèí ãóðóëóøóíäà, ðåäàêñèéà ùåéÿòèíèí òÿðêèáèíäÿ,
òÿðòèá÷èëÿðèí êèìëèéèíäÿ ìöÿééÿí äÿéèøèêëèêëÿðÿ ñÿáÿá îëìóøäóð. Áàøãà ñþçëÿ,
ÿââÿëêè íÿøðäÿ áèðèíúè úèëä À, Á, Â, Ã, èêèíúè Ä, Å, ß, Æ, Ç, È, É, ö÷öíúö Ê, Ý, Ë,
Ì, Í, Î, Þ, Ï, Ð, äþðäöíúö Ñ, Ò, Ó, Ö, Ô, Õ, Ù, ×, Ú, Ø ùÿðôëÿðè èëÿ áàøëàéàí ñþçëÿðè
5
ÿùàòÿ åäèðäèñÿ, èíäèêè íÿøðäÿ áèðèíúè úèëä À, Á, Ú, ×, Ä, èêèíúè úèëä Å, ß, Ô, Ý, Ù,
Õ, È, Æ, Ê, ö÷öíúö úèëä Ã, Ë, Ì, Í, Î, Þ, Ï, Ð, äþðäöíúö úèëä èñÿ Ñ, Ø, Ò, Ó, Ö, Â,
É, Ç ùÿðôëÿðè èëÿ áàøëàéàí ñþçëÿðèí øÿðùèíÿ, èçàùûíà ùÿñð îëóíìóøäóð. Áåëÿëèêëÿ,
áèðèíúè íÿøðäÿ ùÿð úèëä ùàããûíäà âåðèëÿí èíôîðìàòèâ ìàòåðèàëëàð éåíè íÿøðäÿêè
úèëäëÿðÿ óéüóí ýÿëìèð. Éÿíè, áèðèíúè úèëäèí “Ýèðèø”, “Ëöüÿòäÿí èñòèôàäÿ ö÷öí ëàçûì
îëàí ìÿëóìàò”, “ßñàñ ìÿíáÿëÿð” áþëìÿëÿðè íÿçÿðÿ àëûíìàçñà, áöòöí áàøãà áþëìÿ-
ëÿð ëöüÿòèí ãóðóëóøóíà, ëàòûí ãðàôèêàëû ÿëèôáàíûí òÿëÿáèíÿ óéüóí îëàðàã äÿéèøäèðèëìèø,
ìÿëóìàò éöêëö ìÿòíëÿð éåíèäÿí éàçûëìûø, áÿçè èíôîðìàòèâ ãåéäëÿð ÷ûõàðûëìûøäûð.
Ëöüÿòèí áèðèíúè úèëäèíèí À âÿ Á ùÿðôëÿðèíè Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Åëìëÿð Àêàäåìè-
éàñûíûí ìÿðùóì ìöõáèð öçâö ßëèùåéäÿð Îðóúîâ, Ú, × âÿ Ä ùÿðôëÿðèíè ßëèùåéäÿð
Îðóúîâ, ôèëîëîýèéà åëìëÿðè íàìèçÿäëÿðè Áÿùðóç Àáäóëëàéåâ âÿ Íÿðýèç Ðÿùèìçàäÿ
òÿðòèá åòìèøëÿð.
Ëöüÿòèí “Ýèðèø” âÿ “Ëöüÿòäÿí èñòèôàäÿ ö÷öí ëàçûì îëàí ìÿëóìàò” ùèññÿëÿðèíè
Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí ìöõáèð öçâö ßëèùåéäÿð Îðóúîâ éàç-
ìûøäûð.
Àüàìóñà Àõóíäîâ
Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Åëìëÿð
Àêàäåìèéàñûíûí ìöõáèð öçâö
6
ÝÈÐÈØ
“Àçÿðáàéúàí äèëèíèí èçàùëû ëöüÿòè” ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ íîðìàòèâ áèð ëöüÿòäèð,
éÿíè î: à) ñþçëÿðèí äöçýöí èøëÿíìÿ ôîðìàñûíû ýþñòÿðìÿéè; á) îíëàðûí ìÿíàëàðûíû âÿ
ìÿíà èíúÿëèêëÿðèíè âåðìÿéè; ú) ùÿð ùàíñû áèð ñþçöí (âÿ éà îíóí ìÿíàñûíûí) èøëÿíäèéè
ñàùÿíèí ùöäóä âÿ ÷ÿð÷èâÿñèíè ìöÿééÿí åòìÿéè; ÷) ñþçëÿðèí íÿ ìÿíàäà âÿ éà íÿ
êèìè òÿðêèáëÿðäÿ èøëÿíäèéèíè ìöõòÿëèô ÿäÿáè ìÿõÿçëÿðäÿí ýþòöðöëìöø ñèòàò, éà
ìèñàëëàðëà ýþñòÿðìÿéè; ä) ñþçëÿðèí ãðàììàòèê èçàùûíà (õàðàêòåðèñòèêàñûíà) ìöÿééÿí
éåð âåðìÿéè íÿçÿðäÿ òóòóð.
Ëöüÿòèí ÿñàñ âÿçèôÿñè ÿäÿáè äèëèìèçèí ëöüÿò òÿðêèáèíè ÿêñ åòäèðìÿê îëäóüóíäàí
âÿ î, íîðìàòèâ õàðàêòåð äàøûäûüûíäàí, ùÿì úàíëû äàíûøûã äèëèíäÿ, ùÿì äÿ àéðû-àéðû
äèàëåêòëÿðäÿ èøëÿíÿí ñþçëÿðè òîïëàéûá ëöüÿòÿ äàõèë åòìÿéè âÿ îíëàðûí åòèìîëîæè âÿ
ìöãàéèñÿëè èçàùûíû âåðìÿéè îíäàí òÿëÿá åòìÿê îëìàç. Ëöüÿò÷èëèê èøè úèääè åëìè-
íÿçÿðè áèð ïðèíñèï âÿ ìöÿééÿí ùöäóä òÿëÿá åòäèéè, äèë÷èëèê åëìèíèí þçö êîíêðåò
ñàùÿëÿðÿ àéðûëäûüû áèð âàõòäà áóíó åòìÿê, äèë÷èëèê åëìè íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí äöçýöí
ñàéûëìàäûüû êèìè ìöìêöí äÿ äåéèëäèð.
Èíäè ëöüÿòëÿðèí âÿçèôÿ âÿ ÷ÿð÷èâÿñè õåéëè ìÿùäóäëàøìûøäûð; îíëàð: ìöàñèð ÿäÿáè
äèë, åòèìîëîæè, òàðèõè, ñèíîíèìèê, äèàëåêòîëîæè, ôðàçåîëîæè âÿ ñ. êèìè ëöüÿòëÿðÿ àéðûëûð
êè, áóíëàðûí äà ùÿð áèðè õöñóñè âÿ äÿðèí ëåêñèêîëîæè òÿäãèãàò, ýåíèø âÿ úèääè òÿøêèëàò
èøè òÿëÿá åäÿí ìöñòÿãèë ìþâçóëàðäûð âÿ îíëàðû áèð ëöüÿòäÿ ñûüûøäûðìàã ìöìêöí
äåéèëäèð.
* * *
Äèëèìèçèí èçàùëû ëöüÿòèíè éàðàòìàã èøèíäÿ úèääè ìöáàùèñÿëÿðÿ ñÿáÿá îëàí
ìÿñÿëÿ ëöüÿòÿ ùàíñû ñþçëÿðèí äàõèë åäèëìÿñè, éÿíè úàíëû äàíûøûã äèëèíäÿí, äèàëåêòëÿðäÿí,
êëàññèê ÿäÿáèééàòäàí, ìöõòÿëèô åëì ñàùÿëÿðèíÿ àèä òåðìèíëÿðäÿí ùàíñûëàðûíûí ëöüÿòÿ
ñàëûíìàñû ìÿñÿëÿñèäèð.
Ëöüÿòÿ äàõèë åäèëÿúÿê ñþçëÿðèí ñå÷èëèá àéðûëìàñûíäà êëàññèê âÿ ìöàñèð ÿäÿ-
áèééàò, êöòëÿâè åëìè-òåõíèêè ÿäÿáèééàò, äþâðè ìÿòáóàò âÿ ñ. ÿñàñûíäà òÿðòèá åäèëìèø
êàðòîòåêàéà ÿñàñëàíûëìûøäûð.
Ëöüÿòÿ ÿäÿáè äèëèìèçäÿ èøëÿíÿí ñþçëÿð äàõèë åäèëèð. Ëàêèí áó î äåìÿê äåéèëäèð
êè, Íÿñèìèíèí, Ôöçóëèíèí âÿ áàøãà øàèðëÿðèí ÿñÿðëÿðèíäÿ òÿñàäöô åäèëÿí ÿðÿá âÿ ôàðñ
ñþçëÿðèíèí (ìÿñÿëÿí, Õÿòàéèäÿ: õèøì, øÿêêÿðôÿøàí, òÿùÿééöð âÿ ñ.; Ôöçóëèäÿ: áöãÿ,
ìöôÿââÿç, èñòèòàÿò, öñòöõàí âÿ ñ.) ùàìûñû Ëöüÿòÿ äàõèë åäèëÿúÿêäèð. Áèð ãàéäà îëàðàã,
êëàññèêëÿðèí âÿ áàøãà ìöÿëëèôëÿðèí ÿñÿðëÿðèíäÿí éàëíûç î äþâðëÿðäÿí òóòìóø áó ýöíÿ
êèìè þç ñàáèòëèéèíè ñàõëàéàðàã äèëèìèçäÿ ãàëàí, éÿíè ìöàñèð äèëèìèçèí ëöüÿò òÿðêè-
7
áèíÿ äàõèë îëàí ñþçëÿð ýþòöðöëìöøäöð. Áó, ÿëáÿòòÿ, Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ, Ñ.ß.Øèðâàíè,
Ì.ß.Ñàáèð âÿ áàøãà éàçû÷ûëàðûí ÿñÿðëÿðèíäÿ òÿñàäöô åäèëÿí ÿðÿá âÿ ôàðñ ñþçëÿðèíÿ äÿ
àèääèð. Êëàññèê ÿäÿáèééàòûìûçäà èøëÿíÿí ÿðÿá âÿ ôàðñ ñþçëÿðè “Êëàññèê Àçÿðáàéúàí
ÿäÿáèééàòûíäà èøëÿíÿí ÿðÿá âÿ ôàðñ ñþçëÿðè ëöüÿòè” àäëû õöñóñè ëöüÿòäÿ âåðèëìèøäèð.
Ëöüÿòäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí ÿí éàõøû íöìóíÿëÿðèíèí ëåêñèêàñûíà,
áóýöíêö ìÿòáóàòûìûçûí ùàìû òÿðÿôèíäÿí èøëÿíèëÿí ëåêñèêàñûíà, ÿëáÿòòÿ, äàùà ýåíèø
éåð âåðèëìèøäèð. Áåëÿëèêëÿ, Ëöüÿòäÿ ÿñàñ éåðè ìöàñèð ÿäÿáè äèëèìèçèí ëåêñèêàñû òóòóð.
Ëöüÿòäÿ ÿí áþéöê ÷ÿòèíëèê òþðÿäÿí ìÿñÿëÿëÿðäÿí áèðè îìîíèìëÿð (áèð úöð
éàçûëàí âÿ òÿëÿôôöç åäèëÿí, ëàêèí áàøãà–áàøãà ìÿíàéà ìàëèê îëàí ñþçëÿð) ìÿñÿ-
ëÿñèäèð. Ìÿëóì îëäóüó êèìè, áó, öìóìèééÿòëÿ ëåêñèêîëîýèéàíûí äåìÿê îëàð êè,
èøëÿíìÿìèø ìÿñÿëÿëÿðèíäÿí áèðèäèð. Áó ìÿñÿëÿíè éàëíûç èçàùëû ëöüÿò òÿðòèáè ïðî-
ñåñèíäÿ áèðäÿí-áèðÿ âÿ òÿëÿñèê ùÿëë åòìÿê ìöìêöí äåéèëäèð. Áó, úèääè âÿ ÿòðàôëû
òÿäãèãàò òÿëÿá åäÿí áèð èøäèð. Áóíà ýþðÿ äÿ áèç Ëöüÿòäÿ ìÿñÿëÿíèí äÿðèí âÿ ùÿð-
òÿðÿôëè òÿôÿððöàòûíà âàðìàäàí, îìîíèìëÿð ìÿôùóìóíó áèð ãÿäÿð ýåíèøëÿíäèðìèø âÿ
îìîíèìëÿðè ÷îõìÿíàëû ñþçëÿðäÿí àéûðìàüà ÷àëûøìûøûã.
Áöòöí äèëëÿðäÿ îëäóüó êèìè Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ äÿ ñþçëÿðèí ÷îõó ìöõòÿëèô
òàðèõè øÿðàèòäÿ èíêèøàô åòìÿê íÿòèúÿñèíäÿ ìöõòÿëèô ìÿíàëàð àëìûøäûð. Äåìÿëè, åéíè áèð
ñþçöí áèð ÷îõ ìÿíàëàðû îëà áèëÿð. Ýþðêÿìëè ðóñ äèë÷èñè àêàä. Ë.Â.Øåðáàíûí äåäèéè
êèìè, ùÿð áèð ñþç öìóìè ìÿòí è÷ÿðèñèíäÿ î ãÿäÿð äèàëåêòèê âÿ éåíè-éåíè èíúÿ ìÿíà
ôÿðãëÿðè èôàäÿ åòìÿéÿ ãàáèëäèð êè, ùÿð áèð äåéèëÿí ñþçäÿí éàíëûø ìÿíà ÷ûõàðìàäàí
ôèêðè äöðöñò âÿ äöçýöí èôàäÿ åäÿ áèëìÿê ö÷öí ÷îõ áþéöê ìÿùàðÿò ëàçûìäûð. Áóíà
ýþðÿ äÿ Ëöüÿòèí ÿí ìöùöì âÿ ÿñàñ âÿçèôÿñè ñþçöí ìÿíàñûíû (÷îõìÿíàëûäûðñà ìÿíà-
ëàðûíû) èçàù åòìÿê âÿ éà îíà òÿðèô âåðìÿêäÿí èáàðÿòäèð.
“Àçÿðáàéúàí äèëèíèí èçàùëû ëöüÿòè” éàëíûç ôèëîëîæè ëöüÿò îëäóüó ö÷öí, îíóí âÿçè-
ôÿñè îõóúóíó áÿùñ îëóíàí ÿøéà âÿ éà ùàäèñÿíèí þçö èëÿ òàíûø åòìÿê äåéèë, àíúàã
ñþçöí þçöíö áàøà äöøìÿê ö÷öí êèôàéÿò åäÿúÿê ìÿëóìàò âåðìÿêäÿí, éÿíè îíóí
ëåêñèê ìÿíàñûíû èçàù åòìÿêäÿí èáàðÿòäèð. Îíà ýþðÿ äÿ áó Ëöüÿòäÿí ÿøéà âÿ ùàäèñÿ-
ëÿð ùàããûíäà òàì âÿ áèòêèí ìÿëóìàò òÿëÿá åòìÿê îëìàç, ÷öíêè áåëÿ áèð òÿëÿáè þäÿìÿê
áàøãà òèïëè ëöüÿòëÿðèí, åíñèêëîïåäèéàëàðûí âÿçèôÿñèäèð. Îäóð êè, îõóúó Ëöüÿòäÿ ñþç-
ëÿðèí èçàùûíû îõóéàðêÿí, áóíëàðûí ìöìêöí ãÿäÿð ãûñà âÿ éûüúàì âåðèëäèéèíè íÿçÿðäÿ
òóòìàëûäûð.
Ìÿëóì îëäóüó êèìè, äèëäÿ èøëÿíÿí ñþçëÿðèí ÿñàñ ùèññÿñèíè íåéòðàë ñþçëÿð, éÿíè
äèëèí áöòöí öñëóáëàðûíäà èøëÿíÿí ñþçëÿð òÿøêèë åäèð. Ëàêèí áóíóíëà éàíàøû îëàðàã
äèëäÿ åëÿ ñþçëÿð äÿ âàðäûð êè, îíëàðûí èøëÿíìÿ ñàùÿñè ìÿùäóääóð. Áóíà ýþðÿ äÿ
Ëöüÿòäÿ ýåäÿí ñþçëÿðè öñëóá úÿùÿòäÿí õàðàêòåðèçÿ åòìÿê, éÿíè ñþçöí ùàíñû öñëóáà
àèä îëäóüóíó ýþñòÿðìÿê ö÷öí ìöâàôèã èøàðÿëÿð ñèñòåìè òÿòáèã åäèëèð. Ùÿìèí èøàðÿëÿð
éàëíûç î ñþçëÿðèí éàíûíäà ãîéóëóð êè, áóíëàð äèýÿð ñþçëÿðäÿí áó âÿ éà áàøãà
úÿùÿòäÿí ôÿðãëÿíìèø îëñóí.
Ëöüÿòäÿ ìöàñèð äèëèìèçèí ôðàçåîëîýèéàñû – èäèîìëàð, ñþç áèðëÿøìÿëÿðè (òÿð-
êèáëÿð) âÿ ñ. äÿ ìöÿééÿí éåð òóòóð. Ôðàçåîëîýèéà, ÿëáÿòòÿ, éàëíûç éóõàðûäà ýþñòÿ-
8
ðèëÿíëÿðäÿí èáàðÿò äåéèëäèð; îíóí ìÿíàñû äàùà ýåíèøäèð. Ôðàçåîëîýèéà äåäèêäÿ, äèëäÿ
îëàí ñàáèò ñþç áèðëÿøìÿëÿðèíèí ìÿúìóñó íÿçÿðäÿ òóòóëóð. Ôðàçåîëîýèéàéà åéíè
çàìàíäà ìÿñÿëëÿð, àòàëàð ñþçö, ñàáèò áèð øÿêèë àëìûø òÿðêèáëÿð, àôîðèçìëÿð âÿ ñ. äÿ
äàõèëäèð. Áóíëàð Ëöüÿòäÿ ìöñòÿãèë ñþçëÿð êèìè äåéèë, éàëíûç ìÿíàíû (éà ìÿíàëàðû)
àéäûíëàøäûðìàã ö÷öí ìèñàë âÿ éà ñèòàò êèìè âåðèëèð.
Ëöüÿòäÿ ôðàçåîëîæè èôàäÿëÿðèí ùàðàäà éåðëÿøäèðèëìÿñè ìÿñÿëÿñè äÿ ëöüÿò÷èëèê
èøèíäÿ ÷ÿòèí âÿ ìöáàùèñÿëè ìÿñÿëÿëÿðäÿí áèðèäèð. Áó ìÿñÿëÿíèí ùÿëëèíäÿ, ÿñàñÿí,
ïðàêòèê úÿùÿòè, éÿíè Ëöüÿòäÿ ôðàçåîëîæè èôàäÿíèí òåç òàïûëìàñûíû àñàíëàøäûðàúàã ïðèí-
ñèïè äàùà öñòöí òóòóëóð.
Éóõàðûäà ñþéëÿíèëäèéè êèìè, Ëöüÿò ìöàñèð ÿäÿáè äèëèìèçèí áöòöí ëåêñèêàñûíû ÿêñ
åòäèðìÿéè íÿçÿðäÿ òóòóð. Ëàêèí áó ùå÷ äÿ î äåìÿê äåéèë êè, Ëöüÿò õàðèúèíäÿ ùå÷ áèð
ñþç ãàëìàìûøäûð. Áåëÿ áèð èääèà, ÿëáÿòòÿ, ùå÷ äÿ äîüðó îëìàçäû. ×öíêè äèë åëÿ áèð
õÿçèíÿäèð êè, îíó ìÿùäóä áèð ìöääÿò è÷ÿðèñèíäÿ òàì øÿêèëäÿ ãàâðàìàã ìöìêöí
äåéèë. Áóíäàí ÿëàâÿ, ÷îõ îëà áèëñèí êè, Ëöüÿòÿ äöøìöø ñþçëÿðèí ìÿíàëàðûíûí, éàõóä
ìÿíà èíúÿëèêëÿðèíèí ùàìûñûíû ãàâðàéà áèëìÿìèøèê (áó, èøèí ÿí ÷ÿòèí úÿùÿòèäèð). ×îõ
ìöìêöíäöð êè, áÿçè ñþçëÿðÿ âåðäèéèìèç èçàù äà áÿçè îõóúóëàðû òÿìèí åòìÿñèí. Áåëÿ
ùàëëàðäà îõóúóëàð èêè øåéè, ÿââÿëÿí, ùÿð áèð ëöüÿòèí ùÿéàòäàí äàèì ýåðè ãàëäûüûíû
(ëöüÿò ÷àïäàí ÷ûõûíúà éåíè ñþçëÿð ìåéäàíà ýÿëèð), èêèíúèñè, Ëöüÿòäÿ ñþçëÿðÿ èçàù
âåðèëÿðêÿí îíëàðûí áó âÿ éà äèýÿð áèð éåðäÿ èøëÿíÿí ìÿùÿëëè ìÿíàëàðûíûí äåéèë, õàë-
ãûìûçûí ÿêñÿðèééÿòè òÿðÿôèíäÿí áàøà äöøöëÿí âÿ èøëÿäèëÿí ìÿíàëàðûíûí âåðèëäèéèíè
íÿçÿðäÿ òóòìàëûäûðëàð.
Ëöüÿòäÿ ÿúíÿáè ñþçëÿðèí, õöñóñÿí, Ãÿðáè Àâðîïà ñþçëÿðèíèí ìÿíøÿéèíèí âåðèë-
ìÿñè ìÿñÿëÿñè äÿ ÷ÿòèíëèê òþðÿäÿí ìÿñÿëÿëÿðäÿí áèðèäèð. ×öíêè, ìÿëóì îëäóüó
êèìè, ÿúíÿáè ñþçëÿðèí ÷îõó ìöõòÿëèô äèëëÿðäÿ ÿñëèíäÿ îëäóüó êèìè éàçûëìûð âÿ
èøëÿíìèð. Áèð ÷îõ ñþçëÿð áèð äèëäÿí áàøãàñûíà êå÷ÿðÿê, ùÿìèí äèëèí õöñóñèééÿòëÿðèíÿ
óéüóí áèð øÿêèëäÿ éàçûëûð âÿ òÿëÿôôöç åäèëèð. Áÿçÿí èñÿ áó ñþçëÿð (ùÿì Àâðîïà, ùÿì
äÿ ÿðÿá âÿ ôàðñ ñþçëÿðè) ìöõòÿëèô äèëëÿðÿ àèä ñþçëÿð îëóð. Ìÿñÿëÿí, “àâòîïîðòðåò”
ñþçöíöí òÿðêèáèíäÿêè àâòî éóíàíúà, ïîðòðåò èñÿ ôðàíñûçúàäûð, “àãðîêèìéà” ñþçöí-
äÿêè àãðî éóíàíúà, êèìéà èñÿ ÿðÿáúÿäèð, éàõóä “òÿðèôíàìÿ” ñþçöíäÿ òÿðèô ÿðÿáúÿ,
íàìÿ èñÿ ôàðñúàäûð. Áåëÿ ùàëëàðäà ñþçö áó âÿ éà äèýÿð äèëÿ àèä åòìÿê äîüðó îëìóð,
÷öíêè áóíëàð ìöõòÿëèô äèëëÿðèí ëåêñèê öíñöðëÿðèíäÿí äöçÿëìèø ñþçëÿðäèð. Áóíà ýþðÿ
äÿ, Ëöüÿòäÿ áåëÿ ñþçëÿðäÿ ùÿð áèð öíñöðöí (ñþçöí) ìÿíøÿéè àéðûëûãäà ýþñòÿðèëèð.
Áó âÿ éà äèýÿð ñþçöí äèëäÿ, ùÿãèãÿòÿí, ìþâúóä îëäóüóíó òÿñäèã åòìÿê, ùàáåëÿ
ñþçöí ìÿíàëàðûíà âåðèëÿí èçàùû âÿ éà òÿðèôè äàùà äà àéäûíëàøäûðìàã ö÷öí, áèð ãàéäà
îëàðàã, Ëöüÿòäÿ ñèòàòëàð âÿ òÿðòèá÷èíèí – ìöÿëëèôèí þçö òÿðÿôèíäÿí äöçÿëäèëìèø ìèñàë-
ëàð øÿêëèíäÿ èëëöñòðàòèâ ìàòåðèàë âåðèëèð.
Áó ñèòàòëàð àíàäèëëè ÿäÿáèééàò òàðèõèìèçèí ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿëÿðèíèí – êëàññèê
øàèðëÿðèìèçèí âÿ éàçû÷ûëàðûìûçûí ÿñÿðëÿðèíäÿí, êëàññèêëÿðèí ÿñÿðëÿðèíèí òÿðúöìÿëÿ-
ðèíäÿí (ñèéàñè, èãòèñàäè, èúòèìàè, ôÿëñÿôè òåðìèíëÿð ö÷öí), õàëã éàðàäûúûëûüûíà àèä ÿñÿð-
ëÿðäÿí, íàäèð ùàëëàðäà èñÿ òÿðúöìÿ ÿñÿðëÿðèíäÿí (êå÷ìèø ðóñ ìÿèøÿò âÿ ùÿéàòûíû ÿêñ
9
åòäèðÿí ñþçëÿð ö÷öí), îðòà ìÿêòÿá äÿðñëèêëÿðèíäÿí (òåðìèíëÿðèí òÿðèôëÿðè ö÷öí), äþâðè
ìÿòáóàòäàí, ùàáåëÿ åëìè-êöòëÿâè ÿñÿðëÿðäÿí ýþòöðöëìöøäöð.
Ëàêèí ãåéä åòìÿëèéèê êè, áó âÿ éà áàøãà ñÿáÿáÿ ýþðÿ Ëöüÿòäÿ ñþçëÿðèí âÿ
îíëàðûí ìÿíàëàðûíûí ùàìûñûíà ñèòàò âåðìÿê ìöìêöí îëìàìûøäûð. Áÿçÿí áóíà
åùòèéàúû îëàí ñþçëÿð âÿ ìÿíàëàð ö÷öí äÿ ñèòàò òàïìàã ìöìêöí îëìàìûøäûð. Áåëÿ ñþç-
ëÿð (ñèòàòñûç âåðèëìèø ñþçëÿð) éàçûëû ìÿõÿçëÿðäÿí ýþòöðöëìöø âÿ äèëèìèç ö÷öí ôàéäàëû
îëäóãëàðû íÿçÿðÿ àëûíàðàã, Ëöüÿòÿ äàõèë åäèëìèøäèð.
Ñþçëÿðèí ãðàììàòèê õàðàêòåðèñòèêàñû ìÿñÿëÿñèíÿ ýÿëäèêäÿ, áóðàäà äà áàøãà áèð
÷ÿòèíëèéÿ ðàñò ýÿëèíèð. Áó ÷ÿòèíëèê áÿçè ñþçëÿðèí, õöñóñÿí, äèëèìèçäÿ èøëÿíÿí áèð ñûðà
ÿðÿá âÿ ôàðñ ñþçëÿðèíèí ùàíñû íèòã ùèññÿñèíÿ àèä åäèëìÿñè ìÿñÿëÿñè èëÿ áàüëûäûð.
Áóðàéà âàãå, âàäàð, âàýöçàð, çèêð, ðÿää, úÿçá ãÿáèëèíäÿí îëàí ñþçëÿð äàõèëäèð. Áó
êèìè ñþçëÿð Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ òÿêëèêäÿ ÷îõ àç, àäÿòÿí, êþìÿê÷è ôåèë èëÿ áèðýÿ
èøëÿíèð. Áó ìÿñÿëÿ ùàããûíäà Àçÿðáàéúàí äèëèíèí ãðàììàòèêàñûíäà ùÿëÿ ìöÿééÿí
áèð ñþç äåéèëìÿäèéèíäÿí, îõóúóëàðû ÷àøäûðìàìàã ö÷öí áåëÿ ñþçëÿðäÿ ãðàììàòèê
èøàðÿ âåðìÿìÿéè äàùà ìÿãñÿäÿóéüóí ýþðäöê.
Ëöüÿòäÿ ñèíîíèìëÿðÿ äÿ áþéöê éåð âåðèëèð. Ëàêèí òÿáèèäèð êè, Àçÿðáàéúàí äèëè-
íèí ñèíîíèìèêàñûíû ìöíòÿçÿì ñóðÿòäÿ òÿñâèð åòìÿê âÿçèôÿñèíè Ëöüÿò þç ãàðøûñûíà
ãîéìóð âÿ ãîéà äà áèëìÿç. Ñèíîíèìëÿðäÿí ÿêñÿð ùàëëàðäà âÿ ÿñàñÿí, ñþçöí ìÿíà-
ñûíûí èçàùûíà éàðäûì åäÿí ÿëàâÿ áèð âàñèòÿ êèìè èñòèôàäÿ åäèëèð.
10
ËÖÜßÒÄßÍ ÈÑÒÈÔÀÄß Ö×ÖÍ ËÀÇÛÌ
ÎËÀÍ ÌßËÓÌÀÒ
Û. ÑÞÇËÖÉÖÍ ÒßÐÊÈÁÈ (ÑÞÇËßÐÈÍ ÑÅ×ÈËÌßÑÈ)
1. “Àçÿðáàéúàí äèëèíèí èçàùëû ëöüÿòè” ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ íîðìàòèâ áèð ëöüÿò
îëäóüóíäàí, úàíëû äàíûøûã äèëèíäÿ âÿ îíóí àéðû-àéðû äèàëåêòëÿðèíäÿ èøëÿíÿí ñþçëÿðèí
ùàìûñûíû ÿùàòÿ åòìèð. Þç ãàðøûñûíäà äóðàí âÿçèôÿéÿ óéüóí îëàðàã, Ëöüÿòÿ áó ýöíÿ
ãÿäÿð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè äèëèíäÿ ýåíèø ìèãéàñäà èøëÿíÿí áöòöí ñþçëÿð äàõèë åäèëèð.
Áó ñþçëÿðè, ÿñàñÿí, àøàüûäàêû ãðóïëàðà àéûðìàã îëàð:
1) Äèëèìèçèí ëöüÿò òÿðêèáèíèí àéðûëìàç áèð ùèññÿñèíè òÿøêèë åäÿí õöñóñè âÿ
òåðìèíîëîæè ñþçëÿð.
Ëàêèí áó âÿ éà äèýÿð åëìè òåðìèíèí Ëöüÿòÿ äàõèë åäèëìÿñè ö÷öí ÿñàñ øÿðò,
ùÿìèí òåðìèíèí àäè ùÿéàòäà îéíàäûüû ðîë âÿ àç-÷îõ ýåíèø éàéûëìàñûäûð. Ìÿëóì
îëäóüó êèìè, òèáá, áèîëîýèéà, òåõíèêà, áîòàíèêà âÿ ñ. ñàùÿñèíäÿ ìèíëÿðëÿ, îí ìèí-
ëÿðúÿ òåðìèí âàðäûð êè, áóíëàðûí ÿêñÿðèééÿòè ÷îõ ìÿùäóä èõòèñàð ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ
èøëÿíÿí ñþçëÿðäèð. Áóíëàðû âåðìÿê õöñóñè òåðìèíîëîæè ëöüÿòëÿðèí âÿçèôÿñèäèð. Áóíà
ýþðÿ äÿ Ëöüÿòÿ ÿäÿáè äèëèìèçèí ëöüÿò òÿðêèáèíÿ äàõèë îëìóø òåðìèíëÿð, éÿíè öìóì-
òÿùñèë ìÿêòÿáëÿðè ö÷öí Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ éàçûëìûø, éàõóä áó äèëÿ òÿðúöìÿ åäèëìèø
äÿðñëèêëÿðäÿ èøëÿäèëÿí òåðìèíëÿð, ùÿì÷èíèí êöòëÿâè-åëìè ÿäÿáèééàòäà âÿ öìóìè
ìÿòáóàòäà òÿñàäöô åäèëÿí âÿ äàð èõòèñàñà àèä îëìàéàí òåðìèíëÿð äàõèë åäèëèð.
2) Âàõòû èëÿ äèëèìèçèí ëöüÿò òÿðêèáèíÿ ýèðìèø, èíäè èñÿ éàëíûç êå÷ìèø ùÿéàòûí
ìöõòÿëèô úÿùÿòëÿðèíè ÿêñ åòäèðìÿê íàìèíÿ ëàçûì îëàí âÿ ýåíèø îõóúó êöòëÿñè ö÷öí
éàçûëàí, ìöõòÿëèô ÿäÿáèééàòäà èøëÿäèëÿí êþùíÿëìèø ñþçëÿð; ìÿñ.: éöçáàøû, áèéàð,
áÿé, ãî÷ó, òþéúö, áÿççàç, çàäÿýàí, áàããàë, ìåéõàíà÷û âÿ ñ.
3) Èíäè òàðèõ êèòàáëàðûíäà âÿ äèýÿð ÿäÿáèééàòëàðäà òåðìèí êèìè èøëÿíÿðÿê, ìöõ-
òÿëèô òàðèõè äþâðëÿðèí ìÿèøÿò âÿ ùÿéàòè úÿùÿòëÿðèíè ÿêñ åòäèðÿí ãÿäèì ñþçëÿð; ìÿñ.:
áÿéëÿðáÿéè, êÿëÿíòÿð, õàãàí, ñÿðäàð âÿ ñ.
4) Áàøãà õàëã âÿ òàéôàëàðûí àäëàðû: à) ìöàñèð õàëãëàðûí àäëàðû; ìÿñ.: ÷åõëÿð,
ìàúàðëàð, ÷èíëèëÿð, àëìàíëàð, ôðàíñûçëàð; á) èíäè ìþâúóä îëìàéàí, ëàêèí âàõòèëÿ
äöíéà òàðèõèíäÿ ìöÿééÿí ðîë îéíàìûø õàëã âÿ òàéôàëàðûí àäëàðû; ìÿñ.: ñêèôëÿð,
õÿçÿðëÿð, ïå÷åíåãëÿð, àññóðèëÿð, ùóíëàð âÿ ñ.
Ãåéä. Áó àäëàð Ëöüÿòäÿ, àäÿòÿí, òÿê øÿêèëäÿ, àç èøëÿíÿí òàéôà àäëàðû èñÿ úÿì
øÿêèëäÿ âåðèëèð.
5) Òàðèõè âÿ ÿñàòèðè øÿõñèééÿò àäëàðûíäàí éàëíûç ìÿúàçè âÿ ñèìâîëèê ìÿíàëàðäà
èøëÿíÿíëÿðè; ìÿñ.: ÿôëàòóí (÷îõ áèëèêëè, ìöäðèê àäàì ìÿíàñûíäà), ëîüìàí (ìàùèð
ùÿêèì ìÿíàñûíäà), ùàòÿì (ñÿõàâÿòëè àäàì ìÿíàñûíäà) âÿ ñ.
11
6) Õàëã àðàñûíäà âÿ ÿäÿáèééàòäà èøëÿíÿí äèí âÿ äèíè àéèíëÿðëÿ ÿëàãÿäàð ñþçëÿð;
ìÿñ.: íàìàç, çèéàðÿò, äóà, ùóðè, ìÿëÿê, áåùèøò âÿ ñ.
7) Ìÿùÿëëè ñþçëÿðäÿí (äèàëåêòèçìëÿðäÿí): à) ðåñïóáëèêàìûçûí ìöõòÿëèô ðàéîí-
ëàðûíäà âÿ éà øèôàùè õàëã éàðàäûúûëûüûíäà àç-÷îõ éàéûëìûø, áóðàäàí äà öìóìõàëã
äèëèíÿ, ùàáåëÿ êÿíä ìÿèøÿòèíèí òÿñâèðè èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã ÿäÿáè äèëÿ êå÷ìèø ñþçëÿð;
á) òåðìèí êèìè èøëÿíèëÿ áèëÿí âÿ öìóìèééÿòëÿ, òåðìèí éàðàòìàã ö÷öí ÿùÿìèééÿòè
îëàí âÿ ÿäÿáè äèëäÿ ãàðøûëûüû îëìàéàí êÿíä òÿñÿððöôàòûíà, ìöõòÿëèô ñÿíÿò âÿ ïåøÿ-
ëÿðÿ àèä ñþçëÿð, áèòêè, ùåéâàí, áàëûã âÿ ñ. àäëàðû; ìÿñ.: àðàí÷û, ö÷ÿì, çèíý, ÷åøèä,
äàõàë, êàùà, ãÿíáÿð, õàìà, êÿñìèê âÿ ñ. Áó êèìè ñþçëÿð Ëöüÿòÿ öìóìè äèëèìèçÿ àèä
ñþçëÿð êèìè äàõèë åäèëñÿ äÿ, îíëàðûí äèàëåêòèçì îëäóüó ìöâàôèã èøàðÿëÿðëÿ ýþñòÿðèëèð.
8) Äåôèñëÿ éàçûëàí ìöðÿêêÿá ñþçëÿð: à) èñèìëÿð; ìÿñ.: ýåúÿ-ýöíäöç, ÿìèí-
àìàíëûã, ýåäèø-ýÿëèø, àòà-àíà, äàü-äàø, àðâàä-óøàã âÿ ñ.; á) çÿðôëÿð; ìÿñ.: ýöëÿ-
ýöëÿ, òåç-òåç, éàâàø-éàâàø, ãîë-ãîëà âÿ ñ.
9) Áÿäèè, ñèéàñè âÿ äèýÿð ÿäÿáèééàòäà ýåíèø éàéûëìûø, ùÿì÷èíèí úàíëû äèëäÿ èøëÿ-
íÿí ìöðÿêêÿá èõòèñàð ñþçëÿð âÿ ùÿðôè èõòèñàðëàð; ìÿñ.: ðàéêîì, êîìñîìîë, êîëõîç,
ñîâõîç, ïàðòêîì, ïàðòáèëåò, ÑÑÐÈ âÿ ñ.
10) Èñèì âÿ ñèôÿòëÿðèí ÿí ÷îõ èøëÿíÿí êè÷èëòìÿ âÿ îõøàìà ôîðìàëàðû; ìÿñ.: äàõ-
ìàúûã, êè÷èúèê, ùèññÿúèê, óøàãúûüàç, ãóøúóüàç, ýþéúöéÿç âÿ ñ.
11) Ìöõòÿëèô øÿêèëäÿ äöçÿëäèëìèø ñÿñ òÿãëèäè ñþçëÿð; ìÿñ.: ãóðóëòó, øàããûëòû,
âàããûëòû, ìèéîâ-ìèéîâ, úèê-úèê, øûã-øûã âÿ ñ.
12) Ôåëè ñèôÿòëÿðäÿí éàëíûç ñóáñòàíòèâëÿøÿíëÿð (èñèìëÿøÿíëÿð) âÿ éà ñèôÿò êèìè
èøëÿíèëÿ áèëÿíëÿð; ìÿñ.: îõóéàí (õàíÿíäÿ ìÿíàñûíäà), ÷àëàí (÷àëüû÷û ìÿíàñûíäà),
ãàïàí, òóòàí (ãàïàí èò, òóòàí èò ìÿíàñûíäà) âÿ ñ.
13) Áèð éåðäÿ éàçûëàí ñàéëàð (ìèãäàð âÿ ñûðà ñàéëàðû), ÿäàòëàð (ìÿñ.: ùÿ, àõû, êàø
âÿ ñ.); ãîøìàëàð (ìÿñ.: ö÷öí, ãàðøû, áàøãà âÿ ñ.); áàüëàéûúûëàð (áèð éåðäÿ éàçûëàíëàð)
âÿ àðà ñþçëÿð (ìÿñ.: ÿëáÿòòÿ, áåëÿëèêëÿ, øöáùÿñèç, ýþðöíöð, äåìÿëè, ùÿãèãÿòÿí,
äåéÿñÿí, ýþðÿñÿí âÿ ñ.).
14) Ìöðÿêêÿá ñþçëÿðèí éåíè ñþçäöçÿëòìÿ úÿùÿòäÿí ìÿùñóëäàð îëàí òÿðêèá
ùèññÿëÿðè; ìÿñ.: ...õàíà, ...øöíàñ, ...îõøàð, àãðî..., åëåêòðî..., ðàäèî..., áèî... âÿ ñ.
2. Ëöüÿòÿ áó ñþçëÿð äàõèë åäèëìèð: à) þëêÿ, äÿíèç, ÷àé, äàü, øÿùÿð âÿ ñ. áó êèìè
úîüðàôè àäëàð; á) éåðëè ÿùàëè àäëàðû (ìÿñ.: áàêûëû, ãàðàáàüëû âÿ ñ.); ú) øÿõñ àäëàðû;
÷) áó âÿ éà äèýÿð ôîðìàäà éàçû÷û âÿ ìöÿëëèôèí èúàäû îëàí, éàõóä îíóí òÿðÿôèíäÿí
éàíëûø èøëÿíÿí âÿ áàøãà éàçû÷û âÿ ìöÿëëèôëÿðèí ÿñÿðëÿðèíäÿ òÿñàäöô åäèëìÿéÿí ñþç-
ëÿð (ìÿñ.: áàùàðëû, àõøàìëû, ãàðàëûøìàã, âÿòÿí÷è, âèðàíëàìàã âÿ ñ.); ä) ìöàñèð ÿäÿáè
äèëèìèçäÿ èøëÿíìÿéÿí ãÿëèç ÿðÿá âÿ ôàðñ ñþçëÿðè; å) éàëíûç áèð ìÿùÿëëÿ âÿ ìÿùäóä
ïåøÿêàðëûã ìöùèòèíÿ àèä îëàí âÿ áàøãàëàðû òÿðÿôèíäÿí áàøà äöøöëìÿéÿí àðãîòèçìëÿð
(ìÿñ.: àâàãà, úåéäàðàã, ãàúàëîâ, ùèíãëîâ âÿ ñ.); ÿ) ÿäÿáñèç ñþçëÿð âÿ ñþéöøëÿð.
12
ÛÛ. ËÖÜßÒÈÍ ÃÓÐÓËÓØÓ
3. Ëöüÿòäÿ áàø ñþçëÿð ÿëèôáà ñûðàñû èëÿ âåðèëèð.
4. Ëöüÿò ìàääÿëÿðèíèí áàøëûüûíû: à) èñèìëÿð; á) ñèôÿòëÿð; ú) ñàéëàð; ÷) ÿâÿçëèêëÿð;
ä) ôåèëëÿð; å) çÿðôëÿð; ÿ) áàüëàéûúûëàð; ô) íèäàëàð; ý) ÿäàòëàð; ü) àðà ñþçëÿðè; ù) ñÿñ òÿã-
ëèäè ñþçëÿð òÿøêèë åäèð.
5. Áèð ìÿôùóì áèëäèðÿí, ëàêèí ìþâúóä èìëàéà ýþðÿ àéðû éàçûëàí ìöðÿêêÿá
ñþçëÿð (ìÿñ.: àü íåôò, äàü áöëëóðó, ÿë àüàúû) ÿñàñ ñþçëÿðèí (éÿíè íåôò, áöëëóð, àüàú
ñþçëÿðèíèí) ìàääÿñèíäÿ âåðèëèð.
6. Áàø ñþçëÿðäÿí ñîíðà, îíóí ùàíñû íèòã ùèññÿñèíÿ àèä îëäóüó ýþñòÿðèëèð. Ëàçûì
ýÿëäèêäÿ ñþçöí, éàõóä îíóí ìÿíàñûíûí ùàíñû ñàùÿéÿ àèä îëäóüóíó ýþñòÿðÿí öñëóáè
èøàðÿëÿð âåðèëèð.
Ãåéä. Áàøãàñûíà áàõäûðûëàí ñþçëÿðäÿ íèòã ùèññÿñè ýþñòÿðèëìèð, ÷öíêè îíëàðûí íèòã
ùèññÿñè áàõûëàúàã ñþçöí íèòã ùèññÿñèíèí åéíèäèð.
7. ßúíÿáè ñþçëÿð áó ãàéäàäà âåðèëèð:
à) ÿúíÿáè ñþçëÿðèí ãàáàüûíäà äöç ìþòÿðèçÿäÿ ùàíñû äèëÿ àèä îëäóüó ýþñòÿðèëèð:
ÀÒßØ [ôàðñ.]
ÀÂÀÍÃÀÐÄ [ôð.]
ÀÂÐÀË [èíý.]
ÌÖßËËÈÌ [ÿð.]
á) òÿðêèáè áàøãà-áàøãà äèëëÿðÿ àèä ñþçëÿðäÿí èáàðÿò îëàí ìöðÿêêÿá ñþçëÿðäÿ
ìÿíøÿ àøàüûäàêû øÿêèëäÿ âåðèëèð:
ÀÁ-ÙÀÂÀ [ôàðñ. àá âÿ ÿð. ùÿâà]
ÀÃÐÎÌÈÍÈÌÓÌ [éóí. àãðî âÿ ëàò. ìèíèìóì]
ÀÂÒÎÏÎÐÒÐÅÒ [éóí. àâòî âÿ ôð. ...ïîðòðåò]
ÌÖÃÀÂÈËßÍÀÌß [ÿð. ìöãàâèëÿ âÿ ôàðñ. íàìÿ].
Ãåéä. Àçÿðáàéúàí äèëè øÿêèë÷èëÿðè âàñèòÿñè èëÿ àëûíìà ñþçëÿðäÿí äöçÿëÿí ôåèëëÿ-
ðèí, ñèôÿòëÿðèí âÿ ñ.-íèí éàíûíäà ìÿíøÿ ýþñòÿðèëìèð;
ú) ùÿì øÿêèë, ùÿì äÿ òÿëÿôôöçúÿ àçÿðáàéúàíúàëàøìûø ÿúíÿáè ñþçëÿðèí ìÿíøÿéè
ýþñòÿðèëìèð;
÷) òÿðêèá ùèññÿëÿðèíäÿí áèðè àçÿðáàéúàíúà îëàí (ìÿñ.: àãðåãàò÷û, ôóòáîë÷ó, äàñ-
òàí÷û, ãÿçåò÷èëèê êèìè) ñþçëÿðäÿ ìÿíøÿ ýþñòÿðèëìèð;
ä) èëê ìÿíøÿéè ÿðÿá, ôàðñ, éàõóä òöðê äèëëÿðèíÿ ýåäèá ÷ûõàí ÿúíÿáè ñþçëÿðèí èëê
ìÿíøÿéè ýþñòÿðèëèð; ìÿñÿëÿí:
ÀÄÌÈÐÀË [ÿð. “ÿìèðöëáÿùð” ñþçöíäÿí]
×ÀÌÀÄÀÍ [ôàðñ. “úàìÿäàí” ñþçöíäÿí]
ÊÀÐÀÍÄÀØ [òöðê. “ãàðà äàø” ñþçöíäÿí];
å) ÿúíÿáè ñþçöí ìÿíøÿéè áÿëëè îëìàäûãäà, éàõóä ìöáàùèñÿëè îëäóãäà, ñàäÿúÿ
“õàð.” (éÿíè “õàðèúè ñþçäöð”) èøàðÿñè ãîéóëóð;
ÿ) ÿúíÿáè ñþçöí àçÿðáàéúàíúà ãîøà âàðèàíòû (ñèíîíèìè) îëäóãäà èçàù, áèð ãàéäà
îëàðàã, àçÿðáàéúàíúàñûíäà âåðèëèð; ìÿñÿëÿí:
13
ÊÀÊÒÓÑ á à õ ìàëäèëè.
ÌÅÒÀÒÅÇÀ á à õ éåðäÿéèøìÿ.
ô) ëöüÿòäÿ ÿúíÿáè ñþçëÿðèí ÿñëèíäÿ îëàí áöòöí ìÿíàëàðû äåéèë, àíúàã Àçÿðáàé-
úàí äèëèíäÿ èøëÿíÿí ìÿíàëàðû âåðèëèð;
ý) êëàññèê ÿäÿáèééàòäà âÿ êþùíÿ ìÿòáóàòäà áÿçÿí úÿì øÿêëèíäÿ èøëÿíÿí ÿðÿá
ñþçëÿðèíèí úÿì øÿêëè äÿ áàø ñþç êèìè âåðèëèð; ìÿñÿëÿí:
ßØÉÀ èñ. [ÿð. “øåé” ñþç. úÿìè]
ÖËßÌÀ èñ. [ÿð. “àëèì” ñþç. úÿìè]
ÂÖÇßÐÀ èñ. [ÿð. “âÿçèð” ñþç. úÿìè]
8. Îìîíèìëÿð, éÿíè ìÿíàúà àéðû, éàçûëûø âÿ òÿëÿôôöçúÿ áèð îëàí ñþçëÿð, ñþçöí
ñàüûíäàí éóõàðûäà ðÿãÿìëÿðëÿ èøàðÿ îëóíàðàã, ìöñòÿãèë ñþçëÿð êèìè âåðèëèð; ìÿñÿëÿí:
ÀËÛÚÛ1 èñ. (ìöøòÿðè).
ÀËÛÚÛ2 ñèô. (ãóø ùàããûíäà).
ÃÀÇ1 èñ. çîîë. (åâ ãóøó).
ÃÀÇ2 èñ. êèì. (êèìéÿâè ìàääÿ).
ÃÀÇ3 èñ. (éöíýöë, øÿôôàô ïàð÷à).
9. Ñþçëÿðèí âàðèàíòëàðû ÿëèôáà ñûðàñû èëÿ áèð-áèðèíèí àðäûíúà ýÿëäèêäÿ, áó ñþçëÿð éàí-
éàíà áàø ñþç êèìè âåðèëèð âÿ àðàëàðûíäà âåðýöë ãîéóëóð; ìÿñ.: ÀÐÔÀ×ÀËÀÍ, ÀÐÔÀ×Û.
ßëèôáà ñûðàñû èëÿ äàëáàäàë ýÿëìÿéÿí âàðèàíòëàð èñÿ þç ÿëèôáà ñûðàñûíäà âåðèëèð.
10. Ñþçëÿðèí ùÿì øÿêèë÷è èëÿ, ùÿì äÿ øÿêèë÷èñèç èøëÿíÿí âàðèàíòëàðûíäà øÿêèë÷èëÿð
ìþòÿðèçÿ è÷ÿðèñèíÿ àëûíûð; ìÿñ.: ÀËÀÝÞÇ(ËÖ), ÁÀÜÛØËÀÍ(ÛË)ÌÀÇ âÿ ñ.
11. Èñèìëÿ êþìÿê÷è ôåèëäÿí äöçÿëÿí òÿðêèáëÿð, ìöðÿêêÿá ôåèëëÿð âÿ áàøãà èôà-
äÿëÿð àèä îëäóãëàðû ìÿíàëàðûí áÿíäëÿðèíäÿ, èçàùäàí ñîíðà âåðèëèð. Áóíëàð èøàðÿñè
èëÿ èçàùäàí àéðûëûð. Ìÿíàëàðûí ùå÷ áèðè èëÿ óéüóí ýÿëìÿéÿí èôàäÿëÿð (èäèîìëàð),
ùÿì÷èíèí ìÿúàçèëÿøìèø ìÿíà äàøûéàí ñþç áèðëÿøìÿëÿðè ÿí àõûðäà àáçàñäàí âÿ
◊ èøàðÿñèíäÿí ñîíðà âåðèëèð.
12. Éàëíûç òÿðêèá øÿêëèíäÿ èøëÿíÿí ñþçëÿð áó ãàéäàäà âåðèëèð: áàø ñþçäÿí ñîíðà
èêè íþãòÿ ãîéóëóð âÿ ñîíðà ùÿìèí òÿðêèá (ñþç áèðëÿøìÿñè) éàçûëûð âÿ îíóí àðäûíúà äà
öìóìè ãàéäàäà èçàù âåðèëèð; ìÿñÿëÿí:
ÄßÐÊ: äÿðê åòìÿê...
ØßÊËßÌßÊ: ãóëàãëàðûíû øÿêëÿìÿê...
ÂÀÇ2: âàç êå÷ìÿê...
ÛÛÛ. ÑÞÇËßÐÈÍ ÌßÍÀÚÀ ÕÀÐÀÊÒÅÐÈÑÒÈÊÀÑÛ
13. Ëöüÿòèí ÿñàñ âÿçèôÿñè ñþçöí ìÿíàñûíû (÷îõìÿíàëûäûðñà ìÿíàëàðûíû), ùàáåëÿ
ìÿíà èíúÿëèêëÿðèíè à÷ûá ýþñòÿðìÿêäèð. Ìÿíàëàðûí èçàùûíà ìöõòÿëèô ìÿõÿçëÿðäÿí
àëûíìûø ñèòàò âÿ ìèñàëëàð ÿëàâÿ îëóíóð.
14. Ùÿð áèð ìÿíà éåíè ñÿòèðäÿí áàøëàíûð, ìÿíà èíúÿëèêëÿðè èñÿ // èøàðÿñè èëÿ
àéðûëûð âÿ àèä îëäóãëàðû ìÿíàíûí áèëàâàñèòÿ àðäûíúà âåðèëèð.
14
15. Ñþçöí ìÿíàëàðûíûí òàðèõè èíêèøàôû Ëöüÿòäÿ áó ãàéäàäà ÿêñ åòäèðèëèð: ÿýÿð
ñþçöí òàðèõÿí áèð-áèðèíäÿí ôÿðãëè îëàí áèð íå÷ÿ ìÿíàñû âàðñà, ñþçöí ìÿíà èíêèøàôû
îíóí ìöàñèð ìÿíàñûíûí òÿðèôèíäÿí áàøëàíûð; ñþçöí ÿââÿëúÿ áóýöíêö ìÿíàñû ñîíðà
èñÿ êþùíÿëìèø ìÿíàëàðû âåðèëèð. Ëàêèí áó öñóë àíúàã áó ýöí ö÷öí àêòóàë îëàí
ñþçëÿðèí èçàùûíûí ñûðàëàíìàñûíäà òÿòáèã îëóíóð.
16. ×îõìÿíàëû ñþçëÿðèí ìÿíàëàðû àøàüûäàêû ãàéäàäà ñûðàëàíûð:
à) ñþçöí ìÿíàëàðûíäàí áèðè àêòóàë ñèéàñè ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèêäèðñÿ, îíäà áó ìÿíà
ìöìêöí ãÿäÿð áèðèíúè éåðÿ êå÷èðèëèð âÿ ýåíèø èçàù åäèëèð; ìÿñÿëÿí, “ÈÍÃÈËÀÁ” ñþ-
çöíäÿ ÿââÿëúÿ îíóí áóýöíêö ìÿíàñû (“çîðàêû èúòèìàè ÷åâðèëèø; äþâëÿò ùàêèìèééÿòè-
íèí ùàêèì ñèíôèí ÿëèíäÿí áàøãà ñèíôèí ÿëèíÿ êå÷ìÿñè”), ñîíðà èñÿ áàøãà ìÿíàëàðû âåðèëèð;
á) ñþçöí ìÿíàëàðû åéíè äÿðÿúÿäÿ èøëÿíèðñÿ, áèðèíúè íþâáÿäÿ îíóí ÿí ÷îõ èøëÿ-
íÿí ìÿíàñû âåðèëèð; ìÿñÿëÿí, “ÊÀÜÛÇ” ñþçöíäÿ áèðèíúè îëàðàã îíóí éàçû ö÷öí áèð
ìàòåðèàë îëäóüó, ñîíðà èñÿ ðÿñìè ñÿíÿä (éàø êàüûçû, ìÿêòóá âÿ ñ.) îëäóüó ýþñòÿðèëèð;
ú) ñþçöí à÷ûã-àéäûí èôàäÿ îëóíìóø ùÿãèãè âÿ ìÿúàçè ìÿíàñû âàðñà, áèðèíúè íþâ-
áÿäÿ îíóí ùÿãèãè ìÿíàñû âåðèëèð.
Èñèìëÿð
17. Êè÷èëòìÿ âÿ îõøàìà øÿêèë÷èëÿðè èëÿ äöçÿëÿí òþðÿìÿ èñèìëÿð áó ãàéäàäà âåðèëèð:
ÊÖÐßÚÈÊ èñ. 1. Êè÷èê êöðÿ.
2. ôèçèîë. Ãàíûí òÿðêèá ùèññÿñè.
ÃÛÇÚÛÜÀÇ “Ãûç”äàí îõø.
18. -ìà (-ìÿ) øÿêèë÷èñè èëÿ ôåèëëÿðäÿí ÿìÿëÿ ýÿëÿí èñèìëÿð áó úöð âåðèëèð:
ÉÀÐÌÀ 1. “Éàðìàã”äàí ô.èñ.
2. Äèíýäÿ äþéöëìöø äÿí.
ÑÖÇÌß 1. “Ñöçìÿê”äÿí ô.èñ.
2. Ñóéó ñöçöëìöø ãàòûã.
Ãåéä. Ôåëè èñèìëèéèíè èòèðìèø ñþçëÿð ìöñòÿãèë èñèì êèìè âåðèëèð, ìÿñ.: ãàçìà,
òèòðÿòìÿ, ãûçäûðìà, ùàáåëÿ äîëìà êèìè õþðÿê àäû âÿ ñ.
19. Ñèôÿòäÿí äöçÿëÿí ìöúÿððÿä èñèìëÿð áó úöð âåðèëèð:
ÄÓÐÓËÓÃ èñ. Äóðó øåéèí ùàëû.
ÄÀÂÀÊÀÐËÛÃ èñ. Äàâàêàð àäàìûí õàñèééÿòè.
ÉÅÍÈËÈÊ èñ. Éåíè õÿáÿð, éåíè øåé, éåíè èõòèðà âÿ ñ.
Ñèôÿòëÿð
20. Áàøãà äèëëÿðäÿí àëûíìà øÿêèë÷èëÿð âàñèòÿñè èëÿ äöçÿëÿí ñèôÿòëÿð áó úöð âåðèëèð:
à) -ë øÿêèë÷èñè èëÿ äöçÿëÿí ñèôÿòëÿð:
ÔÎÐÌÀË ñèô. 1. Ôîðìàéà õàñ îëàí, ôîðìàíûí õàñèééÿòëÿðè èëÿ ÿëàãÿäàð îëàí.
2. Ôîðìàëèçì ïðèíñèïè ÿñàñûíäà ãóðóëìóø, ôîðìàëèçìÿ ÿñàñëàíàí.
á) -èâ øÿêèë÷èñè èëÿ äöçÿëÿí ñèôÿòëÿð:
15
ÎÁÉÅÊÒÈÂ ñèô. ôÿëñ. Øöóðäàí àñûëû îëìàéàðàã ìþâúóä îëàí; îáéåêòèí þçöíÿ
õàñ âÿ éà ìöâàôèã îëàí.
ú) -èê øÿêèë÷èñè èëÿ äöçÿëÿí ñèôÿòëÿð:
ÒÈÏÈÊ ñèô. 1. Ìöÿééÿí òèïÿ õàñ îëàí, ìöÿééÿí òèïè òÿìñèë åäÿí.
2. Ìöÿééÿí õöñóñèééÿòëÿðÿ ìàëèê îëàí; ñÿúèééÿâè.
÷) -òèê øÿêèë÷èñè èëÿ äöçÿëÿí ñèôÿòëÿð:
ÃÐÀÌÌÀÒÈÊ ñèô. Ãðàììàòèêàéà àèä îëàí, ãðàììàòèêàéà ÿñàñëàíàí.
ä) -àòèê øÿêèë÷èñè èëÿ äöçÿëÿí ñèôÿòëÿð:
ÄÐÀÌÀÒÈÊ ñèô. Äðàìàéà àèä îëàí.
ÑÈÑÒÅÌÀÒÈÊ ñèô. Ñèñòåìëè ñóðÿòäÿ.
å) -ëîæè øÿêèë÷èñè èëÿ äöçÿëÿí ñèôÿòëÿð:
ÁÈÎËÎÆÈ ñèô. Áèîëîýèéàéà àèä âÿ éà õàñ îëàí.
ÿ) -áè øÿêèë÷èñè èëÿ äöçÿëÿí ñèôÿòëÿð. Áó òèï ñèôÿòëÿðèí àçÿðáàéúàíúà -ñûç (-ñèç, -ñóç,
-ñöç) øÿêèë÷èñè èëÿ èøëÿíÿí ãîøà âàðèàíòû âàðñà, èçàù áó âàðèàíòäà âåðèëèð; ìÿñÿëÿí:
ÁÈßÄßÁ á à õ ÿäÿáñèç.
ÁÈÑÀÂÀÄ á à õ ñàâàäñûç.
ÁÈÂßÔÀ á à õ âÿôàñûç.
Ôåèëëÿð
21. Ôåèëëÿð ìÿñäÿð øÿêëèíäÿ âåðèëèð. Ëöüÿòäÿ ôåëèí ìÿëóì, ìÿúùóë, ãàðøûëûãëû,
èúáàð, ãàéûäûø íþâëÿðè âåðèëèð; ìÿñÿëÿí:
ÀËÌÀÃ ô. ...
ÀËÄÛÐÌÀÃ èúá. ...
ÉÀÇÛËÌÀÃ ìÿúù. ...
ÉÀÇÛØÌÀÃ ãàðø. ...
ÉÓÉÓÍÌÀÃ ãàéûä. ...
Ãåéä. Ãðàììàòèê èçàù öñóëó ôåèëëÿðÿ ëåêñèê èçàù âåðèëÿ áèëìÿäèéè ùàëëàðäà òÿòáèã
åäèëèð.
Ôåëèí ìÿíàëàðû áàøãà-áàøãà ôîðìàëàðà àèä îëäóãäà, ãðàììàòèê èøàðÿ ñþçöí
ãàáàüûíäà äåéèë, ùÿð áèð ìÿíàíû àéûðàí ðÿãÿìäÿí ñîíðà âåðèëèð; ìÿñÿëÿí:
ÀÒÛËÌÀà 1. “Àòìàã”äàí ìÿúù.
2. ò-ñèç. Áèð øåéèí öñòöíäÿí ùîïïàíìàã, ùîïïàíûá òóëëàíìàã.
3. ò-ñèç. Úÿëä éþíÿëìÿê, éåðèìÿê, éöéöðìÿê, úóììàã, öç òóòìàã, þçöíö
àòìàã. // ò-ñèç. Ñû÷ðàìàã, ùöúóì åòìÿê.
Ãåéä. Ôåèëëÿðèí èíêàðû áèð ãàéäà îëàðàã, Ëöüÿòäÿ âåðèëìèð. Ëàêèí îíëàðûí éàëíûç
ìöñòÿãèë ìÿíà (ÿñàñÿí, òåðìèíîëîæè õàðàêòåð) äàøûéàí âÿ êþêö èíêàð ôîðìàñûíäà îëàí
ãèñìè Ëöüÿòÿ äàõèë åäèëèð; ìÿñÿëÿí; àüðûñûçëàøäûðìàã, ãàíñûçëàøäûðìàã, îêñèýåí-
ñèçëÿøäèðìÿê.
16
Çÿðôëÿð
22. Éàëíûç ôîðìàë ÿëàìÿòëÿðè îëàí çÿðôëÿð ìöñòÿãèë áàø ñþç êèìè âåðèëèð. Çÿðô
éåðèíäÿ èøëÿíÿí ñèôÿòëÿð èñÿ ñèôÿò êèìè âåðèëèð.
Ãåéä. Áó ñèôÿòëÿð ìÿòí (ñèòàò) è÷ÿðèñèíäÿ çÿðô ìÿíàñûíäà îëóðñà, ìþòÿðèçÿäÿ
(ç.) èøàðÿñè ãîéóëóð.
Ëöüÿòäÿ çÿðôëÿðèí àøàüûäàêû òèïëÿðè âåðèëèð:
à) -úà (-úÿ) øÿêèë÷èñè èëÿ äöçÿëÿí çÿðôëÿð; ìÿñ.: àéðûúà, ãàáàãúà, ÿââÿëúÿ,
þçáÿêúÿ âÿ ñ.;
á) -úàñûíà (-úÿñèíÿ) øÿêèë÷èñè èëÿ äöçÿëÿí çÿðôëÿð; ìÿñ.: ãÿùðÿìàíúàñûíà,
èíñàíúàñûíà, âÿùøèúÿñèíÿ âÿ ñ.;
ú) -ÿí øÿêèë÷èñè èëÿ äöçÿëÿí çÿðôëÿð; ìÿñ.: ãÿñäÿí, ãÿôëÿòÿí, òÿäðèúÿí, ÿêñÿðÿí âÿ ñ.;
÷) -ëà (-ëÿ) øÿêèë÷èñè èëÿ äöçÿëÿí çÿðôëÿð; ìÿñ.: àðàìëà, òÿäðèúëÿ, öìóìèééÿòëÿ âÿ ñ.;
ä) -úàäàí (-úÿäÿí) øÿêèë÷èñè èëÿ äöçÿëÿí çÿðôëÿð; ìÿñ.: éàâàøúàäàí, ãàáàã-
úàäàí, ÿââÿëúÿäÿí âÿ ñ.;
å) -äàí (-äÿí) øÿêèë÷èñè èëÿ äöçÿëÿí çÿðôëÿð; ìÿñ.: áàéàãäàí, ÷îõäàí, áèðäÿí,
ãÿôèëäÿí âÿ ñ.;
ÿ) ñþçëÿðèí òÿêðàð åäèëìÿñè èëÿ äöçÿëÿí çÿðôëÿð; ìÿñ.: áîø-áîø, ýåú-ýåú, òåç-òåç,
áèëÿ-áèëÿ, äîüðàì-äîüðàì âÿ ñ. (áóíëàð ìöñòÿãèë áàø ñþç êèìè äåéèë, ÿñàñ ñþçöí
èçàùëàðûíäàí ñîíðà àáçàñäàí ãàðà ùÿðôëÿðëÿ âåðèëèð);
ô) áà (áÿ) áèòèøäèðèúèñè âàñèòÿñè èëÿ ñþçëÿðèí áèð-áèðèíÿ ãîøóëìàñûíäàí äöçÿëÿí
çÿðôëÿð; ìÿñ.: äàëáàäàë, éàíáàéàí, öçáÿöç, òàéáàòàé âÿ ñ.;
ý) ìÿíàúà áèð-áèðèíÿ éàõûí âÿ çèää îëàí ñþçëÿðèí ãîøàëàøäûðûëìàñû éîëó èëÿ
äöçÿëÿí çÿðôëÿð; ìÿñ.: àðà-ñûðà, àç-÷îõ, àëò-öñò, ýåú-òåç âÿ ñ.
ÛÂ. ÑÞÇËßÐÈÍ ÃÐÀÌÌÀÒÈÊ ÕÀÐÀÊÒÅÐÈÑÒÈÊÀÑÛ
23. Áàø ñþçöí éàíûíäà îíóí ãðàììàòèê õàðàêòåðèñòèêàñû âåðèëèð, éÿíè îíóí ùàíñû
íèòã ùèññÿñèíÿ àèä îëäóüó ýþñòÿðèëèð.
Ãåéä. Ãðàììàòèê èøàðÿ, áèð ãàéäà îëàðàã áàø ñþçÿ àèääèð. Âåðèëÿí ìèñàëëàðäàêû ìö-
âàôèã ñþç úöìëÿ è÷ÿðèñèíäÿ áàø ñþçÿ âåðèëÿí ãðàììàòèê èøàðÿéÿ óéüóí ýÿëìÿéÿ áèëÿð.
24. Èñèìëÿð àäëûã ùàëäà âÿ òÿê øÿêèëäÿ âåðèëèð (õöñóñè åëìè òåðìèíëÿðäÿí âÿ áÿçè
òàéôà àäëàðûíäàí áàøãà), ìÿñÿëÿí:
ÁÀÐÌÀÃ èñ. 1. Èíñàíûí âÿ áÿçè ùåéâàíëàðûí ÿë âÿ àéàãëàðûíäàêû áåø ìöòÿùÿððèê
öçâäÿí ùÿð áèðè.
2. ...
ÕßÁßÐ èñ. [ÿð.]. 1. ...
2. Éàëíûç úÿì øÿêëèíäÿ: ÕßÁßÐËßÐ – âàõòàøûðû íÿøð åäèëÿí áÿçè ìÿú-
ìóÿëÿðèí àäû. Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí “Õÿáÿðëÿð”è.
ÃÎØÀÄÛÐÍÀÃËÛËÀÐ úÿì, çîîë. Åéíè äÿðÿúÿäÿ èíêèøàô åòìèø ãîøà äûðíàüû
îëàí ìÿìÿëè ùåéâàíëàð äÿñòÿñè.
25. Ñóáñòàíòèâëÿøìèø (èñèìëÿøìèø) ñèôÿòëÿð áó ãàéäàäà âåðèëèð:
17
ÕßÑÒß ñèô. [ôàðñ.]. 1. ...
2. Èñ. ìÿíàñûíäà. Õÿñòÿ àäàì. Õÿñòÿëÿðèí ìöàéèíÿñè. Õÿñòÿëÿðè ñàüëàìëàðäàí
àéûðìàã.
ÝÞÇßË ñèô. 1. ...
2. Èñ. ìÿíàñûíäà. Ýþçÿë ãàäûí (ãûç). – Ýÿëÿíäÿ àò áàøû òóòàí, Øóõ ýþçÿëëÿð
éåðèíäÿìè? “Êîðîüëó”.
26. ßâÿçëèêëÿð àäëûã ùàëäà âÿ òÿê øÿêèëäÿ âåðèëèð. Îíëàðûí ãðàììàòèê èøàðÿñè
“ÿâÿç.” øÿêëèíäÿ âåðèëèð.
27. Ñàéëàðûí ãàáàüûíäà ìöâàôèã ãðàììàòèê èøàðÿëÿð ãîéóëóð: “ìèãä. ñ.”, “ñûðà ñ.”.
28. Áàøëûãäà ôåèëëÿð ìÿñäÿð øÿêëèíäÿ âåðèëèð. Ëöüÿòäÿ ôåëèí ìÿëóì, ìÿúùóë,
ãàéûäûø, ãàðøûëûãëû, èúáàð íþâëÿðè âåðèëèð.
Áóíëàðûí ãàáàüûíäà ìöâàôèã ãðàììàòèê èøàðÿëÿð ãîéóëóð; ìÿñ.: ÃÓÐÌÀÃ ô.,
ÃÓÐÓÄÓËÌÀÃ ìÿúù., ÉÓÉÓÍÌÀÃ ãàéûä., ÉÀÇÛØÌÀÃ ãàðø., ÉÀÇÄÛÐÌÀÃ
èúá.
29. Ãîøìàëàðûí ãðàììàòèê èøàðÿñè “ãîø.”, áàüëàéûúûëàðûí “áàüë.”, ÿäàòëàðûí “ÿä.”
øÿêëèíäÿ âåðèëèð.
30. Õàðèúè äèëëÿðäÿí, áèð ãàéäà îëàðàã, ñþçëÿð (ÿðÿá âÿ ôàðñ ñþçëÿðèíäÿí áàøãà)
éàëíûç èñèì ùàëûíäà ýþòöðöëäöéöíäÿí, îíëàðûí éàíûíäà ãðàììàòèê èøàðÿ ãîéóëìóð.
Éàëíûç ñèôÿòëÿð Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ áàøãà ôîðìàäà äöçÿëäèëäèéèíäÿí, îíëàðûí
éàíûíäà ãðàììàòèê èøàðÿ (ñèô.) ãîéóëóð.
Â. ÑÞÇËßÐÈÍ ÖÑËÓÁÈ ÕÀÐÀÊÒÅÐÈÑÒÈÊÀÑÛ
31. ßäÿáè äèëäÿ èøëÿíìÿñè ìÿùäóä îëàí ñþçëÿðèí öñëóáúà õöñóñèééÿòèíè ýþñòÿð-
ìÿê ö÷öí Ëöüÿòäÿ àøàüûäàêû èøàðÿëÿð ñèñòåìè òÿòáèã îëóíóð:
à) úàíëû äàíûøûã äèëèíÿ ìÿõñóñ îëàí ñþçëÿð ö÷öí: äàí.;
á) ìÿùÿëëè ñþçëÿð ö÷öí: ìÿù.;
ú) ýåíèø ñóðÿòäÿ èøëÿíìÿéÿí âÿ ÿñàñÿí, êèòàá äèëèíÿ ìÿõñóñ îëàí ñþçëÿð ö÷öí: êèò.;
÷) ÿäÿáè äèë íîðìàëàðûíà ìöüàéèð îëàí ãàáà (âóëãàð) ñþçëÿð ö÷öí: âóëã.;
ä) ùþêóìÿò ñÿíÿäëÿðè, ãÿðàðëàð, ðÿñìè êàüûçëàð, öìóìèééÿòëÿ, ðÿñìè äèëäÿ
èøëÿíÿí ñþçëÿð ö÷öí: ðÿñ.;
å) õöñóñè òåðìèíëÿð îëäóãäà, îíëàðûí àèä îëäóüó åëì âÿ ñ. ñàùÿñèíèí àäû ýþñòÿ-
ðèëèð; ìÿñ.: ôÿëñ., áîò., çîîë., òèá. âÿ è.à.; òåõíèêàéà àèä òåðìèíëÿð ö÷öí: òåõ.; ìöÿééÿí
áèð åëì ñàùÿñèíÿ àèä îëàí õöñóñè ñþçëÿð ö÷öí: õöñ.;
ÿ) øåèð äèëèíäÿ èøëÿíÿí âÿ áÿäèè òÿñâèðëÿðÿ àèä îëàí øàèðàíÿ ñþçëÿð ö÷öí: øàèð.;
ô) êëàññèê ÿäÿáèééàò äèëèíÿ ìÿõñóñ ÿðÿá âÿ ôàðñ ñþç âÿ èôàäÿëÿðè ö÷öí: êëàñ.;
ý) äèí, äèíè åòèãàä âÿ àéèíëÿðëÿ ÿëàãÿäàð îëàí ñþçëÿð ö÷öí: äèí.;
ü) ÷îõ ãÿäèì äþâðëÿðÿ àèä ñþçëÿð ö÷öí ãÿä.; áóýöíêö äèëèìèçäÿ îëàí êþùíÿëìèø
ñþçëÿð ö÷öí: êþùí.
ù) òàðèõè êå÷ìèøÿ, éÿíè ÷îõäàí þòöá êå÷ìèø äþâðëÿðÿ àèä îëàí ñþçëÿð ö÷öí: òàð.;
õ) óøàã äèëèíÿ ìÿõñóñ ñþçëÿð (ìÿñ.: ïÿïÿ, úèúè, ãàüà âÿ ñ.) ö÷öí: óø.;
18
û) èñòåùçà, êèíàéÿ, çàðàôàò, íèôðÿò âÿ ñ. êèìè ùèññëÿðè èôàäÿ åäÿí ñþçëÿð ö÷öí:
èñòåù., êèí., çàð., íèôð. âÿ è.à.
32. Èøàðÿëÿð ñþçöí ìÿíàñûíûí, éàõóä ìÿíàëàðûíûí èçàùûíäàí ãàáàã âåðèëèð. ßýÿð
èøàðÿ áöòöí íþìðÿëÿðäÿí ÿââÿë, áèëàâàñèòÿ áàø ñþçäÿí ñîíðà ýÿëèðñÿ, áó î äåìÿêäèð
êè, èøàðÿ ñþçöí áöòöí ìÿíàëàðûíà àèääèð.
33. Ëöüÿòäÿ ýåíèø ñóðÿòäÿ èøëÿíÿí áèð ÷îõ õöñóñè âÿ òåðìèíîëîæè ñþçëÿð äÿ âåðèëèð.
Îíëàðûí èøëÿíìÿ ñàùÿñè èêè öñóë èëÿ àéðûëûð:
à) òåðìèíèí âÿ éà ñþçöí ùàíñû ñàùÿéÿ àèä îëäóüó òÿðèôèí þçöíäÿ ýþñòÿðèëèð (áó
êèìè ùàëëàðäà ùå÷ áèð èøàðÿ ãîéóëìóð), ìÿñÿëÿí:
ÁÓÐ [àëì.]. Òåõíèêàäà òîðïàüû âÿ ñöõóðëàðû òÿäãèã åòìÿê ìÿãñÿäè èëÿ ìöõòÿ-
ëèô ãóéóëàð ãàçìàã ö÷öí èøëÿäèëÿí áóðüó àëÿòè.
ÐÖÁÀÈ èñ. [ÿð.]. Ôàðñ, ÿðÿá øåèð þë÷öñöíäÿ: äþðäìèñðàëû, éÿíè èêè áåéòäÿí èáà-
ðÿò øåèð ïàð÷àñû.
á) òåðìèíèí âÿ éà ñþçöí ùàíñû ñàùÿéÿ àèä îëäóüó òÿðèôäÿí (èçàùäàí) ëàçûìûíúà
àéäûí îëìàäûãäà ìöâàôèã èøàðÿ ãîéóëóð.
ÂÛ. ÔÐÀÇÅÎËÎÝÈÉÀ
34. “Àçÿðáàéúàí äèëèíèí èçàùëû ëöüÿòè”íÿ ôðàçåîëîýèéà, éÿíè òÿðêèá ùèññÿëÿðè
ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ áèð-áèðè èëÿ áàüëû îëóá, áèð ìÿíà èôàäÿ åäÿí ñàáèò ñþç áèðëÿøìÿ-
ëÿðè äÿ äàõèë åäèëèð.
35. Ëöüÿòÿ àøàüûäàêû òèïëè ôðàçåîëîæè òÿðêèáëÿð äàõèë åäèëèð:
à) èúòèìàè-ñèéàñè âÿ êöòëÿâè-åëìè êèòàáëàðäà, ãÿçåò âÿ æóðíàëëàðäà ýåíèø ñóðÿòäÿ
èøëÿäèëÿí òåðìèíîëîæè õàðàêòåðëè ñàáèò ñþç áèðëÿøìÿëÿðè; ìÿñ.: ñèíôè ìöáàðèçÿ, äîíìà
äÿðÿúÿñè, ìèíåðàë ýöáðÿëÿð, ìÿäÿí ñóëàðû, èúòèìàè ñûüîðòà âÿ ñ.
Áó êèìè èôàäÿëÿð ÿëàãÿäàð îëäóãëàðû ñþçëÿð ö÷öí ìèñàë êèìè âåðèëèð; ìÿñ.: ñèíôè
ìöáàðèçÿ – “ñèíôè” ñþçö ö÷öí âÿ ñ.;
á) ÿøéà àäëàðûíû (ìöðÿêêÿá àäëàðû) òÿøêèë åäÿí ñàáèò ñþç áèðëÿøìÿëÿðè; ìÿñ.:
ãàðà úèéÿð, ÿë àüàúû, àü íåôò âÿ ñ. (áóíëàð ìöâàôèã ñóðÿòäÿ “úèéÿð”, “àüàú”, “íåôò”
ñþçëÿðèíèí ìàääÿñèíäÿ âåðèëèð).
36. Èêè èñìèí áèðëÿøìÿñèíäÿí èáàðÿò îëàí èôàäÿëÿð (ÿýÿð èñèìëÿðäÿí áèðè òÿéèí
éåðèíäÿ âÿ ìÿíàúà äàùà ÿùÿìèééÿòëè èñÿ) ùÿìèí ñþçöí (òÿéèíèí) àëòûíäà âåðèëèð;
ìÿñÿëÿí: äèë ïÿùëÿâàíû, úàí äÿðìàíû, áóç áàëòàñû, äèë áÿëàñû, ãàéíàìà äÿðÿúÿñè êèìè
èôàäÿëÿð ìöâàôèã ñóðÿòäÿ: “ïÿùëÿâàí”, “úàí”, “áóç”, “äèë”, “ãàéíàìà” ñþç-
ëÿðèíäÿ âåðèëèð.
37. Èñèìëÿ êþìÿê÷è ôåèëäÿí äöçÿëÿí ñàáèò ñþç áèðëÿøìÿëÿðè (ìöðÿêêÿá ôåèëëÿð,
òÿðêèáëÿð âÿ ñ.) áèð ãàéäà îëàðàã, áèðèíúè ñþçöí (èñìèí) ìàääÿñèíäÿ, ÿëàãÿäàð îëäóã-
ëàðû ìÿíàíûí èçàùûíäàí ñîíðà âåðèëèð; ìÿñ.: áèàáûð îëìàã, ãÿëÿáÿ ÷àëìàã, ãàðøû
äóðìàã èôàäÿëÿðè ìöâàôèã ñóðÿòäÿ: “áèàáûð”, “ãÿëÿáÿ”, “ãàðøû” ñþçëÿðèíèí ìöâàôèã
ìÿíàëàðûíûí èçàùûíäàí ñîíðà èøàðÿñèíäÿí ñîíðà âåðèëèð.
19
38. Áàø ñþçöí ìÿíàëàðûíûí ùå÷ áèðè èëÿ óéüóí ýÿëìÿéÿí, éàõóä ÿêñèíÿ, ìÿíà-
ëàðûíûí ùàìûñû, éà äà ÷îõó èëÿ ÿëàãÿäàð îëàí ôðàçåîëîæè âàùèäëÿð (ùÿð ìÿíàäà òÿêðàð
îëóíìàìàã ö÷öí), ùÿì÷èíèí èäèîìëàð ëöüÿò ìàääÿñèíèí àõûðûíäà ◊ èøàðÿñèíäÿí
ñîíðà ãûñà èçàùëà âåðèëèð.
Ãåéä. Ðîìá èøàðÿñèíäÿí ñîíðà ýÿëÿí èôàäÿëÿðäÿ, áèð ãàéäà îëàðàã, éàëíûç ìÿúàçè
ìÿíàëàð âåðèëèð; ùÿãèãè ìÿíàëàðûí èçàùû èñÿ âåðèëìèð.
39. Òÿðêèáÿ äàõèë îëàí ñþçëÿðäÿí áèðè ñèíîíèìëÿðëÿ èôàäÿ åäèëÿ áèëÿðñÿ, áóíëàð
ùÿìèí ñþçäÿí ñîíðà ìþòÿðèçÿ è÷ÿðèñèíäÿ âåðèëèð; ìÿñ.: ÿëäÿí (àéàãäàí) äöøìÿê,
éîëäàí àçìàã (÷ûõìàã) âÿ ñ.
40. Áèð ñþçöí àëòûíäà ÷îõëó èôàäÿ ýÿëÿðñÿ, áóíëàð ÿëèôáà ñûðàñû èëÿ âåðèëèð.
ÂÛÛ. ÈÌËÀ Âß ÂÓÐÜÓ
41. Ëöüÿòäÿ èñòÿð òÿðòèá÷èíèí ìÿòíè, èñòÿðñÿ äÿ ìèñàëëàð (ñèòàòëàð) Àçÿðáàéúàí
äèëèíèí ìþâúóä îðôîãðàôèéà ãàéäàëàðû ÿñàñûíäà âåðèëèð.
42. Éàçûëûø âàðèàíòëàðû (ìþâúóä îðôîãðàôèéàíûí éîë âåðäèéè âàðèàíòëàð) áàø ñþç
êèìè, àéðûúà þç ÿëèôáà ñûðàñûíäà, èçàù èñÿ ñþçöí ÿí ÷îõ èøëÿíÿí âàðèàíòûíäà âåðèëèð.
43. Êëàññèêëÿðèí èíäèêè íÿøðëÿðèíäÿ, ùàáåëÿ êþùíÿ íÿøðëÿðèíäÿ áóýöíêö îðôîã-
ðàôèéà íîðìàëàðû èëÿ äöç ýÿëìÿéÿí éàçûëûø (èìëà) ôîðìàëàðû îëäóãäà, ùÿð èêè ôîðìà þç
ÿëèôáà ñûðàñûíäà âåðèëèð, ëàêèí êþùíÿ èìëà èëÿ éàçûëìûø ñþçöí éàíûíäà, îíóí èíäèêè èìëà
èëÿ éàçûëìûø ôîðìàñûíà áàõìàã ëàçûì ýÿëäèéè ýþñòÿðèëèð; ìÿñÿëÿí:
ÙßÃà á à õ ùàãã.
ÍßÃØ á à õ íàõûø.
ÕßËà á à õ õàëã.
ßÂÀÌ á à õ àâàì.
Ìèñàëëàð ìöìêöí îëäóãúà ùÿð èêè ôîðìà ö÷öí âåðèëèð.
Ãåéä. Ëöüÿòäÿ áÿçÿí êëàññèêëÿðèí ÿñÿðëÿðèíäÿí ýþòöðöëìöø ñèòàòëàðäàêû áó âÿ
éà äèýÿð ÿðÿá âÿ éà ôàðñ ñþçöíöí èìëàñû ÿñëèíäÿ îëäóüó êèìè âåðèëäèéèíäÿí (õöñóñÿí
øåèðäÿ), áàø ñþçöí èìëàñû èëÿ äöç ýÿëìÿéÿ áèëÿð.
44. Êþùíÿ îðôîãðàôèéà èëÿ íÿøð îëóíìóø, éàõóä éàçûëìûø ìÿõÿçëÿðäÿí ýþòö-
ðöëÿí ñèòàòëàð âÿ ìèñàëëàð ìöàñèð îðôîãðàôèéàéà óéüóíëàøäûðûëûð.
45. Ñèòàòëàðäà äóðüó èøàðÿëÿðè ìöàñèð ãðàììàòèêàäà ãÿáóë åäèëìèø ãàéäàëàðà
óéüóíëàøäûðûëûð.
46. Áèð ãàéäà îëàðàã áöòöí ÿúíÿáè (Àâðîïà) ñþçëÿðäÿ, ùàáåëÿ âóðüóñóíäà ôÿðã
îëàí áÿçè Àçÿðáàéúàí âÿ éà ÿðÿá âÿ ôàðñ ñþçëÿðèíäÿ ëàçûì ýÿëäèêäÿ âóðüó ãîéóëóð;
ìÿñÿëÿí:
ÀÊÀÄÉÌÈÊ Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí ùÿãèãè öçâö.
ÀÊÀÄÅÌÈ´Ê ñèô. Àêàäåìèéàéà àèä îëàí.
ÁÀÐÍèñ. [ôàðñ.] Ùàñàð, äèâàð, ñÿää.
ÁÁÐÛ ÿä. [ôàðñ.] Ùå÷ îëìàñà.
20
ßÑÀÑ ÌßÍÁßËßÐ
“Àçÿðáàéúàí äèëèíèí èçàùëû ëöüÿòè” éàçûëû ìÿíáÿëÿð ÿñàñûíäà ãóðóëìóøäóð. Áó
ìÿíáÿëÿð àøàüûäàêûëàðäàí èáàðÿòäèð:
1. Èúòèìàè-ñèéàñè ÿäÿáèééàò: 1) Ùþêóìÿò ñÿíÿäëÿðè (ãÿðàðëàð âÿ ñ.); 2) Àçÿð-
áàéúàí äèëèíäÿ éàçûëìûø èúòèìàè-ñèéàñè, èãòèñàäè âÿ ñ. ÿäÿáèééàò.
2. Õöñóñè âÿñàèò: 1) Àçÿðáàéúàí äèëèíÿ àèä áöòöí ëöüÿòëÿð; 2) Àçÿðáàéúàíúà-
ðóñúà âÿ ðóñúà-àçÿðáàéúàíúà ëöüÿòëÿð; 3) òåðìèíîëîæè ëöüÿòëÿð; 4) Àçÿðáàéúàí äèëè-
íèí îðôîãðàôèéà ëöüÿòè; 5) Êëàññèê Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà èøëÿíÿí ÿðÿá âÿ ôàðñ
ñþçëÿðè ëöüÿòè; 6) Àçÿðáàéúàí õàëã øèâÿëÿðè ëöüÿòè, Áàêû, 1930-1931, 1 âÿ 2-úè áóðà-
õûëûø (À âÿ Á ùÿðôëÿðè); 7) Øÿìñÿääèí Ñàìè, Ãàìóñè-òöðêè (2 úèëäëèê), Èñòàíáóë, ùèúðè
1317-1318-úè èëëÿð; 8) Àõóíäîâ Ñàëåù Ãóçàíëû òÿðÿôèíäÿí òÿðòèá åäèëìèø Ãàðàáàü
øèâÿëÿðèíÿ àèä ëöüÿò, 1924-1929 (ÿëéàçìàñû).
3. Áÿäèè ÿäÿáèééàò âÿ ôîëêëîð: Ýþðêÿìëè Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûëàðûíûí ÿñÿðëÿðè âÿ
ôîëêëîðà àèä ÷àï îëóíìóø áöòöí ÿñÿðëÿð.
4. Äþâðè ìÿòáóàò: 1) 1920-úè èëëÿðÿ ãÿäÿð îëàí ìÿòáóàò: “ßêèí÷è” ãÿçåòè,
“Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëû; 2) ñîâåò äþâðöíäÿ Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ äÿðú îëóíìóø
ãÿçåòëÿð; æóðíàëëàð: “Àçÿðáàéúàí” (“Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò”), “Àçÿðáàéúàí ìÿê-
òÿáè”, “Àçÿðáàéúàí ãàäûíû”, “Êèðïè” âÿ ñ.
5. Äèýÿð ìÿõÿçëÿð: 1) îðòà âÿ àëè ìÿêòÿáëÿð ö÷öí Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ éàçûë-
ìûø îðèæèíàë, éàõóä òÿðúöìÿ åäèëìèø äÿðñëèêëÿð; 2) Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Åëìëÿð Àêàäå-
ìèéàñû Ì.Ôöçóëè àäûíà ßëéàçìàëàðû Èíñòèòóòóíäà ñàõëàíûëàí êèòàáëàð, ìÿúìóÿëÿð,
ãÿçåòëÿð, ìÿêòóáëàð, ñÿíÿäëÿð âÿ ñ.; 3) Àçÿðáàéúàí äèëèíèí äèàëåêò âÿ øèâÿëÿðèíÿ àèä
ìàòåðèàëëàð (ÿëéàçìàëàðû); 4) Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ íÿøð îëóíìóø ùÿð úöð åëìè-êöòëÿâè
êèòàáëàð; 5) ìåìóàð ÿäÿáèééàòû (õàòèðÿëÿð) âÿ ñ.
21
ËÖÜßÒÄß ÝÅÄßÍ ÈÕÒÈÑÀÐËÀÐ
“Àç. êÿíä òÿñ.” – “Àçÿðáàéúàí êÿíä òÿñÿð-
ôÿëñ. – ôÿëñÿôÿ
ðöôàòû” (æóðí.)
ôèç. – ôèçèêà
“Àç. ãàä.” – “Àçÿðáàéúàí ãàäûíû” (æóðí.)
ôèçèîë. – ôèçèîëîýèéà
“Àç. ìÿêò.” – “Àçÿðáàéúàí ìÿêòÿáè” (æóðí.)
ôîëê. – ôîëêëîð
“Àçÿðá.” – “Àçÿðáàéúàí” (æóðí.)
ôîò. – ôîòîãðàôèéà
“Ì. Í. ëÿòèô.” – “Ìîëëà Íÿñðÿääèí ëÿòèôÿëÿðè”
ôð. – ôðàíñûçúà
“Ìîë. Íÿñð.” – “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” (ìÿúì.)
ýåîä. – ýåîäåçèéà
Àòà. ñþçö – Àòàëàð ñþçö
ýåîë. – ýåîëîýèéà
àãð. – àãðîíîìèéà
ùÿðá. – ùÿðáè òåðìèí
àëì. – àëìàíúà
ùîëë. – ùîëëàíäúà
àíàò. – àíàòîìèéà
ùöã. – ùöãóãøöíàñëûã
àíòð. – àíòðîïîëîýèéà
[õàð.] – õàðèúè ñþç
àðõåîë. – àðõåîëîýèéà
õÿá. – õÿáÿð
àðõèò. – àðõèòåêòóðà
õöñ. – õöñóñè òåðìèí
àñòð. – àñòðîíîìèéà
õöñ. èñ. – õöñóñè èñèì
àâ. – àâèàñèéà
èúá. – èúáàð íþâ
áàüë. – áàüëàéûúû
èäì. – èäìàí
áàêò. – áàêòåðèîëîýèéà
èãòèñ. – èãòèñàäè
áàéò. – áàéòàðëûã
èíúÿñ. – èíúÿñÿíÿò
áèîë. – áèîëîýèéà
èíý. – èíýèëèñúÿ
áîò. – áîòàíèêà
èñ. – èñèì
úûüàò. – úûüàòàéúà
èñï. – èñïàíúà
úîüð. – úîüðàôèéà
èñòåù. – èñòåùçà èëÿ
÷èí. – ÷èíúÿ
èòàë. – èòàëéàíúà
ä.é. – äÿìèðéîë òåðìèíè
ê.ò. – êÿíä òÿñÿððöôàòû
äàí. – äàíûøûã äèëèíäÿ
êè÷. – êè÷èëòìÿ èñèì
äÿôò. – äÿôòÿðõàíà òåðìèíè
êèí. – êèíàéÿ èëÿ
äÿíèç. – äÿíèç÷èëèê
êèò. – êèòàá äèëèíäÿ èøëÿíÿí ñþç
äèë÷. – äèë÷èëèê
êëàñ. – êëàññèê ÿäÿáèééàòäà èøëÿíÿí ñþç, èôàäÿ
äèí. – äèíè
êþùí. – êþùíÿëìèø ñþç
äèïë. – äèïëîìàòèéà
ãàðø. – ãàðøûëûãëû ôåèë
åëåêòð. – åëåêòðîòåõíèêà
ãàéûä. – ãàéûäûø ôåèë
åòíîãð. – åòíîãðàôèéà
ãàçàõ. – ãàçàõúà
ÿúç. – ÿúçà÷ûëûã
ãÿä. – ãÿäèì ñþç
ÿä. – ÿäàò
ãîø. – ãîøìà
ÿäÿá. – ÿäÿáèééàòøöíàñëûã
ëàò. – ëàòûíúà
ÿð. – ÿðÿáúÿ
ìàú. – ìàúàðúà
ÿâÿç. – ÿâÿçëèê
ìàë. – ìàëèééÿ èøè
ô.áàü. – ôåëè áàüëàìà
ìàëàé. – ìàëàéúà
ô.èñ. – ôåëè èñèì
ìåõ. – ìåõàíèêà
ô.ñèô. – ôåëè ñèôÿò
ìåòåîð. – ìåòåîðîëîýèéà
ô. – ôåèë
ìÿú. – ìÿúàçè ìÿíàäà
ôàðñ. – ôàðñúà
ìÿúù. – ìÿúùóë ôåèë
22
ìÿä. – ìÿäÿí èøëÿðè
ñèô. – ñèôÿò
ìÿù. – ìÿùÿëëè ñþç
ñûðà ñ. – ñûðà ñàéû
ìÿñ. – ìÿñÿëÿí
ñêàíä. – Ñêàíäèíàâèéà äèëëÿðè
ìÿòá. – ìÿòáÿÿ÷èëèê
ñòàò. – ñòàòèñòèêà
ìèô. – ìèôîëîýèéà
øàùì. – øàùìàò
ìèêðîá. – ìèêðîáèîëîýèéà
øàèð. – øàèðàíÿ ñþç
ìèãä. ñ. – ìèãäàð ñàéû
òàð. – òàðèõ òåðìèíè
ìèíåð. – ìèíåðàëîýèéà
òàò. – òàòàðúà
ìîíã. – ìîíãîëúà
òåõ. – òåõíèêà
ìóñ. – ìóñèãè
òÿãë. – òÿãëèäè ñþçëÿð
ìöúÿð. – ìöúÿððÿä ôîðìà
òÿíò. – òÿíòÿíÿëè ñþç
ìöù. – ìöùàñèáàò
òèá. – òèááè òåðìèí
ìöã. äÿð. – ìöãàéèñÿ äÿðÿúÿñè
òèú. – òèúàðÿò òåðìèíè
íèôð. – íèôðÿò ôîðìàñû
ò-ëè. – òÿñèðëè ôåèë
îõø. – îõøàìà
òîõóú. – òîõóúóëóã
îïò. – îïòèêà
òîï. – òîïëó èñèì
þçá. – þçáÿêúÿ
ò-ñèç. – òÿñèðñèç ôåèë
ïàëåîí. – ïàëåîíòîëîýèéà
òöðê. – Òöðêèéÿ òöðêúÿñè
ïîë. – ïîëéàêúà
óêð. – óêðàéíàúà
ïîëèã. – ïîëèãðàôèéà
óø. – óøàã äèëèíÿ ìÿõñóñ ñþç
ïñèõ. – ïñèõîëîýèéà
öñò. – öñòöíëöê äÿðÿúÿñè
ðÿñ. – ðÿñìè äèëäÿ èøëÿíÿí ñþç
âóëã. – âóëãàð (ãàáà ñþç)
ðÿññ. – ðÿññàìëûã
éÿù. – éÿùóäèúÿ
ðèéàç. – ðèéàçèééàò
éóí. – éóíàíúà
ðóñ. – ðóñúà
çàð. – çàðàôàòëà
ñàíñêð. – ñàíñêðèòúÿ
(ç.) – çÿðô
ñÿí. – ñÿíÿòøöíàñëûã
çîîë. – çîîëîýèéà
23
ßÑßÐËßÐÈÍÄßÍ ÑÈÒÀÒËÀÐ ÝßÒÈÐÈËÌÈØ
ßÑÀÑ ÌÖßËËÈÔËßÐÈÍ ÑÈÉÀÙÛÑÛ
(ßëèôáà ñûðàñû èëÿ)
À.Áàêûõàíîâ
Ãàíòÿìèð (Ãàôàð ßôÿíäèçàäÿ)
À.Äèâàíáÿéîüëó
Ãóðáàíè
À.Ñÿùùÿò
Ì.Àðèô (Äàäàøçàäÿ)
À.Øàèã
Ì.Äèëáàçè
Àøûã Àááàñ
Ì.ß.Ñàáèð
Àøûã ßëÿñýÿð
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ
Àøûã Ïÿðè
Ì.Ùàäè
Á.Òàëûáëû
Ì.Ùöñåéí
Á.Âàùàáçàäÿ
Ì.Èáðàùèìîâ
Ú.Úàááàðëû
Ì.Ìþúöç
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ
Ì.Ìöøôèã
×ÿìÿíçÿìèíëè (Éóñèô Âÿçèð)
Ì.Ï.Âàãèô
ß.Úàâàä
Ì.Ðàùèì
ß.Úÿìèë
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ
ß.ßáöëùÿñÿí (ßëÿêáÿðçàäÿ)
Ì.Ñ.Îðäóáàäè
ß.Ùàãâåðäèéåâ
Ì.Ñåéèäçàäÿ
ß.Ãÿìêöñàð
Ì.Â.Âèäàäè
ß.Ìÿììÿäõàíëû
Ìÿñèùè
ß.Íÿçìè
Ìèð Úÿëàë
ß.Ñàäûã
Í.Íÿðèìàíîâ
ß.Âàùèä
Í.Ðÿôèáÿéëè
ß.Âÿëèéåâ
Í.Âÿçèðîâ
Ô.Êþ÷ÿðëè
Íÿáàòè
Ôöçóëè
Íÿñèìè
Ù.Úàâèä
Î.Ñàðûâÿëëè
Ù.Ê.Ñàíûëû
Ð.ßôÿíäèéåâ
Ù.Íÿçÿðëè
Ð.Ðçà
Ù.Ñàðàáñêè
Ñ.ß.Øèðâàíè
Ù.Çÿðäàáè (Ìÿëèêîâ)
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ
Ùåéðàí õàíûì
Ñ.Ðÿùèìîâ
Ùÿáèáè
Ñ.Ðÿùìàí
Õ.Íàòÿâàí
Ñ.Ðöñòÿì
Õÿñòÿ Ãàñûì
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ
Õÿòàéè
Ñ.Âóðüóí
È.ßôÿíäèéåâ
Ñàðû Àøûã
È.Ìóñàáÿéîâ
Ñ.Ùöñåéí
È.Øûõëû
Ò.Ø.Ñèìóðã
Êèøâÿðè
Ö.Ùàúûáÿéîâ
Ã.Çàêèð
24
ØßÐÒÈ ÈØÀÐßËßÐ
..
Ñèòàòëàðäà èõòèñàðû áèëäèðÿí èøàðÿ.
Ìÿíà èëÿ ÿëàãÿäàð îëàí ñþç áèðëÿøìÿëÿðèíè èçàùäàí àéûðàí èøàðÿ.
//
Ìÿíà èíúÿëèêëÿðèíè àéûðàí èøàðÿ.
◊ Ôðàçåîëîýèéàíû (èäèîìàòèê èôàäÿëÿðè) àéûðàí èøàðÿ.
–
Ñèòàòëàðû òÿðòèá÷è ìèñàëëàðûíäàí àéûðàí èøàðÿ.
ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍ ßËÈÔÁÀÑÛ
A
Á
Ú
×
Ä
Å
ß
Ô
à
áå
úå
֌
äå
å
ÿ
ôå
Ý
Ü
Ù
Õ
Û
È
Æ
Ê
ýå
üå
ùå
õå
û
è
æå
êå, êà
Ã
Ë
Ì
Í
Î
Þ
Ï
Ð
ãå
åë
åì
åí
î
þ
ïå
åð
Ñ
Ø
Ò
Ó
Ö
Â
É
Ç
ñå
øå
òå
ó
ö
âå
éå
çå
25
À
ÀÁÀ
Àà
òûäûð, áàéàòû. Ì.Â.Âèäàäè. Þëöìöìäöð ìÿíèì
îë ðóùè-ðÿâàíñûç áó ýåúÿ; Ýÿð è÷ÿì áàäåéè-
ýöëýöí éåðèíÿ àáè-ùÿéàò. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àáè-
ùÿéàòûí áèð áåëÿ çàùèä êè, âÿñô åäÿð; Ëÿëè-
À1 Àçÿðáàéúàí ÿëèôáàñûíûí áèðèíúè ùÿðôè.
ëÿáèí éàíûíäà áèð ÿôñàíÿäèð ìÿíÿ. ß.Âàùèä.
Ùÿìèí “à” ñþâòö ìèëëÿòëÿðèí áÿçèñèíèí äèëèí-
Àáè-êþâñÿð – 1) äèíè ÿôñàíÿëÿðÿ ýþðÿ, ýóéà
äÿ ÷îõ èøëÿíèð, áÿçèñèíèí äèëèíäÿ àç èøëÿíèð.
úÿííÿòäÿ îëàí Êþâñÿð ÷àéûíûí äàäëû ñóéó.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
Äöðëö áóëàã àáè-êþâñÿð ñóéóäóð; È÷ÿíäÿ
À2 íèäà. 1. Ñþçëÿðÿ ãîøóëàðàã ÷àüûðûø, õèòàá,
äàä âåðèð äÿùàíÿ, äàüëàð! Àøûã Õÿééàì. Ïÿñ
ìöðàúèÿò áèëäèðèð. À äîñòëàð! À áàøûíà äþíöì!
îíëàð [ìîëëàëàð] íÿ âàõòàäÿê úÿííÿò, àáè-
À áàëàì! – [Ìóðîâ:] À êèøè, ìÿí ñÿíè ö÷ ýåúÿ-
êþâñÿð âÿäÿñè èëÿ áÿäáÿõò èñëàì úàìààòûíûí
äèð àõòàðûðàì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. À ãóøëàðûì,
ãàíûíû ñîðàúàãëàð? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ;
ýåòìÿéèí; Ìÿíè ãÿìýèí åòìÿéèí! À.Ñÿùùÿò.
2) äàíûøûãäà âÿ ÿäÿáèééàòäà ÷îõ âàõò øÿðàá
[Àüàáàúû:] Íÿ åëÿéèì, à Ìÿøÿäè Ïöñòÿ áàúû!
ùÿìèí ñóéà áÿíçÿäèëèð. [Ñöëåéìàí áÿé:]
Êèøè ãîúàëûá éàâàø-éàâàø ÿëäÿí äöøöð.
Áÿù-áÿù, íÿ ýþçÿë ñóäóð! Õàëèñ àáè-
Ù.Ñàðàáñêè. // Åéíè ìÿíàäà áÿçÿí úöìëÿíèí
êþâñÿðäèð! ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ìèðçÿ Òóðàá:]
îðòàñûíäà èøëÿíèð. Áàõñàíûç à, áåëè ÷þêìöø éà-
Ñàü îë, Ñÿôÿð àüà! Áó ëàï àáè-êþâñÿðäè.
ìàúà; Ñèíÿñèíäÿ øÿí ãóçóëàð ñÿñëÿíèð. À.Øàèã.
Á.Òàëûáëû. Àáè-ëåéñàí – á à õ àáè-íèéñàí.
// Áÿçÿí úöìëÿíèí àõûðûíäà òÿêèä áèëäèðÿí
Àáè-íèéñàí – áàùàð éàüûøû, ÷îõ ýöúëö éàüûø.
ÿäàò êèìè èøëÿíèð. Àïàðñàí à! – [Èáðàùèì áÿé:]
ßìð îëóíäó, àáè-íèéñàí; Úàíñûçëàðà áÿõø
À êèøè, ÷ÿêèë êÿíàðà, ýþðöì à! ß.Ùàãâåðäèéåâ.
åäÿ úàí; Éåíÿ òàçÿëÿíäè äþâðàí; Íÿ ýþçÿë
2. Èíòîíàñèéàäàí àñûëû îëàðàã ìÿìíóíëóã,
ðóçèýàð îëäó. Ã.Çàêèð. Àáè-íèéñàí êèìè
ùèääÿò, èñòåùçà, íàðàçûëûã, òÿÿúúöá âÿ ñ. ùèññ-
ìÿú. – íèéñàí éàüûøû êèìè, ñåë êèìè, ÷îõ ýöúëö.
ëÿðè èôàäÿ åäèð. À! Ñÿíÿ íÿ îëäó? À, íÿ ýþçÿë
Áè÷àðÿ ÷èéíèíÿ ãîéóá áàøûíû; Àáè-íèéñàí
øåéäèð! – [Àüà Ìÿðäàí:] À, áó äàáàíûêÿñèê
êèìè òþêöð éàøûíû. Ã.Çàêèð. Ùàúûíûí ãÿäèì
Ùåéäÿðãóëóíóí îüëó èìèø! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
íþêÿðè Êÿðáÿëàéû Ãóëàìÿëè èðàíëû ãàïûíûí
[Ðöáàáÿ:] À Áþéöêõàíûì, íèéÿ ýöëìÿëè ñþç
àüçûíäà àéàã öñòöíäÿ ýþçëÿðèíèí éàøûíû àáè-
äàíûøûðñàí?! Ìèð Úÿëàë.
íèéñàí êèìè àü ñàããàëûíäàí àõûäûðäû.
3. Ùÿéÿúàí, äÿùøÿò, ãîðõó, ïåøìàíëûã âÿ
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àáè-çÿìçÿì (Çÿìçÿì –
ñ. ùèññëÿðè èôàäÿ åäÿí ñÿñ (óçàäûëàðàã õöñóñè
Ìÿêêÿäÿ îëàí âÿ ñóéó ìöñÿëìàíëàð òÿðÿ-
èíòîíàñèéà èëÿ âÿ áÿçÿí òÿêðàð øÿêëèíäÿ èø-
ôèíäÿí ìöãÿääÿñ ñàéûëàí ãóéóíóí àäûäûð) –
ëÿíèð). Ààà, ìÿí íÿ åòäèì! Ààà, áó íåúÿ
êëàññèê ïîåçèéàäà øÿðàá ìÿíàñûíäà èøëÿí-
àäàìäûð! Ààà, íÿ áþéöê èëàíäûð! – Éåíÿ áèð
ìèøäèð. Àáè-çèíäÿýàíè – á à õ àáè-ùÿéàò.
áàøãà õÿáÿð âàðìû? – Áèçèì ãîíøó Êÿðèì.
2. ìÿú. Ýþç éàøû. Áó ñÿìàâè ýþçö éàüäûð-
– À... À... À? Áÿëè, ùÿ, ùÿ. – Î íÿ ãàéûðûá, äå
ìàäà àá. Ì.Ùàäè.
ýþðöì. Ì.ß.Ñàáèð.
ÀÁÀ1 èñ. [ÿð.] êþùí. Ìöñÿëìàí ðóùàíè-
4. Áÿçÿí úöìëÿíèí àõûðûíäà âÿ éà ñþçäÿí
ëÿðèíèí âÿ ìþìèí àäàìëàðûí öñòäÿí ýåé-
ñîíðà ýÿëÿðÿê, òÿÿúúöá áèëäèðèð, éàõóä äàíû-
äèêëÿðè ãîëñóç âÿ éà ýþäÿêãîëëó, éàõàñû à÷ûã
øûëàí ñþçÿ äèããÿòè úÿëá åäÿðÿê, îíóí ùàã-
óçóí êèøè ïàëòàðû (ÿñëèíäÿ ÿðÿá ìèëëè ïàëòà-
ãûíäà äöøöíäöðìÿê ö÷öí èøëÿíèð. Áó ïàëòîéà
ðûäûð). Êèøè ÷ûõàðäû êè, àüàéà éöçëöêëÿð áÿõø
éöç ìàíàò âåðìèøÿì; éöç ìàíàò à!
åäÿðäè; àòëàð, èíÿêëÿð âÿä åäÿðäèëÿð; èïÿê
ÀÁ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. 1. Ñó. Àáè-áÿãà –
àáàëàð, õÿç úöááÿëÿð âåðèëÿðäè. ×ÿìÿíçÿ-
á à õ àáè-ùÿéàò. Àáè-ùåéâàí(è) – á à õ àáè-
ìèíëè. ×îõ âÿäÿ îëóðäó êè, ùÿôòÿíèí èêè þòÿð,
ùÿéàò. ßçèá ëÿëè ãàòûá àáè-ùåéâàíà; Ãÿíä
ö÷öíúö ýöíö Ìîëëà Ðÿúÿáè êö÷ÿ èëÿ ãàéÿò
èëÿ éîüóðóá äèë-äîäàã ÷ÿêèá. Ã.Çàêèð. Àáè-
ãÿìýèí âÿ àéàãëàðû àáàñûíûí ÿòÿéèíÿ
ùÿéàò – ùÿéàò ñóéó, äèðèëèê ñóéó (ÿôñàíÿëÿðÿ
äîëàøà-äîëàøà ýåäÿí ýþðÿðñÿí... Á.Òàëûáëû.
ýþðÿ, ýóéà çöëìÿòäÿ áèð ÷åøìÿíèí ñóéó
Ìîëëà íàçèê, àü àáàñûíû ÷èéèíëÿðèíäÿ îéíà-
îëóá, îíó è÷ÿíëÿð ùå÷ þëìÿçëÿðìèø). Êöëëè
äàðàã: – Áóíà ùå÷ øÿêê-øöáùÿ îëà áèëìÿç,
Ãàðàáàüûí àáè-ùÿéàòû; Íÿðìö íàçèê áàéà-
– äåäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
26
ÀÁÀ
ÀÁÀÄËÛÃ
ÀÁÀ2 èñ. ìÿù. 1. Àòà.
ÀÁÀÄÀÍËÀØÄÛÐÌÀÃ á à õ àáàäëàøäûð-
2. Áþéöê áàúû (ùþðìÿò ö÷öí áþéöê ãàäûíà
ìàã.
äà äåéèëèð).
ÀÁÀÄÀÍËÀØÌÀ
“Àáàäàíëàøìàã”äàí
ÁÁÀ èñ. [ÿð. “ÿá” ñþç. úÿìè] Àòàëàð, àòà-
ô.èñ.
áàáà. Àáàâö ÿúäàä – àòà-áàáàëàð, ÿúäàä,
ÀÁÀÄÀÍËÀØÌÀÃ á à õ àáàäëàøìàã.
íÿñèë, áàáàëàð. Ìÿðùóì Ìèðçÿ Úÿìàë þç òàðè-
ÀÁÀÄÀÍËÛÃ èñ. 1. Á à õ àáàäëûã. Ùÿðÿ
õèíäÿ Ïÿíàù ßëè õàíûí àáàâö ÿúäàäû øÿíèíäÿ
áèð ÿë ãîéñà àáàäàíëûüà; Êÿíäèìèç áþéöéöá
áåëÿ éàçûð.. Ô.Êþ÷ÿðëè.
áèð øÿùÿð îëàð. Ñ.Âóðüóí. [Êÿíäëèëÿð] áèð
ÀÁÀÄ ñèô. [ôàðñ.] 1. Ìöíòÿçÿì âÿ ÷îõëó
éåðäÿ èøëÿñèíëÿð; .. ùþêóìÿò áó èøÿ êþìÿê äÿ
òèêèíòèñè, éàøàéûø ö÷öí ùÿð úöð øÿðàèòè îëàí;
åäèð, ïóë äà áóðàõûð, ìàøûí äà âåðèð,
øåí. Àáàä øÿùÿð. Àáàä êÿíä. – Ñþéëÿäèéèìèç
àáàäàíëûã ö÷öí ëàçûìè øåéëÿð äÿ áóðàõûð.
äþâðäÿ È÷ÿðèøÿùÿð àáàä äåéèëäè. H.Ñàðàáñêè.
Ò.Ø.Ñèìóðã.
Àáàä, ýþçÿë øÿùÿðèìèç ñöëùöí áþéöê äàñòà-
2. Êÿíä, øÿùÿð, éàøàéûø éåðè, ìÿñêÿí.
íûäûð. Í.Ðÿôèáÿéëè. // Öìóìèééÿòëÿ, éàõøû,
[Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë:] Ìÿýÿð ìÿí þç èõòè-
ìöíòÿçÿì, ñÿëèãÿëè, ìÿäÿíè, éàõóä éàõøû
éàðûìëà áåëÿ àáàäàíëûãäàí õàðèú, õÿëâÿò
òÿúùèç âÿ òÿìèí îëóíìóø, éàõøû âÿçèééÿòäÿ
ýóøÿéÿ þçöìö ÷ÿêìèøÿì? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
îëàí. Àáàä åäèëìÿê – á à õ àáàäëàøäû-
Àáàäàíëûã ñàëìàã – ìÿñêÿí ñàëìàã,
ðûëìàã. Àáàä åòìÿê (åëÿìÿê) – á à õ
éóðä ñàëìàã. Áàêûíûí Ìÿùÿììÿäëè êÿí-
àáàäëàøäûðìàã. Çÿùìÿò ãîéìàã, êÿíäëÿðè-
äèíäÿí êþ÷ÿðèëÿð ýÿëèá, áó ìÿùÿëëÿíèí úÿíóá
ìèçè àáàä åòìÿê, éàøàéûøûìûçû éàõøûëàøäûð-
òÿðÿôèíäÿ àáàäàíëûã ñàëìûøëàð. Ù.Ñàðàáñêè.
ìàã þç ÿëèìèçäÿäèð. Ò.Ø.Ñèìóðã. [Øàèð:] Áèç
3. Á à õ àâàäàíëûã 1-úè ìÿíàäà. [Ýöë-
áó äöíéàéà õàðàáàëûãëàðû àáàä åòìÿéÿ
úàùàí:] Ïëîâ íÿäè, çàä íÿäè?.. Ñÿí äÿ, ãàð-
ýÿëìèøèê. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Àáàä îëìàã –
äàøûì, àáàäàíëûãäàí äàíûøûðñàí. Í.Âÿçèðîâ.
á à õ àáàäëàøìàã. Áóíëàð ùÿðÿ þç ìÿùÿëëÿ-
Àíúàã ìÿíÿ âåðèëÿí ö÷ îòàüûí íÿ áèð ñòîë-
ñèíèí àáàä îëìàüûíà úèää-úÿùä åòìèøëÿð.
êöðñöñö âàðäû êè, öñòöíäÿ îòóðóá éàçû
Í.Íÿðèìàíîâ. Òÿíèìäÿ ãàëìàéûá áèð õàëè
éàçàñàí, íÿ äÿ áèð ãåéðè àáàäàíëûã âàðäû.
éåð ãÿìçÿí õÿäÿíýèíäÿí; Îëóð àáàä ùÿð
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ìöëêöí êè, àäèë îëñà ñóëòàíû. Ã.Çàêèð. Àáàä
ÀÁÀÄËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Àáàäëàøäûðûëìàã”-
îëñóí! Åâèí àáàä îëñóí! – òÿøÿêêöð, ðàçû-
äàí ô.èñ.
ëûã, ìÿìíóíèééÿò, òÿãäèð áèëäèðÿí èôàäÿäèð.
Åòäè áèð úàì èëÿ òÿìèð äèëè-âèðàíû; Ìåéôöðóøóí
ÀÁÀÄËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Àáàä åäèë-
ýþðÿéèì õàíÿñè àáàä îëñóí! Ñ.ß.Øèðâàíè.
ìÿê, éàøàéûø ö÷öí ëàçûì îëàí ùÿð úöð øÿ-
[Ãîúà:] ×þðÿê âåðäèí, éåäèì, åâèí àáàä
ðàèòëÿ òÿìèí åäèëìÿê, éàõøû âÿ ìÿäÿíè ùàëà
îëñóí! ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ñàëûíìàã. Äåùëèíèí ÿòðàôûíäà ÷îõëó éåíè
2. ìÿú. êëàñ. Øÿí, øàä. Äàüûëäû ãöññÿäÿí
åâëÿð òèêèëìèø, øÿùÿð õåéëè àáàäëàøäûðûëìûø-
àáàä ýþðäöéöí êþíëöì. Ùåéðàí õàíûì.
äûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
...àáàä [ôàðñ.] Õöñóñè èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã
ÀÁÀÄËÀØÄÛÐÌÀ “Àáàäëàøäûðìàã”äàí
øÿùÿð, êÿíä, éåð àäëàðû äöçÿëäèëèð; ìÿñ.:
ô.èñ.
Úÿëèëàáàä, Ñàáèðàáàä âÿ ñ.
ÀÁÀÄËÀØÄÛÐÌÀà “Àáàäëàøìàã”äàí èúá.
ÀÁÀÄÀÍ á à õ àáàä. Àáàäàí êÿíä òöñòö-
ÀÁÀÄËÀØÌÀ “Àáàäëàøìàã”äàí ô.èñ.
ñöíäÿí áÿëëè îëóð. (Àòà. ñþçö). Åâèí àáà-
ÀÁÀÄËÀØÌÀÃ ô. Àáàä îëìàã, éàõøûëàø-
äàí – á à õ åâ.
ìàã, éàøàéûø ö÷öí ëàçûì îëàí ùÿð úöð øÿðàèòëÿ
ÀÁÀÄÀÍËÀÍÌÀÃ á à õ àáàäàíëàøìàã.
òÿìèí îëóíìàã. Êÿíäëÿðèìèç àáàäëàøûð.
ÀÁÀÄÀÍËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Àáàäàíëàøäûðûë-
ÀÁÀÄËÛÃ èñ. 1. Ùÿð ùàíñû áèð éåðäÿ ÿùà-
ìàã”äàí ô.èñ.
ëèíèí éàøàéûøûíà ëàçûì îëàí øÿðàèò âÿ âÿñàèò.
ÀÁÀÄÀÍËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ á à õ àáàäëàø-
Øÿùÿðèí àáàäëûüûíà ÷îõ äèããÿò éåòèðèëèð.
äûðûëìàã.
– Áàêûäà ýåäÿí ãóðóúóëóã âÿ àáàäëûã èøëÿ-
ÀÁÀÄÀÍËÀØÄÛÐÌÀ “Àáàäàíëàøäûð-
ðèíèí ñöðÿò âÿ âöñÿòèíè ðàéîí ìÿðêÿçëÿðèíÿ
ìàã”äàí ô.èñ.
êþ÷öðìÿëèéèê. ß.Âÿëèéåâ.
27
ÀÁÀÆUÐ
ÀÁÝßÐÄßÍ
2. Àáàä éåð, éàøàéûø éåðè, éàøàéûø ö÷öí
ÀÁÄÀË [ÿð.] 1. èñ. Ñÿðñÿðè, àâàðà, äÿðáÿäÿð.
éàðàðëû éåð; øåíëèê. Þëêÿìèçèí ùÿð éåðè àáàä-
Ýþçÿëëÿðèí îëàð õöìñö çÿêàòû; Íÿ àøèãÿ, íÿ
ëûãäûð. – Èíñàí àáàäëûã, áàéãóø õàðàáàëûã
àáäàëà éåòèøìÿç. Àøûã ßëÿñýÿð. Éåòèøäèì áèð
ñåâÿð. (Àòà. ñþçö). [Áÿäÿë:] Àç êå÷ÿð, ãàð-
êÿíäÿ åéëÿäèì ñóàë; Ãàïû-ãàïû ýåäèá îëìó-
äàøëàð, Ïÿðâèç õàí õàðàáà ãîéäóüó éåðëÿðäÿ
øàì àáäàë. Ìèñêèíëè Ìÿùÿììÿä. // Ñþéöø
àáàäëûã ýþðÿðñèíèç. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìÿíàñûíäà. [Îüóç:] Áàõûíûá äóðìà, ùàéäû
3. ìÿú. êëàñ. Ðóù ðàùàòëûüû, äÿðäñèçëèê,
êèñÿíè àë! Ýÿë èøèì âàð ñÿíèíëÿ, ýÿë, àáäàë!
ãàéüûñûçëûã ìÿíàñûíäà. Ùè÷ ðÿíý èëÿ ìÿíÿ
Ù.Úàâèä. // êþùí. Äÿðâèø, ãÿëÿíäÿð. Ñóôèéÿì,
àáàäëûã ìöìêöí äåéèë. Ôöçóëè.
ÿììà íÿ áó àáäàëäÿí; Ùàã ñåâÿí èíñàíÿì,
ÀÁÀÆÚÐ èñ. [ôð.] Ýþçö èøûãäàí ãîðóìàã
à øèðâàíëûëàð! Ì.ß.Ñàáèð.
ö÷öí ëàìïàéà êå÷èðèëÿí þðòök, ãàëïàã. Èïÿê
2. is. kþùí. Äÿðâèø, ãÿëÿíäÿð.
àáàæóð. Øöøÿ àáàæóð. Ñöä ðÿíýëè àáàæóð.
ÀÁÄÀËËÀØÌÀÃ ô. Àáäàë îëìàã, ñÿðñÿðè
ÀÁÀÆÓÐËÓ ñèô. Àáàæóðó îëàí, öñòö àáà-
îëìàã.
æóðëà þðòöëö. Àáàæóðëó ëàìïà. – [Ãàäûí]
ÀÁÄÀËËÛÃ èñ. Àõìàãëûã, ñÿðñÿðèëèê,
ñîíðà ãîëóìäàí òóòóá ÷ÿùðàéû àáàæóðëó
ñÿôèëëèê.
åëåêòðèê ÷ûðàüûíûí àëòûíäà äóðìóø àü þðòöêëö
ÀÁÄÀÐ ñèô. [ôàðñ.] 1. Ñóëó, øèðÿëè, òÿðà-
ñòîëà òÿðÿô ÷ÿêäè. È.ßôÿíäèéåâ.
âÿòëè, ëÿòàôÿòëè. Þçöíäÿí îëäó ìåéÿ áÿçìäÿí
ÀÁÁÊ èñ. [éóí.] 1. àðõèò. 1. Ñöòóí áàøëûüû-
êÿíàð îëìàã; Ãÿëÿòäè áÿùñ ëÿáè-ëÿëè-àáäà-
íûí äþðäáóúàãëû øÿêëèíäÿ îëàí éóõàðû ùèññÿñè.
ðûíëà. Ã.Çàêèð. Íàçÿíèí ãûç .. éàíàãëàðû êèìè
2. Ãÿäèì éóíàíëàðûí âÿ ðîìàëûëàðûí ùåñàá
ãûçàðìûø áèð ãûçûëýöë äÿðèá, øèðìàéû ÿëè èëÿ
ëþâùÿñè.
àáäàð ëÿáëÿðèíÿ éàõûíëàøäûðàðàã .. ùîâóç
ÀÁÀËÛ èñ. êþùí. Àáà ýåéìèø, ÿéíèíäÿ àáà
öñòöíÿ àòûëûá, ãóðóëàí êöðñöíöí öñòöíäÿ
îëàí.
îòóðäó. Ú.Úàááàðëû.
ÀÁÀÑÁßÉÈ èñ. ×îõ øèðèí, øèðÿëè, ÿòèðëè éàé
2. ìÿú. Ìÿíàëû, òÿñèðëè, ýþçÿë èôàäÿëè.
àðìóäó íþâö. Àðìóä íþâëÿðè Àçÿðáàéúàíäà
Àáäàð êÿëàì. Àáäàð ñþç. – Ïÿù-ïÿù, äîüðó-
ãÿäèì çàìàíëàðäàí áÿðè áåúÿðèëèð âÿ ùàë-
äàí äà, çàëûì îüëóíóí íåúÿ àáäàð ãÿëÿìè
ùàçûðäà áèð ñûðà .. íàðàðìóäó, àáàñáÿéè, äàø-
âàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
àðìóäó êèìè éåðëè ãèéìÿòëè àðìóä ñîðòëàðû
3. ìÿú. Ìþùêÿì âÿ èòè. ×îõ ìÿíè èíúèòìÿ,
ýåíèø áåúÿðèëèð. Ù.Ãÿäèðîâ.
òèüè-àáèäàðûìäàí ñàãûí! Ôöçóëè. Ùèíèíäÿ
ÀÁ(Á)ÀÑÛ èñ. [õöñ. is.-äÿí] 1. Äþðäøàùûëûã
(èéèìèãÿïèêëèê) ìåòàë ïóë. Úèáèìäÿ áèð àááàñû
äàëäàëàíìà ÷îõ, ùÿéÿòäÿ äÿ äîëàíìà ÷îõ;
ïóëóì âàð. – [Ùàúû Ãàðà:] Áó êàñàä áàçàðäà
Éèéÿíäÿêè áû÷àüà áàõ, î òèüè-àáäàðû ýþð!
ìÿíèì áèð øàùûì éîõäóð, àááàñûíû ùàðàäàí
Ì.ß.Ñàáèð.
àëûðàì? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÀÁÄÀÐËÛÃ èñ. Ìÿíàëûëûã, ïàðëàãëûã, ýþ-
2. òàð. Èðàíäà Øàù Àááàñ äþâðöíÿ àèä
çÿëëèê, òÿðàâÿò. Êÿëàìûí àáäàðëûüû.
ñèêêÿ (ýöìöø ïóë).
ÀÁÄßÑÒ á à õ äÿñòÿìàç. Àáäÿñò àë-
ÀÁ(Á)ÀÑÛËÛÃ èñ. äàí. 1. Á à õ àá(á)àñû.
ìàã – äÿñòÿìàç, íàìàçäàí ãàáàã ÿë-öçö
Àá(á)àñûëûüû õûðäàëàìàã.
éóìà. Àáäÿñò àëìàäàí íàìàç ãûëìàã îëìàç.
2. Èéèðìè ãÿïèê äÿéÿðèíäÿ îëàí, èéèðìè-
– Ãàëûí Îüóç áÿýëÿðè àðû ñóäàí àáäÿñò àë-
ãÿïèêëèê. Èêè àááàñûëûã ìàðêà àëäûì.
äûëàð. “Äÿäÿ Ãîðãóä”.
– [Áàéðàìÿëè áÿé:] Àõûð ñÿíèí äÿäÿí äÿ
ÀÁÄßÑÒÕÀÍÀ [ôàðñ.] êþùí. á à õ àéàã-
ùÿìèøÿ, áèëèðÿì, êÿíääÿ ñÿêêèç àááàñûëûã ÷àé
éîëó.
è÷èð, ñÿí íèéÿ è÷ìÿéÿñÿí? Í.Âÿçèðîâ.
ÀÁÄÓÃ èñ. Ñó ãàòûëìûø ãàòûã; àòûëàìà,
ÀÁÁÀÑÈËßÐ èñ. òàð. Áàüäàä õÿëèôÿëÿðè
àéðàí.
ñöëàëÿñè (750-1258). Ùàðóíÿððÿøèääÿí ñîíðà
ÀÁÅÐÐÁÑÈÉÀ èñ. [ëàò.] ôèçèîë. 1. Ùÿãèãÿò-
àááàñèëÿðèí èñòèãëàëèééÿò áöíþâðÿñèíÿ ðÿõíÿ
äÿí éàéûíìà.
äöøäö. À.Áàêûõàíîâ.
2. ìÿú. Ýþç àëäàíìàñû.
ÀÁÚÎ èñ. [ôàðñ.] Àðïà ñóéó, ïèâÿ. [Ìöáà-
ÀÁÝßÐÄßÍ èñ. [ôàðñ.] Ìèñäÿí, àëöìè-
øèð Ìÿììÿä:] Ñÿí þë, ýåúÿíè õîø êå÷èðìÿê
íèóìäàí âÿ ñ.-äÿí ãàéðûëìûø óçóíñàïëû
ö÷öí àáúîäàí éàõû øåé éîõäóð. Ì.Èáðàùèìîâ.
÷þì÷ÿ.
28
ÀÁÝÖØÒ
ÀÁÛÐÑÛÇËÛÃ
ÀÁÝÖØÒ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Áîçáàø, ïèòè.
åòìÿê, áÿðê äàíëàìàã. Àáðà äöøìÿê –
Ìÿøÿäè ýåòäè, àáýöøòö þç ÿëèíäÿ áóüëàíà-
ëàçûìè øÿêëÿ, ãàéäàéà äöøìÿê, ëÿéàãÿòëè
áóüëàíà ýÿòèðäè.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
øÿêëÿ äöøìÿê. Àáðà ñàëìàã – ñÿëèãÿéÿ
Àðâàä àáýöøò áèøèðìèøäè. Ýÿòèðèá ãîéäó
ñàëìàã, ãàéäàéà ñàëìàã. [ßëéàðîâ:] Ùå÷
êèøèíèí ãàáàüûíà. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
îëìàñà ýÿðÿê êö÷ÿëÿðè ëàéèãèíúÿ áÿçÿéèá àáðà
ÀÁ-ÙÀÂÀ, ÀÁÖ ÙÀÂÀ èñ. [ôàðñ. àá âÿ ÿð.
ñàëàã. Ì.Ùöñåéí. Àáðû ýåòìÿê (òþêöëìÿê)
ùÿâà] Áèð éåðèí, þëêÿíèí èãëèìè, òÿáèÿò (ñó,
– áèàáûð îëìàã, ðöñâàé îëìàã, ùþðìÿòäÿí
ùàâà, èñòè-ñîéóãëóã) úÿùÿòäÿí âÿçèééÿòè.
äöøìÿê. [Éåòÿð:] Àüà, áåëÿ ñþùáÿòäÿí ìÿíèì
Ôèðîíòÿê èääèàéÿ äöøñÿì íÿ ÿúÿá; ×îõ
àáðûì òþêöëäö. Í.Âÿçèðîâ. Àáðûíû àëìàã –
çþâãëèäèð àáö ùÿâàñû Ìèñðèí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
áÿðê äàíëàìàã, áèàáûð åòìÿê. [Ãàðàáèð÷ÿéÿ]
[Øåéõ Ñÿíàí:] Èøòÿ Ãàôãàç! Ñÿôàëû áèð ìÿâà;
åëÿ ýÿëèðäè êè, ùÿð áèð êÿñ ßáèøèí åòäèéè
Àëëàù, Àëëàù, íÿäèð áó àáö ùÿâà! Ù.Úàâèä.
úèíàéÿòÿ ãàðøû ùèääÿòëÿíèá îíó éàõàëàéàúàã,
ÀÁ-ÙÀÂÀËÛ ñèô. Éàõøû èãëèìè îëàí, ñÿôàëû.
îíóí àáðûíû àëàúàã.. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àáðûíû
Òÿáèÿòúÿ çÿíýèí, àá-ùàâàëû âÿ ñàêèò áèð éåðÿ
àïàðìàã – á à õ àáðûíû àëìàã. Àáðûíû
ýåòìÿê ãÿðàðûíà ýÿëÿí Øàìèë äÿ Àðàç èëÿ
àòìàã – þçöíö àðñûçëûüà âóðìàã, ùå÷ áèð
Ýöíÿøèí îëäóüó ùÿìèí êÿíäÿ ýÿëèá ÷ûõäû.
øåéäÿí óòàíìàìàã, àáûðñûçëûã åòìÿê.
À.Øàèã.
Àáðûíû ÿòÿéèíÿ áöêìÿê – áÿðê äàíëàìàã,
ÀÁÕÀÇ èñ. Àáõàçèéàíûí ÿñàñ ÿùàëèñèíè
ìÿçÿììÿò åòìÿê, àáðûíû àëìàã. Àáðûíû
òÿøêèë åäÿí õàëãûí àäû âÿ áó õàëãà ìÿíñóá
ýþòöðìÿê (òþêìÿê) – á à õ àáðûíû àëìàã.
àäàì. Àáõàç õàëãû. Àáõàç äèëè.
Àáðûíû âåðìÿê – á à õ àáðûíû àëìàã.
ÀÁÕÎÐ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Ñó è÷ìÿê ö÷öí
ÀÁÛÐ-ÙßÉÀ èñ. á à õ àáûð 1-úè ìÿíàäà.
ãàá, ïàð÷.
Àáûð-ùÿéàäàí ñàëìàã – áèàáûð åòìÿê,
ÀÁÛ ñèô. À÷ûã-ýþé, ìàâè ðÿíýëè. Àáû ÷èò.
ðöñâàé åòìÿê. [Áàáàúàí:] ..Éàçûã Êàìàëû
Àáû êàüûç. – Ýöëÿáÿòèí êþéíÿê, àáû íèìòÿíÿ;
àáûð-ùÿéàäàí ñàëûá. ß.ßáöëùÿñÿí.
Éàõàñûíäà ãûçûë äöéìÿ ýÿðÿêäèð. Ì.Ï.Âàãèô.
ÀÁÛÐËÀÌÀ “Àáûðëàìàã”äàí ô.èñ.; äàíëàã.
Àíëàäûì êè, Ýöëáÿíä ìÿíèì àáû ìàùóä ÷ó-
ÀÁÛÐËÀÌÀÃ ô. äàí. Áÿðê äàíëàìàã, àáûð
õàìà, ÷àë ïàïàüûìà èøàðÿ åäèð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
âåðìÿê, òþùìÿò åòìÿê, ìÿçÿììÿò åòìÿê.
ÀÁÛÐ èñ. [ôàðñ.] 1. Ùÿéà, ùåéñèééÿò, øÿðÿô,
ÀÁÛÐËÀÍÌÀÃ ô. äàí. 1. Áÿðê äàíëàí-
ùþðìÿò, ãÿäèð-ãèéìÿò. [Çèáåéäÿ:] Àõûð
ìàã, òþùìÿòëÿíìÿê, ìÿçÿììÿòëÿíìÿê.
ìÿíèì äÿ þçöìÿ ýþðÿ àäûì, àáðûì âàð!
2. Ëàéèãëè áèð øÿêèë àëìàã, äöçÿëìÿê,
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ýþâùÿð:] Èíäèéÿäÿê àáûð,
ëàçûìè øÿêëÿ äöøìÿê.
èñìÿò ñàõëàäûá ìÿíè.. Í.Âÿçèðîâ. [Áèðèñè:]
ÀÁÛÐËÛ ñèô. 1. Ùÿéàëû, èñìÿòëè, óòàíúàã,
Ìÿýÿð ìÿí þç àáðûìäàí êå÷èá úàìààò ìàëû-
íàìóñëó. Àáûðëû ãûç. – Àáûðëû àáðûíäàí ãîð-
íà õÿéàíÿò åäÿðäèì? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
õàð, àáûðñûç íÿäÿí ãîðõàð? (Àòà. ñþçö).
2. ìÿú. äàí. Öñò-áàø, ýåéèì, ãèéàôÿò,
2. ìÿú. Åòèáàðëû, ùþðìÿòëè, íöôóçëó, úèääè.
çàùèðè ýþðöíöø ìÿíàñûíäà. [Ãóðáàí:] ß, áó
Ùåéèô êè, îíóí ïàðëàã äþâðöíäÿ àáûðëû áèð
íÿ ïàëòàðäûð, áàëàì, ùå÷ áèð óòàíûá ãûçà-
âÿçèð ýþðìÿäèê. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ìöäèð:]
ðûðñàí? Áó àáûðëà åëÿ òîéà-âàéà ýåäèðñÿí.
Áàõ, ìÿí ýþðöðÿì êè, ñÿí áèð àáûðëû ãîúà
Ñ.Ðÿùèìîâ.
êèøèñÿí, äàùà ýÿëèá-ýåòìÿêäÿí éîðóëäóí.
3. ìÿú. Áÿäÿíèí ìÿùðÿì (þðòöëö, àéûá)
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
éåðè.
3. ìÿú. äàí. Éàõøû, ìöíàñèá, ñÿëèãÿëè.
◊ Àáûð ýþçëÿìÿê – ùþðìÿò ñàõëàìàã,
Àáûðëû ýåéèì-êåúèì. Àáûðëû ïàëòàð.
ÿäÿá ýþçëÿìÿê; óòàíìàã, ùÿéà åòìÿê.
ÀÁÛÐÑÛÇ ñèô. Ùÿéàñûç, óòàíìàç, ÿäÿáñèç.
Àáûð ãîéìàìàã – 1) á à õ àáðûíû àëìàã;
Àáûðñûç àäàì. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Àáûðñûçäàí
2) õàðàá åòìÿê, áÿðáàä åòìÿê, ïó÷ åòìÿê.
àáðûíû ñàõëà! (Àòà. ñþçö).
Àáûðäàí äöøìÿê – ðöñâàé îëìàã, áèàáûð
ÀÁÛÐÑÛÇËÛÃ èñ. Ùÿéàñûçëûã, óòàíìàçëûã,
îëìàã, ùåéñèééÿòäÿí äöøìÿê, øÿðÿôèíè èòèð-
ÿäÿáñèçëèê. [Òöêÿçáàíû] ùÿéàñûçëûãäà, àáûð-
ìÿê, ëÿéàãÿòèíè èòèðìÿê. Àáûðäàí ñàëìàã –
ñûçëûãäà èòòèùàì åäÿíëÿðèí äÿ ñàéû éàâàø-
ùþðìÿòñèçëèê åòìÿê, áèàáûð åòìÿê, ðöñâàé
éàâàø àçàëûðäû. Á.Òàëûáëû.
29
ÀÁÈÄ
ÀÁÑÒÐAÊÑÈÉÀ
ÀÁÈÄ èñ. [ÿð.] äèí. Èáàäÿòëÿ ìÿøüóë îëàí
ÀÁÎÐÄÁÆ èñ. [ôð.] Éåëêÿíëè âÿ àâàðëû
àäàì, âàõòûíû èáàäÿòëÿ êå÷èðÿí àäàì. Ùè÷
ýÿìè äîíàíìàñû äþâðöíäÿ äþéöø öñóëó.
àáèä àíìàäû ëÿëèí êè, ýþçäÿí ãàí òþêöá;
Àáîðäàæ ÷îõäàí ÿùÿìèééÿòèíè èòèðèá.
Ñÿúäÿäÿí äóðäóãúà òÿüéèðè-ìöñÿëëà åòìÿäè.
ÀÁÎÐÈÝÉÍ èñ. [ëàò.] 1. Éåðëè, éåðëè ìÿí-
Ôöçóëè. Ìÿñúèäëÿðè âåð çàùèäÿ, ãîé õàíÿýàùû
øÿëè. Àáîðèýåí âÿ ùèáðèä öçöì ñîðòó.
àáèäÿ; Ýÿë ñÿí, Íÿáàòè, ìÿñêÿí åò ìåéõà-
2. Þëêÿíèí èëê éåðëè ñàêèíëÿðèíÿ âåðèëÿí
íÿíè, ìåéõàíÿíè. Íÿáàòè. [Îðóú:] ..Áèð àáèä
àä. Àâñòðàëèéà àáîðèýåíëÿðè.
ïåéäà îëóá, áóíóí èñìè-øÿðèôè Øåéõ Íÿñðóë-
ÀÁÓÐÒ èñ. [ëàò.] òèá. Ùàìèëÿëèéèí òÿáèè âÿ
ëàäûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
éà ñöíè ñóðÿòäÿ äàéàíäûðûëìàñû.
´
ÀÁÈÄÀÍß çÿðô [ÿð. àáèä âÿ ôàðñ. ...àíÿ]
ÀÁÎÐÒÈÂ èñ. [ëàò.] 1. Ùÿð ùàíñû áèð ïðî-
Àáèä êèìè, þçöíö àáèäÿ îõøàäàðàã.
ñåñèí èíêèøàôûíûí äàéàíìàñû.
ÀÁÈÄß èñ. [ÿð.] 1. Òàðèõè ÿùÿìèééÿòè îëàí
2. òèá. Õÿñòÿëèéèí ýåäèøèíè äàéàíäûðàí âÿ
áèð ùàäèñÿéÿ âÿ éà òàðèõè áèð øÿõñÿ õàòèðÿ
ñöðÿòëè ìöàëèúÿ ö÷öí èñòèôàäÿ îëóíàí äÿð-
îëàðàã ãîéóëàí íèøàíýàù, ùåéêÿë âÿ ñ. Èíäè
ìàíëàð. Àáîðòèâ äÿðìàíëàð.
Íèçàìèíèí ãÿáðè öñòöíäÿ 17 ìåòð ùöíäöðëö-
ÀÁÏÀØ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Àüçû ñöçýÿúëè àëÿò;
éöíäÿ áèð àáèäÿ éöêñÿëìÿêäÿäèð.
ñóñÿïÿí, ñó÷èëÿéÿí.
2. Ãÿäèì äþâðëÿðÿ àèä ìÿäÿíèééÿò ÿñÿðè.
ÀÁÐÁÇÈÉÀ èñ. [ëàò.] Äàëüàëàðûí ñàùèëáîéó
Àðõåîëîæè àáèäÿëÿð. Õàëã éàðàäûúûëûüû àáèäÿ-
ñöõóðëàðû îâìàñû. Àáðàçèéàíûí ñöðÿòè.
ëÿðè. Éàçûëû àáèäÿëÿð. Ãûç ãàëàñû Àçÿðáàéúàí
ÀÁÐÅÂÈÀÒÚÐÀ [èòàë.] äèë÷. Ñþçöí áàø
ìàääè ìÿäÿíèééÿòèíèí ÿí ãèéìÿòëè àáèäÿëÿ-
ùÿðôëÿðèíè âÿ éà ùèññÿëÿðèíè ñàõëàìàãëà äö-
ðèíäÿíäèð. – Áó ìåøÿëèê, ãîúàìàí àüàúëàð,
çÿëäèëìèø ìöðÿêêÿá ãûñàëòìàëàð. ÀÁØ
ãÿäèì ãàëàëàð àáèäÿëÿðëÿ äîëó èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
(Àìåðèêà Áèðëÿøìèø Øòàòëàðû), Óíèâåðìàã
3. ìÿú. Éàäèýàð. Îíó þçöì ÷ÿêìèøÿì,
(Óíèâåðñàë ìàãàçèí).
ùàìàí øÿêèë ìÿíèì ñîí ñåâýèëèìèí óíóäóë-
ÀÁÐÈÇ èñ. [ôàðñ.] êþùí. ×èðêëè ñó òþêöëÿí
ìàç àáèäÿñèäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
éåð, ÷èðêàá éåðè. // Àéàãéîëó.
ÀÁÈÄËßØÌß “Àáèäëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÀÁÐÓ èñ. [ôàðñ.] Á à õ àáûð. [Ìèðçÿ ßñýÿð:]
ÀÁÈÄËßØÌßÊ ô. äèí. Àáèä îëìàã, äàèìà
Ñàããàë äåéÿíäÿ êèøèíèí àáðóñóäóð âÿ öçö-
èáàäÿòëÿ ìÿøüóë îëìàã, çàùèäëÿøìÿê, çàùèä
íöí íóðóäóð. Í.Âÿçèðîâ. Éàìàí éîëäàø ñÿáÿ-
ùÿéàòû êå÷èðìÿê.
áèíÿ èíñàí ìèí áÿëàéà äö÷àð îëàð, àáðóñó
ÀÁÈÄËÈÊ èñ. äèí. Èáàäÿòëÿ ìÿøüóë îëìà,
ÿëèíäÿí ýåäÿð, õàëã àðàñûíäà áÿäíàì îëàð.
çàùèäëèê.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
´
ÀÁÈÎÝÉÍÅÇ èñ. Úàíëûëàðûí úàíñûç òÿáèÿò-
ÀÁÑÅÍÒÅÈÇÌ èñ. [ëàò.] Ñå÷êèëÿðäÿ èøòèðàê
äÿí þç-þçöíÿ ãÿôëÿòÿí òþðÿìÿñè ùàããûíäà
åòìÿêäÿí êöòëÿâè èìòèíà, áîéóí ãà÷ûðìà.
ãÿäèì, éàíëûø íÿçÿðèééÿ.
Àáñåíòåèçìÿ éîë âåðìÿìÿê.
´
ÀÁÈÑÈÍ èñ. òèá. Öðÿê ãàïàãëàðûíûí ãöñóðó
ÀÁÑÉÑ èñ. [ëàò.] Èëòèùàá íÿòèúÿñèíäÿ éàðàí-
çàìàíû èøëÿäèëÿí äÿðìàí ïðåïàðàòû.
ìûø èðèí òîïàñû. Õðîíèê àáñåñ òÿäðèúÿí èíêè-
ÀÁÈÑÑÁË ñèô. [éóí.] Îêåàíûí 2000 ìåòð-
øàô åäèð.
äÿí äÿðèí ùèññÿñè. Àáèññàë ÷þêöíòöëÿð.
ÀÁÑÎËÉÚÒ èñ. [ëàò. àáñîëóòóñ – øÿðòñèç]
ÀÁÈÒÓÐÈÉÉÍÒ èñ. [ëàò.] Àëè âÿ éà îðòà
ôÿëñ. á à õ ìöòëÿã 3-úö ìÿíàäà.
èõòèñàñ ìÿêòÿáèíÿ äàõèë îëìàã èñòÿéÿí øÿõñ.
ÀÁÑÓÐÁÑÈÉÀ èñ. [ëàò.] Ìàéåíèí ãàç
ÀÁÃÎÐÀ èñ. [ôàðñ.] Ãîðà ñóéó, êàë öçö-
ãàðûøûüûíäàí ùÿð ùàíñû áèð ìàääÿíè óäìàñû
ìöí øèðÿñè.
ïðîñåñè. Õöñóñè àáñîðáñèéà ãóðüóëàðû.
ÀÁÍÎÑ, ÀÁÍÓÑ èñ. [ôàðñ.] Ãàðà ðÿíýëè
ÀÁÑÒÈÍÉÍÑÈÉÀ èñ. [ëàò.] 1. Ñïèðòëè è÷êè-
÷îõ áÿðê îäóíúàãëû àüàú. Áèð ÿëèíäÿ àáíóñ
ëÿðäÿí ÷ÿêèíìÿ.
àüàúûíäàí ãàðà ðÿíýëè ÿñà îëàí áèð ìöñàôèð
2. Ôèçèêè âÿ ïñèõè ùàë.
ïèëëÿêÿíèí áàøûíäà ýþðöíäö. Ï.Ìàêóëó.
ÀÁÑÒÐÁÊÑÈÉÀ èñ. [ëàò. àáñòðàúòèî – àéûðìà,
´
ÀÁÎËÈÑÈÎÍÈÇÌ
èñ. [ëàò.] ÀÁØ-äà
òÿúðèäåòìÿ] ôÿëñ. 1. Á à õ òÿúðèä.
ÕÂÛÛÛ-ÕÛÕ ÿñðëÿðäÿ çÿíúèëÿðè êþëÿëèêäÿí
2. Èíñàí òÿôÿêêöðöíöí àáñòðàêòëàøìà
àçàä åòìÿê ùÿðÿêàòû.
ôÿàëèééÿòè íÿòèúÿñèíäÿ ùàñèë îëàí ìöúÿððÿä
30
ÀÁÑÒÐAÊÒ
ÀÚÝÞÇËÖÊ
ìÿôùóì, éàõóä öìóìè íÿçÿðè íÿòèúÿ. Åëìè
ìàã. – Àú ãóðä áàëàñûíû éåéÿð. (Àòà. ñþçö).
àáñòðàêñèéà. Àáñòðàêñèéà îáéåêòèâ àëÿìè
×ûüûðìà, éàò, àé àú òîéóã, éóõóíäà ÷îõúà
äÿðêåòìÿ ïðîñåñèíäÿ çÿðóðè ïèëëÿäèð.
äàðû ýþð! Ì.ß.Ñàáèð. Àú ãàðûí – 1) àú,
ÀÁÑÒÐÁÊÒ ñèô. [ëàò. àáñòðàúòèî – ìöúÿð-
ùå÷ øåé éåìÿìèø; 2) ìÿú. ëöò, éîõñóë,
ðÿäëÿøìÿ] Êîíêðåò âàðëûãëà ÿëàãÿñè îëìàéàí;
éóðäñóç-éóâàñûç ìÿíàñûíäà. Àú ãîéìàã –
ìöúÿððÿä (êîíêðåò ÿêñè). Àáñòðàêò àíëàéûø.
1) éåìÿê âåðìÿìÿê, éåìÿêñèç-è÷ìÿêñèç
Àáñòðàêò ìöùàêèìÿ.
ãîéìàã; 2) ìÿú. ýÿëèð ìÿíáÿéèíè êÿñìÿê.
ÀÁÑÒÐÀÊÒËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Àáñòðàêòëàø-
Àú ãóðä ìÿú. – ñîí äÿðÿúÿ àú, äîéìàã áèë-
äûðûëìàã”äàí ô.èñ.
ìÿéÿí, àúýþç, ãàðûíãóëó. Àú ñàõëàìàã – ïèñ
ÀÁÑÒÐÀÊÒËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Ìö-
ñàõëàìàã, ëàçûìûíúà (äîéóíúà) éåìÿê âåð-
úÿððÿäëÿøäèðèëìÿê, ìöúÿððÿä ìÿôùóìëàð
ìÿìÿê. Àúûíäàí þëäöðìÿê – òàìàìèëÿ àú
éàðàäûëìàã; ìÿíòèãè îëàðàã êîíêðåò, àéðû-
ñàõëàìàã, ùå÷ éåìÿê âåðìÿìÿê. Àúûíäàí
àéðû ÿøéàäàí öìóìè ìÿôùóìëàðà âÿ èíêèøàô
þëìÿê – 1) ñîí äÿðÿúÿ éîõñóëëóã ÷ÿêìÿê,
ãàíóíëàðûíà êå÷èëìÿê.
÷îõ àúëûã ÷ÿêìÿê íÿòèúÿñèíäÿ þëìÿê; 2)
ÀÁÑÒÐÀÊÒËÀØÄÛÐÌÀ “Àáñòðàêòëàøäûð-
ìÿú. ôþâãÿëàäÿ àúëûã ùèññ åòìÿê, éåìÿê
ìàã”äàí ô.èñ.
èñòÿìÿê. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Àúëàðû éåäèðòìÿê.
ÀÁÑÒÐÀÊÒËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Ìöúÿððÿä-
// Àúëûã èôàäÿ åäÿí. Àú ýþçëÿðè èëÿ îíà áàõäû.
ëÿøäèðìÿê, ìöúÿððÿä ìÿôùóìëàð éàðàòìàã;
2. ìÿú. Ñîí äÿðÿúÿ éîõñóë, êàñûá, ôàüûð,
ìÿíòèãè îëàðàã êîíêðåò, àéðû-àéðû ÿøéàäàí
ìþùòàú. Àú þëêÿ. Êÿíäëèëÿðèí ÷îõó àú èäè.
öìóìè ìÿôùóìëàðà âÿ èíêèøàô ãàíóíëàðûíà
3. ìÿú. Òàìàùêàð, ùÿðèñ, ýþçöäîéìàç.
êå÷ìÿê; áèð øåéè îíóí èêèíúè äÿðÿúÿëè ÿëà-
4. Ãóðàãëûãäàí ñóñàìûø. Àú òîðïàã.
ìÿòëÿðèíäÿí ñÿðô-íÿçÿð åäÿðÿê òÿäãèã åòìÿê.
ÀÚ-ÀÚÛÍÀ çÿðô Ùå÷ áèð øåé éåìÿäÿí,
ÀÁÑÒÐÀÊÒËÀØÌÀ “Àáñòðàêòëàøìàã”äàí
òàìàìèëÿ àú ùàëäà, áîø ãàðûíà. Àú-àúûíà éîëà
ô.èñ.
÷ûõìàã. – Áè÷àðÿ Ìÿøÿäè ßñýÿð èíäè ö÷ ýöí
ÀÁÑÒÐÀÊÒËÀØÌÀÃ á à õ ìöúÿððÿä-
èäè êè, ýþçöéàøëû, àú-àúûíà áàëàëàðûíûí ÿùâà-
ëÿøìÿê.
ëûíà àëûøûðäû. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
ÀÁÑÓÐÄ èñ. [ëàò.] Áîø âÿ ìÿíàñûç ñþç-
ÀÚÀÐ èñ. Úÿíóáè Ãàôãàçäà éàøàéàí
ñþùáÿò, úÿôÿíýèéàò.
´
õàëãëàðäàí áèðèíèí àäû, ùÿìèí õàëãà ìÿíñóá
ÀÁÓËÈÉÀ èñ. [éóí.] òèá. Èðàäÿñèçëèê, ïàòî-
îëàí àäàì. Àúàð ÿäÿáèééàòû.
ëîæè èðàäÿ çÿèôëèéè.
ÀÚÄÛÐÀÍ ô.ñèô. Èøòàùà÷àí, éàõøû éåäèðÿí.
ÀÁÓÍß èñ. [ÿñëè ôð.] Àáîíåìåíò ùàããûíû
þäÿìÿêëÿ êöòëÿâè èíôîðìàñèéà âàñèòÿëÿðèíÿ
ÀÚÄÛÐÌÀ “Àúäûðìàã”äàí ô.èñ.
ÿââÿëúÿäÿí éàçûëìà. Àáóíÿ øþáÿñè. Àáóíÿ
ÀÚÄÛÐÌÀÃ èúá. Àúìàñûíà ñÿáÿá îëìàã,
ãÿáóëó. Àáóíÿ âÿðÿãÿñè. – Àììà áèðúÿ øåé
àúëûã ùèññè îéàòìàã. Éîë àäàìû àúäûðûð.
ãàëäû êè, ìÿí îíó áàøà äöøìöðÿì: áèëìèðÿì
ÀÚÝÞÄßÍ ñèô. äàí. ×îõéåéÿí, äîéìàã
àáóíÿ ïóëëàðûíû ñåâýèëè “Ðÿùáÿð” ùàðàäà ñàõ-
áèëìÿéÿí.
ëàìàã èñòÿéèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÀÚÝÞÇ(ËÖ) ñèô. Òàìàùêàð, ùå÷ øåéäÿí
ÀÁÓÍß×È èñ. Àáóíÿñè îëàí àäàì, àáóíÿ
ýþçö äîéìàéàí. Àúýþç àäàì. Àúýþç ïèøèê.
éàçûëàí àäàì. Ãÿçåò âÿ ìÿúìóÿëÿðèí àáó-
– Àúýþç ìÿäÿí÷èëÿð ãóéó ãàçûëäûãúà
íÿ÷èëÿðè ýöíäÿí-ýöíÿ àðòûð. Àáóíÿ÷èëÿðèí
éàíëàðûíû áÿðêèòìÿäèêëÿðèíäÿí ÷îõ çàìàí
ñèéàùûñû.
ãóéó ó÷óð, ãàçìà÷ûëàð àëòûíäà ãàëûð(äû).
ÁÁÇÀÑ [àëì.] 1. Ñÿòèðáàøû. Àáçàñäàí áàø-
À.Øàèã. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Àúýþçöí ãàðíû
ëàìàã. Àáçàñäàí îõóìàã. Ìöõòÿëèô àáçàñ-
äîéìàç. // Åùòèðàñëû, ùÿðèñ.
ëàðûí éåðëè-éåðèíäÿ îëìàñûíà ôèêèð âåðèëìÿëè.
ÀÚÝÞÇËÖÊ èñ. 1. Òàìàùêàðëûã, ýþçö-
2. Ìÿòíèí áèð ñÿòèðáàøûíäàí î áèðè ñÿòèðáà-
äîéìàçëûã, ùÿðèñëèê. Àúýþçëöê åòìÿê. – ßôðóç
øûíà ãÿäÿð îëàí ùèññÿñè. Áèðèíúè àáçàñû îõó-
áàúû ïÿðäÿ àëòûíäà àñäûüû ïàëòàðëàðûí ñàéûíû-
ìàã. Ðåäàêòîð ìÿãàëÿíèí èêèíúè àáçàñûíû àòäû.
ùåñàáûíû äîëàøäûðäûüû ùàëäà, éåíÿ äÿ ïàëòàð
ÀÚ ñèô. 1. Àúëûã ùèññ åäÿí, éåìÿéÿ åùòè-
ÿùâàëàòûíäà ùÿìèí àúýþçëöéöíäÿ ãàëìûøäû.
éàúû îëàí (òîõ çèääè). Àú ïèøèê. Àú (ç.) ãàë-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
31
ÀÚÛ
ÀÚÛÃ
2. ìÿú. ×îõ áþéöê ìàðàã, åùòèðàñ, ùÿâÿñ.
◊ Àúû ýþç éàøëàðû – äÿðäèí, êÿäÿðèí øèä-
Àúýþçëöêëÿ (ç.) ìóñèãèéÿ ãóëàã àñìàã.
äÿòèíè èôàäÿ åäèð. Àúû ýöëöø – äÿðèí áèð
ÀÚÛ ñèô. 1. Äèëè-àüçû éàíäûðûúû, êèíÿ, õàð-
êÿäÿðëÿ áèðëÿøìèø ýöëöø, àüëàðêÿí ýöëìÿ.
äàë âÿ ñ. äàäûíäà îëàí (øèðèí çèääè). Àúû äÿð-
Àúûñûíû àëìàã (÷ûõàðìàã) – 1) ùåéôèíè
ìàí. Àúû áàäàì. Àúû äàä. Àúû èñòèîò. Àúû
àëìàã, èíòèãàìûíû àëìàã; 2) àúûëûüûíû àçàëò-
òóðï. Àúû ñîüàí. Àúû ÷àé (äèøëÿìÿ ÷àé, è÷èíÿ
ìàã (ýþòöðìÿê).
ãÿíä ñàëûíìàìûø ÷àé).
àúû-àúû çÿðô 1) Íèôðÿòëÿ, àúûãëà, ÿëÿ ñàëàð-
2. ìÿú. Ôÿëàêÿòëè, ìÿøÿããÿòëè, ÿçèééÿòëè,
úàñûíà, èñòåùçà èëÿ, áàøãàñûíà òîõóíàúàã,
êÿäÿðëÿ äîëó. Àúû ùÿéàò. Àúû òàëå. Àúû ýöíëÿð.
òÿùãèð åäÿúÿê áèð òÿðçäÿ. Àúû-àúû ýöëìÿê.
// èñ. ìÿú. (÷îõ âàõò úÿì øÿêëèíäÿ). Ôÿëàêÿò,
Àúû-àúû äàíûøìàã. Àúû-àúû áàõìàã; 2) òÿÿñ-
ÿçèééÿò, ìÿøÿããÿò, òÿçéèã. Èíäè Ýöëïÿðè,
ñöôëÿ, ãÿëáè éàíà-éàíà, ìÿéóñëóãëà. Ñÿôÿð ..
îíà [Èäðèñÿ] ÷îõ ìÿøÿããÿòëè êå÷ìèø óøàãëûã
ãàíûíà áóëàøûá çàðûëäàéàí éàðàëûëàðû âÿ ìå-
ùÿéàòûíûí áöòöí àúûëàðûíû óíóòäóðäó.
éèòëÿðè ñåéð åäèð, íÿ èñÿ àúû-àúû äöøöíöðäö.
Ì.Ùöñåéí. Àúû ÷ÿêìÿê – ìöñèáÿò ÷ÿê-
×ÿìÿíçÿìèíëè. Î, èíñàíëàðäàêû âÿôàñûçëûüà
ìÿê, ôÿëàêÿò êå÷èðìÿê.
àúû-àúû ýöëöðäö. Ì.Ùöñåéí. Àúû-àúû ýöëÿð-
3. èñ. ìÿú. Àüðû, àçàð, éîðüóíëóã ùèññè. Úàí
äèí, èíäè øèðèí-øèðèí ýöë. Ñ.Ðöñòÿì.
àúûñû. – Ìîëëà Áàüûðûí ôÿëÿããÿñèíèí ÷óáóãëà-
ÀÚÛÁÀËÄÛÐÜÀÍ èñ. áîò. Ðöòóáÿòëè éåð-
ðûíûí àúûñûíû, äåéÿñÿí, èíäè áó ñààò éåíÿ àéàã-
ëÿðäÿ áèòÿí çÿùÿðëè îò áèòêèñè.
ëàðûìäà ùèññ åäèðÿì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÀÚÛÁÈÉÀÍ èñ. áîò. ×îõèëëèê àëêàëîèäëè áèòêè.
// Ìöâÿôôÿãèééÿòñèçëèê, óüóðñóçëóã, ôÿëàêÿò,
ÀÚÛÚÀ ñèô. 1. Áèð ãÿäÿð àúû, àçúà àúû, àúû-
ïåøìàíëûã íÿòèúÿñèíäÿ äîüàí àúûëûã ùèññè.
òÿùÿð.
2. ×îõ àúû.
[Óëäóçóí] äóéäóüó àúûíû éóéóá àïàðìàã
ö÷öí ùå÷ áèð ýþç éàøû êèôàéÿò äåéèëäè.
ÀÚÛ×È×ßÊ èñ. áîò. Äàüëûã éåðëÿðäÿ, îòëàã-
ëàðäà áèòÿí çÿùÿðëè îò.
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÀÚÛÄÈË(ËÈ) ñèô. Äàíûøàðêÿí ùàìûñûíû ñàí-
4. ìÿú. Õîøà ýÿëìÿéÿí, ãÿëáÿ òîõóíàí,
úàí, àúû ñþç äåéÿí. Àúûäèë àäàì. – Ãîúà
àüûð, ïèñ, ãàáà, êîáóä. Àúû ñþç. Àúû äàíûøûã.
áàüáàí ñÿðò òÿáèÿòëè, àúûäèë, ÿñÿáè âÿ äàèìà
Àúû õàòèðÿëÿð. – Øîë øÿêÿð äèëäÿí ðÿâàìûäûð,
ñàâàøàí àðûã áèð êèøè èäè. Ì.Ùöñåéí. [Î]
øÿùà; Áÿí ìöùèááÿ ñÿí àúû ñþç ñþéëÿìÿê?
ãîðõóðäó êè, áó àúûäèë àðâàääà éåìÿéÿ áèð
Íÿñèìè. [Ñÿôäÿðãóëó:] Ìöìêöí äåéèë êè, êèøè
ëîüìà äà ÷þðÿê îëìàéà! ß.ßáöëùÿñÿí.
ñÿíè ýþðÿ, ñÿíÿ àúû ñþç äåìÿéÿ. Í.Âÿçèðîâ.
ÀÚÛÄÈËËÈ(ËÈ)Ê ìöúÿð. Äàíûøàðêÿí ùàìûíû
Àéðûì ãûçû .. íàõûð ñàùèáëÿðèíèí àúû òþùìÿòèíè
ñàíúìàã, àúûëàìàã, çÿùÿðëÿìÿê õàñèééÿòè.
åøèòìÿìÿê, ùÿì äÿ Êÿðèì áàáàéà àúû äÿðñ
ÀÚÛÕßÌÐß èñ. Õÿìèð ìàéàñû, àúûòìà.
âåðìÿê ãÿñäè èëÿ éóìðóáàøëû èðè ÷îìàüû
ÀÚÛÈÑÒÈÎÒ á à õ áèáÿð.
ýþòöðöá þçöíö íàõûðà éåòèðìèøäè. À.Øàèã.
ÀÚÛÃ èñ. Ùèðñ, ùèääÿò, ãåéç, ãÿçÿá. Àúûüûí
Àúû äàíûøìàã – á à õ àúûëàìàã.
úàíà çèéàíû âàð. (Àòà. ñþçö). [ßçèç áÿé:] Áèð
5. ìÿú. Èáðÿòëè, íÿòèúÿñè ïèñ îëàí, òÿÿññöô
ýöçýöéÿ áàõ, ýþð ýþçëÿðèí àúûüûíäàí ãàí
åäèëÿúÿê. Êå÷ÿí èëèí àúû òÿúðöáÿñèíäÿí ùÿëÿ
÷àíàüûíà äþíöáäöð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. È÷ÿ-
äÿ ëàçûìè íÿòèúÿ ÷ûõàðìàìûøëàð.
ðèìäÿ çÿùÿðëè èëàí êèìè áèð àúûã âÿ êèí
6. Áÿçè ñþçëÿðèí ãàáàüûíäà, îíëàðûí èôàäÿ
ãûâðûëûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Úÿìèë .. ýöëÿíäÿ
åòäèêëÿðè øåéèí òÿñèðèíè, äÿðÿúÿñèíè, ãöââÿ-
àúûüûíäàí Òàùèðèí ÿëëÿðè òèòðÿìÿéÿ áàøëàäû.
ñèíè øèääÿòëÿíäèðèð. Øÿðáÿòëè àúû ôèðãÿòèí íóø
Ì.Ùöñåéí. Àúûüà äöøìÿê – òÿðñëèê
åäÿðÿì øÿêÿð êèìè. Íÿñèìè. ßñÿíäÿ äþâðà-
åòìÿê, èíàä åòìÿê. Íÿñðÿääèí áó ùàäèñÿëÿð-
íûí àúû ðóçýàðû; Ñàðàëûá ñîëóðñàí áèð ýþçÿë
äÿí àúûüà äöøäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àúûüà
êèìè. Ñ.Âóðüóí. Àúû õÿçðè ãóðóòìóø òîðïà-
ñàëìàã – þç ùÿðÿêÿòè, éà ñþçö èëÿ áèðèñèíèí
üûíû, äàøûíû. Ð.Ðçà. Ùåéáÿò ÿëèíè Øàìîíóí
òÿðñëèê åòìÿñèíÿ, èíàä åòìÿñèíÿ ñÿáÿá
ÿëèíäÿí öçÿðÿê, àòà àúû áèð ãàì÷û ÷ÿêäè.
îëìàã. Àúûüû ñîéóìàã (éàòìàã) – ùèääÿòè
Ñ.Ðÿùèìîâ. Ýÿëèí áàéàã àúû áèð ôÿðéàä
êå÷ìÿê, ãÿçÿáè êå÷ìÿê, ñàêèòëÿøìÿê.
÷ÿêèá þçöíäÿí ýåòäè. Ìèð Úÿëàë.
Ãàðàúà ãûç àíëàäû êè, àüûëëû êþïÿê îíó áèð
32
ÀÚÛÃ
ÀÚÛÃËÛ
òþâð þëöìäÿí ãóðòàðìûøäûð. Îíà ýþðÿ äÿ
äàíûøìàã; 2) ãÿñäÿí, òÿðñèíÿ îëàðàã. Àúûãëà
äÿðùàë àúûüû éàòäû âÿ ãàðà êþïÿéèí áàøûíû
åòìÿê. Î, àúûãëà áåëÿ åëÿäè.
ñûüàëëàéûá îíó ÿçèçëÿäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Àúûüû
ÀÚÛÃÀÐÏÛÇ èñ. áîò. Ýþâäÿñè éåðëÿ ñöðö-
òóòìàã – ùèðñëÿíìÿê, ùèääÿòëÿíìÿê, ãÿçÿá-
íÿí ÷îõèëëèê áèòêè (äÿðìàí áèòêèñè). [Àúû-
ëÿíìÿê. Óøàãëàð è÷èíäÿ äöøÿð ýöëöøìÿê;
ãàðïûç] 3-5 ãàíàäëû ýèðäÿ éàðïàãëàðà
Ñÿíèí äÿ àúûüûí òóòàð, àüëàðñàí. Ì.Â.Âèäàäè.
ìàëèêäèð; ñàðû ðÿíýëè áþéöê ÷è÷ÿêëÿðè òÿê-òÿê
Áèëìÿäèì êèìÿ àúûüûì òóòñóí âÿ êèìèí öñòöíÿ
éåðëÿøìèøäèð. Ð.ßëèéåâ.
ùèðñëÿíèì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ãàðàúà
ÀÚÛÃÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Àú ãîéìàã.
ãûç .. äöøöíöðäö: – Ìÿí Àüúà õàíûìà íÿ
2. Èøòàùà ýÿòèðìÿê, èøòàùà ýÿòèðìÿñèíÿ
åòäèì êè, àíàñûíûí ìÿíÿ àúûüû òóòäó.
ñÿáÿá îëìàã. Àúëûã ùèññè äîüóðìàã.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ãóëóíóí] áöòöí ìÿçëóì,
ÀÚÛÃÛÚÛ èñ. áîò. Âÿçÿðèéÿ, òÿðÿéÿ îõøàð
çàâàëëû ýþðêÿìè Ñóðõàéäà òÿçàäëû áèð äóéüó
éåìÿëè áèð áèòêè. ..Òåëëèíèí ñöôðÿñè ñàëûí-
îéàíäûðäû: áèð éàíäàí îíà éàçûüû ýÿëÿðäè,
ìûøäû. ×þðÿêëÿ áÿðàáÿð âÿçÿðè âÿ àúûãûúû äà
öðÿéè éàíàðäû, î áèðè éàíäàí äà àúûüû
ãîéóëìóøäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
òóòàðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Àúûüû(íà) ýÿëìÿê –
ÀÚÛÃ-ÃÛÚÛÃ èñ. äàí. Áèðèñèíè àúûãëàíäûð-
õîøëàìàìàã, õîøëàíìàìàã, õîøóíà ýÿë-
ìàã, ùèääÿòëÿíäèðìÿê. Àúûã-ãûúûã âåðìÿê.
ìÿìÿê. [Ãÿíáÿðãóëó:] ..Ìÿí þçöì ÿñëèíäÿ
ÀÚÛÃËÀÍÄÛÐÌÀ “Àúûãëàíäûðìàã”äàí
àç äàíûøàí àäàìàì, ùå÷ ÷îõ äàíûøìàüû
ô.èñ.
ñåâìèðÿì âÿ ÷îõ äàíûøàí àäàìëàðäàí äà
ÀÚÛÃËÀÍÄÛÐÌÀÃ èúá. Àúûüûíû òóòäóð-
àúûüûì ýÿëèð. Á.Òàëûáëû. Äàùà àðòûã áþéö-
ìàã; þç ùÿðÿêÿòè, ñþçö âÿ ñ. èëÿ áèðèíèí
äöêúÿ, îíóí [Àçàäûí] áó õàñèééÿòè ìÿíèì
ùèðñëÿíìÿñèíÿ, àúûãëàíìàñûíà ñÿáÿá îëìàã.
àúûüûìà ýÿëìÿéÿ áàøëàéûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
Äöíÿí óøàãëàð ìÿíè áÿðê àúûãëàíäûðìûø-
Ùÿáèá ôèêèðëÿøäèêúÿ þçöíäÿí àúûüû ýÿëèðäè.
äûëàð. Àäàìû áó ãÿäÿð àúûãëàíäûðìàçëàð.
ß.Âÿëèéåâ. Àúûüûíû áàñìàã (éåìÿê) – þçöíö
ÀÚÛÃËÀÍÌÀ “Àúûãëàíìàã”äàí ô.èñ.
ñàõëàìàã, ùèääÿòèíè éàòûðìàã. Àúûüûíû
ÀÚÛÃËÀÍÌÀÃ ô. 1. Àúûüû òóòìàã, ùèðñ-
÷ûõàðìàã – ùåéôèíè àëìàã, ÿâÿçèíè ÷ûõìàã.
ëÿíìÿê, ùèääÿòëÿíìÿê, ãûçìàã. Ùÿð øåé ö÷öí
Èíäè Ìîëëà Êÿðèì îðóúëóüóí âÿ ìÿùÿððÿì-
àäàì àúûãëàíìàç. Íèéÿ áåëÿ àúûãëàíìûñàí?
ëèéèí äÿ àúûüûíû ÷ûõàðìàã èñòÿéèðäè. Á.Òàëûáëû.
– Íÿáè áÿðê àúûãëàíìûøäû. Áîç àòûí àüçûíû
Àúûüûíû òóòäóðìàã – ùèðñëÿíäèðìÿê, àúûã-
ýåðè ãàéòàðûá, íà÷àëíèêèí ãîøóíóíà òÿïèíäè.
ëàíäûðìàã. Éàé ýèðÿíäÿ Ñÿìÿäèí äÿëèëèéè
øèääÿòëÿíèðäè. Ýþðöðäöí, éîë ýåäÿíäÿ ýþçëÿðè
“Ãàúàã Íÿáè”. Íèíà ìÿíèì Ñÿðäàð Ðÿøèäëÿ
÷àíàüûíäàí ÷ûõûá îéíàéûð, .. àúûüûíû òóòäó-
ñþùáÿòèìè ýþðäöéöíäÿí éåíÿ äÿ àúûãëàíäû.
ðàíû äþéìÿìèø îëìóðäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Òåç-òåç àéàüû ñöðöøäöéöí-
Àúûã àëìàã – èíòèãàì àëìàã, ÿâÿçèíè
äÿí èñÿ [Ãàðàêèøè] äàùà äà àúûãëàíûðäû.
÷ûõàðìàã, ùåéôèíè àëìàã. Àúûã ÷ÿêìÿê –
ß.ßáöëùÿñÿí.
àðçó åäèëìÿéÿí, õîøà ýåòìÿéÿí ñÿáÿáëÿð
2. Áèðèíèí öñòöíÿ ãûøãûðìàã, ìÿçÿììÿò
öçöíäÿí ùèðñëÿíìÿê, àúûãëàíìàã, äàõèëè
åòìÿê, äàíëàìàã. Àòàñû îüëóíà àúûãëàíäû.
èçòèðàá ÷ÿêìÿê. Àúûã ÷ûõàðòìàã (÷ûõìàã)
ÀÚÛÃËÛ ñèô. 1. Ùèðñëè, ùèääÿòëè, ãÿçÿáëè.
– á à õ àúûã àëìàã. Àúûã åëÿìÿê – êöñìÿê,
Àúûãëû àäàì. Àúûãëû íÿçÿð. Àúûãëû ñþç. Àúûãëû
èíúèéèá ýåòìÿê. Àúûã âåðìÿê – áèðèíè
úàâàá. – Àúûãëû áàøäà àüûë îëìàç. (Àòà.
àúûãëàíäûðìàã, áèðèñèíèí àúûã ÷ÿêìÿñèíÿ ñÿ-
ñþçö). // Çÿðô ìÿíàñûíäà. Àúûãëû áàõìàã.
áÿá îëìàã. [Òîï÷óëàð:] – Áîøà ýåäÿúÿê, íÿ
Àúûãëû úàâàá âåðìÿê. Àúûãëû äàíûøìàã.
ãÿäÿð àòñàíûç áîøà ýåäÿúÿê! – äåéÿ óçàãäàí-
– Ñÿëèì áÿçÿí êÿñêèí âÿ àúûãëû, áÿçÿí ùÿéà-
óçàüà äöøìÿíÿ àúûã âåðèðäèëÿð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ñûç áèð òîíëà úàâàá âåðèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
– [Àüúà õàíûì] ïÿðäÿíè ñàëìàã, ñàêèòúÿ åâÿ
Àòà-àíàñû îíóí [Ñèòàðÿíèí] ñþçöíö êÿñèá
ýèðìÿêëÿ Çîéàéà àúûã âåðìÿê, “éàíäûðìàã”
àúûãëû äåéèðäèëÿð: – Êÿñ ñÿñèíè, áèùÿéà!
èñòÿéèðäè. Ìèð Úÿëàë.
Íàìóñóìóçó éåðÿ ñîõäóí. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
àúûãëà çÿðô
1) Àúûãëû áèð ñóðÿòäÿ, ùèä-
2. ìÿú. Øèääÿòëè, úîøãóí, äÿùøÿòëè âÿ ñ.
äÿòëÿ, ùèðñëÿ. Àúûãëà úàâàá âåðìÿê. Àúûãëà
ìÿíàëàðäà. Àúûãëû äÿíèç. Àúûãëû êöëÿê.
33
ÀÚÛÃËÛËÛÃ
ÀÚÛÌÒÛËËÛÃ
àúûãëû-àúûãëû çÿðô Àúûãëû ùàëäà, ùèðñëè-
ÀÚÛËÛÃ èñ. 1. Àúû øåéèí ùàëû; àúû äàäìà.
ùèðñëè. Ìåõàíèê àúûãëû-àúûãëû [ôÿùëÿëÿðÿ]
Àüûç àúûëûüû. Éàüûí áèð àç àúûëûüû âàð. Àüçûìäà
áàõàðàã, ùÿéÿò ãàïûñûíäàí ÷ûõûá .. ýåòäè.
àúûëûã âàð.
Ù.Íÿçÿðëè. Ãîúà àúûãëû-àúûãëû îíà [Ñóðõàéà]
2. ìÿú. (áÿçÿí úÿì øÿêëèíäÿ èøëÿíèð).
áàõäû. Ì.Èáðàùèìîâ. [Ñÿàäÿò õàíûì] öçöêëö
Óüóðñóçëóã, ôÿëàêÿò, ìÿøÿããÿò âÿ ñ. íÿòèúÿ-
áàðìàãëàðû èëÿ ìÿíè éàíûéàðàã àúûãëû-àúûãëû
ñèíäÿ äîüàí àúû ùèññ. [Òÿëèÿ:] Áÿëêÿ äÿ øàèð
áàõûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ìÿíè áó ýöíöí àúûëûãëàðûíû äàäûçäûðìàã ö÷öí
ÀÚÛÃËÛËÛÃ èñ. Àúûãëû àäàìûí ùàëû, âÿçèé-
þëöìäÿí ãóðòàðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ãàäûíûí
éÿòè, õàññÿñè, ùèðñëèëèê.
öçöíö áèð àúûëûã áöðöäö. Ãàøëàðû ÷àòûëäû.
ÀÚÛÃÌÀÃ ô. 1. Á à õ àúìàã.
Ñ.Ùöñåéí. [Êîõà:] Àõû àúûëûã áèð èë ýåäÿð,
2. ìÿù. Éîõñóëëàøìàã, êàñûáëàøìàã, ÿëè
òþùìÿò ìèí èë. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àøàüû äöøìÿê.
3. ìÿú. Êÿñêèíëèê, êèíàéÿëèëèê. Êÿéàí Ìàù-
ÀÚÛÃÎÂÓÃ èñ. áîò. Çÿíúèðîòó, ãàáñûí-
ìóäóí ýþçëÿðèíÿ áàõäûüû âàõò àíúàã îíóí
äûðàí (÷îõèëëèê îò).
ñþçëÿðèíäÿêè àúûëûüû äóéäó. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÀÚÛÃÎÂÓÍ èñ. áîò. ×îõèëëèê äÿðìàí áèò-
4. ìÿú. Ïèñëèê, êÿñêèíëèê, ñÿðòëèê. Çÿìè
êèñè. Àúûãîâóí äöéöíëö êþêëÿðÿ ìàëèêäèð,
éåðèíè áöðöéÿí ùàâàíûí àúûëûüû Àëî êèøèíèí
áèòêèíèí àäÿòÿí éåðöñòö ýþâäÿñè éîõäóð,
çÿùëÿñèíè òþêöðäö. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëàêèí éàðïàãëàð ÷ûëïàã âÿ íåøòÿð øÿêëèíäÿ,
ÀÚÛËÛÃÎÒÓ èñ. áîò. Éàðïàãñûç, áóüóìëó,
êÿíàðû èñÿ êÿñèê-êÿñèêäèð. Ð.ßëèéåâ
ýþâäÿñè ãîë-áóäàãëû êè÷èê êîë áèòêè. [Àúûëû-
ÀÚÛËÀÌÀ “Àúûëàìàã”äàí ô.èñ.
îòóíóí] ýþâäÿñè äöç, ãèñìÿí îäóíëàøìûø âÿ
ÀÚÛËÀÌÀÃ ô. Àúû ñþçëÿð äåìÿê, çÿùÿð-
áîç ðÿíýëè áóäàãëàðû âàðäûð. Ð.ßëèéåâ
ëÿìÿê, ñàíúìàã, áèðèíÿ àúû ñþç äåéèá
ÀÚÛÌÀ1 “Àúûìàã1”äàí ô.èñ.
ãÿëáèíè èíúèòìÿê. [Çåéíàë:] – Ñÿí èñòÿäèéèí
ÀÚÛÌÀ2 “Àúûìàã2”äàí ô.èñ.
ãÿäÿð áàüûð! – äåéÿ ãîúàíû àúûëàéûðäû. À.Øàèã.
ÀÚÛÌÀÃ1 ô. 1. Àúû îëìàã, àúû äàä âåð-
[Êîð ñåéèä] áÿçè âàõò Ìÿñìÿíè íàëàéèã ñþç-
ìÿê, àúûëàøìàã, òöíäëÿøìÿê.
ëÿð èëÿ àúûëàðìûø. Ñ.Ùöñåéí. Ñàðõàí äÿñòÿíèí
2. Òóðøóìàã, ãûúãûðìàã, éåòèøìÿê. Õÿìèð
îðòàñûíäà äóðìóøäó. Îíó éåíÿ äÿ àúûëàéûð-
àúûìûøäûð.
äûëàð. Ì.Ùöñåéí.
3. äàí. Àúûãëàíìàã, ùèðñëÿíìÿê. ..Ãÿññàá
ÀÚÛËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Àúû ñþçëÿðëÿ ïÿðò åäèë-
Øàìèë èëÿ áàðûøûá þïöøñÿ äÿ, ñàáàù, éà áèðè
ìÿê, ãÿëáè ñûíäûðûëìàã, àúû ñþçëÿð äåéèëìÿê.
ýöí áèð éàâàí ÿò öñòÿ éåíÿ àúûéûá êöñÿ-
ÀÚÛËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Àúûëàøäûðûëìàã”äàí
úÿêäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ô.èñ.
ÀÚÛÌÀÃ2 ô. 1. Éàçûüû ýÿëìÿê, öðÿéè éàí-
ÀÚÛËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Àúû åäèëìÿê,
ìàã, ðÿùìè ýÿëìÿê; ìÿðùÿìÿòÿ ýÿëìÿê.
äàäû àúû áèð ùàëà ýÿòèðèëìÿê.
Ìÿí éàçûã ãûçûí âÿçèééÿòèíÿ ùÿääèíäÿí àðòûã
ÀÚÛËÀØÄÛÐÌÀ “Àúûëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
àúûäûì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ñÿìÿä óñòàéà àúûäû
ÀÚÛËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Àúû åëÿìÿê, äàäûíû
âÿ ñÿéèíè ãèéìÿòëÿíäèðÿðÿê ìààøûíû .. àðòûðäû.
àúû ùàëà ýÿòèðìÿê. Èñòèîò õþðÿéè àúûëàøäûðäû.
Ì.Èáðàùèìîâ.
Áèáÿð àüçûìû àúûëàøäûðäû.
2. Òÿÿññöô åòìÿê, ùåéèôñèëÿíìÿê. Èòèðäè-
ÀÚÛËÀØÌÀ “Àúûëàøìàã”äàí ô.èñ.
éèì âàõòà àúûéûðàì. Ñÿíèíëÿ ýþðöøÿ áèëìÿäè-
ÀÚÛËÀØÌÀÃ ô. Àúû îëìàã, äàäû òöíä-
éèìÿ àúûéûðàì. – Áÿçÿí Ãÿäèðèí íèòãèíÿ
ëÿøìÿê, äàäû õàðàá îëìàã. Éàüûí äóçó àç
åùòèéàú ãàëìàçäû. Î äèëõîð îëàð, ÿìÿéèíÿ
îëäóüóíà ýþðÿ àúûëàøûáäûð. Èñòèäÿí êÿðÿ ÷îõ
àúûéàðäû. Ìèð Úÿëàë.
òåç àúûëàøûð.
ÀÚÛÌÛØ ô.ñèô. Òóðøóìóø, ãûúãûðìûø, éåòèø-
ÀÚÛËÀÒÌÀÃ á à õ àúûëàøäûðìàã.
ìèø. Àúûìûø õÿìèð.
ÀÚÛËÛ ñèô. Çÿùÿðëè, àüûëû. Ãîúà àðâàä êèøè èëÿ
ÀÚÛÌÑÎÂ, ÀÚÛÌÒÛË, ÀÚÛÌÒÐÀÃ á à õ
àúûëû èëàí êèìè äèê ãàëõäûëàð.. À.Äèâàíáÿéîüëó.
àúûòÿùÿð.
ÀÚÛËÛÚÀ èñ. áîò. Áÿçè íþâëÿðèíäÿí äÿð-
ÀÚÛÌÒÛËËÛÃ, ÀÚÛÌÒÐÀÃËÛÃ èñ. Àúûì-
ìàí ùàñèë åäèëÿí ÷îõèëëèê îò áèòêèñè.
òðàã øåéèí ùàëû, àç àúûëûã.
34
ÀÚÛÍÀÚÀÃ(ËÛ)
ÀÚÈÇÀÍß
ÀÚÛÍÀÚÀÃ(ËÛ) ñèô. Àúûìàëû, ðÿùì åäèë-
ÿâÿçèíÿ, ÷àðøàáû ëàï ÷èéíèíÿ àòûá áàøûíû
ìÿëè, ìÿðùÿìÿòÿ ëàéèã; êÿäÿð äîüóðàí;
òàìàìèëÿ à÷ìûøäû. Á.Òàëûáëû. [Ãà÷àéûí] ãàø-
áÿäáÿõò, ìèñêèí. Àúûíàúàã âÿçèééÿò. Àúûíà-
ãàáàüû, ñàëëàã äîäàüû, ÷àòûëàí ãàøû, ãûðûøûã
úàã áèð ìÿíçÿðÿ. Àúûíàúàãëû âÿçèééÿò. Àúû-
àëíû ìöÿëëèìè ëàï àúûòäû. ß.Âÿëèéåâ.
íàúàãëû ùÿéàò. – Àúûíàúàãëû áèð ùàëà ñàëûí-
ÀÚÛÒÌÀËÛ ñèô. Àúûòìà âóðóëìóø, àúûòìà
ìûø ùåéâàíëàðûí äþøöíö-áàøûíû îâóøäóðà-
ãàòûëìûø, àúûòìàñû îëàí. Àúûòìàëû õÿìèð.
îâóøäóðà áèðòÿùÿð òÿêðàð äþéöøÿ úÿëá åòìÿê
ÀÚÛÒÌÀËÛÃ ñèô. Àúûòìà ö÷öí îëàí, àúûò-
èñòÿðäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè.
ìàéà éàðàð. Àúûòìàëûã õÿìèð.
ÀÚÛÍÄÛÐÛÚÛ á à õ àúûíàúàã(ëû).
ÀÚÛÉÎÍÚÀ èñ. áîò. ×ÿìÿíëÿðäÿ, ìåøÿ
ÀÚÛÍÄÛÐÌÀÃ ô. Òÿÿññöô äîüóðìàã,
êÿíàðëàðûíäà áèòÿí ÷îõèëëèê áèòêè.
øÿôãÿò äîüóðìàã.
ÀÚÛÉÎÂØÀÍ èñ. áîò. Ìåøÿ êÿíàðëàðûíäà
ÀÚÛÍÌÀÃ á à õ àúûìàã1 3-úö ìÿíàäà.
îòëó éàìàúëàðäà áèòÿí äÿðìàí áèòêèñè.
ßñÿäèí .. þç ýöíàùûíû éåíÿ äÿ äöøöíìÿ-
ÀÚÈÇ ñèô. [ÿð.] 1. ßëèíäÿí èø ýÿëìÿéÿí,
ìÿéèíÿ [ìöÿëëèì] àúûíûá äîäàãëàðûíû ÷åé-
áàúàðûãñûç, çÿèô. Àúèç óøàã. Àúèç àäàì. Î
íÿéÿðÿê øÿùàäÿò áàðìàüûíû îíà òÿðÿô ñèëêÿ-
÷îõ àúèç àäàìäûð. – Áèçèì ñþùáÿòèìèçÿ ýÿë-
ëÿéèá ùÿäÿëÿäè. Á.Òàëûáëû.
äèêäÿ, òÿëÿáÿ ßáäöëùÿñÿíçàäÿ Õÿëèë, íåúÿ êè
ÀÚÛØÄÛÐÛÚÛ ñèô. Ýþéíÿäèúè, ýèúèøäèðèúè.
àõûðäà ìÿëóì îëäó, ùå÷ äÿ àúèç äåéèëìèø.
Ìÿðìè âÿ ìèíà èëÿ äàüûì-äàüûì îëàí éåðèí
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // Íÿ åäÿúÿéèíè áèë-
áàüðûíäàí áàðûò èéè âåðÿí áîüàç âÿ ýþç àúûø-
ìÿéÿí, ÷àøûá ãàëìûø. Ìÿí áó èøäÿ àúèçÿì.
äûðûúû òöñòöëÿð ãàëõûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
– [Ùàúû Êÿðèì:] Ìÿí êè çÿðýÿðÿì, éþâìèééÿ
ÀÚÛØÄÛÐÌÀ “Àúûøäûðìàã”äàí ô.èñ.
õÿðúèìäÿí þòðö àúèçÿì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÀÚÛØÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Àüðûéàí áèð éåðè,
Àúèç åòìÿê – èãòèäàðñûç åòìÿê, áàúàðìàç
éàðàíû ãàøûìàãëà, äÿðìàí ãîéìàãëà ãûúûã-
ùàëà ýÿòèðìÿê, ñîí äÿðÿúÿ çÿèô ñàëìàã. Õÿñ-
ëàíäûðìàã. Éàðàíû àúûøäûðìàã. – Àäàìëàðûí
òÿëèê îíó ëàï àúèç åäèá. Àúèç ãàëìàã, àúèç
áóðíóíó âÿ áîüàçûíû àúûøäûðàí êÿñèô ÷öðöíòö
îëìàã – áèð èø ýþðìÿê èãòèäàðûíäàí ìÿùðóì
èéè ÿòðàôû áöðöìöøäö. Ï.Ìàêóëó. // Ýþéíÿò-
îëìàã, áàúàðìàìàã. Îëñóí àëÿìëÿðÿ ùþê-
ìÿê, àüðûòìàã.
ìöí íàôèç; Ãàëñûí ÿìðèíäÿ òÿáèÿò àúèç.
2. Àúûüûíû òóòäóðìàã, àúûãëàíäûðìàã,
À.Ñÿùùÿò. Ìóðîâëàð, ïðèñòàâëàð, íà÷àë-
ùèðñëÿíäèðìÿê.
íèêëÿð, ùÿòòà ãóáåðíàòîðóí þçö îíóí [ßáäöë-
ÀÚÛØÌÀ “Àúûøìàã”äàí ô.èñ.
êÿðèìèí] ÿëèíäÿ àúèç ãàëûá, þùäÿñèíäÿí ýÿëÿ
ÀÚÛØÌÀÃ ô. Ýþéíÿìÿê, àüðûìàã, ýèúèø-
áèëìèðäèëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Éóñèô:] Áó çîð-
ìÿê, ãûúûãëàíìàã. Èñìàéûëçàäÿ äîäàãëàðû
áàëûãäà àéû ìÿíèì ãàì÷ûìûí ãîðõóñóíäàí
àðàñûíäàêû ïàïèðîñóí òöñòöñöíäÿí àúûøàí
ùÿð úöð îéóí ÷ûõàðûð, àììà áó áàëàúàëûãäà
ýþçöíö ãûéûá, î áèðè ýþçö èëÿ àëòäàí éóõàðû
ãûçûí ÿëèíäÿ àúèç ãàëìûøàì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
Ôèêðÿòÿ áàõûðäû. Ì.Ùöñåéí. Ïðîôåññîð áó
×îõ çàìàí ãÿøÿíý ñþç äåìÿéè áàúàðàí
äÿôÿ äÿ äÿñìàëû èëÿ àúûøàí ýþçëÿðèíè ñèëäè.
àäàìëàð ÷ÿòèí ùàëëàðäà ãÿùðÿìàíëûã ýþñòÿð-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìÿêäÿí àúèç îëóðëàð. Ì.Ùöñåéí.
ÀÚÛÒßÙßÐ ñèô. Áèð àç àúû, áèð ãÿäÿð àúû,
2. Úÿñàðÿòñèç, ãÿòèééÿòñèç, ãîðõàã. Àúèç
àúû äàäàí.
àäàì. // Èñ. ìÿíàñûíäà. [Ùåéäÿð áÿé:] ßë-
ÀÚÛÒÌÀ èñ. Õÿìèð ìàéàñû, àúûõÿìðÿ.
áÿòòÿ, àúèçëÿðè ùÿìèøÿ òóòóðëàð. Ìàëûíû àëûá
Õÿìèðÿ àúûòìà ãàòìàã.
òÿíáèù åäèðëÿð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. // Éàçûã,
ÀÚÛÒÌÀÃ1 ô. 1. Àúû åòìÿê, àúûëàøäûðìàã.
ôàüûð, ìÿçëóì, ÿëñèç-àéàãñûç. [Ôÿõðÿääèí:]
×îõ ñàõëàìàãäàí éàüû àúûòìûøëàð.
Èëàí èíñàíëàðû åùòèéàòñûçëûüà ñþâã åòìÿê
2. Òóðøóòìàã, ãûúãûðòìàã. Õÿìèðè àúûòìàã.
ö÷öí þçöíö àúèç ýþñòÿðèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÀÚÛÒÌÀÃ2 ô. Èíúèòìÿê, àúûüûíû òóòäóð-
ÀÚÈÇÀÍß çÿðô [ÿð. àúèç âÿ ôàðñ. ...àíÿ]
ìàã. Ñþçöì îíó àúûòäû. – Àúûòäû ìÿíè àúû
1. Àúèçúÿñèíÿ, àúèç áèð ùàëäà.
ñþçöí, òöíä íèýàùûí. Ôöçóëè. Éàëíûç Ìàù-
2. Íÿçàêÿò áèëäèðÿí êþùíÿëìèø èôàäÿ –
ìóäó àúûäàí áó èäè êè, .. àðâàäû öçöíöí
ùÿãèðàíÿ. Àúèçàíÿ áîéóí ÿéÿðÿê. Àúèçàíÿ
äþðääÿí áèðè âÿ éàõóä éàðûñûíû ýþñòÿðìÿéè
õàùèø åòìÿê. – [Ýöëÿñÿðèí] ..áàõûøëàðûíäà àúè-
35
ÀÚÈÇËßØÄÈÐÌß
À×ÀÐ
çàíÿ éàëâàðûøëà áàùÿì äÿðèí áèð ìÿçÿììÿò,
◊ Àúëûã åëàí åòìÿê – þçöíÿ âÿ éà áàø-
äèë àíëàìàç, ìÿðùÿìÿòñèç áèð àäàìà ãàðøû
ãàëàðûíà åäèëÿí ùàãñûçëûüà åòèðàç ÿëàìÿòè îëà-
úîøàí êèí ãàðûøûã ýèëåé-ýöçàð âàð èäè. È.Øûõëû.
ðàã øÿõñ(ëÿð)èí éåìÿêäÿí èìòèíà åòìÿñè.
ÀÚÈÇËßØÄÈÐÌß “Àúèçëÿøäèðìÿê”äÿí
Ñÿðùÿíý ñóàë åòäè: – Îíóí àúëûã åëàí åòäèéè
ô.èñ.
íå÷ÿ ýöí îëàð? Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÚÈÇËßØÄÈÐÌßÊ
ô. Àúèçëÿøìÿñèíÿ
ÀÚÌÀ “Àúìàã”äàí ô.èñ.
ñÿáÿá îëìàã, àúèç åòìÿê.
ÀÚÌÀÃ ô. Àúëûã ùèññ åòìÿê, éåìÿê èñòÿ-
ÀÚÈÇËßØÌß “Àúèçëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿê. Áó áóëàüûí ñóéóíó è÷ÿí êèìè àäàì àúûð.
ÀÚÈÇËßØÌßÊ ô. Ýåòäèêúÿ àúèç îëìàã,
ÀÚ-ÑÓÑÓÇ çÿðô Ùå÷ áèð øåé éåìÿäÿí,
áàúàðûüûíû, èãòèäàðûíû èòèðìÿê, äàùà ÿëèíäÿí
àúãàðûíà, òàìàìèëÿ àú ùàëäà. [Ùàúû Ìóðàä:]
èø ýÿëìÿìÿê. Õÿñòÿëÿíÿíäÿí ñîíðà ëàï
Àú-ñóñóç àëòû ñààòäûð î òàúèðèí, áó òàúèðèí
àúèçëÿøìèøäèð.
äöêàíûíûí ãàáàüûíû êÿñäèðèá áîðú éûüûðàì.
ÀÚÈÇËÈÊ èñ. Áàúàðûãñûçëûã, èãòèäàðñûçëûã,
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Íå÷ÿ ýöí ìåøÿäÿ àú-ñóñóç ãà-
çÿèôëèê, úÿñàðÿòñèçëèê, ãÿòèééÿòñèçëèê. Èøäÿ
ëàí Õàíìÿììÿä òÿñàäöôÿí òàïûëûð âÿ éàðûì-
àúèçëèê. Îíóí áöòöí ìöâÿôôÿãèééÿòñèçëèéè àúèç-
úàí ùàëäà ãàëàéà ýÿòèðèëèð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëèéèíäÿí äîüóð. – [Íèçàìè:] Öìèäñèç îëìàã
ÀÚ-ÉÀËÀÂÀÚ èñ. âÿ ñèô. Àú, ùå÷ áèð øåéè
àúèçëèêäèð, èíñàí éåð öçöíÿ ñÿàäÿò ö÷öí
îëìàéàí, éîõñóë, äèëÿí÷è, ñÿôèë. [Àçéàøëû
ýÿëèð. Ì.Ùöñåéí. Àúèçëèê ýþñòÿðìÿê
óøàãëàð] àú-éàëàâàú, äèëÿí÷è ýöíöíäÿ éàøà-
(åòìÿê) – ãîðõìàã, úÿñàðÿò åòìÿìÿê.
éûð, ýåúÿ-ýöíäöç èíñàí ãöââÿñèíäÿí õàðèú
[Úàùàíäàð àüà] àðâàäûíûí ãàðøûñûíäà àúèçëèê
èøëÿéèðäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè. Àú-éàëàâàú
åäÿúÿéèíè äóéäóüóíäàí, éþíöíö ÷åâèðäè âÿ
ãîéìàã – ùÿð øåéäÿí ìÿùðóì åòìÿê, âàð-
ýåòìÿê èñòÿäè. È.Øûõëû.
éîõóíó ÿëèíäÿí àëìàã, ìöôëèñ åòìÿê,
ÀÚÃÀÐÛÍÀ çÿðô á à õ àú-àúûíà. Àúãàðûíà
äèëÿí÷è ùàëûíà ñàëìàã. [Ðàìàçàí:] Ìÿí
ïàïèðîñ ÷ÿêìÿê çÿðÿðäèð. – Àúãàðûíà áèð íÿ-
éàçûüûí äà âàð-éîõóíó úöðáÿúöð ùèéëÿ èëÿ
ôÿð íÿüìÿ îõóðìó ìÿýÿð? À.Ñÿùùÿò.
ÿëèìäÿí [Ñÿôÿð] àëäû, ìÿíè àú-éàëàâàú ãî-
ÀÚËÛÃ èñ. 1. Éåìÿéÿ åùòèéàú ùèññè. Ñÿùÿð-
éóá, áó ýöíÿ ñàëäû. Á.Òàëûáëû.
äÿí àúëûã ùèññ åäèðÿì. // Óçóí ìöääÿò
...à÷àí Áÿçè ñþçëÿðÿ ãîøóëàðàã ìöðÿêêÿá
äîéóíúà éåìÿìÿ. Àúëûãäàí òÿëÿô îëìàã.
ñèôÿò äöçÿëäèëèð; ìÿñ.: êþíöëà÷àí, öðÿêà÷àí,
– [Øàùáàç áÿé:] Àäàì àúëûüûíäàí, ñóñóçëó-
ýþçà÷àí, èøòàùà÷àí.
üóíäàí îüóðëóüà, ãóëäóðëóüà ãóðøàíàð.
À×ÀÐ èñ. 1. Ãûôûëû à÷ìàã âÿ éà áàüëàìàã
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Óøàãëàð äà àúëûãäàí ÷ûõûá,
àëÿòè. Ãàïû à÷àðû. Ñòîëóí à÷àðû. Øêàô à÷àðû.
åâäÿ ÷þðÿê ïóëó îëäóüóíà øàäëàíûðëàðäû.
– Ñÿí äÿ à÷ûëìàìûø áèð äÿôèíÿñÿí; À÷àðû
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Àúëûã ÷ÿêìÿê – óçóí
ãåéá îëàí áèð õÿçèíÿñÿí. Ì.Ìöøôèã. // Ìÿú.
ìöääÿò äîéóíúà éåìÿìÿê, ãàðíû òîõ îëìà-
ìÿíàäà. Áåø äÿíèçèí à÷àðû èíäè ÿëèìèçäÿäèð.
ìàã. [Äÿðâèø] î ãÿäÿð àðûã âÿ úàíñûç èäè êè,
ß.Úÿìèë.
ãàáûðüàëàðûíû áèð-áèð ñàéìàã îëàðäû âÿ
2. Úàíëû äèëäÿ áÿçÿí “ãûôûë” ìÿíàñûíäà
ÿëáÿòòÿ êè, ÷îõ àúëûã ÷ÿêìèø áèð àäàì áó ùàëà
äà èøëÿíèð. À÷àðûí äèëè ñûíûáäûð. Ãàïûíûí à÷à-
äöøÿ áèëÿðäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ðûíû à÷.
2. Ìÿùñóëñóçëóã âÿ éà áàøãà áèð èúòèìàè
3. ×èëèíýÿðëèêäÿ èøëÿäèëÿí ìöõòÿëèô þë÷öëö
ôÿëàêÿò íÿòèúÿñèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí ãûòëûã,
àëÿòëÿð. // Åëåêòðèê úÿðÿéàíûíû à÷ûá áàüëàìàã
ãÿùÿòëèê, ÿðçàã éîõëóüó. Àúëûã èëè. – Áàøãà
ö÷öí àëÿò. Åëåêòðèê à÷àðû. // Ñààò âÿ ñ. ìåõà-
éåðäÿí äÿ òàõûë ýÿëìÿäèéè ö÷öí àúëûã þëêÿíè
íèçìëÿðè ãóðìàã ö÷öí àëÿò.
àüçûíà àëìûøäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Àúëûã
4. õöñ. Øèôðëÿ éàçûëìûø áèð ìÿòíè îõóìàã
äöøìÿê – ìÿùñóëñóçëóã âÿ éà áàøãà áèð
ö÷öí õöñóñè øÿêèëäÿ äöçÿëäèëìèø ùÿðôëÿð ñèñ-
èúòèìàè ôÿëàêÿò íÿòèúÿñèíäÿ ìÿùñóë ãûòëûüû.
òåìè. Øèôðèí à÷àðûíû òàïìàã. // ìÿú. ×åøèäëè
3. ìÿú. Öìóìèééÿòëÿ, ãûòëûã, ùÿð ùàíñû
ïðîáëåì âÿ ìÿñÿëÿëÿðèí ùÿëëè éîëó. Ìÿñÿëÿ-
èñòåùëàê øåéëÿðèíèí àçëûüû, ÷àòûøìàìàñû, òàïûë-
íèí à÷àðûíû òàïìàã. – Áèëèê õÿçèíÿñèíÿ êèòàá-
ìàìàñû. ßìòÿÿ àúëûüû.
äûð ãûçûë à÷àð. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
4. ìÿù. Òÿçÿ òàõûëäàí áèðèíúè äÿôÿ öéö-
5. ôèëîë. ×ÿòèí áèð ìÿòíè éàõøû áàøà äöø-
äöëÿí óí, äþéöëÿí õûðìàí.
ìÿê, ö÷öí ñàäÿ øÿêèëäÿ øÿðù åäèëìèø éàçû.
36
À×ÀÐ×Û
À×ÛÃ
Íèçàìè ÿñÿðëÿðèíèí à÷àðû. Ôèðóçàáàäè ãàìó-
5. Áóëóäñóç, àéäûí, òÿìèç, òóòãóí îëìà-
ñóíóí à÷àðû.
éàí. À÷ûã ùàâà. – [Êåøèê÷èëÿð] à÷ûã ñÿìàíûí
6. ìóñ. Íîò ñÿòèðëÿðèíèí ÿââÿëèíäÿ íîò-
ôîíóíäà õûðäàúà ãàðûøãàëàðà áÿíçÿéèðäèëÿð.
ëàðûí ìÿíàñûíû ìöÿééÿí åäÿí èøàðÿ. Ñêðèïêà
È.Øûõëû.
à÷àðû.
6. èñ. À÷ûãëûã, áîøëóã, ìåéäàí. Øÿùÿðèí
◊ À÷àð ñàëìàã – 1) îüóðëóã ìÿãñÿäè èëÿ
îðòàñûíäàêû à÷ûãäà áàü ñàëûíìûøäûð. – Ãàëûí
þçýÿíèí ãàïûñûíû à÷ìàã; 2) ìÿú. áèðèíèí ãÿë-
ãàðà ìåøÿíèí îðòàñûíäàêû à÷ûüû; Áóëóäëó
áèíè, öðÿê ñèððèíè áèëìÿê ö÷öí îíó ñûíàìàã;
ýþéäÿí èøûãëàíäûðûð Àéûí èøûüû. À.Ñÿùùÿò.
éîõëàìàã.
7. Ðÿíýè òöíä, òóòãóí îëìàéàí, çÿèô. À÷ûã
À×ÀÐ×Û èñ. 1. À÷àð ãàéûðàí, ãûôûë, à÷àð
÷àé. À÷ûã ìÿùëóë. À÷ûã ïàëòàð. À÷ûã ðÿíý.
óñòàñû, ÷èëèíýÿð.
À÷ûã òîí.
2. Ìÿäÿíëÿðäÿ âÿ ñ.-äÿ ìåõàíèçìëÿðè
8. Ñàùèáñèç, áîø, ùå÷ êÿñ òÿðÿôèíäÿí òóòóë-
áàüëàéàí ôÿùëÿ. [Ðàìàçàí:] Èíäè åëÿ âàõò
ìàìûø (âÿçèôÿ, éåð). Èäàðÿìèçäÿ ö÷ à÷ûã éåð
äåéèë êè, áóðóã óñòàñû îëìàã ö÷öí îòóç-ãûðõ
âàð. À÷ûã ãàëìàã – áîø ãàëìàã, òóòóë-
èë êöëöíý ÷àëàñàí, .. áó ýöí øàýèðäñÿí, ñàáàù
ìàìàã.
à÷àð÷û îëàúàãñàí. Ì.Ùöñåéí. [Ùÿìèä] èíäè
9. Ìöäàôèÿñèç, ùöúóìà ìÿðóç ãàëà áèëÿí.
à÷àð÷û âÿçèôÿñèíäÿ èøëÿéèðäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
Úÿáùÿíèí à÷ûã éåðëÿðèíÿ ãöââÿ ýþíäÿðìÿê.
3. Ùÿáñõàíà ãàïûëàðûíûí à÷àðëàðûíû ñàõëà-
// Ìöäàôèÿ åäèëìÿéÿí, ìþùêÿìëÿíäèðèëìÿ-
éàí, îíëàðû à÷ûá áàüëàéàí õèäìÿò÷è.
éÿí, èñòåùêàìñûç, ãåéðè-ùÿðáè. À÷ûã ëèìàí.
À×ÀÐ×ÛËÛà èñ. À÷àð÷û ñÿíÿòè, èøè.
À÷ûã øÿùÿð.
À×ÀÐËÛ ñèô. 1. À÷àðû îëàí. À÷àðëû ñààò.
10. ×ûëïàã, öðéàí, þðòöñöç. À÷ûã áàø. À÷ûã
À÷àðëû ãûôûë.
äþø. À÷ûã ãîë. – Ãöäðÿòèí ãóëàüûíûí äèáèí-
2. Úàíëû äèëäÿ áÿçÿí “ãûôûëëû, ãûôûëëà áàüëû”
äÿí òóòìóø à÷ûã áîéíóíà ãÿäÿð ãûðìûçû áèð
ìÿíàñûíäà èøëÿíèð. Ãàïû à÷àðëûäûð.
çîëàã óçàíûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
À×ÄÛÐÌÀ “À÷äûðìàã”äàí ô.èñ.
11. Ùàìû ö÷öí ñÿðáÿñò îëàí, ýèçëè îëìà-
À×ÄÛÐÌÀà èúá. À÷ìàüà ìÿúáóð åòìÿê.
éàí. À÷ûã èúëàñ. – Ñÿí àìàíñûç îëìàëûñàí,
Àëûíàí ìÿêòóáó àíàñû ýöú èëÿ Ðöõñàðÿéÿ à÷-
– äåéÿ ßëéàðîâ ÿëèíèí ùÿðÿêÿòè èëÿ ñþçöíöí
äûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
òÿñèðèíè ýöúëÿíäèðìÿê èñòÿäè, – îíëàðûí
À×Ûà ñèô. 1. Ãàïàëû îëìàéàí, þðòöëö îëìà-
éàí. À÷ûã ïÿíúÿðÿ. À÷ûã ãóòó. À÷ûã êèòàá.
ùàìûñûíû à÷ûã ìÿùêÿìÿ åëÿìÿê ëàçûìäûð.
– Ñÿùÿð Ñîíà éóõóäàí àéûëûá ìåäàëéîíó
Ì.Ùöñåéí.
à÷ûã (ç.) ýþðäö. Í.Íÿðèìàíîâ. // Ãûôûëñûç,
12. Ñÿìèìèééÿò èôàäÿ åäÿí, ñÿìèìè. À÷ûã
áàüëû îëìàéàí. À÷ûã øêàô. À÷ûã ãàïû.
àäàì. À÷ûã ñþùáÿò. À÷ûã öðÿê. // Çÿðô ìÿíà-
2. Þðòöêñöç, öñòö þðòöëö îëìàéàí, äàìû
ñûíäà. Ùå÷ áèð øåéè ýèçëÿòìÿäÿí, ùå÷ áèð
îëìàéàí. À÷ûã ñÿùíÿ. À÷ûã àâòîìîáèë. À÷ûã
øåéäÿí ÷ÿêèíìÿäÿí. [Ôÿðùàä:] Ñèç ìÿíèìëÿ
êèíîòåàòð. À÷ûã áàëêîí. À÷ûã ùàâàäà
à÷ûã äàíûøûí; ìÿí äÿ ñèçèí êèìè áèð àäàìàì;
– ãàïàëû áèíà õàðèúèíäÿ. Éûüûíúàãäàí ñîíðà
íÿ ãÿäÿð à÷ûã äàíûøñàíûç, áèð åëÿ ìÿí ñèçäÿí
àðòèñòëÿð à÷ûã ùàâàäà êîíñåðò âåðäèëÿð.
ðàçû îëàðàì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ýÿëäèéåâ]
Ñ.Ðöñòÿì.
Âåðäèéåâèí ñþùáÿòÿ àéðû ðÿíý âåðäèéèíè
3. Ùå÷ áèð òÿðÿôäÿí ìÿùäóä îëìàéàí,
ýþðöá à÷ûã äàíûøà áèëìÿäè. Ìèð Úÿëàë.
ýåíèø, âöñÿòëè. À÷ûã ñÿùðà. À÷ûã äÿíèç. À÷ûã
À÷ûã àäàì – ýöëÿðöçëö, ñàôãÿëáëè. À÷ûã
òàðëà. – Ãàéûã äÿíèç áóðóãëàðûíûí áþéðöí-
îëìàã – ñÿìèìè îëìàã, ôèêðèíè ýèçëÿòìÿ-
äÿí øöòöéÿðÿê à÷ûã äÿíèçÿ ÷ûõäû. Ì.Ùöñåéí.
ìÿê. À÷ûã öðÿêëÿ – ñÿìèìèééÿòëÿ, ñÿäà-
// Ùàñàðû, ùöäóäó îëìàéàí. À÷ûã ùÿéÿò. À÷ûã
ãÿòëÿ. [Äèëàðàíûí àíàñû] áóíà ýþðÿ äÿ ãûçûíû
ìåéäàí.
éîëà ñàëàðêÿí, à÷ûã öðÿêëÿ Ùÿñÿíè åâÿ ýÿòèð-
4. Ñÿðáÿñò, ìàíåÿñèç, ùå÷ áèð øåéëÿ ìÿù-
ìÿéè îíà òàïøûðûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Àðàñû
äóä îëìàéàí. À÷ûã éîë. À÷ûã ñàòûø. À÷ûã
à÷ûã îëìàã – éàõûí îëìàã, àðàëàðûíäà ðÿñìè
ìöçàéèäÿ. // Çÿðô ìÿíàñûíäà. [Ùóìàé] òà
ìöíàñèáÿò îëìàìàã. Îíóíëà àðàìûç à÷ûãäûð.
÷îúóãëóãäàí áÿçÿí à÷ûã âÿ ñÿðáÿñò îëàðàã
– Ñàäàé îíó éàõøû òàíûñà äà, àðàëàðû áèð î
áþéöìöøäöð. Ù.Úàâèä.
ãÿäÿð à÷ûã äåéèëäèð. Ì.Ùöñåéí.
37
À×ÛÃ-À×ÛÜÛÍÀ
À×ÛÃËÛÃ
13. Àøêàð, áÿëëè, àéäûí, ùå÷ áèð øåéëÿ ýèç-
ìàã. – Äîñòóìóçóí à÷ûã-àéäûí áàõûøëàðûí-
ëÿäèëÿ áèëìÿéÿí; øöáùÿñèç. À÷ûã äöøìÿí÷èëèê.
äàí; Ìàâè ñóéà íóð òþêöëöð, ìÿíàëàð éàüûð.
À÷ûã ÿäàâÿò. À÷ûã ìöáàðèçÿ. À÷ûã éàëàí.
Ñ.Âóðüóí.
14. ìÿú. Àéäûí àíëàøûëàí, ìÿíòèãëè. À÷ûã
À×ÛÃÚÀ 1. çÿðô À÷ûã-àéäûí áèð ñóðÿòäÿ,
ôèêèð. À÷ûã èôàäÿ. À÷ûã ñöáóò. – [Ñàáèðèí] éàç-
ýèçëÿòìÿäÿí, ãîðõìàäàí, ÷ÿêèíìÿäÿí.
äûüû øåèðëÿðèí ÷îõó à÷ûã âÿ ñàäÿ àíà äèëèíäÿ
Ôèêðèíè à÷ûãúà ñþéëÿìÿê. Ìÿãñÿäèíè à÷ûãúà
îëóá ìÿèøÿòèìèçèí åéíèíè ýþñòÿðìÿéÿ ýþðÿ
àíëàòìàã. Ñÿùâëÿðèíè à÷ûãúà áîéíóíà àëìàã.
ÿçáÿð þéðÿíèëèðäè. Ô.Êþ÷ÿðëè. // Ãàáàãúûë,
– ßñýÿð âÿ ßëéàð Ðöõñàðÿ ùàããûíäà, þç
ìöòÿðÿããè. Òÿëÿáÿëÿðäÿí Ãóðáàí Ìÿðÿíäè
àðàëàðûíäà à÷ûã ñþùáÿò åòäèêëÿðè âÿ à÷ûãúà
àäëû áèðèñè þç à÷ûã ôèêèðëÿðè âÿ úÿñàðÿòëè ùÿðÿ-
äàíûøäûãëàðû ùàëäà, Õóäàêÿðÿì þçöíö î
êÿòëÿðè èëÿ Ôèðèäóíóí äèããÿòèíè úÿëá åòìèøäè.
éåðÿ ãîéìóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ì.Èáðàùèìîâ.
2. ñèô. Áèð àç à÷ûã, à÷ûãòÿùÿð.
◊ À÷ûã ÿë ìÿú. – ñÿõàâÿò, úîìÿðäëèê.
À×ÛÃÚÀÑÛÍÀ á à õ à÷ûãúà.
À÷ûã ýþçëÿ áàõìàã (åòìÿê, ýåòìÿê âÿ
À×ÛÃÄÀÍ çÿðô Àéäûí ñóðÿòäÿ, àøêàð
á.ê.) – ìÿãñÿäè, âÿçèôÿíè áàøà äöøÿðÿê,
ñóðÿòäÿ, ýèçëÿòìÿäÿí. À÷ûãäàí ÿäàâÿò áÿñ-
àéäûí àíëàéàðàã; øöóðëó ñóðÿòäÿ. [Çàìàí:]
ëÿìÿê. Ôèêðèíè à÷ûãäàí ñþéëÿìÿê.
Î äà èñòÿìÿçìè êè, à÷ûã ýþçö èëÿ äöíéà
À×ÛÃÄÀÍ-À×ÛÜÀ á à õ
à÷ûã-à÷ûüûíà.
èøûüûíà áàõñûí? ß.Ùàãâåðäèéåâ. À÷ûã ãàïû
Åéèáëÿðèíè à÷ûãäàí-à÷ûüà ñþéëÿìÿê. À÷ûãäàí-
– ãîíàãïÿðÿñòëèê, ìåùìàííÿâàçëûã, ìöñà-
à÷ûüà äöøìÿí÷èëèê åòìÿê. À÷ûãäàí-à÷ûüà
ôèðïÿðÿñòëèê ìÿíàñûíäà. Ùàúû Êàìéàáûí ãà-
éàëàí äàíûøûð. – [Ìÿñìÿ] êèìñÿéÿ ÿë à÷ìà-
ïûñû ùÿð ýÿëÿí ö÷öí à÷ûã èäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
éàúàüûíû, êèìñÿäÿí áèð øåé äèëÿíìÿéÿúÿéèíè
À÷ûã ãàïû ýöíö – àëè ìÿêòÿáÿ, èøÿ ýèðìÿê
à÷ûãäàí-à÷ûüà êîð ñåéèäÿ áèëäèðèð. Ñ.Ùöñåéí.
èñòÿéÿíëÿðèí ìÿêòÿá âÿ ñÿíàéå ìöÿññèñÿñè
Òþêöð ùèúðèíäÿ à÷ûãäàí-à÷ûüà ýþç éàøûíû.
èëÿ òàíûø îëìàëàðû ö÷öí àéðûëàí ýöí. À÷ûã
Ñ.Ðöñòÿì.
ìÿêòóá – 1) ïî÷ò êàðòî÷êàñû; 2) áèðèñèíÿ
À×ÛÃÔÈÊÈÐËÈ ñèô. Àçàä äöøöíÿí, äöçýöí
õèòàáÿí ãÿçåò âÿ éà ìÿúìóÿäÿ äÿðú åäèëÿí
äöøöíÿí, ñàüëàì ôèêèðëè; äöíéàýþðöøö ìöòÿ-
ìÿêòóá âÿ ñ. À÷ûã ñå÷êè – à÷ûã ñÿñâåðìÿ
ðÿããè îëàí. Äîêòîðóí îüëó äàðöëôöíóí ñîí
öñóëó èëÿ êå÷èðèëÿí ñå÷êè. À÷ûã ñÿñâåðìÿ
êóðñóíäà îõóéóðäó. Î, çÿêàëû, à÷ûãôèêèðëè âÿ
– ýèçëè îëìàéûá, àäÿòÿí ÿë ãàëäûðìàãëà ñÿñ-
úÿñàðÿòëè áèð àäàì èäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Ìèðçÿ
âåðìÿ öñóëó. À÷ûã ñèôÿò – ãÿìýèí îëìàéàí,
Ùöñåéí äÿ .. à÷ûãôèêèðëè àäàìëàðäàíäû.
øàä ìÿíàñûíäà. À÷ûã òàìàøà – ùÿð êÿñèí
Ñ.Ðÿùìàí.
ýÿëÿ áèëÿúÿéè òàìàøà; áèëåòñèç, ìöôòÿ òàìàøà.
À×ÛÃÔÈÊÈÐËÈËÈÊ èñ. À÷ûãôèêèðëè àäàìûí
À÷ûã éàðà – ùÿëÿ ñàüàëìàìûø éàðà.
õàññÿñè, ñàüëàì ôèêèðëèëèê, äöçýöí äöøöíÿí,
à÷ûã... Ìöðÿêêÿá ðÿíý àäëàðûíûí ãàáàüûíà
ýþðöøäÿ ãàáàãúûëëûã, òÿðÿããèïÿðâÿðëèê.
ýÿòèðèëÿðÿê, îíëàðûí òöíä, ãÿëèç îëìàäûüûíû,
À×ÛÃÝßÇßÍ ñèô. ×àäðàñûç, ÷àäðà þðòìÿ-
à÷ûüà ÷àëäûüûíû ýþñòÿðèð; ìÿñ.: à÷ûã-àáû, à÷ûã-
éÿí. [Áÿøèð] ..äåäèéèíè éåíÿ äÿ äåéèð: ìÿí
áÿíþâøÿéè, à÷ûã-ãûðìûçû, à÷ûã-ñàðû, à÷ûã-
îõóìóø, à÷ûãýÿçÿí àçÿðáàéúàíëû ãûçû àëàúà-
÷ÿùðàéû, à÷ûã-éàøûë âÿ ñ.
üàì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
À×ÛÃ-À×ÛÜÛÍÀ çÿðô À÷ûã áèð ñóðÿò-
À×ÛÃÝÞÇ(ËÖ) ñèô. Àéûã, ñàüëàì äöøö-
äÿ, ýèçëÿòìÿäÿí, ãîðõìàäàí, ÷ÿêèíìÿäÿí.
íÿí, ùÿð øåéè îëäóüó êèìè ýþðÿí, ýþçöà÷ûã.
Ëàêèí ßùìÿä ïÿíúÿðÿëÿðÿ òÿðÿô íÿ ö÷öí
À÷ûãýþçëö àäàì.
áàõäûüûíû à÷ûã-à÷ûüûíà Úÿìèëÿéÿ äåéÿ
À×ÛÃÝÞÇËÖËÖÊ èñ. Ñàüëàì äöøöíìÿ,
áèëìèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ùÿð øåéÿ à÷ûã ýþçëÿ áàõìà õàññÿñè; ýþçö-
À×ÛÃ-ÀØÊÀÐ á à õ à÷ûã-àéäûí. Þëöì-
à÷ûãëûã, àéûãëûã.
ñöçäöð à÷ûã-àøêàð à÷ûëàí ýöëëÿ; Ãàðà ùÿñÿä
À×ÛÃËÛà èñ. 1. À÷ûã éåð, äöçÿíýàù, à÷ûã
ýèçëè-ýèçëè éåéèð öðÿéè. Á.Âàùàáçàäÿ.
ñàùÿ, ìåéäàí. À÷ûãëûãäà ÷àäûð ãóðìàã.
À×ÛÃ-ÀÉÄÛÍ çÿðô âÿ ñèô. á à õ à÷ûã (12-
Óøàãëàð à÷ûãëûãäà òîï-òîï îéíàéûðëàð.
13-úö ìÿíàëàðäà). À÷ûã-àéäûí ìÿñÿëÿ. Ôèê-
– [Ìàðî] ìåøÿäÿ õåéëè äîëàíäûãäàí ñîíðà,
ðèíè à÷ûã-àéäûí ñþéëÿìÿê. À÷ûã-àéäûí äàíûø-
ìåøÿíèí äÿðèíëèéèíäÿ àëà÷ûã áþéöêëöéöíäÿ
38
À×ÛÃÐÀÃ
À×ÛËÌÀÃ
à÷ûãëûã òàïäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Òèêèíòèñèç éåð,
À×ÛËÛØ èñ. À÷ûëìàã èøè, à÷ûëìà âàõòû; áàø-
à÷ûã éåð, áîø éåð. Ìÿêòÿáèí äàëû à÷ûãëûãäûð.
ëàíûø. Èúëàñûí à÷ûëûøû. Ñÿðýèíèí à÷ûëûøû.
À÷ûãëûãäà áèíàëàð òèêèëìèøäèð. – [Òîüðóë]
À×ÛËÛØÌÀ “À÷ûëûøìàã”äàí ô.èñ.
à÷ûãëûãäàí êå÷äè, êþìöð êèìè ãàðà âÿ ìöç-
À×ÛËÛØÌÀà ô. 1. ãàðø. Áèð-áèðèíÿ éàõûí
ëèì ýþðöíÿí ãàìûøëûüà ýèðäè. Ù.Íÿçÿðëè.
îëìàã, ìÿùðÿìëÿøìÿê, áèð-áèðèíÿ èñèíèøìÿê,
2. Èêè øåé àðàñûíäàêû áîøëóã, àðàëûã, ìÿ-
éàõûíëàøìàã. [ßùìÿä:] Áèðäÿí Ýöëíàçû
ñàôÿ. Éîë èëÿ àðõ àðàñûíäàêû à÷ûãëûãäà àüàúëàð
áÿðê-áÿðê ãóúàãëàéûá þïäöì, áó ÿùâàëàò
ÿêèëìèøäèð. Êèñÿëÿðè à÷ûãëûüà ãîé. – Ôàñèëÿ
áèçèì à÷ûëûøìàüûìûçà ñÿáÿá îëäó. Ò.Ø.Ñèìóðã.
åòèáàðû èëÿ áóíëàðûí àðàñûíäàêû à÷ûãëûã áèð î
2. Äàùà óòàíìàìàã, ñûõûëìàìàã, þçöíö
ãÿäÿð äåéèëäè. Ñ.Ùöñåéí.
ñÿðáÿñò ùèññ åòìÿê; òÿäðèúÿí ìöùèòÿ, ÿòðàô-
3. Àéäûíëûã, òÿìèçëèê, áóëóäñóçëóã. Ùàâà-
äàêûëàðà, øÿðàèòÿ àëûøìàã. Óñòà Àüàáàëà ÿââÿë
íûí à÷ûãëûüû. Ýþé öçöíöí à÷ûãëûüû.
áèð óòàíäû, ñîíðà èñÿ éàâàø-éàâàø à÷ûëûøäû.
4. À÷ûã, þðòöñöç, ãàïàëû îëìàéàí øåéèí ùàëû.
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ãàðíû äîéìóø âÿ ðÿíýè þçö-
5. ìÿú. Ñÿìèìèëèê, öðÿéèà÷ûãëûã, ãÿëáèíè
íÿ ýÿëìèø óøàãëàð ùÿéÿòäÿ îéíàéûð, ýåòäèêúÿ
ýèçëÿòìÿìÿ. [Ìàùìóä] òÿáèÿòèíÿ õàñ áèð
øàäëàíûá à÷ûëûøûðäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
à÷ûãëûã âÿ ðàéèùÿ èëÿ áèçè ùåéðàí åòìèøäè.
3. Ùÿéàñûçëàøìàã, äàùà ÷ÿêèíìÿìÿê, ñûð-
Ì.Èáðàùèìîâ. [Ðöõñàðÿ] èíäè òÿíùàäûð, èíäè
òûãëàøìàã, ÿë-ãîë à÷ìàã.
àðòûã Ðöõñàðÿ èëÿ òàì à÷ûãëûüû èëÿ äàíûøà
4. Èíêèøàô åòìÿê, êàìèëëÿøìÿê, çåùíè
áèëÿðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
◊
à÷ûëìàã, èðÿëèëÿìÿê. Óøàã ìÿêòÿáÿ ýåäÿíäÿí
À÷ûãëûüà ÷ûõìàã ìÿú. – ñûõûíòûäàí,
õåéëè à÷ûëûøûáäûð.
ÿçèééÿòäÿí ãóðòàðìàã, äÿðääÿí, ãÿìäÿí
À×ÛËÌÀ “À÷ûëìàã”äàí ô.èñ.
õèëàñ îëìàã, õîø ýöíÿ ÷ûõìàã.
À×ÛËÌÀà ô. 1. Ãàïàüû, þðòöñö âÿ ñ. ýþòö-
À×ÛÃÐÀà ñèô. êþùí. Äàùà à÷ûã. // Áèð
ðöëìÿê, äöøìÿê, à÷ûã ùàëà ýÿëìÿê. Ãóòó
ãÿäÿð à÷ûã, àçàúûã à÷ûã.
à÷ûëäû. Ãàçàíûí ãàïàüû à÷ûëäû. Äàìûí öñòö
À×ÛÃÐßÍÝËÈ á à õ à÷ûã 7-úè ìÿíàäà.
à÷ûëäû. Øöøÿíèí àüçû à÷ûëäû. Ãûôûë à÷ûëäû.
À÷ûãðÿíýëè ïàëòàð. À÷ûãðÿíýëè áîéà. À÷ûã-
2. Àðàäàêû ìàíåÿ ýþòöðöëìÿê, éàõóä éîõ
ðÿíýëè ìöðÿêêÿá. À÷ûãðÿíýëè ÷èò.
îëìàã. Ãàðëàð ÿðèäè, äàü êÿíäëÿðèíÿ éîë à÷ûëäû.
À×ÛÃ-ÑÀ×Ûà ñèô. âÿ çÿðô 1. Ïÿðèøàí,
// Òàéëàðû, ëàéëàðû à÷ûã ùàëà ýÿëìÿê. Êöëÿê-
íèçàìñûç, äàüûíûã.
2. À÷ûã, ÿäÿá õàðèúèíäÿ, ùÿð øåéè îëäóüó
äÿí ïÿíúÿðÿëÿð à÷ûëäû. – Äàëàíäà àéàã ñÿñè
êèìè, þç àäû èëÿ. À÷ûã-ñà÷ûã äàíûøìàã.
åøèäèëäè, äÿðùàë åâèí ãàïûñû çÿðáëÿ à÷ûëäû.
Ìèð Úÿëàë.
À×ÛÃÖÐßÊËÈ ñèô. Ñÿìèìè, þç ôèêðèíè öðÿ-
éèíäÿ ýèçëÿòìÿéÿí, öðÿéèà÷ûã. À÷ûãöðÿêëè
3. Ãàòëàíìûø, áöêöëìöø, äöéöíëÿíìèø,
àäàì.
áàüëàíìûø øåéèí ãàòëàðû, áöêöêëÿðè, ãûðûøûãëàðû
À×ÛÃÖÐßÊËÈËÈÊ
ìöúÿð. À÷ûãöðÿêëè
äöçÿëòìÿê, äöéöíö, áàüû à÷ûã ùàëà ýÿëìÿê.
àäàìûí õàññÿñè; ñÿìèìèééÿò, öðÿéèà÷ûãëûã.
×ÿòèðèí äöéìÿñèíè áàñàí êèìè à÷ûëäû. Áàüëàìà
À×ÛËÀÚÀà èñ. 1. Åâ ãàïûñûíûí è÷ÿðèéÿ
éåðÿ äöøöá à÷ûëäû. Þðïÿéè à÷ûëûá áàøûíäàí
òÿðÿô à÷ûëàí éåðè.
äöøäö. Ýÿìèíèí éåëêÿíëÿðè à÷ûëäû. Áåëèíäÿí
2. Äöéöìöí âÿ éà áàüëû áèð øåéèí à÷ûëìà
ãàéûø à÷ûëäû. Áîüàçûíäàí ãàëñòóê à÷ûëûá äöøäö.
éåðè.
Ëåíò à÷ûëäû. Àéàããàáûëàðûí ãàéòàíû à÷ûëäû.
3. ìÿú. Áèð ìÿñÿëÿíèí, ìöÿììàíûí ùÿëëè,
4. Ãîøãóäàí àçàä åäèëìÿê (îëìàã). Àòëàð
à÷àðû.
àðàáàäàí à÷ûëäû. Þêöçëÿð êîòàíäàí à÷ûëûá
À×ÛËÀÍ èñ. ìÿù. Àòÿø à÷àí ñèëàù, îäëó
îòëàéûðëàð.
ñèëàù (òöôÿíý, òàïàí÷à). [Ùåéäÿð] äÿ íå÷ÿ
5. Àðàëàíìàã, ñåéðÿêëÿíìÿê, àðàäà ìÿ-
ýöíäöð êè éîõäóð, õÿáÿð ýÿçèð êè, î, à÷ûëàí
ñàôÿ ÿìÿëÿ ýÿëìÿê. Ñÿôëÿð à÷ûëäû.
àõòàðûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
6. Àðàëàíìàã (ãàïàëû, éóìóëó øåé). Ýþç-
...à÷ûëàí Ñàéëàðà ãîøóëàðàã, òöôÿíý, òà-
ëÿðè à÷ûëìàã. Àüçû à÷ûëìàã. – Àù, î ýþçëÿð
ïàí÷à íþâëÿðèíè áèëäèðèð; ìÿñ.: áåøà÷ûëàí,
êè, íèýàùèëÿ äèëö äèäÿëÿðèì; À÷ûëûðäû, äàùà
îíà÷ûëàí.
áèð äÿ ìÿíè øàä åòìÿéÿúÿê. À.Ñÿùùÿò.
39
À×ÛËÌÀÃ
À×ÛËÌÀÃ
7. Áàøëàíìàã. Èøÿ áàøëàìàã. Èúëàñ ñààò
16. Ýåíèøëÿíäèðèëìÿê, âöñÿòëÿíäèðèëìÿê,
ö÷äÿ à÷ûëäû. Ìÿðóçÿäÿí ñîíðà ìöçàêèðÿ
áþéöäöëìÿê, ýåíÿëäèëìÿê, óçàäûëìàã (ñàùÿ).
à÷ûëäû. Èäàðÿëÿð éàéäà ñààò 8-äÿ à÷ûëûð. Ìÿê-
Îòàüûí àðàñû à÷ûëñà, ýåíèøëèê îëàð. Ïàëòîñó-
òÿáëÿðèí à÷ûëìàñûíà ëàï àç ãàëìûøäûð.
íóí äàëû à÷ûëäûãäàí ñîíðà ýåíÿëìèøäèð.
8. Òÿñèñ îëóíìàã, ÿñàñû ãîéóëìàã; òÿòáèãÿ,
17. Úèëàëàíìàã, ïàðäàãëàíìàã, òÿìèçëÿí-
èøëÿìÿéÿ áàøëàìàã. Ñîí èëëÿð þëêÿìèçäÿ ÷îõ
ìÿê, ñöðòöëöá àüàðäûëìàã; ïàðûëäàìàã, èøûë-
ñàéäà éåíè ìÿêòÿáëÿð à÷ûëìûøäûð. Éåíè äÿ-
äàìàã. Ìèñ ãàáëàð ãóìëà ñöðòöëäöêäÿ à÷ûëàð.
ìèðéîë õÿòòè à÷ûëäû.
Øöøÿ ñèëèíäèêäÿí ñîíðà à÷ûëäû. Äÿðè ïàðäàã-
9. Éàðàíìàã, ÿìÿëÿ ýÿëìÿê, ìöìêöí
ëàíûá à÷ûëäû.
îëìàã. Éåíè ìÿäÿí éàòàãëàðûíûí òàïûëìàñû
18. Îðòàëûüà àòûëìàã, èðÿëè ñöðöëìÿê, áàø-
íÿòèúÿñèíäÿ áó éåðëÿðèí èíêèøàôû ö÷öí áþéöê
ëàíìàã. Ñþùáÿò à÷ûëäû. Áÿùñ à÷ûëäû. Èíäè êè
èìêàíëàð à÷ûëìûøäûð. Àçÿðáàéúàí èíúÿñÿíÿòè
ñþç à÷ûëäû, ñþéëÿìÿëèéÿì.
ãàðøûñûíäà áþéöê ïåðñïåêòèâëÿð à÷ûëìûøäûð.
19. Áóëóääàí àçàä îëìàã, àéäûíëàøìàã,
10. Èôøà åäèëìÿê, ìåéäàíà ÷ûõàðûëìàã.
àéàçûìàã. Éàüûø êÿñèëÿí êèìè ùàâà à÷ûëäû.
Úèíàéÿòèí öñòö à÷ûëäû. – [Äèâàíáÿéè:] Ãóë-
Ýþéöí öçö à÷ûëäû. – Áèð-èêè äÿãèãÿ äàâàì
äóðëàðûí èçè à÷ûëûáäûð. Ìÿí îíëàðû òóòìàüà
åäÿí éàüûøäàí ñîíðà ýþé à÷ûëìàüà áàøëàäû.
÷àðÿ òàïàðàì... Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. // Àéäûí
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ùàâà à÷ûëäûãäà àòà îüëóíóí
îëìàã, àøêàð îëìàã, áÿëëè îëìàã, ìÿëóì
ÿëèíäÿí òóòóá ýåíèø äöçÿíëèéÿ ÷ûõûðäû.
îëìàã. [Áàéðàì:] Éîõ, ÷óüóëëóã ïåøÿñèíè
Ñ.Ðÿùèìîâ. Ýöíÿø ãûðïûíàíäà à÷ûëäû ùàâà;
öñòöìÿ ýþòöðìÿðÿì, èø þçö þçáàøûíà à÷ûëàð.
Äàéàíäû îðäóëàð, äóðäó öç-öçÿ. Ñ.Âóðüóí.
20. Èøûãëàøìàã, èøûãëàíìàã, èøûãëàíìàüà
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ïèðè áàáà:] Ñèç, Ùÿúÿð
áàøëàìàã. Ñÿùÿð à÷ûëìàã. Äàí éåðè à÷ûëìàã.
õàíûì, òåç ýåäèí, áóðàäà îëìàüûíûç à÷ûëìà-
– Åé áÿõòèìèí ñèòàðÿñè, áó ñöáù à÷ûëìàñûí;
ñûí. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Öçÿ ÷ûõìàã, áöðóçÿ
Ìàùè-ðöõöí éåòÿð áó ýåúÿ êàðèâàíÿ øÿì?
âåðìÿê, ýþðöíìÿê (õÿñòÿëèê âÿ ñ.).
Ñ.ß.Øèðâàíè. Ïàéûçûí ñöáùö éåíè à÷ûëìûøäû.
11. Òÿäãèãàò, àðàøäûðìà âÿ ñ. íÿòèúÿñèíäÿ
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
êÿøô îëóíìàã, ìöÿééÿí åäèëìÿê. Ìàãíèò
21. Àòûëìàã, ïàðòëàìàã. Àòûëàí áîìáàëà-
ùàäèñÿëÿðèíèí ìàùèééÿòè àíúàã ÕÛÕ ÿñðèí
ðûí ùå÷ áèðè à÷ûëìàäû. Ýöëëÿ à÷ûëìàã. – À÷ûë-
ÿââÿëëÿðèíäÿ à÷ûëà áèëìèøäèð.
äûãäà àòÿø åäÿðäèì ýöìàí; Êè, ýþéäÿí éåðÿ
12. ×è÷ÿêëÿíìÿê, éàðïàãëàíìàã; ýþðöí-
îä éàüûð íàýÿùàí. Ì.ß.Ñàáèð. Ýöëëÿ à÷ûë-
ìÿê, çàùèð îëìàã. Éàç ýÿëäè, ýöëëÿð à÷ûëäû.
äûãäà êþïÿê éåðÿ ñÿðèëäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ýöëëÿ
– Ýöë èëÿ ùÿìçÿáàí îëóáäó áöëáöë; À÷ûëûá
à÷ûëàíäà ßùìÿä ýþðäö êè, äàùà áóðà ãà÷ìàã
áÿíþâøÿ, éàñÿìÿí, ñöíáöë. Ã.Çàêèð. À÷ûëìûø
éåðè äåéèë; òÿñëèì îëìàüû ãÿò åòäè. Á.Òàëûáëû.
ýöëëÿð, ýþé, ñàðû çàíáàãëàð; Áèð úÿííÿòäèð áó
22. Áîøàëìàã, áîø ãàëìàã, áîø éåð ÿìÿëÿ
ýöëøÿí ùÿð òÿðÿôëè. À.Ñÿùùÿò. Ñåéðÿëòìÿäÿí
ýÿëìÿê. Éåð à÷ûëàí êèìè ñÿíè îðàéà äöçÿë-
âÿ êóëòèâàñèéàäàí ñîíðà .. ïàìáûã äàùà éàõøû
äÿðèê.
áîé àòìàüà áàøëàäû âÿ áèòêèëÿðäÿ àëòûíúû éàð-
23. Ñàüàëìàìàã, ãîâóøìàìàã, áèòèøìÿ-
ïàã à÷ûëäû.
ìÿê, öñòö à÷ûëìàã (éàðà ùàããûíäà).
13. Äåøèëìÿê, äÿëèíìÿê, ãàçûëìàã. Äèâàð-
24. Ýþðöíìÿéÿ áàøëàìàã, çàùèð îëìàã.
äàí ïÿíúÿðÿ à÷ûëìûøäûð. Äàüëàðûí àëòûíäàí
Ýþçëÿðèì þíöíäÿ ýþçÿë áèð ìÿíçÿðÿ à÷ûëäû.
óçóí òóíåë à÷ûëìûøäûð.
Ãàðøûìûçäà ìöùàðèáÿíèí äÿùøÿòëè áèð ñÿù-
14. Áàõìàã, ÷ûõìàã. Êöíú îòàüà éàëíûç
íÿñè à÷ûëìûøäû. – Éàâàø-éàâàø äóìäóðó ýþé
áèð ãàïû à÷ûëûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Úÿíóáà áàõàí
ãàáûüûíûí âÿ ýåíèø öôöãëÿðèí ÿçÿìÿòëè ìÿí-
óçóí, ýþé åéâàíà èêè îòàã à÷ûëûðäû. Ìèð
çÿðÿñè à÷ûëûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Ôÿððóõóí íÿçÿ-
Úÿëàë. Åâúèéÿçëÿðèí ãÿðáÿ à÷ûëàí ïÿíúÿðÿëÿ-
ðèíäÿ òàìàì áàøãà áèð àëÿì à÷ûëäû. Ìèð Úÿëàë.
ðèíäÿ øöøÿëÿð îä òóòóá ñàðû áèð àëîâëà éà-
25. ìÿú. Áèðäÿí-áèðÿ ùèðñëÿíÿðÿê ãûøãûð-
íûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ìàã, áÿðê äàíëàìàã, àúûãëàíìàã (áÿçÿí
15. Ãîïìàã, ñþêöëìÿê. Êþéíÿéèí áöòöí
“öñòöíÿ, öñòöìÿ” ñþçö èëÿ). Î, áèðäÿí öñòö-
òèêèøëÿðè à÷ûëìûøäûð.
ìÿ à÷ûëäû.
40
À×ÛËÌÀÇ
À×ÌÀÃ
26. Áàøëàìàã, ÷àòìàã, éåòèøìÿê. Éàç à÷û-
úàâàùèðàò ñà÷äûí. À.Ñÿùùÿò. Øÿùÿðèí èøûãëàðû
ëàíäà ùàâàëàð ãûçìàüà áàøëàð. – Ýöë ýþ-
ýåúÿíèí ãàðàíëûã ïÿðäÿñèíè éûðòûð âÿ ñàíêè
òöðäö ïÿðäÿ éöçöíäÿí, à÷ûëäû íîâáàùàð;
íàðûí-íàðûí òþêöëÿí éàüûøà éîë à÷ûðäû.
Ðþâíÿãè ýÿëäè âÿ íóðè-áàüö áóñòàíûí éåíÿ.
Ì.Èáðàùèìîâ.
Íÿñèìè. Ýÿëñèí áàùàð ôÿñëè, à÷ûëñûí éàçëàð;
3. Ãàòëàíìûø, áöêöëìöø, ñàðûíìûø, éûüûë-
Ýþéëÿðÿ òþêöëñöí àü ãóøëàð, ãàçëàð. Ãóðáàíè.
ìûø, áöðöíìöø, äöéöíëÿíìèø øåéèí ãàòëà-
27. Áàø âåðìÿê, öç âåðìÿê. Àììà òÿù-
ðûíû, áöêöéöíö, ãûðûøûüûíû âÿ ñ.-íè à÷ìàã.
ëöêÿ þçýÿ òÿðÿôäÿí à÷ûëäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
Áàéðàüû à÷ìàã. Áîü÷àíû à÷ìàã. ×ÿòèðè à÷-
28. Àõìàüà áàøëàìàã. Áîðóäàí ñó à÷ûë-
ìàã. Äöéöíö à÷ìàã. Ýÿìèíèí éåëêÿíëÿðèíè
ìàã. Éàðàäàí ãàí à÷ûëìàã.
à÷ìàã. Ïàëàçû à÷ìàã.
29. Ùàçûðëàíìàã, ñàëûíìàã, äöçÿëäèëìÿê.
4. Èï âÿ ñ. èëÿ áàüëû îëàí øåéè áàüäàí àçàä
Éåìÿê îòàüûíäà òÿíòÿíÿëè øàì ñöôðÿñè à÷ûë-
åòìÿê. Àéàããàáûíûí ãàéòàíûíû à÷ìàã. Áåëèíè
äûüûíû ýþðäöì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ñöáùàíâåð-
à÷ìàã. Ãàéûøû à÷ìàã. Ëåíòè à÷ìàã. Òàéëàðû
äèçàäÿ áèðòÿùÿð .. äÿùëèçÿ ýèðäè, ñöôðÿ à÷ûëäû,
à÷ìàã. – [Ìÿñòÿëè øàù:] Õóðúóíó éåðÿ ãîé,
ÿââÿëúÿ òîéóã ãûçàðòìàñû, ñîíðà ðÿíýëè ÷àé
àüçûíûí áàüûíû à÷, .. òàõòà ïàð÷àëàðû(íû)
âåðèëäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
÷ûõàðò! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
30. äàí. Ðÿää îëìàã, ÿë ÷ÿêìÿê, ýåòìÿê.
5. Ãîøãóäàí àçàä åòìÿê. Àòëàðû à÷ìàã.
Íàéûáîâ Ëÿòèôèí öñòöíÿ ãûøãûðäû: – À÷ûë
Àðàáàíû à÷ìàã. Þêöçëÿðè êîòàíäàí à÷ìàã.
áàøûìäàí! Ìèð Úÿëàë.
6. Ãûôûë, êèëèä âÿ ñ. èëÿ áàüëàíìûø øåéè à÷ûã
31. ìÿú. Ùÿëë åäèëìÿê. Þìöð èïÿê êÿëÿô
ùàëà ýÿòèðìÿê. Ñàíäûüû à÷ìàã. Ãûôûëû à÷ìàã.
äåéèë, à÷ûëìàéàí äöéöíëÿðè âàð. Ð.Ðçà.
– [Îðóú:] Áó ñààòäà ãàéûäàðûã, ôèêèð åëÿìÿ,
32. ìÿú. Êþíëö õîø îëìàã, ìÿìíóí îë-
ñàíäûãëàðû à÷! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ìóçäóð
ìàã, öçö ýöëìÿê, ôÿðÿùëÿíìÿê, ñåâèíìÿê,
÷àìàäàíû ãàáàüûíà àëûá, à÷àð éåðèíè ìèñ-
øàä îëìàã. Ôÿðÿùäÿí ãþí÷ÿíèí ýöëýöí éàíàüû
ìàð èëÿ ãóðäàëàìàüà áàøëàéûá, àõûðäà à÷äû.
ýöëäö, à÷ûëäû. Íÿñèìè. [Õàâÿð] óçóí èçòèðàá-
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
ëàðäàí .. ñîíðà Êÿðèì õàíûí ãàéûòìàñû èëÿ
7. Þðòöëö, ãàïàëû øåéè àðàëàìàã. Àüçûíû
à÷ûëìàüà áàøëàìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
à÷ìàã. Ýþçëÿðèíè à÷ìàã. Êèòàáû à÷ìàã.
33. Áèð ñûðà ñþçëÿðèí éàíûíà ýÿòèðèëÿðÿê,
– Ëÿáèíè à÷ñà î ýöë ìÿùôèëÿ øÿêêÿð òþêöëöð.
ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð âÿ ìöðÿêêÿá ôåèëëÿð äö-
Ñ.ß.Øèðâàíè. À÷ ýþçöí, ýþçëÿðèíèí ãóðáàíû;
çÿëäèëèð; ìÿñ.: êþíëö à÷ûëìàã, äèëè à÷ûëìàã,
Áèð òàìàøà åëÿ, ýþð äöíéàíû. À.Ñÿùùÿò.
öðÿéè à÷ûëìàã, àéíàñû à÷ûëìàã, êåôè à÷ûëìàã.
8. Àõûøû äàéàíäûðûëìûø øåéèí àõûá ýåò-
À×ÛËÌÀÇ ñèô. À÷ûëà áèëìÿéÿí.
ìÿñèíÿ èìêàí âåðìÿê, éîë âåðìÿê, áóðàõ-
À×ÛÌ èñ. À÷ûëìà çàìàíû, à÷ûëìà ìöääÿòè
ìàã. Ãàçû à÷ìàã. Ñóéó à÷ìàã.
(ïàìáûüûí âÿ ñ. áèòêèëÿðèí).
9. Áàøëàìàã, èøÿ ñàëìàã. Èúëàñû à÷ìàã.
À×ÛØ èñ. À÷ìà èøè, à÷ìà òÿðçè.
Ìöáàùèñÿ à÷ìàã. – Éåíÿ áèð íå÷ÿ éåðäÿí
À×ÌÀ “À÷ìàã”äàí ô.èñ.
ïóëåìéîò àòÿøè à÷ûá òÿêðàð ùöúóìà ãàëõûø-
À×ÌÀà ô. 1. Ãàïàëû áèð øåéèí ãàïàüûíû âÿ
äûëàð. Ì.Ùöñåéí. Áèð åíëèêöðÿê, áîé-áóõóíëó
ñ.-íè ãàëäûðìàã, ýþòöðìÿê, ÷ûõàðòìàã. Ãàçà-
îüëàí èúëàñû à÷äû, äàíûøäû. Ìèð Úÿëàë. Î âàõò
íûí àüçûíû à÷ìàã. Ãóòóíó à÷ìàã. Ñàíäûüûí
îëóá-êå÷ÿíè ýÿòèðèá áèð-áèð éàäà; Ìÿí ñþùáÿò
ãàïàüûíû à÷ìàã. // Þðòöëö áèð øåéèí þðòö-
à÷àúàüàì ÿñýÿðëèêäÿí, äàâàäàí. ß.Úÿìèë.
éöíö ãàëäûðìàã, ýþòöðìÿê, ÷ûëïàã åòìÿê.
10. ßñàñûíû ãîéìàã, òÿñèñ åòìÿê, òÿøêèë
Äþøöíö à÷ìàã. Áàøûíû à÷ìàã. – Íèãàáûí
åòìÿê. Ìÿêòÿá à÷ìàã. Êëóá à÷ìàã. Éåíè
öçäÿí à÷, åé ýöë, êèì îëñóí äèëýóøà ìÿúëèñ.
äÿìèðéîë õÿòòè à÷ìàã. // Äöçÿëòìÿê. Ùÿð áèðè
Ñ.ß.Øèðâàíè.
ìèí ýóíÿ èø èúàä åäèð; Ìÿúëèñ à÷ûá, íèòãëÿð
2. À÷ûã ùàëà ýÿòèðìÿê, ãàïûíûí, ïÿíúÿðÿ-
èðàä åäèð. Ì.ß.Ñàáèð.
íèí òàéëàðûíû àðàëàìàã. Ãàïûíû à÷ìàã. Ïÿí-
11. Éàðàòìàã, âåðìÿê, âöúóäà ýÿòèðìÿê.
úÿðÿíè à÷ìàã. Ïÿðäÿíè à÷ìàã. Éîë à÷ìàã.
Ôÿàëèééÿò ö÷öí ýåíèø ìåéäàí à÷ìàã. Éåíè
// ìÿú. Àðàäàêû ìàíåÿíè ãàëäûðìàã. Ñöí-
òàïûëàí íåôò éàòàãëàðû áó éåðëÿðèí èíêèøàôû
ýöëÿð à÷ìàéàí éîëó à÷äûí; Ãÿëÿìèíäÿí
ö÷öí ýåíèø èìêàíëàð à÷ûð.
41
À×ÌÀÃ
ÀÄ
12. Èíàíûá ñþéëÿìÿê, áèëäèðìÿê, õÿáÿð
19. Ùÿëë åòìÿê, éîëóíà ñàëìàã, òÿäáèð
âåðìÿê, à÷ûãúàñûíà äåìÿê. Ùÿãèãÿòè à÷ìàã.
ýþðìÿê. Âèäàäè! Äàðûõìà, áèçäÿ ìÿñÿë âàð;
Þç ãÿëáèíè à÷ìàã. – ..Ëàêèí Ìèðçÿ Ñöëåéìàí
Áèð éàíäàí áàüëàéàí, áèð éàíäàí à÷àð.
áÿé öðÿéèíè à÷ìàéûðäû. Á.Òàëûáëû. Àíúàã
Ñ.Âóðüóí. [Ìîëëà Ãàôàð:] Áèëèðñÿí, ùÿìøèðÿ,
[Ùàáèë] Áÿõòè èëÿ éîë éîëäàøû îëìàã, äöéÿ-
– äåäè, – áó áÿäÿìÿë øÿðèÿòÿ ñûüìûð, ùå÷
ëÿðèí ÿùâàëàòûíû äà à÷ìàã, .. îíóí àçàðûíû
áèëìèðÿì êè, áó ìöøêöëàòû íÿ ýóíÿ à÷ûì?
öçöíÿ äåìÿê èñòÿéèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Éîõ...
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñÿíèí ñÿñèíäÿ áèð òèòðÿéèø âàð; Ýÿë ìÿíäÿí
20. Áèð ñûðà èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã ìöðÿêêÿá
ýèçëÿòìÿ, à÷, ñþéëÿ àøêàð. Ñ.Âóðüóí. // Ýèçëè
ôåèë âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿëäèëèð; ìÿñ.:
áèð øåéè áàøãàëàðûíà áèëäèðìÿê, ôàø åòìÿê,
öðÿê à÷ìàã, êþíöë à÷ìàã, àüûç à÷ìàã, ýþç
äåìÿê, à÷ûá ñþéëÿìÿê. Ñèððè à÷ìàã.
à÷ìàã, ôàë à÷ìàã.
– [Òåéìóð àüà:] Âàëëàù, ùÿð êÿñ ìÿíèì áóðà
◊ À÷ûá àüàðòìàã – á à õ àüàðòìàã 5-úè
ýÿëìÿéèìè à÷ìûø îëñà, áó õÿíúÿðè äÿñòÿñèíÿ-
ìÿíàäà. Öëôÿò îüëóíóí áèð ãûç èëÿ ýÿçäèéèíè
äÿê öðÿéèíäÿí ÷àõàúàüàì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
áèëèðäèñÿ äÿ, à÷ûá àüàðòìûðäû. Ìèð Úÿëàë.
Ñèððè-äÿùÿíè-éàðû êþíöë, àõòàð þçöí òàï; Ñþç
À×ÓÍ èñ. ãÿä. Äöíéà, àëÿì, êàèíàò. Éåíÿ
éîõ êè, à÷ûá øÿõñÿ ìöÿììàíû äåìÿçëÿð.
þëýöí ñöêóòà áàòäû à÷óí; Ãàíòÿìèð èíäè
Ñ.ß.Øèðâàíè. [Ñöäàáÿíèí] äàíûøûã âÿ ðÿôòà-
áöñáöòöí ìÿúíóí. Ú.Úàááàðëû.
ðûíäà áèð ñÿìèìèééÿò äóéàí Ôèðèäóí êàñûá
ÀÄ èñ. 1. Äîüóëäóüó çàìàí àäàìà âåðè-
áèð òÿëÿáÿ îëäóüóíó à÷ûá îíà ñþéëÿäè.
ëÿí øÿõñè èñèì. Àä âÿ ñîéàä. Àä ãîéìàã.
Ì.Èáðàùèìîâ.
Àäûí íÿäèð? Àäûíû ñþéëÿìÿê. – Ñÿí þëÿñÿí,
Õàíìèðçÿ áÿéèí àäûíû âåðÿí êèìè, ãî÷àãëàð
13. Öñòöíö à÷ìàã, èôøà åòìÿê, àøêàðà
î ñààò ãàëõäûëàð. Í.Âÿçèðîâ. // Ëÿãÿá,
÷ûõàðìàã, ìåéäàíà ÷ûõàðìàã, àðàøäûðûá òàï-
òÿõÿëëöñ.
ìàã. Úèíàéÿòè à÷ìàã. – [Àüà Ìÿðäàí:] Ùàúû
2. Øþùðÿò. [Åëìàð:] Ñèç ãûçëàðû àä ìàðàã-
Ðÿúÿáÿëè ÿëäÿ îëìàñà áó èøè àøûðìàã îëìàç.
ëàíäûðûð. È.ßôÿíäèéåâ. // Áèð àäàì ùàããûíäà
Éîõñà èøèí öñòöíö à÷àð... Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÿìÿëÿ ýÿëìèø öìóìè ðÿé. Éàõøû àä. Ïèñ àä.
14. ×è÷ÿêëÿíìÿê, ýöëëÿíìÿê, éàðïàãëàí-
– Éàõøû èýèä éàìàí åòìÿç àäûíû; Éàìàí àä
ìàã. Àüàúëàð ýöë à÷ìûøäû. ×þëëÿðäÿ ëàëÿëÿð
åòìÿêäÿí þëöì éàõøûäû. Õÿñòÿ Ãàñûì.
à÷ìûøäûð. – [Ñöäàáÿíèí àíàñû:] Éÿãèí èíäè
3. Áèð øåéèí øèôàùè èøàðÿñè. Êèòàáûí àäû.
îðàëàðäà áàäàì ýöëëÿíèð, ùÿ?.. Áèð àçäàí
Áèòêèíèí àäû. – Ëÿòèôÿ îõóäóüó êèòàáëàðûí àäûíû
ñîíðà ÿðèê äÿ, àëìà äà ýöë à÷àð. Ì.Èáðàùèìîâ.
÷ÿêèð, áÿçèëÿðèíèí ãûñà ìÿçìóíóíó äàíûøûðäû.
15. ìÿú. äàí. Õîøóíà ýåòìÿê, öðÿéèíÿ
Ì.Ùöñåéí. Öëôÿò “òîé” àäû åøèäèá ÿââÿë òó-
éàòìàã, èøèíÿ éàðàìàã, ñåâèíäèðìÿê. Íÿ äÿ
òóëäó. Ìèð Úÿëàë.
êè, î äóðíà ýþçëÿðèí ñÿíèí; Àðòûã ýöëäöðìÿ-
4. Ùÿð ùàíñû áèð èø ñàùÿñèíäÿ èõòèñàñû âÿ éà
éèð, à÷ìàéûð ìÿíè. Ñ.Âóðüóí. Õöñóñÿí òÿé-
õèäìÿòè âÿçèééÿòè ìöÿééÿí åäÿí ðÿñìè
éàðÿ ìåéäàí÷àñû ùàããûíäàêû ìÿëóìàò ìÿíè
ðöòáÿ, öíâàí. Ôÿõðè àä. Áàø åëìè èø÷è àäû
à÷äû. Ì.Ùöñåéí.
àëìàã. Íîáåë ìöêàôàòû ëàóðåàòû ôÿõðè àäû.
16. Äåøìÿê, äÿëìÿê, ãàçûìàã (áèð éåðè,
Øàùìàò öçðÿ äöíéà ÷åìïèîíó àäû.
áèð øåéè âÿ ñ.). Äÿëèê à÷ìàã. Ãàïû à÷ìàã.
5. ìÿú. ßñàñ, áÿùàíÿ, ñÿáÿá ìÿíàñûíäà.
Éåðèí àëòûíäàí éîë à÷ìàã. Òóíåë à÷ìàã.
..Èíäè ñÿíèí ìÿíÿ áàäàëàã ãóðìàüûíûí ùå÷
Ëàüûì à÷ìàã. Äèâàðäàí ïÿíúÿðÿ à÷ìàã.
àäû éîõäóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
17. Ýåíèøëÿòìÿê, âöñÿòëÿíäèðìÿê; óçàò-
◊ Àä àëìàã – á à õ àä ãàçàíìàã (÷û-
ìàã, áþéöòìÿê, ýåíÿëòìÿê. Îòàüûí àðàñûíû
õàðìàã). Ñÿí äÿ èýèäëÿð êèìè èø ýþð, àä àë!
à÷ìàã. Ïàëòàðûí ÿòÿéèíè à÷ìàã. Ïàëòîíóí
Ì.ß.Ñàáèð. Àä áàòûðìàã – íöôóçäàí
äàëûíû áèð ãÿäÿð à÷ìàã ëàçûìäûð.
äöøìÿê, åòèáàðäàí äöøìÿê, ùþðìÿòäÿí
18. Úèëàëàíäûðìàã, ïàðäàãëàìàã, ñöðòöá
äöøìÿê (ñàëìàã). Àä åëÿìÿê (åòìÿê) –
àüàðòìàã, ïàðûëäàòìàã, èøûëäàòìàã, òÿìèç-
1) á à õ àä ãàçàíìàã (÷ûõàðìàã). Ñåééèäè-
ëÿìÿê. Áû÷àãëàðû ãóìëà ñöðòöá à÷ìàã. Ïÿí-
áÿõòè ãÿðàíû ýÿð ìÿëàëûìäûð äåñÿí; Åé àäûí
úÿðÿëÿðèí øöøÿñèíè ñèëèá à÷ìàã.
ãóðáàíû, ìÿí àëÿìäÿ áèð àä åéëÿðÿì.
42
ÀÄ
ÀÄÀÕËÀÍÌÀ
Ñ.ß.Øèðâàíè; 2) àäàõëàìàã, íèøàíëàìàã. Âàé
äèëëÿðäÿ ñþéëÿíìÿêäÿ èäè. Á.Òàëûáëû. Àäû
î ýöíäÿí êè, ìÿíè àä åëÿäèç; Åëÿ áèëäèç äÿ êè,
ãàëìàã – þçöíäÿí ñîíðà éàõøû áèð èø, ÿñÿð
äèëøàä åëÿäèç. Ì.ß.Ñàáèð. Ãàðäàøëàð áó èêè
ãîéóá ýåòìÿêëÿ àäû ÿáÿäèëÿøìÿê. Àäû ãàðà
óøàüû áèð-áèðèíÿ êþðïÿ âàõòëàðûíäàí àä
ýÿëìÿê – þëìÿê, éàñû òóòóëìàã. Àäû ïèñ
åòìèøäèëÿð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Àä ãàçàíìàã
÷ûõìàã – ïèñ àä ÷ûõàðìàã, ïèñëèêäÿ àäû
(÷ûõàðìàã) – øþùðÿò ãàçàíìàã, ìÿøùóð
ñþéëÿíìÿê. Àäû âàð, þçö éîõ – éàëíûç ñþç-
îëìàã. Éàõøûëûãäà àä ãàçàíìàã. Ïèñëèêäÿ àä
äÿ îëóá ùÿãèãÿòäÿ ìþâúóä îëìàéàí øåé
÷ûõàðìàã. Î, ôèçèêà ñàùÿñèíäÿ áþéöê àä
ùàããûíäà. Àäû éàíìàã – á à õ àäû áàòìàã.
ãàçàíìûøäûð. – Îòóç èë ãîéìóøäó úàí
Àäûí áàòñûí! – íèôðèí, ãàðüûø ìÿãàìûíäà
áàëûã÷û ýÿìèñèíäÿ; Àä ãàçàíìûøäû Ãóðáàí
èøëÿíÿí èôàäÿ. Çöëìêàð èñìè èëÿ àëÿìÿ îëäóí
áàëûã÷û ýÿìèñèíäÿ. Ñ.Ðöñòÿì. Àä ãàçàíìûø
ìÿøùóð; Éåðè, åé ÷ÿðõ, àäûí áàòñûí, ÿúÿá àä
– øþùðÿò òàïìûø, òàíûíìûø, ìÿøùóð. Çÿðýÿð
åòäèí. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àäûíà äÿéìÿç – àäûíà,
Ùàúû Ìÿùÿììÿä þç ñÿíÿòèíäÿ àä ãàçàíìûø
ìþâãåéèíÿ éàðàøìàç. Éàìàí àä – 1) ïèñ
áèð àäàì èäè. Ù.Ñàðàáñêè. Àä ãîéìàã –
àä, øÿðÿôñèçëèê, áÿäíàìëûã; 2) áÿçÿí áþéöê
1) éàõøû èøëÿðè èëÿ àäûíû ÿáÿäèëÿøäèðìÿê,
àä, øþùðÿò ìÿíàñûíäà èøëÿíèð.
øþùðÿò ãàçàíìàã (áó ìÿíàäà “àä ãîéóá
ÀÄÀ èñ. úîüð. Ùÿð òÿðÿôè ñó èëÿ ÿùàòÿ
ýåòìÿê” øÿêëèíäÿ äÿ èøëÿíèð). Éåòèøäè ñàùèëÿ
îëóíìóø ãóðó; úÿçèðÿ. Ïèðàëëàùû àäàñû. Êóðèë
êþùíÿ òÿðëàíûì; Òàðèõäÿ àä ãîéàí î ãÿùðÿ-
àäàëàðû. Éàðûìàäàëàð âÿ àäàëàð Àâðîïàíûí
ìàíûì. Ñ.Âóðüóí; 2) áþùòàí àòìàã, ëÿêÿ-
áöòöí ñàùÿñèíèí ö÷äÿ áèð ùèññÿñèíè òóòóð.
ëÿìÿê, áèàáûð åòìÿê, áÿäíàì åòìÿê. Àä
// Òÿøáèù, áÿíçÿòìÿ ìÿíàñûíäà. Öðÿéèì äÿð-
îëìàã – íèøàíëàíìàã, àäàõëàíìàã. Íàçëû
éàäûð, êþíëöì áèð àäà; Äÿðäèì îëäó ýöíö-
äèëáÿð þçýÿëÿðÿ àä îëñà; Èøèì-ýöúöì íàëÿ
ýöíäÿí çèéàäà. Àøûã Êÿðÿì. Òÿïÿëÿðèí äþø-
îëñà, äàä îëñà; Äÿëè êþíëöì äîñò êóéèíäÿí
ëÿðèíäÿ ãóðóëìóø àëà÷ûãëàð áó éàøûëëûã äÿíèçè
éàä îëñà; Êÿñèëÿðìè áó ãàôãàôà, ýþðÿñÿí?
è÷ÿðèñèíäÿ áèð àäàíû õàòûðëàäûð.. ß.Ñàäèã.
Ã.Çàêèð. [Øàùáàç áÿé:] Þçöí áèëèðñÿí êè,
ÀÄÀÁ èñ. [ÿð. “ÿäÿá” ñþç. úÿìè] êþùí.
[Íÿúèáÿ] ñÿíÿ àä îëóáäóð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ßõëàã ãàéäàëàðû, ÿäÿá ãàéäàëàðû, úÿìèé-
Àä òóòìàã (÷ÿêìÿê) – ñþùáÿò çàìàíû éåðè
éÿòäÿ öíñèééÿò ãàéäàëàðû. Áèëìÿê àäàáäûð
ýÿëìèøêÿí áèðèíèí àäûíû ÷ÿêìÿê, ùàããûíäà
ñÿíÿ âàúèá; Ðÿñìö àäàáÿ îëýèëÿí òàëèá.
äàíûøìàã. // Éàäà ñàëìàã, õàòûðëàìàã. Øÿ-
Ñ.ß.Øèðâàíè. [Ìèñòåð Òîìàñ] ..ìöñÿëìàí
ùÿðäÿ íÿ ÷îõäó éóðäñóç-éóâàñûç óøàã, öçöíÿ
þëêÿëÿðèíèí ùÿéàò âÿ ìÿèøÿòèíè, àäàá âÿ ÿíÿ-
áàõàí êèìäè? Àäûíû òóòàí, éàõûíà ãîéàí
íÿëÿðèíè .. óçóí ìöòàëèÿ âÿ ìöøàùèäÿëÿð
êèìäè? Ìèð Úÿëàë. Àä âåðìÿê – 1) ÷óüóë-
íÿòèúÿñèíäÿ þéðÿíÿ áèëìèøäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ëàìàã, øåéòàíëàìàã, õÿáÿð÷èëèê åòìÿê;
// Äÿá, öñóë, ãàéäà. [Ìèðçÿ:] Áóðàäà ëàçûì
2) ãèéìÿòëÿíäèðìÿê. Áóíà íÿ àä âåðìÿê
îëàí àäàáû éàçìûøàì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àðà-
îëàð? Àäû àíûëìàã (ñþéëÿíìÿê) – õàòûðëàí-
ëûüà Èðàí àäàáû öçðÿ ÷àé äåéèë, áàëàúà çÿðëè
ìàã. Àäû áàòìàã – øþùðÿòäÿí, íöôóçäàí
ãðàôèíëÿðäÿ êîíéàê âÿ øèðíèééàò ýÿòèðäèëÿð.
äöøìÿê, ðöñâàé îëìàã, áèàáûð îëìàã. Àòàëàð
Ì.Èáðàùèìîâ.
îüóë èñòÿð êè, àäû áàòìàñûí. Àäû ÷ÿêèëìÿê –
ÀÄÀÚÛà êè÷. Êè÷èê àäà, êè÷èê úÿçèðÿ.
1) á à õ àäû àíûëìàã. Éóõó, ùÿñðÿòëÿ àäû ÷ÿêè-
ÀÄÀÄÎÂØÀÍÛ èñ. çîîë. ßùëè øÿðàèòäÿ
ëÿí øåéëÿðäÿí áèðèäèð. Ìèð Úÿëàë; 2) íàìè-
ñàõëàíûá àðòûðûëàí äîâøàí íþâö. Àäàäîâøàíû
çÿäëèéè ãîéóëìàã. Àäû ÷ûõìàã – øþùðÿò
÷îõ òåç òþðÿéèá àðòàí ùåéâàíäûð.
ãàçàíìàã, ìÿøùóð îëìàã (áÿçÿí ìÿíôè
ÀÄÀÕ èñ. Àä, íèøàí, äåéèê. Àäàõ ýöíö.
ìÿíàäà èøëÿíèð). [Ëà÷ûíûí] êÿíä óøàãëàðû
ÀÄÀÕËÀÌÀ “Àäàõëàìàã”äàí ô.èñ.
àðàñûíäà àäû ÷ûõìûøäû. Ì.Ùöñåéí. Àäû äèë-
ÀÄÀÕËÀÌÀÃ ô. Íèøàíëàìàã, àä åòìÿê.
ëÿðäÿ äàñòàí îëìàã (ñþéëÿíìÿê) – ìÿøùóð
Ùàìàí èëè ìÿíè ñÿêêèç éàøëû áèð ãûçëà àäàõ-
îëìàã, øþùðÿò ãàçàíìàã. Ôÿíàëûã, åéèëèê áèë
ëàäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
íÿ äåìÿêäèð; Éàðûí àäûí äàñòàí îëóð äèë-
ÀÄÀÕËÀÍÄÛÐÌÀ á à õ àäàõëàíìà.
ëÿðäÿ. Ù.Úàâèä. [Åðêÿê Òöêÿçáàí] öìóìè
ÀÄÀÕËÀÍÄÛÐÌÀÃ á à õ àäàõëàíìàã.
ìàùàëäà þçöíÿ áèð øþùðÿò ãàçàíûá, àäû
ÀÄÀÕËÀÍÌÀ “Àäàõëàíìàã”äàí ô.èñ.
43
ÀÄÀÕËÀÍÌÀÃ
ÀÄÀÌ
ÀÄÀÕËÀÍÌÀÃ ô. Íèøàíëàíìàã, íèøàí
ëóã; èíñàí, áÿøÿð. Ñàüëàì àäàì. Áèëèêëè àäàì.
òàõûëìàã. Ñåâìÿê, àäàõëàíìàã, òîé ýöíëÿðè,
– Ñóéóí ëàë àõàíû, àäàìûí éåðÿ áàõàíû. (Àòà.
ýÿëèí êþ÷ëÿðè øèðèí áèð õÿéàë êèìè Ìÿøóãÿ-
ñþçö). Íÿ ýþçÿë àäàìñàí, åé ãàøëàðû éàé; Ùå÷
íèí ýþçëÿðè ãàáàüûíäà à÷ûëûá âÿðÿãëÿíèð.
íþâúàâàí ýÿëÿ áèëìÿç ñÿíÿ òàé. Ì.Ï.Âàãèô.
Ñ.Ðÿùèìîâ. Áèð òÿðÿôäÿí îéíàã ãÿëáè ÿñ-
// Ùÿð ùàíñû áèð èúòèìàè ìöùèòè òÿøêèë åäÿí
ýÿðëèê åøãèíäÿ èäè, î áèðè òÿðÿôäÿí äÿ èêè èëäèð
ôÿðäëÿðäÿí ùÿð áèðè (÷îõ âàõò úÿì øÿêëèíäÿ
àäàõëàíäûüû Äóðíà îíóí [Õàñàéûí] éàäûí-
èøëÿíèð). Àäàìëàðûí ìÿíÿâè-ñèéàñè áèðëèéè.
äàí ÷ûõìûð.. ß.Âÿëèéåâ.
Áèçèì êÿíäèí àäàìëàðû. Ñàäÿ àäàìëàð.
ÀÄÀÕËÛ èñ. âÿ ñèô. Íèøàíëû, äåéèêëè; íèøàíëàí-
2. ìÿú. äàí. ßõëàãëû, èíñàíèééÿòëè, ãàíà-
ìûø, àäàõëàíìûø. [Øÿùðÿáàíû õàíûì:] Àëëàùà
úàãëû èíñàí. [Èñêÿíäÿð:] Àììà áó äûëüûðëàðûí
øöêöð, àòàí ñàü, àíàí ñàü. Ýþçÿë-ýþé÷ÿê
ùå÷ áèðèíäÿí åøèòìÿäèì êè, äåñèí: – Áàëà,
àäàõëûí ýþçöíöí ãàáàüûíäà. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
àäàì îë. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
Àäàõëû ýþçëÿðèíè òÿðèô åäÿíäÿ, Ñÿëèìíàç àðâà-
3. Áÿçÿí ÿâÿçëèê éåðèíäÿ èøëÿíèð. Àäàìû
äûí òÿáè úîøäó.. Ì.Ùöñåéí.
òÿùãèð åòìÿê îëìàç. Àäàì ùå÷ áèð âàõò þçöíö
ÀÄÀÕËÛÁÀÇËÛÃ
èñ. äàí.
1. Êþùíÿ
ëÿêÿëÿíäèðìÿìÿëèäèð. Àäàì ýÿëìèøäè, ñèçè õÿ-
ìÿèøÿòäÿ: îüëàíûí ýèçëè îëàðàã àäàõëûñû èëÿ
áÿð àëûðäû. Àäàìà ùå÷ éàçûüûí ýÿëìèð. – [Óñòà
ýþðöøìÿñè. Ïàäøàùûí îüëó áèð-èêè äÿôÿ
Ðàìàçàí:] Àäàìûí öçöíäÿ ýÿðÿê ùÿéà îëñóí,
àäàõëûáàçëûüà ýÿëäèñÿ, ãûç åëÿ äåäèéèíè äåäè:
ñþç äåéèëÿíäÿ óòàíñûí. Ì.Ùöñåéí. [Íÿðèìàí:]
– ßëèìÿ ñó òþêìÿñÿí, îí èë äÿ éàøàñàí, ñÿìò-
Àüàúëàðûí áàøûíû àõòàðäûã, çèðçÿìèëÿðÿ àäàì
ñîðàüûìà ãîéìàðàì. (Íàüûë). [Ìÿøÿäè
ñàëäûã. Ìèð Úÿëàë. // Ãåéðè-ìöÿééÿí øÿõñ.
Èáàä:] Ìÿí èñòÿäèì êè, àäàõëûáàçëûüà ýåúÿ
Àäàìëàð äåéèðëÿð êè, áó éàé ÷îõ èñòè îëàúàã.
ýÿëèì, ùàëáóêè ýöíäöç äÿ áó ùàñàðäàí
– Âàüçàëûí ïëàòôîðìàñûíäà áèð íå÷ÿ íÿôÿð
àøìàã ÷ÿòèíäèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Àçÿðáàé-
àäàì ýþðöíöðäö. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
úàíäà åâëÿíìÿê àäÿòëÿðèíäÿ áåëÿ áèð äÿá âàð
4. äàí. Êèøè, ÿð, éà àðâàä, éàõóä áèð-áèðè èëÿ
èäè êè, àäàõëû îüëàí àõøàìëàð ãûçû ýþðìÿê
ýÿçÿí îüëàí, éà ãûç. [Ñîëòàí áÿé:] Êèìñÿí,
ö÷öí àäàõëûáàçëûüà ýåäÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
íÿ÷èñÿí, êèìèí àäàìûñàí? Ö.Ùàúûáÿéîâ.
2. Ãàäûíëàðëà õÿëâÿòè ýþðöøìÿ; ìöàøèãÿ.
5. ìÿú. Èø÷è, ôÿùëÿ, êàäð ìÿíàñûíäà. Èøè
ÀÄÀÕËÛËÛÃ èñ. Àäàõëû îëìà.
áàøà ÷àòäûðìàã ö÷öí ö÷ àäàì ëàçûìäûð.
ÀÄÁÆÈÎ èñ. [èòàë.] ìóñ. 1. Àüûð òåìïäÿ ÷àë-
Àäàì éîõäóð, èø ýåòìèð. – Êàòèá ñàíêè òèêèí-
ìàã ëàçûì ýÿëäèéèíè ýþñòÿðÿí ìóñèãè òåðìèíè.
òèäÿ áó úöð éàõøû àäàìëàðûí éåòèøìÿñèíäÿí
2. Àüûð òåìïäÿ èôà åäèëÿí, àäÿòÿí ëèðèê õà-
ãÿëáèíäÿ äîüàí ñåâèíúè ñàõëàéà áèëìÿéÿðÿê
ðàêòåðëè ìóñèãè ïéåñè, éàõóä áèð ìóñèãè ÿñÿ-
ÿëàâÿ åòäè.. ß.Ñàäûã.
ðèíèí áó òåìïäÿ èôà åäèëÿí ùèññÿñè.
6. Êþìÿê÷è. Áó ùàëäà ãûøãûðûã ãîïóð.
ÀÄÀÃ1 èñ. ìÿù. Óøàüûí èëê àääûìû, èëê
Ìóðîâ âÿ íà÷àëíèê àäàìëàðû èëÿ àëà÷ûüû
éåðèøè. Àäàã äóðìàã – àéàã öñòÿ äóðìàã
÷åâèðèðëÿð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. ..Ñÿðäàð Ðÿøè-
(óøàã ùàããûíäà). Àäàã éåðèìÿê – òÿçÿúÿ
äèí àäàìëàðû ßðäÿáèë òÿðÿôëÿðèíè ñîéóá òàëà-
éåðèìÿéÿ áàøëàìàã.
éûðäûëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // ìÿú. äàí. Àðõà,
àäàã-àäàã çÿðô äàí. Éàâàø-éàâàø, àääûì-
ùàâàäàð, òÿðÿôäàð, êþìÿê, ùèìàéÿ÷è, ãîùóì-
àääûì.
ãàðäàø. Ìÿíèì îðàäà àäàìûì éîõäóð.
ÀÄÀÃ2 á à õ àäàõ. Àäàã åëÿìÿê – á à õ
– [Ãóëëóã÷óëàð] Èççÿòèí àäàìû ýÿëìÿäèéèíè
àäàõëàìàã.
ýþðöá îíó þòöðÿðäèëÿð. Ìèð Úÿëàë.
ÀÄÀÃËÀÌÀÃ á à õ àäàõëàíìà.
7. ìÿú. âóëã. Îéíàø, àøíà.
ÀÄÀÃËÀÍÌÀÃ á à õ àäàõëàíìàã.
◊ Àäàì åëÿìÿê – òÿðáèéÿ âåðìÿê, éåòèø-
ÀÄÀÃËÛ á à õ àäàõëû. Îë ñÿðâèí àéàüû
äèðìÿê, îðòàëûüà ÷ûõàðìàã. Àäàì ýþðìÿê
áàüëû îëäó; Àçàäÿ èêÿí, àäàãëû îëäó. Ôöçóëè.
– áèð èøè äöçÿëòìÿê ö÷öí âàñèòÿ÷è òàïìàã,
ÀÄÀÌ èñ. [ÿð.] 1. Ùåéâàíäàí ôÿðãëè îëà-
ëàçûìè øÿõñëÿðè ýþðöá õàùèø åòìÿê, ñþçëÿø-
ðàã äàíûøìàã âÿ äöøöíìÿê, èúòèìàè ÿìÿê
ìÿê. Àäàì êèìè – ÿõëàã âÿ òÿðáèéÿ öçðÿ,
ïðîñåñèíäÿ àëÿò ãàéûðìàã âÿ îíäàí èñòèôàäÿ
àäàìúàñûíà, èíñàíúàñûíà. [Ùÿñÿí:] Ìÿí
åòìÿê ãàáèëèééÿòèíÿ ìàëèê îëàí úàíëû ìÿõ-
Ùÿçðÿòãóëóéà àäàì êèìè ñþç äåéèðÿì, äåéèð,
44
ÀÄÀÌ-ÀÄÀÌÉÀÍÀ
ÀÄÀÌÉÀÍÀ
úûüúûüà ÿñýèíàñ âåðìèøÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
êèíàéÿ âÿ èñòåùçà èëÿ “ìÿùäóä äöøöíúÿëè,
Àäàì îëìàã – 1) àüûëëû âÿ òÿðáèéÿëè îëìàã,
ñÿòùè àäàì” ìÿíàñûíäà èøëÿíèð). Àäàìúûüàç
äöçÿëìÿê, àüûëëàíìàã. Äàäàøîâóí öçöíäÿí
àç ãàëà ìàøûíûí àëòûíäà ãàëìûøäû.
íóð éàüûðäû, åëÿ áèë áèðúÿ àíûí è÷èíäÿ äÿéèøèá
ÀÄÀÌÚÛË ñèô. Àäàìéåéÿí, èíñàí ãàíûíà
òàìàì áàøãà àäàì îëìóøäó. È.Ìÿëèêçàäÿ;
ùÿðèñ îëàí. // Âÿùøè, éûðòûúû.
2) áèð ïåøÿ, èø ñàùèáè îëìàã, îðòàéà ÷ûõìàã.
ÀÄÀÌÚÛËËÛÃ èñ. Âÿùøèëèê, éûðòûúûëûã.
[ßëè áÿé:] À êèøè, ùå÷ êÿñèí ñþçöíÿ ãóëàã
ÀÄÀÌÄÀÍÃÀ×ÀÍ ñèô. Àäàìëàðà óéóø-
àñìà. Èñòÿéèðñÿíñÿ îüëóí àäàì îëñóí, øêî-
ìàéàí, àäàìëàðëà öíñèééÿò áàüëàìàéàí,
ëàéà ãîé. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ùÿáèá áÿé ßðÿá-
öðêÿê.
ëèíñêèéÿ:] Éàõøû îõó, àäàì îë, áèçèì äÿ öçö-
ÀÄÀÌËÛ ñèô. äàí. Éàõûí àäàìû, áþéöéö
ìöç àü îëñóí, àíàíûí äà. Ñ.Ðÿùìàí. Àäàì
îëàí; êþìÿéè, àðõàñû, ùèìàéÿ÷èñè, ãîùóì-
ñàéìàã – áèðèñè èëÿ ùåñàáëàøìàã, ùþðìÿò åò-
ÿãðÿáàñû îëàí.
ìÿê. Àäàì éåðèíÿ ãîéìàìàã, àäàì éå-
ÀÄÀÌËÛÃ èñ. 1. Èíñàíëûã, òÿðáèéÿëèëèê;
ðèíäÿ òóòìàìàã – ñàéìàìàã, ùåñàáëàø-
öíñèééÿò, àäàìëàðëà éîëà ýåòìÿ. Îíóí ùå÷
ìàìàã, ùþðìÿò åòìÿìÿê. Àðàëûã àäàìû –
áèð àäàìëûüû éîõäóð. – [Íÿúÿô:] Áó äà áèçèì
1) âàñèòÿ÷è, àðàäöçÿëäÿí; 2) õÿáÿð÷è, õÿáÿð
àäàìëûüûìûç!.. È.ßôÿíäèéåâ.
àïàðûá-ýÿòèðÿí.
2. Äîüðóëóã, àëèúÿíàáëûã, èíñàíïÿðâÿðëèê,
ÀÄÀÌ-ÀÄÀÌÉÀÍÀ á à õ àäàìéàíà.
õåéèðõàùëûã, éàõøûëûã.
ÀÄÀÌÀÜÛËËÛ ñèô. Ëàçûìè øÿêèëäÿ, ÿìÿëëè-
...àäàìëûã Àäÿòÿí ñàéëàðà ãîøóëàðàã,
áàøëû, éàðàðëû.
øåéèí íå÷ÿ íÿôÿðÿ, øÿõñÿ àèä îëäóüóíó ýþñ-
ÀÄÀÌÀËÄÀÄÀÍ ñèô. âÿ èñ. Éàëàí÷û,
òÿðèð; ìÿñ.: áèðàäàìëûã íþìðÿ, èêèàäàìëûã
àäàìëàðû àëäàòìàãëà ìÿøüóë îëàí.
ëîæà, áåøàäàìëûã éåð. – [Ñÿàäÿò õàíûì:]
ÀÄÀÌÀÎÕØÀÌÀÇ ñèô. ×èðêèí, áè÷èìñèç,
[Ñÿðèééÿ], ùÿð ýöí áèðàäàìëûã íàùàð ùàçûð-
åéáÿúÿð, áÿäëÿêÿð. // Ñþéöø, òÿùãèð ìÿíà-
ëàéàúàãñàí.. Ì.Èáðàùèìîâ.
ñûíäà. Àé àäàìàîõøàìàç, áèð öçöíÿ áàõ-
ÀÄÀÌÎÉÍÀÄÀÍ èñ. âÿ ñèô. äàí. Àäàìû
ñàíà; Áîìáîç îëóá ñàããàëûí, ðÿíýö ùÿíà
àðàéà ãîéàí, àäàì ÿëÿ ñàëàí, àäàìà ëàü åäÿí,
éàõñàíà. Ì.ß.Ñàáèð.
ëàüà ãîéàí.
ÀÄÀÌÀÎÕØÀÌÀÇËÛÃ
èñ. ×èðêèíëèê,
åéáÿúÿðëèê, áè÷èìñèçëèê, áÿäëÿêÿðëèê.
ÀÄÀÌÑÀÒÀÍ èñ. Õàèí; õÿáÿð÷è.
ÀÄÀÌÑÅÂÌßÇ ñèô. âÿ èñ. Àäàìëàðû ñåâ-
ÀÄÀÌÀÉÎÂÓØÀÍ ñèô. Àäàìëàðëà öíñèé-
éÿò áàüëàéàí, õîøõàñèééÿò, èñòèãàíëû, ìåùðèáàí.
ìÿéÿí, àäàìëàðäàí õîøó ýÿëìÿéÿí, àäàì-
ëàðäàí ãà÷àí, ìÿðäöìýèðèç.
ÀÄÀÌÀÉÎÂÓØÌÀÇ ñèô. Àäàìäàí ãà÷àí,
úÿìèééÿòäÿí ãà÷àí, öðêÿê; ãàðàãàáàã, ãàíû-
ÀÄÀÌÑÅÂÌßÇËÈÊ
èñ. Àäàìñåâìÿç
ñîéóã, ìûçû.
àäàìûí õàñèééÿòè.
ÀÄÀÌÀÉÎÂÓØÌÀÇËÛÃ èñ. Àäàìäàí
ÀÄÀÌÑÛÇ ñèô. Êèìñÿñèç, éàëíûç; àäàìû,
ãà÷ìàã, úÿìèééÿòäÿí ãà÷ìàã õàñèééÿòè;
êþìÿê÷èñè îëìàéàí; àðõàñûç, ùèìàéÿñèç. Î
ãàðàãàáàãëûã, ãàíûñîéóãëóã, ìûçûëûã.
àäàìñûçäûð, ùå÷ êÿñè éîõäóð.
ÀÄÀÌÁÀØÛ(ÍÀ) çÿðô Ùÿð áèð àäàìà, ùÿð
ÀÄÀÌÑÛÇËÛÃ èñ. Êèìñÿñèçëèê, éàëíûçëûã,
áèð íÿôÿðÿ, éàõóä ùÿð áèð íÿôÿðäÿí. Àäàìáàøû
êþìÿêñèçëèê, àðõàñûçëûã, ùèìàéÿñèçëèê.
´
5 ìàíàò éûüäûã. Àäàìáàøû(íà) íå÷ÿ äöøöð?
ÀÄÀÌÑÈÒ [õöñ. èñ.-äÿí] êèì. Áóðóí âÿ
ÀÄÀÌÁÎÉÓ ñèô. Àäàì ùöíäöðëöéöíäÿ
áîüàçûí ñåëèêëè ãèøàñûíà òÿñèð åäÿí çÿùÿðëÿ-
îëàí. Àäàìáîéó ãàð éàüìûøäû. Êö÷ÿëÿðäÿ
éèúè ìàääÿ.
àäàìáîéó àüàúëàð ÿêèëìèøäèð.
ÀÄÀÌÉÀÍÀ äàí. 1. çÿðô á à õ àäàìúà-
ÀÄÀÌÚÀÑÛÍÀ çÿðô Èíñàíà éàðàøàí áèð
ñûíà. Ïÿñ, áèç äåéèðèê êè, éóìðóã, ñèëëÿ îðòà-
ñóðÿòäÿ, èíñàíúàñûíà, èíñàí êèìè, ùóìàíèñò-
ëûãäàí ÷ûõñûí, óøàã èëÿ àäàìéàíà ðÿôòàð îëñóí
úÿñèíÿ. Àäàìúàñûíà ùÿðÿêÿò åòìÿê. Àäàì-
êè, þçö éàõøûíû éàìàíäàí äÿðê åäèá, áÿä
úàñûíà ðÿôòàð åòìÿê.
ÿìÿëÿ ìöðòÿêèá îëìàñûí. “ßêèí÷è”.
ÀÄÀÌÚÛÜÀÇ îõø. Éàçûã àäàì, ôàüûð
2. ñèô. Ýþçÿë, éàõøû, àáûðëû, ëàéèãëè, ÿìÿëëè-
àäàì; çàâàëëû, ìÿðùÿìÿòÿ ëàéèã èíñàí (áÿçÿí
áàøëû.
45
ÀÄÀÌÉÅÉßÍ
ÀÄÄÛÌ
ÀÄÀÌÉÅÉßÍ ñèô. Èíñàí ÿòè éåéÿí, âÿùøè,
2. Áèð òÿñÿððöôàòà ìÿõñóñ òîðïàã ñàùÿ-
éàìéàì. ßáÿñ-ÿáÿñ íå÷èí ãà÷ûðñàí ìÿí-
ëÿðèíèí þçýÿ òÿñÿððöôàòûí òîðïàãëàðû è÷ÿðè-
äÿí; Ìÿí êè, çàëûì, àäàìéåéÿí äåéèëÿì.
ñèíäÿ äàüûíûã ùàëäà îëìàñû. Àääà-áóääàëûã
Ì.Ï.Âàãèô. Àäàì äà, äèâ äÿ, àäàìéåéÿí
éàëíûç êÿíä òÿñÿððöôàòû èúòèìàèëÿøäèêäÿí ñîíðà
âÿùøè ùåéâàí äà; Ñÿíÿòèí éöêñÿëèøèéëÿ ìÿäÿ-
òàìàìèëÿ îðòàäàí ÷ûõäû.
íèééÿòèí çèðâÿñèíäÿ; ßõëàãûí ñöãóòó èëÿ
ÀÄÄÀÌÀ 1. “Àääàìàã”äàí ô.èñ.
âÿùøèëèéèí äèáèíäÿäèð. Øÿùðèéàð.
2. èñ. ìÿù. ×àéäàí, àðõäàí êå÷ìÿê ö÷öí
ÀÄÀÏÒÁÑÈÉÀ [ëàò. àäàïòî – óéüóíëàø-
äöçÿëäèëìèø êå÷èä.
äûðûðàì] Îðãàíèçìèí ãóðóëóø âÿ ôóíêñèéàñû-
ÀÄÄÀÌÀà ô. Öñòöíäÿí êå÷ìÿê, öçÿ-
íûí øÿðàèòÿ óéüóíëàøìàñû.
ðèíäÿí àòûëûá êå÷ìÿê, àøûá êå÷ìÿê, àøìàã.
×ÿïÿðè àääàìàã. Àðõûí î òàéûíà àääàìàã.
ÀÄÁÏÒÅÐ [ÿñëè ëàò.] Ãðàììîôîí (ïàòå-
– [Øàùâÿëÿä] î âàõò ýÿëèá ÷àòäû êè, ýþðäö
ôîí) âàëûíûí ñÿñèíè ðåïðîäóêòîð âàñèòÿñèëÿ âåð-
Ãÿðèá Êöðö àääàéûá, êîð-ïåøìàí ýåðè ãà-
ìÿê ö÷öí åëåêòðîìàãíèòëè úèùàç.
éûòäû Òèôëèñÿ. “Àøûã Ãÿðèá”. [Ýÿëäèéåâ] ôûí-
ÀÄÀØ èñ. Àäëàðû åéíè îëàí àäàìëàð. Î ìÿ-
äûãëû äåéèëÿí áàëàúà äÿðÿíè àääàéûá, ìåøÿéÿ
íèìëÿ àäàøäûð. Àäàøëàð ýÿëäèëÿð. – Äîäàã-
÷ûõìàã èñòÿäè. Ìèð Úÿëàë. // Áèð éåðäÿí î áèðè
ëàðûíäà êþâðÿê òÿáÿññöì, ýþçëÿðèíäÿ ìàðàã.
éåðÿ êå÷ìÿê. ..Êÿðèì áÿé Íÿðèìàíû þçö
– Òåç ñàüàë! – äåäè, – àäàø! Ð.Ðçà.
îõóòìóø, ùÿð ñèíèô àääàäûãúà, áèð ìöêàôàò
ÀÄÀØËÛÃ èñ. Èêè âÿ éà áèð íå÷ÿ àäàìûí
èëÿ ùÿâÿñëÿíäèðìèø(äè).. Ìèð Úÿëàë. // ìÿú.
åéíè àääà îëìàñû.
Þòìÿê, êå÷ìÿê, àøìàã. – Øåéõ Øÿáàíûí éàøû
ÀÄÀÒ èñ. [ÿð. “àäÿò” ñþç. úÿìè] á à õ àäÿò.
àëòìûøäàí àääàìûøäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Ìÿñòÿëè Øèðâàíè ùÿð èêè ñÿéàùÿòèíäÿ äöíéàíûí
ÀÄÄÛÌ èñ. 1. Éåðèéÿðêÿí àéàüûí ãàëäûðûëûá
éàðûñûíû ýÿøòö ýöçàð åäèá, àëòìûøäàí çèéàäÿ
èðÿëè àòûëìàñûíäàí èáàðÿò ùÿðÿêÿò; ãÿäÿì. Àüûð
ìöõòÿëèô àéèí âÿ àäàò öçðÿ éàøàéàí .. ìèëÿë âÿ
àääûì. Èðè àääûì. Àääûì ñÿñè åøèòìÿê. Àääû-
ÿãâàì èëÿ òàíûø îëóáäóð. Ô.Êþ÷ÿðëè.
ìûíû éàâàøûòìàã. Àääûìûíû ñöðÿòëÿíäèðìÿê.
ÀÄÁÀÀÄ çÿðô Ùÿð êÿñè, éàõóä ùÿð øåéè
2. Áèð àääûì àðàñûíäàêû ìÿñàôÿ ãÿäÿð
þç àäû èëÿ, áèð-áèð àäëàðûíû äåéÿðÿê. Àäáààä
óçóíëóã þë÷öñö. Ùÿéÿòèí óçóíó 20 àääûìäûð.
÷àüûðìàã. Àäáààä éàçìàã. – Ìÿí ñèçè
Ìÿêòÿáëÿ åâèí àðàñû 200 àääûì îëàð. – Ö÷
àäáààä ìóðîâà íèøàí âåðèá èñòÿìèøÿì..
àääûì î òÿðÿôäÿ êè÷èê áèð ãûç ôÿðéàä åäèð.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ìèðêÿðèì àüà áó èøëÿðèí
ß.Ìÿììÿäõàíëû. Áèð íå÷ÿ àääûìäà
úÿìèñèíè àäáààä éàçûá.. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
– ÷îõ éàõûíäà, ëàï éàõûíäà. [ßìèð Èíàíú:]
çàäÿ. [Ìóñà] äàìäàí-äèâàðäàí áîéëàíàí
Ñèçèí ôÿàëèééÿòñèçëèéèíèç íÿòèúÿñèíäÿ Ýÿíúÿ-
÷àíòàëû óøàãëàðû áÿçÿí àäáààä ÷àüûðûá è÷ÿðè
íèí áèð íå÷ÿ àääûìëûüûíäà õÿëèôÿíèí ãàñèäèíè
ñàëàðäû. Ìèð Úÿëàë.
òóòóá ñîéóíäóðóðëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
3. ìÿú. Ùÿðÿêÿò, èø, òÿøÿááöñ. Òÿùëöêÿëè
ÀÄÄÀ-ÁÓÄÄÀ 1. çÿðô Îðàäàí-áóðàäàí,
àääûì àòìàã. Ôèêèðëÿøìÿäÿí àääûì àòìàã.
ðàáèòÿñèç. Àääà-áóääà äàíûøìàã. – ßçèç õàí
4. “Ñöðÿòëè”, “ãÿòè” âÿ ñ. ñþçëÿðëÿ áÿðàáÿð
ÿëèíè ñàëäû úèáèíÿ, áèð ãàéûòäû ãîíàãëàðà ñÿìò,
áèð øåéèí èðÿëèëÿìÿñèíè, èíêèøàôûíû ýþñòÿðìÿê
áèð ÷þíäö Ìÿììÿäùöñåéíÿ òÿðÿô âÿ áàøëàäû
ö÷öí èøëÿíèð.
àääà-áóääà äàíûøìàüà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
◊ Àääûì à÷ìàã (ýþòöðìÿê) – éåéèí
// Äàüûíûã, íèçàìñûç, ãàðûøûã, ïÿðàêÿíäÿ,
ýåòìÿéÿ áàøëàìàã, ýåòäèêúÿ àääûìûíû àðòûð-
òÿðòèáñèç. Ãàðà äàìëàð àääà-áóääà ñàëûí-
ìàã, éåðèøèíè ñöðÿòëÿíäèðìÿê. Àääûì àòìàã
ìûøäû, äàë òÿðÿôëÿðèíäÿ òÿçÿê ãàëàãëàíìûøäû.
– 1) á à õ àääûìëàìàã 1 âÿ 3-úö ìÿíàëàðäà;
×ÿìÿíçÿìèíëè. ..Òîç áàñìûø òèêàí, éîëüóí
2) ìÿú. òÿøÿááöñ åòìÿê. Àääûìûíà ùàðàì
êîëëàðû, àääà-áóääà ýþéÿðÿí ÷þë ãàðïûçëàðû
ãàòìàã – éåðèøèíè áèð ãÿäÿð ñöðÿòëÿíäèð-
.. ùàìûñû äåéÿñÿí äöíÿíêèëÿðäèð. Ìèð Úÿëàë.
ìÿê. Äèâ àääûìëàðû èëÿ èðÿëèëÿìÿê – á à õ
2. ñèô. Áàøãàëàðûíûí òîðïàãëàðûíûí è÷ÿðèñèíÿ
äèâ. Ùÿð àääûìäà, ùÿð àääûì áàøûíäà
ýèðìèø; äàüûíûã. Àääà-áóääà ÿêèí.
– á à õ àääûìáàøû. Èëê àääûì àòìàã – áèð
ÀÄÄÀ-ÁÓÄÄÀËÛÃ èñ. 1. Íèçàìñûçëûã,
èøäÿ òÿøÿááöñ÷ö îëìàã, áèðèíúè ÷ûõûø åòìÿê.
òÿðòèáñèçëèê, ðàáèòÿñèçëèê, äàüûíûãëûã, ãàðûøûãëûã.
Èëê àääûì(ëàð) – ùÿð ùàíñû èøèí, ôÿàëèééÿòèí
46
ÀÄÄÛÌÁÀÀÄÄÛÌ
ÀÄßÒ
èëê äþâðö. Åëÿ èëê àääûìäà àòûí ýþçö ãîðõ-
Àäåíîìà âàõòûíäà úÿððàùè éîëëà ìöàëèúÿ
ñàéäû, áèðúÿ äÿôÿ äèðÿíèá äóðñàéäû, ñîíðà
åäèëìÿëèäèð.
ôÿëÿê þçö ýÿëÿéäè éåíÿ öðýÿíè èðÿëè ãîâà
ÀÄß íèäà, äàí. Ùàéëàìà, ÷àüûðìà, ÷àüû-
áèëìÿçäè.. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ðûø íèäàñû (àäÿòÿí îüëàíëàðà äåéèëèð). [Ùàúû
àääûì-àääûì çÿðô Àüûð-àüûð, éàâàø-
Ùÿñÿí:] Àäÿ, Ùåéäÿð! Äóðìà, òåç åâÿ õÿáÿð
éàâàø. Àääûì-àääûì éåðèìÿê. Àääûì-
åëÿ êè, îòàãëàðà ôÿðø ñàëñûíëàð, ãîíàã ýÿëÿ-
àääûì èðÿëèëÿìÿê. – Ýÿëÿí àäàì èäè. Ñèíÿ-
úÿê. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áÿñäèð, áó ãÿäÿð
ñèíÿ, àääûì-àääûì åùòèéàòëà éåðèéèðäè. Ìèð
áàøëàìà ôÿðéàäÿ, ÿêèí÷è; Ãîéìà þçöíö òöë-
Úÿëàë. Ìÿí áó ýþçÿë äèéàðû äîëàøûá àääûì-
êöëöéÿ, àäÿ, ÿêèí÷è! Ì.ß.Ñàáèð. Ðÿùèì áÿé
àääûì; Ìèí áóäàãäàí-áóäàüà þçöìö ãóø-
àúûãëû-àúûãëû ñîðóøäó: – Àäÿ, îëìàç êè, ÷þðÿ-
òÿê àòäûì. ß.Úÿìèë.
éèìèçè éåéÿíäÿí ñîíðà ýÿëñèí? Ì.Ùöñåéí.
ÀÄÄÛÌÁÀÀÄÄÛÌ çÿðô Àääûìëàðëà, àääûì
ÀÄßÌ [ÿð.] á à õ àäàì. Ñÿúäÿ ãûë éàðÿ
àòäûãúà, àääûì-àääûì èçëÿéÿðÿê (áàøãàñûíû).
êþíöë, áàõìà î çàùèä ñþçöíÿ; Àäÿì îë, ìÿò-
ÀÄÄÛÌÁÀØÛ çÿðô Ùÿð àääûìäà, ùÿð
ëÿáè ãàí, åéëÿìÿ øåéòàí èëÿ áÿùñ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
éåðäÿ, òåç-òåç, àðàñû êÿñèëìÿäÿí. Íÿüìÿéÿ
◊ Àäÿì àëìàñû àíàò. – ãûüûðäàüûí ÷ûõûã
ñþç âåðÿê, þòÿê óúàäàí; Øèðèí áöëáöë êèìè ùÿð
éåðè; õèðòäÿê. ..Àäÿì àëìàñû äåéèëÿí õèðòäÿê
àääûìáàøû. Ì.Ðàùèì. ..Óñòà îíà [Äàâóäà]
ñöìöéöíäÿí ùå÷ áèð ÿñÿð-ÿëàìÿò ýþðöíìÿçäè.
ìöñòÿãèë èø òàïøûðûð, àääûìáàøû éîõëàéûðäû.
ß.ßáöëùÿñÿí. Àäÿì îüëó – áÿøÿð, èíñàí,
Ìèð Úÿëàë. Äèâàíõàíà ãàïûñûíäà áåëÿ øåé-
àäàì. Ñÿíÿ êèìäèð àäÿì îüëó äåéÿí? Àëëàù!
ëÿðÿ àääûìáàøû ðàñò ýÿëìÿê îëàðäû. Ï.Ìàêóëó.
Àëëàù! Àëëàù! Áó ñèôÿòäÿ êèì ýþðöáäöð áÿøÿ-
ÀÄÄÛÌËÀÌÀ “Àääûìëàìàã”äàí ô.èñ.
ðè úàùàí è÷èíäÿ. Íÿñèìè. Àäÿì þâëàäû
ÀÄÄÛÌËÀÌÀÃ ô. 1. Ìöíòÿçÿì àääûì-
– èíñàíëàð, áÿøÿðèééÿò, èíñàíëûã. ..Î âàõòäàí
ëàðëà éåðèìÿê, èðÿëèëÿìÿê, èðÿëè àääûì àòìàã.
øåéòàí àäÿì þâëàäûíûí ãÿëáèíäÿ ãàëûá, îíó
[Ôèðèäóí] òåç þçöíö äöçÿëäèá èðÿëè àääûìëàäû.
ùÿð áèð ïèñëèê òÿðÿôèíÿ ÷ÿêèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Ì.Èáðàùèìîâ. Ýöëíàç èðÿëèäÿêè äÿñòÿäÿí
Àäÿìäÿí õàòÿìÿ – äöíéàíûí ÿìÿëÿ ýÿë-
õåéëè ýåðè ãàëäûãëàðûíû åëÿ áèë éàëíûç èíäèúÿ
ìÿñèíäÿí áó ýöíÿ êèìè, ùå÷ áèð âàõò.
àíëàéûá ñöðÿòëÿ àääûìëàäû. Ì.Ùöñåéí.
[Ìîëëà:] Àäÿìäÿí õàòÿìÿ ýþðöíìÿéèá êè,
2. Àääûìëà þë÷ìÿê, àääûì ñàéìàã.
áèð íÿôÿð ðÿèééÿò îüëó áèð õàíçàäÿíèí öçöíÿ
3. ìÿú. Þòìÿê, êå÷ìÿê, þòöá-êå÷ìÿê.
àü îëñóí. Ï.Ìàêóëó.
Ýöíëÿð àääûìëàéûð, ýåäèð èðÿëè.. Ñ.Âóðüóí.
ÀÄßÒ èñ. [ÿð.] 1. Ùÿð ùàíñû áèð õàëãûí
ÀÄÄÛÌËÀÒÌÀà “Àääûìëàìàã”äàí èúá.
ùÿéàòûíäà ãÿäèìäÿí áÿðè ãÿáóë åäèëìèø âÿ
ÀÄÄÛÌËÛ ñèô. Éåðèéÿðêÿí èðè àääûì àòàí,
êþê ñàëìûø ÿíÿíÿ, ðÿñì. Ðàéîíëàðäà õóðà-
àääûìû èðè îëàí.
ôàò âÿ êþùíÿ àäÿò òÿñèðëÿðèíäÿí ãóðòóëìàéàí
ÀÄÄÛÌËÛÃ èñ. 1. Áèð àääûì ìÿñàôÿ.
èø÷èëÿðè áèàáûð åäèðäèëÿð.. Ìèð Úÿëàë. // Ãàéäà,
2. Àäÿòÿí ñàéëàðà ãîøóëàðàã ìÿñàôÿíèí
äÿá. Áàøûíà äþíäöéöì, àé ãÿøÿíý ïÿðè.
íå÷ÿ àääûì îëäóüóíó ýþñòÿðèð. Ùÿéÿò ãàïû-
Àäÿòäèð äÿðÿðëÿð éàç áÿíþâøÿíè. Ãóðáàíè.
ñûíäàí ýèðÿí êèìè ñîëà áóðóëìàã âÿ áåø àä-
Àäÿòäè êè, ïÿðâàíÿ åäÿð íàðÿ ìÿùÿááÿò.
äûìëûãäàêû äàð ïèëëÿêÿíëÿðäÿí åíìÿê ëàçûì
Ñ.ß.Øèðâàíè. Àõûð, àäÿò áó úöðäöð êè, êàòòàíû
ýÿëäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
úàìààò ñå÷ÿð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÀÄÄÛÌÞË×ßÍ èñ. õöñ. Ïèéàäà ýåäèëÿí
2. Áèð àäàì ö÷öí àäè ùàë àëìûø ãàéäà,
ìÿñàôÿíè þë÷ìÿê ö÷öí úèùàç.
öñóë, ùÿðÿêÿò òÿðçè, òÿìàéöë; âÿðäèø. Áàùà-
ÁÄÄÈÑÎÍ [õöñ. èñ.-äÿí] Áþéðÿêöñòö âÿ-
äûð øàì éàíäûðûá, þç àäÿòèíÿ ýþðÿ áàøëàäû
çèëÿðèí ãàáûã ãàòû ôóíêñèéàñûíûí õðîíèê ÷à-
ãÿçåò îõóìàüà. Í.Íÿðèìàíîâ. Ñÿáà õàíûì
òûøìàçëûüû õÿñòÿëèéè. Àääèñîí õÿñòÿëèéèíèí
àäÿòè öçðÿ, âÿçèôÿñèíäÿ ÷ÿòèíëèê ùèññ åäÿí
ÿëàìÿòëÿðè.
àäàìëàð êèìè, áîéíóíó ÷èéíèíÿ ãîéàðàã:
ÀÄÅÊÂÁÒ ñèô. [ëàò.] Åéíè, óéüóí, ìöòà-
– ßëàúûì íÿäèð? – äåäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áèã. Àäåêâàò úèñèì âÿ ùàäèñÿëÿð.
// Õàñèééÿò ìÿíàñûíäà. Ñÿýðÿãèá ñþçöíÿ åòè-
ÀÄÅÍÓÌÀ èñ. [éóí.] òèá. Áÿäÿíèí ìöõ-
áàð åòìÿê; Áèëìÿçÿì, õóáëàðäà áó íÿ àäÿòäè.
òÿëèô öçâëÿðèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí õîøõàññÿëè øèø.
Ã.Çàêèð. Ùÿð÷ÿíä õóáëàðäà áó àäÿòäè íàç
47
ÀÄßÒÀ
ÀÄÃÎÉÄÓ
îëóð; Ñÿí òÿê âÿ ëåéê íàç ãûëàí éàð àç îëóð.
ÀÄÛÍÀËÛÃ èñ. ìÿù. Þëÿí àäàì ö÷öí
Ñ.ß.Øèðâàíè. Àäÿò åòìÿê – áèð øåéè ÷îõ
úöìÿ àõøàìû ýöíëÿðè âåðèëÿí åùñàí.
òÿêðàð åäÿðÿê îíà àëûøìàã, âÿðäèø åòìÿê,
ÀÄÛÂÀÉÃÀÍËÛ èñ. äàí. Ùàãñûç îëàðàã
þéðÿøìÿê. Ýåúèêìÿéè àäÿò åòìèñÿí ùà! Ñÿùÿð
ùÿð áèð ïèñ èø èñíàä åäèëÿí àäàì.
òåçäÿí äóðìàüû àäÿò åòìÿê. – Áÿñòè ñöðÿòëÿ
ÀÄÈ ñèô. [ÿð.] 1. Àäÿò ùàëûíà êå÷ìèø,
âÿ äöçýöí èøëÿìÿéè àäÿò åòìèøäè. ß.Ñàäûã.
ýöíäÿëèê, ùÿð âàõòêû. Àäè ùàë. Àäè èøëÿð. Àäè
ÀÄßÒÀ á à õ àäÿòÿí. Áó íÿ ìöäùèø ùàâà,
ãàéäà. // Ùÿìèøÿêè. ßí ÷ÿòèí çàìàíëàðäà
ñóñóçëóãäàí; Àäÿòà ãûâðûëûá éàíàð èíñàí.
ßñýÿð êèøè þç êèòàáõàíàñûíû àäè ñÿëèãÿñè èëÿ
Ù.Úàâèä.
ñàõëàìûøäû. Ìèð Úÿëàë. Ýöíÿø ãàëûí áóëóä-
ÀÄßÒßÍ çÿðô [ÿð.] Àäÿò öçðÿ, ùÿìèøÿ
ëàðû éûðòûá ùÿð òÿðÿôÿ èøûã ñà÷àíäà, àðòûã ìîòîð
îëäóüó êèìè, áèð ãàéäà îëàðàã, äàèì, ùÿìèøÿ.
àäè éåêíÿñÿã ñÿñè èëÿ ôûðëàíûðäû. Ì.Ùöñåéí.
Àäÿòÿí àç äàíûøìàüû ñåâÿí óñòà Ðàìàçàí
2. Ñàäÿ, áàøãàëàðûíäàí ôÿðãëÿíìÿéÿí.
øàýèðäèíèí öçöíÿ áàõìàäàí, áöòöí öðÿéèíè
Àäè øåé. Àäè àäàì. Àäè ýåéèì. – Èíäè ðåñ-
áîøàëòìàüà ôöðñÿò òàïìûø êèìè éåíÿ áàøëàäû..
ïóáëèêàìûçäà âàõòû èëÿ àäè ôÿùëÿ îëìóø éöç-
Ì.Ùöñåéí.
ëÿðëÿ àëèì âÿ ìöòÿõÿññèñëÿð, èõòèðà÷ûëàð
ÀÄßÒÊßÐ [ÿð. àäÿò âÿ ôàðñ. ...êàð] á à õ
âàðäûð. È.ßôÿíäèéåâ.
àäÿòêÿðäÿ.
ÀÄÈË ñèô. [ÿð.] ßäàëÿòëè, äöç èø ýþðÿí. Òÿ-
ÀÄßÒÊßÐÄß ñèô. [ÿð. àäÿò âÿ ôàðñ.
íèìäÿ ãàëìàéûá áèð õàëè éåð ãÿìçÿí õÿäÿí-
...êÿðäÿ] Àäÿò åòìèø, âÿðäèø åòìèø, àëûøìûø,
ýèíäÿí; Îëóð àáàä ùÿð ìöëêöí êè, àäèë îëñà
þéðÿøìèø. [Ôÿðùàä:] Ëÿëÿ, ãÿëéàíäàí, ÷ó-
ñóëòàíû. Ã.Çàêèð. Ãóðáàí îòóç ñÿêêèç, éà ãûðõ
áóãäàí, ïàïèðîñäàí áèð øåéÿ àäÿòêÿð-
éàøûíäà áèð àüûëëû, äîüðó âÿ àäèë áèð àäàì
äÿñèíèçìè? ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àäÿòêÿðäÿ
èäè.. È.Ìóñàáÿéîâ.
îëìàã – àëûøìàã, âÿðäèø åòìÿê, àäÿò åòìÿê,
ÀÄÈËÀÍß çÿðô [ÿð. àäèë âÿ ôàðñ. ...àíÿ]
þéðÿøìÿê, àäÿòè îëìàã. Áèð-áèðè èëÿ äàëàøûá
Àäèëúÿñèíÿ, ÿäàëÿò öçðÿ, ÿäàëÿòëÿ, èíñàôëà.
áîøàíìàüà ìÿùç àäÿòêÿðäÿ îëìóøëàð.
ÀÄÈËßØÄÈÐÈËÌß “Àäèëÿøäèðèëìÿê”äÿí
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áó àäàìëàðà ùÿìèøÿ
ô.èñ.
ùþðìÿò åòìÿéÿ àäÿòêÿðäÿ îëìóø Áàëàúàéåâ
ÀÄÈËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. 1. Àäè ùàëà ñà-
îíëàðûí ñþçöíö ñûíäûðìûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëûíìàã.
ÀÄßÒÊßÐÄßËÈÊ èñ. Àäÿò åòìÿ, âÿðäèøëèê.
2. Áÿñèòëÿøäèðèëìÿê, ñàäÿëÿøäèðèëìÿê; áà-
ÀÄÙÅÇÈÉÀ èñ. [ëàò.] Èêè ìöõòÿëèô úèíñëè
éàüûëàøäûðûëìàã.
áÿðê âÿ éà ìàéå úèñìèí áèð-áèðèíÿ éàïûøìàñû.
ÀÄÈËßØÄÈÐÌß “Àäèëÿøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ÀÄÛ ÿä. äàí. Ãÿòèééÿí, ÿñëà, ùå÷, éåðëè-
ÀÄÈËßØÄÈÐÌßÊ ô. 1. Àäè ùàëà ñàëìàã.
äèáëè. Áó èøäÿí àäû õÿáÿðèì éîõäóð. Áóíäàí
2. Áÿñèòëÿøäèðìÿê, ñàäÿëÿøäèðìÿê; áàéà-
ñîíðà àäû ñèçÿ àéàã áàñìàéàúàüàì.
üûëàøäûðìàã. Ìþâçóíó àäèëÿøäèðìÿê.
ÀÄÛÁßÄÍÀÌ äàí. á à õ áÿäíàì.
ÀÄÈËßØÌß “Àäèëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÀÄÛÁßÄÍÀÌËÛà äàí. á à õ áÿäíàìëûã.
ÀÄÈËßØÌßÊ ô. 1. Àäè øÿêëÿ äöøìÿê,
ÀÄÛÁÈËÈÍÌßÇ ñèô. Àäû áÿëëè îëìàéàí, þç
ùÿìèøÿêè êèìè îëìàã.
àäûíû ýèçëè ñàõëàéàí, àäû ìÿëóì îëìàéàí.
2. Áÿñèòëÿøìÿê, ñàäÿëÿøìÿê; áàéàüûëàøìàã.
Áó àäûáèëèíìÿç àäàì þç ÿðèçÿñèíÿ ýþðÿ, éîõñà
ÀÄÈËÈÊ èñ. 1. Àäè øåéèí ùàëû. Ãûç åòèðàç
áóäêà ëÿüâ åäèëäèéèíÿ ýþðÿ òóòäóüó âÿçèôÿ-
åòäè: – Ñþùáÿòëÿðèìèçäÿ àäèëèê éîõäóð.
ñèíäÿí àçàä åäèëèáäèð? “Êèðïè”.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÀÄÛÝÅÉ èñ. Øèìàëè Ãàôãàçäà õàëã àäû.
2. Áÿñèòëèê, ñàäÿëèê, áàéàüûëûã.
Àäûýåéëÿðèí õàëã ïîåçèéàñû.
ÀÄÈËËÈÊ èñ. ßäàëÿòëèëèê, ÿäàëÿò.
ÀÄÛÝÅÉÚß ñèô. âÿ çÿðô Àäûýåé äèëèíäÿ.
ÀÄÈÍß [ôàðñ.] á à õ àäûíà.
ÀÄ(Û)ÍÀ èñ. Úöìÿ àõøàìû, ùÿôòÿíèí äþð-
ÀÄÃÎÉÄÓ, ÀÄÃÎÉÌÀ èñ. Óøàüà àä âå-
äöíúö ýöíö. Àäíà ýöíö. Àäûíà àõøàìëàðû.
ðèëìÿñè ìöíàñèáÿòèëÿ äöçÿëäèëìèø çèéàôÿò.
– Áóðàäà îüëàí àíàñû ãóäàñûíà úàâàá âåðÿ-
Àäãîéäó ýöíö. Àäãîéìà áàéðàìû (áèð àäà-
úÿê êè, áèç àäûíà ýöíö òîé áàøëàéûðûã.
ìûí àäãîéìà ýöíö ìöíàñèáÿòè èëÿ åäèëÿí
Ð.ßôÿíäèéåâ.
áàéðàì).
48
ÀÄËÀÌÀ
ÀÄ-ÑÀÍ
ÀÄËÀÌÀ “Àäëàìàã”äàí ô.èñ.
ÀÄËÛ-ÑÀÍËÛ ñèô. 1. Ùÿð ùàíñû áèð ñàùÿäÿ
ÀÄËÀÌÀÃ á à õ àääàìàã. Íàëãûðàí
þç ôÿàëèééÿòè èëÿ àä ãàçàíìûø, òàíûíìûø, øþù-
äàüëàðû àäëàéûá àøàðêÿí; Ìÿíè äÿ àëûíûç,
ðÿò òàïìûø. Þëêÿìèçèí àäëû-ñàíëû àäàìëàðû.
ó÷àéûì äàüëàðà; Êþíëöìäÿ íÿ âàðñà à÷àéûì
Àäëû-ñàíëû áóðóã óñòàëàðû. – Áþéöê ãûçûíû
äàüëàðà. Ì.Ìöøôèã. Ãûç êÿíäÿ ýåäÿí úûüûðà
àäëû-ñàíëû áèð ìöùÿíäèñ ýþðÿí Íÿðýèç õàíûì
àäëàéàðàã äàüà ãàëõäû. ß.Ñàäûã. [Ãÿùðÿ-
êè÷èê ãûçû Óëäóçó äà ùÿêèì ýþðìÿê àðçó-
ìàíè] âàüçàëûí áþéöê áèíàñûíäàí êå÷èá ðåëñ-
ñóíäà èäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû. [Åë÷èí:] Ñÿí
ëÿðèí öñòöíäÿí àäëàéàðàã, äåïîéà òÿðÿô ýåòäè.
ýÿíú áèð âÿòÿíäàøñàí, áó ýöí-ñàáàù èñÿ àäëû-
Ì.Èáðàùèìîâ.
ñàíëû áèð óñòà îëàúàãñàí. Ç.Õÿëèë. Éóðäóí
ÀÄËÀÍÄÛÐÛËÌÀ “Àäëàíäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
ùÿð áóúàüûíäàí àäëû-ñàíëû ïÿùëÿâàíëàð .. àõû-
ÀÄËÀÍÄÛÐÛËÌÀà “Àäëàíäûðìàã”äàí
øûá ýÿëìèøäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ìÿúù. Ýþðöëìöø èø ÿëà áèð èø àäëàíäûðûëà
2. êþùí. Êå÷ìèø çàìàíäà çàäÿýàí, âàðëû
áèëìÿç.
âÿ èìòèéàçëû òÿáÿãÿëÿðÿ ìÿíñóá îëàí. Àäëû-
ÀÄËÀÍÄÛÐÌÀ “Àäëàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
ñàíëû íÿñèë. – [Ñöëåéìàí:] Àíúàã áèð èø âàð
ÀÄËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Àä ãîéìàã, àä âåð-
êè, ãîùóì îëàíäà ýÿðÿê åëÿ îëàñàí êè, ñÿíÿ
ìÿê, ëÿãÿá ãîéìàã. Áöòöí åë îíó øàèð àòàñû
éàðàøàí îëà, þçö äÿ âàðëû îëà, àäëû-ñàíëû îëà.
àäëàíäûðûðäû. Éîëäàøëàðû îíó ãîðõàã àäë-
Ö.Ùàúûáÿéîâ.
àíäûðäûëàð.
ÀÄÌÈÐÁË èñ. [ÿð. ÿìèðöëáÿùð – “äÿíèç
2. Àäûíû ÷ÿêìÿê, àäûíû äèëèíÿ ýÿòèðìÿê.
ÿìèðè” ñþçöíäÿí] Áöòöí äþâëÿòëÿðäÿ ãÿáóë
Íàìÿëñÿì ìÿùÿëëÿñèíäÿ áþéöêëÿðè þç àäëàðû
åäèëìèø ùÿðáè äÿíèç äîíàíìàñûíäà éöêñÿê
èëÿ àäëàíäûðìàã åéèáëè áèð øåé ùåñàá îëóíóð-
ðöòáÿ. Àäìèðàë Íàõèìîâóí âàõòûíäàí áó
äó. Í.Íÿðèìàíîâ.
ñàùèëëÿðÿ äöøìÿí ýÿìèñè éàí àëà áèëìÿìèøäè.
3. Ñÿúèééÿëÿíäèðìÿê, ãèéìÿòëÿíäèðìÿê.
Ì.Ùöñåéí. ×ÿê ëþâáÿðè, ñöð ýÿìèíè, äÿíèçÿ
Áó ùÿðÿêÿòè ùå÷ áèð âàõò éàõøû áèð ùÿðÿêÿò
éîë àë; Êåøèê ÷ÿêÿê ñÿðùÿäëÿðäÿ, éîëäàø àä-
àäëàíäûðìàã îëìàç. Áó èøè íåúÿ àäëàíäû-
ìèðàë! ß.Úÿìèë.
ðàã? – [Ãÿùðÿìàí:] Ñöêóò äåéèðÿì, ñÿùâ
ÀÄÌÈÐÀËËÛÃ èñ. 1. Àäìèðàë ðöòáÿñè.
åòìÿéèíèç. Îíó àíúàã î âàõò ñàêèòëèê àäëàí-
2. êþùí. Ùÿðáè äîíàíìàíû èäàðÿ åäÿí àëè
äûðìàã îëàðäû. Ù.Íÿçÿðëè.
îðãàí.
ÀÄËÀÍÌÀ “Àäëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÁÄÐÅÑ [ôð.] 1. Áèð øÿõñÿ, éà èäàðÿéÿ
ÀÄËÀÍÌÀÃ ô. Ìöÿééÿí àä äàøûìàã,
ýþíäÿðèëÿí ìÿêòóá âÿ ñ.-íèí öñòöíäÿ ùÿìèí
ìöÿééÿí àäû îëìàã. Ùÿð øåé þç àäû èëÿ àä-
øÿõñèí éàøàäûüû, éàõóä èäàðÿíèí îëäóüó éåðè
ëàíìàëûäûð.
âÿ àäûíû ýþñòÿðÿí éàçû; öíâàí.
ÀÄËÀÍÌÀ(Í)Ú èñ. ìÿù. 1. Äàð äÿðÿ, ÷àé
2. Áèð øÿõñèí éàøàäûüû âÿ éà áèð èäàðÿíèí
âÿ éàðüàíëàð öçÿðèíäÿí àòûëàí êè÷èê êþðïö.
îëäóüó éåð; öíâàí. Àíúàã éàõøû äöøöí, éàõøû
2. ×ÿïÿð éîëó, ÷ÿïÿðèí öñòöíäÿí êå÷ÿí éîë.
ôèêèðëÿø! Àäðåñèì äÿ áóäóð... áèçÿ ýÿë ñàáàù.
ÀÄËÛ ñèô. 1. Ìöÿééÿí àäû îëàí, ...àäûíäà.
Ì.Ìöøôèã.
Áèðäÿí òÿëÿáÿëÿðäÿí Ìåðàú àäëûñû áÿðêäÿí
3. Éóáèëåé ìöíàñèáÿòè èëÿ, éàõóä áàøãà
ãûøãûðäû. ß.Âÿëèéåâ. Êîìàíäèð, ßëèéåâ àäëû
áèð ìöíàñèáÿòëÿ áèð øÿõñÿ, éà èäàðÿéÿ êîë-
áèð àçÿðáàéúàíëû êàïèòàí èäè. Ìèð Úÿëàë.
ëåêòèâ âÿ ñ. òÿðÿôèíäÿí òÿãäèì åäèëÿí òÿá-
2. Ìÿøùóð, àäëû-ñàíëû, àäû ÷ûõìûø, òàíûí-
ðèêíàìÿ, ìöðàúèÿòíàìÿ.
ìûø. Þëêÿìèçèí àäëû àëèìëÿðè. – Áóíäàí ÿââÿë
ÀÄÐÅÑÁÒ [ôð.] Àäûíà ìÿêòóá, òåëåãðàì
áó ýþçÿë þëêÿäÿ úàíëàð âàð èäè; Éàõøû-éàõøû
âÿ ñ. ýþíäÿðèëÿí øÿõñ.
ãîúàëàð, àäëû úàâàíëàð âàð èäè. Ì.ß.Ñàáèð.
ÀÄ-ÑÀÍ èñ. Íöôóç, øþùðÿò, åòèáàð, ùþðìÿò,
[Ìèðçÿ:] Áóðàäàí íå÷ÿ íÿôÿð àäëû õàíÿíäÿ-
øàí, éàõøû àä. Îë êå÷ÿí äÿìëÿðè ùàíû Çàêèðèí;
ëÿð ÷ûõûáäûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. ..Áàéàíäûð õàí
Èòêèí îëóá àäû-ñàíû Çàêèðèí. Ã.Çàêèð. ßñðèí
ìèñèëñèç áèð áàéðàì øÿíëèéè ãóðìóø, ñàüûíäà,
úàéíàüûíäà éóìàãäû àä-ñàí; Ýåúÿ ïÿíúÿ-
ñîëóíäà .. àäëû úÿíýàâÿðëÿð, ùöíÿðëè ÿðëÿð
ðÿìÿ äûðìàøàí ïèøèê! Ì.Àðàç. [Ùàúû Êàçûì:]
äóðìóøäóëàð. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ß, ñÿíèí ìàùàëäà àäûí âàð, ñàíûí âàð,
ÀÄËÛÃ: àäëûã ùàë ãðàì. – êèì, íÿ ñóàëûíà
áàëàì, áó íÿ èøäèð? Ñ.Ðÿùèìîâ. Àä-ñàí
úàâàá îëàí ùàë.
ãàçàíìàã (÷ûõàðìàã) – éàõøûëûãäà øþùðÿò
49
ÀÄÑÛÇ
ÀÅÐÎÑÒAÒ
ãàçàíìàã, ìÿøùóð îëìàã, àä ãàçàíìàã.
àåðî... [éóí.] Ìöðÿêêÿá ñþçëÿðèí ÿââÿ-
[Íàìàç:] ßââÿëÿí, ìàëûíûç, ïóëóíóç àðòàð,
ëèíäÿ ùÿìèí ñþçëÿðèí ùàâàéà, ùàâàäà ó÷óøà,
èêèíúè àä-ñàí ÷ûõàðäàðñûíûç. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
àâèàñèéàéà àèä îëäóüóíó áèëäèðèð; ìÿñ.:
ÀÄÑÛÇ ñèô. 1. Àäû îëìàéàí. Àäñûç àäà.
àåðîëîýèéà, àåðîïëàí, àåðîñòàò.
Àäñûç éåðëÿð. // Àäû ìÿëóì îëìàéàí. Äåéèð
´
ÀÅÐÎÄÈÍÀÌÈÊ ñèô. Àåðîäèíàìèêàéà àèä
éàíà-éàíà àäñûç áèð úèñèì: Ýöíÿø ùàããûìûçû
îëàí, õàñ îëàí. Àåðîäèíàìèê òÿäãèãàò. Úèñèì-
òàïäàéûð áèçèì! Ì.Àðàç.
ëÿð ùàâàäà ùÿðÿêÿò åòäèêäÿ àåðîäèíàìèê
2. Øþùðÿòè, àäû-ñàíû îëìàéàí, òàíûíìàéàí.
ãöââÿ ÿìÿëÿ ýÿëèð.
Èýèä úàâàíëàð áÿõòèíè áóðàäà ñûíàð, àäñûçëàð
ÀÅÐÎÄÈÍÁÌÈÊÀ [éóí.] Ùàâàíûí âÿ
áóðàäà àä ãàçàíàðäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
äèýÿð ãàçëàðûí ùÿðÿêÿòèíäÿí, ùàáåëÿ ãàçëà-
3. Èìçàñûç. Àäñûç ìÿêòóá.
ðûí, îíëàðûí è÷èíäÿ îëàí úèñèìëÿðÿ òÿñèðèíäÿí
◊ Àäñûç áàðìàã – ÿëäÿ îðòà áàðìàã èëÿ
áÿùñ åäÿí åëì.
÷å÷ÿëÿ áàðìàã àðàñûíäàêû áàðìàã.
ÀÅÐÎÄÐÓÌ [éóí.] Òÿééàðÿëÿðèí âÿ éà
ÀÄÑÛÇËÛà “Àäñûç”äàí ìöúÿð.
áàøãà ó÷óúó àïàðàòëàðûí ùàâàéà ãàëõìàñû,
ÀÄÑÛÇ-ÑÀÍÑÛÇ ñèô. Àäû-ñàíû îëìàéàí,
åíìÿñè âÿ äóðìàñû, ùàáåëÿ îíëàðûí ó÷óøóíó
òàíûíìàéàí, ùå÷ áèð úÿùÿòäÿí ìÿøùóð îëìà-
òÿìèí åòìÿê ö÷öí ìöâàôèã òèêèëèëÿðè îëàí
éàí, àäè. Àäñûç-ñàíñûç àäàì. – Àììà èíäè
ìåéäàí÷à.
èêèíúè äÿôÿ îíó õÿúèë åäÿí áó àäàì î âàõòêû
ÀÅÐÎÔÎÒÎÃÐÁÔÈÉÀ [éóí.] Òÿééàðÿäÿí
àäñûç-ñàíñûç îäóí÷ó îüëó äåéèëäè, õàëãûí
áèð éåðèí ôîòîøÿêëèíè ÷ÿêìÿ. Àåðîôîòîãðà-
ñåâèìëèñè èäè âÿ éöçëÿðëÿ ùàâàäàðû âàðäû.
ôèéà ùàâà êÿøôèééàòûíäà õöñóñèëÿ ÿùÿìèééÿòëè
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ðîë îéíàéûð.
ÀÄÂÎÊÁÒ èñ. [ëàò.] ùöã. Ìÿùêÿìÿäÿ áèð
ÀÅÐÎÕÈÇßÊ èñ. [éóí. àåðî âÿ õèçÿê] Ïðî-
òÿðÿôÿ õèäìÿò ýþñòÿðÿí ùöãóãøöíàñ. á à õ
ïåëëåð âàñèòÿñèëÿ ùÿðÿêÿò åäÿí õèçÿê.
âÿêèë 2-úè ìÿíàäà. Ñàò âàð-éîõóíó, àäâîêàòà
ÀÅÐÎÊËÚÁ [éóí. àåðî âÿ èíý. êëóá]
âåð íå÷ÿ õÿëÿò; Ïó÷ îë ùÿëÿ-ùÿëáÿò. Ì.ß.Ñàáèð.
Òÿééàðÿ÷èëèê èëÿ ìàðàãëàíàí âÿ éà ìÿøüóë
×îõ éàçìàã éàçû÷û ïåøÿñèäèð, ÷îõ êèòàá îõó-
îëàí øÿõñëÿðèí èúòèìàè òÿøêèëàòû (êëóáó).
ìàã áèêàð àäâîêàòëàðûí âÿ äÿðèí ùÿêèìëÿðèí
Àåðîêëóá òÿééàðÿ÷èëèê ìÿäÿíèééÿòèíèí ýþçÿë
ñÿíÿòèäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Àäâîêàò
èäàðÿëÿðèíäÿí áèðèäèð. – ßëè àåðîêëóáà éîëà
ßëàááàñ áÿé êàáèíÿñèíäÿ ÿéëÿøèá ÷àé è÷èðäè.
äöøÿð, Ýöëíàç Àëéà èëÿ òåàòðà ýåäÿðäè.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÄÂÎÊÀÒËÛÃ á à õ âÿêèëëèê. Ðóñèéàäà
ÀÅÐÎËÓÝÈÉÀ [ðóñ.] Ùàâàíûí öñò òÿáÿ-
þâðÿòëÿðÿ èçí âàð èäè êè, òåëåãðàôõàíàëàðäà âÿ
ãÿëÿðèíèí ôèçèêè, êèìéÿâè âÿ áàøãà õàññÿ-
äÿìèðéîëëàðäà ãóëëóã åòñèíëÿð. Èíäè îíëàðà
ëÿðèíè òÿäãèã åäÿí åëì.
èõòèéàð âåðèëèá êè, âÿêèëëèê, éÿíè àäâîêàòëûã
ÀÅÐÎÍÁÂÒ [ðóñ.] Ó÷óúó àïàðàòëàðäà
åòñèíëÿð. “ßêèí÷è”.
ùàâàéà ó÷àí àäàì.
ÀÄÉÁË èñ. [ÿñëè ðóñ.] Éóí âÿ éà èïëèêäÿí
ÀÅÐÎÍÁÂÒÈÊÀ [éóí.] Ó÷óúó àïàðàòëàðäà
òîõóíìà áèðãàò éîðüàí. Íÿðèìàí ýàù àäéàë
ùàâàäà ùÿðÿêÿò åòìÿ íÿçÿðèééÿ âÿ ïðàêòèêàñû.
öñòöíÿ àòûëìûø ñÿäÿôëè òàðà, ýàù áó ñààò àéðûë-
ÀÅÐÎÏËÁÍ [ôð.] á à õ òÿééàðÿ. Ãÿçÿë
ìàëû îëäóüó áàáàñûíà áàõûð.. Ìèð Úÿëàë.
îëìàñàéäû ýóéà Èðàíäà; Èíäè áèç ó÷àðäûã
[Êÿéàí] îòóðäóüó éåðäÿí àäéàë äþøÿíìèø
àåðîïëàíäà. Øÿùðèéàð.
òèðÿäÿ óçàíûá, øèíåëèí àëòûíäà éàòàí Ìÿäÿäèí
ÀÅÐÎÏÓÐÒ [éóí. àåðî âÿ ëàò. ïîðò]
÷èéíèíè ñèëêÿëÿäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
Íÿãëèééàò òÿééàðÿëÿðèíèí ìöíòÿçÿì ó÷óø-
ÀÄÉÓÒÁÍÒ èñ. [ÿñëè ëàò.] ùÿðá. Ùÿðáè ùèñ-
ëàðûíû òÿìèí åòìÿê ö÷öí ëàçûì îëàí òèêèíòè
ñÿ êîìàíäèðèíèí òàïøûðûüûíû èúðà åäÿí, éàõóä
âÿ àâàäàíëûãëà òÿúùèç åäèëìèø áþéöê àåðî-
ãÿðàðýàù èøëÿðèíè èúðà åäÿí ùÿðáè ãóëëóã÷ó.
äðîì. Áàêû àåðîïîðòó.
Ãàðà, ×åðíûøåâèí àäéóòàíòûíà äà éåð ýþñ-
ÀÅÐÎÑßÏÈÍ èñ. [éóí. àåðî âÿ ñÿïèí] ê.ò.
òÿðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
Àë÷àãäàí ó÷àí òÿééàðÿëÿð âàñèòÿñèëÿ ñÿïèí.
ÀÄÉÓÒÀÍÒËÛÃ èñ. Àäéóòàíò âÿçèôÿñè âÿ
ÀÅÐÎÑÒÁÒ [ðóñ.] Áàëîíóí è÷èíäÿ îëàí
èøè.
ãàçûí ãàëäûðûúû ãöââÿñè ñàéÿñèíäÿ ùàâàéà
50
ÀÔÀÃ
ÀÔÒÀÁ
ãàëõàí ùàâàäàí éöíýöë ó÷óúó àïàðàò; ùàâà
2. ìÿú. øàèð. Ñîí äÿðÿúÿ ýþçÿë ãûç, ãàäûí,
áàëîíó. Íîéàáðûí 28-äÿ Ïàðèæ øÿùÿðèíäÿ áèð
äèëáÿð ùàããûíäà. Ùàðäà ãàëìûø ýþðÿñÿí,
íå÷ÿ åëì ñàùèáè àåðîñòàò, éÿíè øàð èëÿ ùàâàéà
îë äÿëè, ìÿúíóí ôåéçè; Äóð éöýöð, ýÿë,
ãàëõûáëàð êè, åëì èìòàùàíû åòñèíëÿð, àììà
äåäèéèí àôÿòè-äþâðàí ýÿëäè. Íÿáàòè. Áó àôÿòè
àåðîñòàò úûðûëäûüûíà 230 ìåòð ùöíäöðëöêäÿí
áèðèíúè ýþðöøäÿ ñåâìÿìÿê ãàáèë äåéèëäè.
éåðÿ éûõûëûáëàð âÿ 8 àäàìäàí 5-è áÿðê éàðà-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ýöëçàð àëòû-éåääè àé áóíäàí
ëàíûá. “ßêèí÷è”.
ÿââÿë äåéÿð, ýöëÿð, ÷àëàð, îéíàð øóõ áèð àôÿò
ÀÔÀÃ èñ. [ÿð. “öôöã” ñþç. úÿìè] øàèð.
èäè. Ú.Úàááàðëû.
1. Öôöãëÿð. Ìÿùòàá áèð øÿá èäè, ùàâà ìèøêáàð
3. ìÿú. ×îõ çèðÿê, ÷îõ úÿëä; îä-àëîâ. Î,
èäè; Àôàãÿ íóð àõàðäû, ñÿìà ëÿìÿçàð èäè.
óøàã äåéèë, àôÿòäèð!
Ì.Ùàäè. Ùþêìôÿðìàäûð îíäà ñöìòö ñöêóò;
ÀÔßÒÇßÄß ñèô. [ÿð. àôÿò âÿ ôàðñ. ...çÿäÿ]
Ñàðìûø àôàãûíû äóìàíëû áóëóä. À.Ñÿùùÿò.
Áÿëàéà, ìöñèáÿòÿ óüðàìûø, ôÿëàêÿòÿ äö÷àð
2. ìÿú. Àëÿì, äöíéà, þëêÿëÿð ìÿíàñûíäà.
îëìóø.
Àôàãÿ äöøäö üöëüöëÿ ùöñíöíäÿí, åé ãÿìÿð.
ÀÔÔÀÉÛ çÿðô [ôàðñ.] äàí. Ùàâàéû, íàùàã,
Íÿñèìè. Ðöñâàéè-çÿìàíÿ îëäó ìÿíäÿí; Àôàãÿ
áîøóíà, ÿáÿñ.
ôÿñàíÿ îëäó ìÿíäÿí. Ôöçóëè. [Øåéõ Ùàäè:]
ÀÔÔÉÊÒ [ëàò. àôôåúòóñ – ðóùè ùÿéÿúàí]
Òóòñà àôàãû øþëåéè-ùèêìÿò; Îíó äóéìàç
Èíñàíûí ÿùâàëäàí âÿ åùòèðàñäàí ôÿðãëè îëàðàã
äóìàíëû ýþçëÿð, ÿâÿò. Ù.Úàâèä.
ýöúëö, úîøãóí áàø âåðÿí âÿ íèñáÿòÿí ãûñà-
ÀÔÀÒ èñ. [ÿð. “àôÿò” ñþç. úÿìè] á à õ àôÿò
ìöääÿòëè îëàí åìîñèîíàë ùÿéÿúàíû, ãÿçÿáè,
1-úè ìÿíàäà. [Íÿñèá:] Ìàò-ìÿÿòòÿë ãàëìûøàì
äÿùøÿòè âÿ ñ. Àôôåêòèí àðàäàí ãàëäûðûëìàñû
êè, áó íÿ áÿëàäû, íÿçÿðäè, ýþçäö, àôàòäû ..
õåéëè äÿðÿúÿäÿ èðàäÿ ýöúö òÿëÿá åäèð.
íÿäè, áèëìèðÿì! Ìèð Úÿëàë. Àôàò âóðìàã
ÀÔÔÐÈÊÁÒ èñ. [ëàò.] äèë÷. Èêè ñàìèòèí ãî-
– òÿáèè ôÿëàêÿòÿ óüðàìàã, äîëó âóðìàã âÿ ñ.
âóøìàñûíäàí éàðàíàí éåíè ñàìèò; ìÿñ.: ðóñúà
Àôàò àïàðñûí ñÿíè, àôàò àïàðìûø – ãàðüûø.
ö (ò + ñ) âÿ ÷ (ò+ø).
´
ÀÔßÐÈÍ íèäà [ôàðñ.] Òÿðèô, òÿùñèí èôàäÿ
ÀÔÈØÀ [ôð.] Òàìàøà, êîíñåðò ùàããûíäà
åäèð; ÿùñÿí, ìÿðùÿáà. Àôÿðèí ñÿíÿ, îüëóì!
(äèâàðëàðà âóðóëàí) åëàí. Ðöñòÿì ýöëöá äåäè
Àôÿðèí ñèçÿ, éàõøû èøëÿäèíèç! – Àôÿðèí ùöñíöíÿ
êè, áóíà àôèøà äåéÿðëÿð, òàìàøàäàí èêè-ö÷ ýöí
åé ôèòíåéè-äþâðàí, áÿðè ýÿë. Íÿñèìè. [Àááàñ:]
ãàáàã éàçûá äèâàðà éàïûøäûðûðëàð êè, úàìààò
Àôÿðèí, áàúûì Çåéíÿá, èíäè îòóð, áóíëàðû
îõóéóá áèëñèí. Ù.Ñàðàáñêè. Ùöñåéí áó àôèøà-
äÿñòÿ òóòàã.. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Þç éàøûíäàí
íûí ãàðøûñûíäà äîíóá ãàëäû. Ñ.Ðÿùìàí.
áþéöê èø ýþðÿíëÿðèí; Áèð àôÿðèí ñþéëÿ
ÀÔÈÉßÒ èñ. [ÿð.] êþùí. Úàíñàüëûüû, ñàü-
ùöíÿðëÿðèíÿ. ß.Úàâàä. Èêèíúè ïÿðäÿ äöøäöê-
ëàìëûã, ñÿùùÿò. Îë áÿçì èäè àôèéÿò áàùàðè;
äÿí ñîíðà úàìààòäàí, éîëäàøëàðûì âÿ òåàòðäà
Ìÿí áöëáöëè-çàðè-áèãÿðàðè. Ôöçóëè. Àôèéÿò
èøòèðàê åäÿíëÿð áàøûìà éûüûëûá: – Àôÿðèí!
îëñóí! êþùí. – úàíñàüëûüû, ñàüëàìëûã àðçóñó
Àôÿðèí! – äåéÿ ìÿíè òÿáðèê åòäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè.
áèëäèðÿí èôàäÿ (àäÿòÿí øÿðáÿò, ñó è÷ÿíëÿðÿ,
// Áÿçÿí êèíàéÿ âÿ èñòåùçà éîëó èëÿ äåéèëèð.
éàõóä àñãûðàíëàðà äåéèëèð).
Àôÿðèí ñÿíèí ùöíÿðèíÿ. Àôÿðèí ñÿíÿ, áèçè
´
ÀÔÎÐÈÇÌ èñ. [éóí.] Äÿðèí ìÿíàëû ôèêðè
éàõøû àëäàòäûí! – Àôÿðèíëÿð, äîüðó éîëëó âåð-
èôàäÿ åäÿí ñàáèò ñþç áèðëÿøìÿñè âÿ éà úöì-
äèéèí ïåéìàíëàðà; ßùäèíè èôà ö÷öí ñàäèð îëàí
ëÿ; ùèêìÿòëè ñþç. Íèçàìèíèí àôîðèçìëÿðè. Ñÿäè-
ôÿðìàíëàðà... Ì.ß.Ñàáèð.
íèí àôîðèçìëÿðè. Àôîðèçìäÿ ôèêðèí áèòêèíëèéè
ÀÔßÒ èñ. [ÿð.] 1. Áÿëà, ôÿëàêÿò, áÿäáÿõò-
âÿ ôîðìàíûí ñÿëèñëèéè ÿñàñ øÿðòäèð.
ëèê, ìöñèáÿò, çèéàí, çÿðÿð. [Øàù:] Ïÿäÿðñóõòÿ,
ÀÔÎÐÈÇÌËÈ ñèô. Àôîðèçìëÿðëÿ äîëó îëàí.
êÿâàêèáèí àôÿòèíäÿí ìÿíè ãîðõóäàðñàí âÿ
Íèçàìèíèí àôîðèçìëè øåèðëÿðè.
ÿëàúûíû ýèçëÿðñÿí? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Óøàãëà-
ÀÔÐÈÊÀËÛ ñèô. Àôðèêàäà éàøàéàí, Àôðèêà
ðûíûçà ùå÷ áèð úÿùÿòäÿí àôÿò éåòìÿéÿúÿê.
ÿùëè.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // ìÿú. Àäàì ùàã-
ÀÔÒÀÁ èñ. [ôàðñ.] øàèð. Ýöíÿø. Úàì è÷ðÿ
ãûíäà. Áèðè Í. ãÿçàñûíûí àôÿò âÿ áÿëàñû ñàáèã
ìåé êè, äàèðÿ ñàëìûø ùöáàá îíà; Àéèíÿäèð êè,
ïðîêóðîð Èâàíîâ èäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ. // Ìÿú.
ÿêñ ñàëûð àôèòàá îíà. Ôöçóëè. Íîâáàùàðè-ùöñíö
ìÿíàäà. Àðèçóéè-âÿñëè-úàíàí úàíÿ àôÿòäèð,
åòäèêúÿ òÿðÿããè îë ìÿùèí; Øÿðì åäèá ùÿð ýöí
êþíöë! Ôöçóëè.
óçàãëàðäàí äîëàíûð àôèòàá. Ñ.ß.Øèðâàíè.
51
ÀÔÒÀÁÀ
ÀÜ
ÀÔÒÀÁÀ [ôàðñ.] á à õ àôòàôà. Ýþðöðñÿí êè,
ìöõáèðëÿðè âàñèòÿñèëÿ ãÿçåòëÿðÿ òåëåãðàô õÿ-
åëÿ ùåé ÷àé áàøûàøàüû î òÿðÿôäÿ-áó òÿðÿôäÿ
áÿðëÿðè âåðÿí èäàðÿ).
ÿëëÿðèíäÿ àôòàáà âÿ áàøëàðûíäà ÿììàìÿ
ÀÝÅÍÒÚÐÀ [ëàò.] 1. Áèð ìöÿññèñÿ, èäàðÿ
àüàëàð äöçöëöá ÷þìáÿëèáëÿð. Ú.Ìÿììÿä-
âÿ éà òÿøêèëàòûí àýåíòëÿðè.
ãóëóçàäÿ. Óñòà Ðàìàçàí àôòàáàíû ýþòöðöá,
2. Õàðèúè ùþêóìÿòëÿðèí úàñóñ âÿ äèâåð-
áàü÷àäàí ÷ûõäû. Ì.Ùöñåéí.
ñàíòëàðû. // Úàñóñëàð; úàñóñëóã.
ÀÔÒÀÔÀ èñ. Ëöëÿéè âÿ ãóëïó îëàí ñó ãàáû;
ÀÝßÙ êëàñ. á à õ àýàù.
ëöëÿéèí. Ñÿðèééÿ òàñ âÿ àôòàôàíû ýÿòèðèá
ÀÜ1 1. ñèô. Ãàð, ñöä, òàáàøèð ðÿíýëè (ãàðà
ìöáàøèð Ìÿììÿäèí .. ÿëëÿðèíÿ ñó òþêäö.
ÿêñè). Àü ñà÷. Àü êþïöê. – Ñîíà ýöëöìñö-
Ì.Èáðàùèìîâ.
íöá, àü ÿëëÿðè èëÿ Áàùàäûðûí ÿëèíäÿí òóòóá
ÀÔÒÀÔÀ-ËßÉßÍ èñ. Àôòàôà èëÿ ëÿéÿíäÿí
÷ÿêäè. Í.Íÿðèìàíîâ.
èáàðÿò éóéóíìà ëÿâàçèìàòû. Éåíÿ àôòàôà-
2. ñèô. Òÿìèç, éàçûëìàìûø. Àü êàüûç. Àü
ëÿéÿí ýÿëäè, èñòè ñó âÿ ñàáóíëà ÿëëÿð âÿ àüûç-
äÿôòÿð.
ëàð éóéóëóá ñèëèíäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
3. èñ. Ýþçöí áóéíóç òÿáÿãÿñèíäÿ ÿìÿëÿ
ÀÝÀÙ [ôàðñ.] Õÿáÿðäàð. Èíàíìà ýÿð äåñÿ
ýÿëÿí àüûìòûë ëÿêÿ (õÿñòÿëèê). Ýþçöíÿ àü
ðÿììàë ñèððè-ãåéáÿ àýàùÿì; Äÿùàíûí ñèððèíÿ
ýÿëìÿê.
éöç êÿððÿ èúçèí åòèðàô åéëÿð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
4. ñèô. âÿ èñ. Ýöìöø, éàõóä àü ìåòàëäàí
Àýàù åòìÿê – õÿáÿðäàð åòìÿê, áèëäèð-
êÿñèëìèø (ïóë). Àü ïóë. – Áèð úèáèìäÿ ÿñýèíà-
ìÿê. Îëìóéà ãîðõóðñóíóç êè, ÿéèëèá úàìààòûí
ñûì, áèð úèáèìäÿ àü ìàíàò; Îëñóí, îëñóí, ãîé
ãóëàüûíà áèð íå÷ÿ ñþç ïû÷ûëäàéàì, áèð íå÷ÿ
÷îõ îëñóí áþéëÿ ëÿççÿòëè ùÿéàò. Ì.ß.Ñàáèð.
ìÿòëÿáëÿðäÿí àýàù åäÿì. Ú.Ìÿììÿä-
5. ñèô. ìÿú. òàð. Ñîâåò ùþêóìÿòè ÿëåéùèíÿ
ãóëóçàäÿ. Çàìàíû åøèêàüàñû èøäÿí àýàù åòäè,
ìöáàðèçÿ åòìèø, ÿêñèíãèëàá÷û, àüãâàðäèéà÷û
áè÷àðÿ õàíûí àéàüûíà éûõûëäû âÿ ýþçëÿðèíèí
ìÿíàñûíäà. Àü ãâàðäèéà. Àü çàáèò. Àü
éàøûíû òþêäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Àýàù ãûëìàã
ãîøóíëàð. // Èñ. ìÿíàñûíäà úÿì øÿêëèíäÿ:
– á à õ àýàù åòìÿê. Äåäèì: úàíà, ìÿíè
ÀÜËÀÐ – àüãâàðäèéà÷ûëàð, ÿêñèíãèëàá÷ûëàð.
àýàù ãûë ñèððè-äÿùàíûíäàí; Äåäè: ìÿçóð òóò,
6. Èñ. ìÿíàñûíäà úÿì øÿêëèíäÿ: ÀÜËÀÐ
åëìè-ìöÿììà àøèêàð îëìàç. Ã.Çàêèð. Àýàù
– ãàðàëàðäàí ôÿðãëè îëàðàã, à÷ûã ðÿíýëè
îëìàã – õÿáÿðäàð îëìàã, áèëìÿê. Øåèð çþâ-
äàìàëàð, éà øàùìàò ôèãóðëàðû.
ãöíäÿí îëìàéàí àýàù; ßùëè-íÿçìè ìÿçÿì-
7. Èñ. ìÿíàñûíäà úÿì øÿêëèíäÿ: ÀÜËÀÐ
ìÿò åéëÿìÿñèí. Ôöçóëè. ßçèç áàøûí ö÷öí îõó
éàçäûüûì; Àýàù îë ùàëûìäàí ýàùáÿýàù
– àü èðãÿ ìÿíñóá îëàíëàð, àâðîïàëûëàð.
ìÿíèì! Ãóðáàíè. Òà îëìàéà êèìñÿ îíäàí
8. ñèô. ìÿú. äàí. Èôðàò, ìöáàëèüÿëè, à÷ûãäàí-
àýàù; Áó øåðè îõóðäó ÿêñÿð îë ìàù. Ìÿñèùè.
à÷ûüà ìÿíàñûíäà. Àü éàëàí. Àü áþùòàí.
– [ßùìÿä:] Àõûðäà áèðúÿ äÿôÿ äåäèì êè,
ÀÝÀÙËÛÃ èñ. Õÿáÿðäàðëûã.
ãàðäàø, áó àü éàëàíû íÿ ö÷öí äåéèðñÿí?
ÀÝÉÍÒ [ëàò.] 1. Áèð èäàðÿ âÿ éà ìöÿñ-
ñèñÿíèí òàïøûðûüû âÿ éà âÿêàëÿòè èëÿ èø ýþðÿí
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Éàëàíäûð! Àü éàëàí! Ãàðà
àäàì, ìöâÿêêèë. Òèúàðÿò àýåíòè. Ìàëèééÿ
áèð ùèéëÿäèð. Ð.Ðçà.
øþáÿñè àýåíòè. Àáóíÿ òîïëàéàí àýåíò.
◊ Àü äöøìÿê – àü ëÿêÿëÿð äöøìÿê, àüàð-
2. Úàñóñ. ×àð õÿôèééÿñè àýåíòëÿðè. Äöøìÿí
ìàüà áàøëàìàã, ÷àëëàøìàüà áàøëàìàã (ñà÷,
àýåíòè. – ..×àð àýåíòèíÿ âÿ áèð úàñóñà éàðà-
ñàããàë). Ýöíäÿ éöç ýÿç äöøÿ àøöôòÿëèê ÿùâàë
øàí ñèôÿòëÿðè áóíóí ìÿñóì âÿ ñÿìèìè ÷þù-
è÷èíÿ; Ãîðõóì îëäóð êè, ñàáàù àü äöøÿ ñàã-
ðÿñèíÿ éàõà áèëìèðäèì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ãàë è÷èíÿ. Ì.Ï.Âàãèô. Àü åëÿìÿê – ùÿääèíè
Àýåíòëÿð ãàéûüû Ãàðàøÿùÿð êþðïöñöíäÿ
àøìàã, èôðàòà âàðìàã. [Çàìàí:] Ëàï áèð áåëÿ
ýþçëÿéèðìèøëÿð. À.Øàèã.
àü åëÿìÿê îëìàç êè! ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀÝÅÍÒËÈÊ èñ. 1. Ìÿðêÿçè áèð èäàðÿ âÿ éà
[Ùåéáÿò:] Úàíûì, áó Õÿëèë äàùà ëàï àü åëÿäè
ìöÿññèñÿíèí éåðëÿðäÿ îëàí øþáÿñè, íöìàéÿí-
êè... Áÿëêÿ àúûüûíäàí åëÿéèð?.. Ì.Ùöñåéí.
äÿëèéè, ìöâÿêêèëëèéè. Äþâëÿò áàíêû àýåíòëèéè.
Àü ýåúÿ(ëÿð) – øèìàëäà èøûã ýåúÿëÿð. [Èëéàñ]
Ñûüîðòà èäàðÿñè àýåíòëèéè.
ãÿëÿìè áàðìàãëàðû àðàñûíäà áÿðê ñûõàðàã,
2. Ãÿçåòëÿð ö÷öí ìÿëóìàò òîïëàìàãëà
ñÿðèí øèìàë àõøàìûíûí, áàøëàíìàãäà îëàí
ìÿøüóë îëàí èäàðÿ. Òåëåãðàô àýåíòëèéè (þç
àü ýåúÿíèí àëàòîðàí èøûüûíäà éàçûðäû. Ìèð
52
ÀÜ
ÀÜÀÚ
Úÿëàë. Àü ýöí ìÿú. – õîøáÿõòëèê, ñÿàäÿò. Àü
Ãóëèéåâ äÿ àòàëàð ñþçö èëÿ úàâàá âåðäè.
ýöí àüàðäàð, ãàðà ýöí ãàðàëäàð. (Àòà. ñþçö).
ß.Ñàäûã.
Õàëûí ãàðàäû, çöëô ãàðà, ýþçëÿðèí ãàðà; Áèð
ÀÜÀ èñ. êþùí. 1. Ùàêèì, èñòèñìàð÷û ñèíèô-
àü ýöí ýþðÿðìè îëàí ìöáòÿëà ñàíà?
ëÿðÿ ìÿíñóá àäàì; ìöëêÿäàð, áÿé, çàäÿýàí.
Ñ.ß.Øèðâàíè. Àü ýöí àüëàìàã – õîøáÿõòëèê
[Êÿíäëè:] Áèç àòà-áàáàäàí àüà ãóëëóüóíäà
àõòàðìàã, ñÿàäÿò àðçóëàìàã. [Ôÿðùàä:] Ìÿ-
îòóðìàüà àäÿò åòìÿìèøèê. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
íèì õåéèðõàùëàðûì ìÿíÿ ýÿëèí ýÿòèðèáëÿð,
2. Êå÷ìèøäÿ ñåéèäëÿðÿ, ðóùàíèëÿðÿ âåðèëÿí
ìÿíÿ àü ýöí àüëàéûáëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ëÿãÿá. // Êå÷ìèøäÿ çèéàëûëàðà ìöðàúèÿò åäÿð-
Àòà îüëóíà áèð àü ýöí àüëàìàã èñòÿéèðäè.
êÿí ñþéëÿíèëèðäè; úÿíàá. // Êå÷ìèøäÿ ìÿíñÿá
Ñ.Ðÿùèìîâ. Àü ýöíÿ ÷ûõìàã – õîøáÿõò
ñàùèáëÿðèíÿ, éàõóä éàøëû âÿ ùþðìÿòëè àäàì-
îëìàã, õîøáÿõò ùÿéàò êå÷èðìÿê, åùòèéàúäàí
ëàðà âåðèëÿí ëÿãÿá (áÿçè àäàìëàðûí àäëàðûíûí
ãóðòàðìàã. [Àüàáÿéèì ãûçûíà:] Ñÿí åëÿ áèëèð-
ÿââÿëèíÿ, éà àõûðûíà ÿëàâÿ îëóíàðäû). Íîâðóç
ñÿí, ÿðÿ ýåäÿí àü ýöíÿ ÷ûõàð?.. ×ÿìÿíçÿ-
Áàùàäûðû ãÿìýèí ýþðöá äåäè: – Àüà, íÿ
ìèíëè. Àü êþìöð – ñó-åëåêòðèê ñòàíñèéà-
ö÷öí ôèêèð åäèðñÿí? Éîõñà ãà÷àãëàðäàí ãîð-
ëàðûíäà åëåêòðèê åíåðæèñèíÿ ÷åâðèëÿí ÷àé
õóðñàí? Í.Íÿðèìàíîâ. [Èñêÿíäÿð:] Äîüðó
ñóëàðûíûí ùÿðÿêÿò ãöââÿñè. Àüà àü, ãàðàéà
äåéèð àüà, îíëàð ùå÷ âàõò þçëÿðèíè áó àüçû-
ãàðà äåìÿê – äöçöíö äåìÿê, ùÿãèãÿòè
áèðÿ ñàëìàçëàð. Í.Âÿçèðîâ. [Íÿúÿô áÿé:]
îëäóüó êèìè äåìÿê. [Ðöñòÿì:] Î êèøè àüà
Àüà Èìàìâåðäè, ùèðñèíè áàñ, ìÿí îíà ãóëàã-
àü, ãàðàéà ãàðà äåéÿí èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àüû
áóðìàñû âåðÿðÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. // äàí.
ãàðàäàí ñå÷ìÿìÿê – éàõøûíû éàìàíäàí
Êå÷ìèøäÿ óøàãëàð àòàëàðûíà äåéÿðäèëÿð.
àéûðà áèëìÿìÿê. Ìåùðè-ðöõñàðûíû äèë ìàùè-
3. Ñàùèá, ñàùèáêàð, éèéÿ, ùàêèì. Áó éåð-
ñÿìàäàí ñå÷ìÿç; Åòèáàðû éîõ îíóí àüû
ëÿðèí àüàñû çÿùìÿòêåøëÿðäèð. – Èíñàí áöòöí
ãàðàäàí ñå÷ìÿç. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àüûíà-áîçóíà
âàðëûüûí àüàñûäûð, ùàêèìèäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
áàõìàìàã – éàõøû-éàìàíûíà áàõìàìàã,
4. ñèô. Ùàêèì, öñòöí. Ïîðòóãàëèéàëûëàð
àéûðä åòìÿìÿê, ùå÷ áèð øåéè íÿçÿðÿ àëìà-
Àíãîëàíû èøüàë åòäèêëÿðè èëê ýöíäÿí .. àüà äèë
ìàã, ùå÷ áèð øåéëÿ ùåñàáëàøìàìàã; íåúÿ
âÿ ìÿùêóì äèë ñèéàñÿòèíè äàð àüàúû âÿ ãûëûíú-
ýÿëäè, óúäàíòóòìà. Áóäó õàùèøëÿðè êèì, áàõ-
ëàðëà ùÿéàòà êå÷èðìÿéÿ áàøëàäûëàð. Ð.Ðçà.
ìàéûá àüû-áîçóíà; Åéëÿéèì ùÿúâ òàìàì
ÀÜÀÁÀÚÛ èñ. äàí. ìÿù. Áþéöê ãàðäàø,
áÿéö ýÿäàâö õàíè. Ã.Çàêèð. Áó ñÿáÿáäÿí
äàéû âÿ áàøãà ãîùóìëàðûí àðâàäëàðûíà ùþð-
[Áöëÿíä] äÿðùàë àüûíà-áîçóíà áàõìàéà-
ìÿò ö÷öí âåðèëÿí àä.
ðàã, .. íèìäÿð öñòöíäÿ îòóðóá éàñòûüà ñþé-
ÀÜÀÚ èñ. 1. Áóäàãëàðû âÿ áÿðê ýþâäÿñè
êÿíäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
îëàí ÷îõèëëèê áèòêè. Àðìóä àüàúû. Ãîç àüàúû.
ÀÜ2 èñ. 1. Àü ðÿíýëè áåç âÿ ñ. ïàð÷à. Êþé-
Àüàú ÿêìÿê. Ãîëëó-áóäàãëû àüàú. – Àüàú áàð
íÿêëèê àü. Ìÿëÿôÿëèê àü. Àüäàí òèêèëìèø êþé-
ýÿòèðäèêúÿ áàøûíû àøàüû äèêÿð. (Àòà. ñþçö).
íÿê. Áèð òîï àü. – Ýöí ÿéèëÿíäÿ Àüúàýèëèí
// Îäóíúàã.
äàðâàçàñûíäàí öçöíÿ íèìäàø áèð àü ÷ÿêèëìèø
2. Àüàúäàí ùàçûðëàíàí òèð, äèðÿê, òàõòà,
óøàã òàáóòó ÷ûõàðäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
øàëáàí âÿ ñ. Òèêèíòè ö÷öí õåéëè àüàú ýÿòèðèë-
2. äàí. Êÿôÿí.
ìèøäèð. Àüàú åùòèéàòû.
ÀÜ3 èñ. Òîð. Äàü ìàðàëû êèìè ñÿðñÿì ýÿçÿí
3. ßëÿ ýþòöðöëÿí ÿñà. ßôñóñ, ãîúàëäûì,
éàð; Àõûð ðàñò ýÿëÿðñÿí ñÿí àüà ãàðøû. Àøûã
àüàúûì äöøäö ÿëèìäÿí; Ñÿä ùåéô úàâàíëûã.
Ôÿòÿëè.
Ì.ß.Ñàáèð. ..Àé-âàé åëÿéÿ-åëÿéÿ âÿ þñêöðÿ-
ÀÜ4 [ÿð.]: àü îëìàã, öçöíÿ àü îëìàã –
þñêöðÿ ðÿíýè ãà÷ìûø áèð êèøè ÿëèíäÿêè àüàúà
èòàÿò åòìÿìÿê, ñþç ãàéòàðìàã, òàáå îëìà-
ñþéêÿíÿ-ñþéêÿíÿ ýèðèð è÷ÿðè. Ú.Ìÿììÿä-
ìàã. [Ýöëñÿíÿì:] Àòàìû äà, õàíûí öçöíÿ àü
ãóëóçàäÿ. // Äÿéÿíÿê, ÷îìàã. Àüàúëà
îëäóüóíà ýþðÿ ö÷ ýöí áóíäàí ãàáàã áîüà-
âóðìàã. ßë àüàúû – éåðèéÿðêÿí äèðÿíìÿê
çûíäàí àñäûëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Òþâáÿ... Åé
ö÷öí ÿëäÿ òóòóëàí àüàú; ÿñà.
ìîëëàíöìàëàð, ñèçÿ àü îëìàüûìà; ×îõ òÿÿñ-
4. êþùí. Òÿõìèíÿí 6-7 êèëîìåòðÿ áÿðàáÿð
ñöô åäèðÿì ñèçäÿí óçàã îëìàüûìà. Ú.Úàááàðëû.
óçóíëóã þë÷öñö. ..Êÿíä èëÿ ïÿëÿíýèí àðàñû
Áþéöéÿ àü îëàíûí ýþçöíÿ àü äöøÿð, – äåéÿ
òÿõìèíÿí áèð àüàú îëàðäû. À.Øàèã.
53
ÀÜÀÚÀÍ
ÀÜÀËÛÃ
◊ Àüàúà äþíìÿê – 1) áÿðêèìÿê, ãóðó-
2. ßëèíäÿ àüàú îëàí. Àüàúëû àäàì. ßëè
ìàã, ñÿðòëÿøìÿê; 2) ùÿðÿêÿòñèç ùàëà ýÿë-
àüàúëû.
ìÿê, ùèññèçëÿøìÿê, ùèññèíè èòèðìÿê. Àüàú-
ÀÜÀÚËÛà èñ. 1. ×îõëó àüàú áèòìèø éåð,
àüàúà ãîéìàã (ýÿëìÿê) – äàëàøìàã, äàâà
ìåøÿëèê éåð. ..Áóðàäàí äþíöá áàõàíäà
åëÿìÿê. Àòà îüóë èëÿ, ãàðäàø ãàðäàø èëÿ êþ÷-
àüàúëûãëàð è÷èíäÿ ãÿðã îëàí êÿíääÿí ùå÷ áèð
ìÿê öñòöíäÿ àüàú-àüàúà ãîéàð âÿ ÷ÿêè-
øåé ýþðìöðñÿí. Ìèð Úÿëàë. Äàðûñãàë áèð äàõ-
øÿðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Óðóã àüàúû – á à õ óðóã.
ìà âàð; Ãàáàüû àüàúëûãäûð. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
ÀÜÀÚÀÍ èñ. êþùí. Àòàéà, éàõóä áþéöéÿ
2. Ñèô. ìÿíàñûíäà. Àüàúëàðû ÷îõ îëàí.
ùþðìÿò âÿ íÿâàçèøëÿ ìöðàúèÿò. Îäóð êè, Ãóð-
Àüàúëûã éåðëÿðäÿ éàüûø ÷îõ éàüàð.
áàí ùÿìèøÿ ôöðñÿò òàïàíäà äåéèðäè êè, àüàúàí,
3. Ñàéëàðëà áÿðàáÿð – á à õ àüàú 4-úö
ãóðáàí îëóì, áåëÿ èøëÿðè åëÿìÿ. È.Ìóñàáÿéîâ.
ìÿíàäà. Ìÿíèì àäÿòèìäèð, áèð éåðäÿ
ÀÜÀÚÀÒÌÀ èñ. êþùí. 1. ßë àüàúû êèìè áèð
äóñòàãõàíà àäû ýÿëÿíäÿ, ýÿðÿê èêè àüàúëûã-
àüàúëà îéíàíûëàí îéóí àäû.
äàí ãà÷àì, éîõ îëàì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
2. Êå÷ìèøäÿ ãîéóí ñàòäûãäà, ñå÷ìÿ îëìà-
ßðÿá ÿìèðè ßáö-Ìöñëèì Äàüûñòàí òàéôàëà-
ñûí äåéÿ, ñöðöíöí è÷èíÿ àüàú àòûá, îíóí áèð
ðûíà áóéóðäó êè, Õÿçÿð òàúèðëÿðèíè øÿùÿðèí áèð
ùèññÿñèíè àéûðìà.
àüàúëûüûíäà ñàõëàéûá àëâåð åòäèêäÿí ñîíðà
ÀÜÀÚÀÉÀÃ èñ. êþùí. ìÿù. 1. Àéàãëàðûíà
ýåðè ãàéòàðñûíëàð. À.Áàêûõàíîâ.
ãàðìàãëû àüàúëàð òàõûá ýÿçÿí îéóíáàç.
4. èñ. ìÿù. Èðè ýöëëö, òèêàíëû áèð îò àäû.
2. Ãûë÷àñû îëìàäûüû ö÷öí àüàúäàí ãàéðûë-
ÀÜÀÚÌÈØÀÐËÀÉÀÍ ñèô. Ìèøàðëà àüàú
ìûø ñöíè àéàãëà ýÿçÿí àäàì; àõñàã.
êÿñÿí, éàõóä àüàúäàí òàõòà êÿñÿí. Àüàúìè-
3. ìÿú. Óçóíäðàç àäàì.
øàðëàéàí çàâîä.
4. çîîë. Ñó êÿíàðûíäà éàøàéàí óçóíàéàã
ÀÜÀÚÎÂÀÍ èñ. çîîë. Àüàú îäóíúàüûíû âÿ
áèð ãóø.
ãàáûüûíû îâóá äåøÿí, ñöðôÿñè îëàí áþúÿê.
ÀÜÀÚÄÅØßÍ, ÀÜÀÚÄßËßÍ èñ. çîîë.
ÀÜÀÚ-ÓÜÀÚ òîï. äàí. Àüàúëàð, áèð øåéèí
Àüàú êîüóøëàðûíäàêû úöúöëÿðëÿ ãèäàëàíàí
àüàúëàðäàí èáàðÿò îëàí ãèñìè. Àíúàã éàüëû
óçóí, ñÿðò äèìäèêëè ãóø. Î íàìÿðääèð, ãîð-
äèëëÿð òþêÿí Ñàðûìñàã îüëóíó íå÷ÿ ýöí ñîí-
õóð ùÿëÿ; Úÿñÿäèíÿ éàõûí ýÿëÿ; Áàëòàñûçäû
ðà ýþðìÿéÿí Ãà÷àã Íÿáè àü ÷àäûðû ñþêöá,
àüàúäÿëÿí... Ïàëûä, ñÿíè êèì éûõäû? Ì.Àðàç.
àüàú-óüàúûíà ãÿäÿð ïþùðÿëèêäÿ ýèçëÿìèøäè.
ÀÜÀÚÄÎÜÐÀÉÀÍ ñèô. Êÿñèëìèø àüàúëàðû
Ñ.Ðÿùèìîâ.
äîüðàìàãëà îíëàðäàí òàõòà-øàëáàí ùàçûðëà-
ÀÜÀÚÂÀÐÈ ñèô. Àüàúàîõøàð, àüàú êèìè.
éàí. Àüàúäîüðàéàí çàâîä.
ÀÜÀÄÀÄÀØ èñ. äàí. ìÿù. Êè÷èê ãàðäàø-
ÀÜÀÚÊßÏßÍßÉÈ èñ. çîîë. Àüàúëàðà
ëàðûí áþéöê ãàðäàøà, éàõóä êå÷ìèøäÿ ýÿëèí-
çèéàí âóðàí êÿïÿíÿéÿ îõøàð úöúö.
ëÿðèí áþéöê ãàéûíëàðûíà ùþðìÿò ö÷öí âåð-
ÀÜÀÚÃÓÐÁÀÜÀÑÛ èñ. çîîë. Ùÿéàòûíûí
äèêëÿðè àä.
÷îõóíó àüàúäà êå÷èðÿí éàøûë ðÿíýëè êè÷èê
ÀÜÀÄÀÉÛ èñ. äàí. ìÿù. Áþéöê äàéûéà
ãóðáàüà.
ùþðìÿò ö÷öí âåðèëÿí àä.
ÀÜÀÚÃÓÐÄÓ èñ. çîîë. Àüàúëàðûí è÷ÿðè-
ÀÜÀßÌÈ èñ. äàí. Áþéöê ÿìèéÿ ùþðìÿò
ñèíäÿ éàøàéàí çÿðÿðâåðèúè (úöúö).
ö÷öí âåðèëÿí àä.
ÀÜÀÚËÀÌÀÃ ô. Àüàúëà âóðìàã.
ÀÜÀËÀÍÌÀ “Àüàëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÀÜÀÚËÀØÌÀ1 “Àüàúëàøìàã1”äàí ô.èñ.
ÀÜÀËÀÍÌÀÃ ô. 1. Ãåéðè-ãàíóíè éîëëà
ÀÜÀÚËÀØÌÀ2 “Àüàúëàøìàã2”äàí ô.èñ.
ñàùèá îëìàã, éèéÿëÿíìÿê, ÿëèíÿ êå÷èðìÿê,
ÀÜÀÚËÀØÌÀÃ1 ãàðø. Áèð-áèðèíè àüàúëà
çÿáò åòìÿê.
âóðìàã, àüàúëà âóðóøìàã.
2. äàí. Þçöíö àüà êèìè ýþñòÿðìÿê, ëîâüà-
ÀÜÀÚËÀØÌÀÃ2 ô. Àüàú êèìè áÿðêèìÿê,
ëàíìàã. Îíà áàõ, íÿ àüàëàíûð.
ñÿðòëÿøìÿê. [Áèòêèíèí] òîõóìëàðû éåòèøÿíäÿ
ÀÜÀËÛÃ èñ. 1. Ùàêèìèééÿò, ùþêìðàíëûã.
ãîçàëàðû àüàúëàøûð âÿ éà ýèëÿìåéâÿ øÿêëèíè
// Áþéöêëöê, áàø÷ûëûã. Àüàëûã åòìÿê –
àëàðàã ÿòëÿíèð. Ù.Ãÿäèðîâ.
ùàêèìèééÿò ñöðìÿê, ùþêìðàíëûã åòìÿê. Ùÿð
ÀÜÀÚËÛ ñèô. 1. Àüàúû îëàí, àüàúû ÷îõ îëàí.
ÿëè ñèëàù òóòàí àëÿìÿ àüàëûã åòìÿê èñòÿéèðäè.
Àüàúëû éåð. Àüàúëû äÿðÿ.
Ìèð Úÿëàë. // Öñòöíëöê, íöôóç.
54
ÀÜÀÍßÍß
ÀÜÀÐÌÛØ
2. êþùí. Àüàéà (áÿéÿ, ìöëêÿäàðà) ìÿõ-
ÀÜÀÐÛØÌÀÃ ô. 1. Àüàðìàã, ýþðöíìÿê
ñóñ ìöëê, åâ, ñó, ìåøÿ, ùåéâàí âÿ ñ. [Àéðûì
(÷îõëó àü øåé ùàããûíäà); àüàðìàüà áàøëà-
ãûçû:] Èêèìèç äÿ úàâàí èäèê .. áó ÷îáàí èäè,
ìàã. Äÿìèð éîëóíäàí î éàíà .. ãàìûøëûãëàð
ìÿí äÿ àüàëûüûí èíÿêëÿðèíè ñàüàð, éàü-ïåí-
àðàñûíäà áàëàúà ýþëìÿ÷ÿëÿð àüàðûøûðäû.
äèðèíè òóòàðäûì. À.Øàèã. Ïèðè êèøèíèí äàõìàñû
Ì.Ùöñåéí. Öôöã éàâàø-éàâàø àüàðûøûðäû;
àüàëûüûí áþéöê ìåéâÿ áàüûíûí è÷èíäÿ èäè.
Òàðëàäà ö÷ äÿñòÿ ãûç éàðûøûðäû. Ñ.Âóðüóí.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
2. Á à õ àüàðìàã 7-úè ìÿíàäà.
ÀÜÀÍßÍß èñ. äàí. Àèëÿíèí àüáèð÷ÿéèíÿ,
ÀÜÀÐÌÀ “Àüàðìàã”äàí ô.èñ.
ùþðìÿòëè ãàäûíà âåðèëÿí àä.
ÀÜÀÐÌÀÃ ô. 1. Àü îëìàã, àü ðÿíý àëìàã.
ÀÜÀÏÏÀÃ ñèô. Òàìàìèëÿ àü, ëàï àü. Àüàï-
Äèâàðëàð ÿùÿíýëÿíÿíäÿí ñîíðà éàõøû àüàðäû.
ïàã ãàð êèìè. Àüàïïàã ñöä êèìè. Àüàïïàã
Êÿòàí éóéóëäóãúà àüàðàð.
êþéíÿê. Àüàïïàã ñöôðÿ. – Àüàïïàã éîëëàðäàí
2. Ãàðëà þðòöëìÿê, ãàð áàñìàã. Ãàð áàñìûø
åëÿ áèë áó àí; Àü ìÿðúàí òàõûáäûð äàüëàð
âÿ àüàðûá ýåäÿí ÷þëëÿðäÿí âÿ òÿïÿëÿðäÿí
áîéíóíà. Á.Âàùàáçàäÿ. Áàúàäàí áóðóëà-
áàøãà áèð øåé ýþçÿ äÿéìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
áóðóëà ãàëõûð; òÿçÿ ãàð êèìè àüàïïàã òöñòö.
Àüàðûáäûð äöçëÿð, ÷þëëÿð; Áóç áàüëàéûá ÷àé-
Ð.Ðçà.// Çÿðô ìÿíàñûíäà. Àðòûã Àé àüàïïàã
ëàð, ýþëëÿð. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
àüàðûá ñþíìÿêäÿ èäè. Ñ.Ðÿùìàí. ßôðóç áàúû
3. Ýþðöíìÿê, þç àüëûüû èëÿ íÿçÿðÿ ÷àðï-
àüàïïàã àüàðìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìàã (àü øåé ùàããûíäà). Äàüëàðûí áàøû
ÀÜÀÐÀÍ ô.ñèô. 1. Óçàãäàí ýþðöíÿí, ïàð-
àüàðûð. Óçàãäàí áèð øåé àüàðûð. – Ñàäÿ èçëÿð
ëàéàí (àü øåé ùàããûíäà). [Úàùàíäàð àüà]
áåëÿ éîõ äàøëàðäà; Àü äóìàíëàð àüàðûð ãàø-
Øàùíèýàðûí àüàðàí ïàëòàðûíäàí áàøãà ùå÷
ëàðäà. Ñ.Âóðüóí.
íÿ ýþðìöðäö. È.Øûõëû.
4. Éóéóëóá òÿìèçëÿíìÿê, ñèëèíèá òÿìèç-
2. Ðÿíýè òåç ñîëàí. Àüàðàí ïàð÷à.
ëÿíìÿê, ïàðûëäàìàã, ðÿíýè à÷ûëìàã. ×ÿíýÿë-
ÀÜÀÐÀÍÒÛ èñ. Ñöääÿí ùàçûðëàíàí ìÿù-
áû÷àãëàð ñöðòöëäöêäÿí ñîíðà àüàðäû.
ñóëëàð (ãàòûã, ãàéìàã, ïåíäèð âÿ ñ.). Áóðàíûí
5. Ñà÷ âÿ ñàããàëà äÿí äöøìÿê; ÷àëëàøìàã.
.. àüàðàíòû ñàòàí áàçàðëàðû áàøãà øÿùÿðëÿðÿ
Áàøû àüàðìàã. Ñàããàëû àüàðìàã. – Àüàðäû
ýþðÿ ãàéÿò çÿíýèí èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áàõ,
ìóéè-ñÿð, ãÿääèí õÿì îëäó, òàãÿòèí ýåòäè;
îäóð, òþâëÿäÿêè ñàðû äöéÿíè äÿ .. ùþêóìÿ-
Ñÿíÿ ëàéèã äåéèë, Ñåééèä, áåëÿ ìÿøóãÿáàç
òèìèç âåðèá. Ñàáàù, áèðèñè ýöí óøàãëàðûí àüà-
îëìàã. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ðàíòûñû äà ÷ûõàúàãäûð. Ìèð Úÿëàë. Äàéàíäûã-
6. Ðÿíýè ýåòìÿê, ñîëìàã, áîçàðìàã.
ëàðû àüàðàíòû ùàçûðëàíàí .. äÿùëèç êèìè áèð
Ïàð÷à éóéóëàí êèìè àüàðäû. Ýöíäÿí ïàëòà-
éåðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ðûì àüàðäû.
ÀÜÀÐÄÛÚÛ ñèô. âÿ èñ. 1. Àüàðòìàãëà ìÿø-
7. À÷ûëìàüà áàøëàìàã; äàí éåðè ñþêöë-
üóë îëàí.
ìÿê, èøûãëàíìàã. Ýþçö öôöãÿ ñàòàøàíäà
2. Àüàðòìàüà éàðàéàí. Àüàðäûúû ìÿùëóë.
ñÿìàíûí àüàðäûüûíû ùèññ åòäè. Ìèð Úÿëàë. Øÿðã
ÀÜÀÐÄÛËÌÀ “Àüàðäûëìàã”äàí ô.èñ.
öôöãëÿðè àüàðìàüà áàøëàéûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÜÀÐÄÛËÌÀÃ
ìÿúù. 1. Àü ðÿíýÿ
8. Èðèíëÿéèá éåòèøìÿê (éàðà, ÷èáàí).
áîéàäûëìàã, àü ðÿíý ÷ÿêèëìÿê, ñöðòöëìÿê.
9. Éåòèøèá âàõòû þòìÿê. ..Ýþìýþé îëàí áèð
Áàéðàì ö÷öí åâëÿðèí äèâàðëàðû àüàðäûëäû.
òàõûë, ýþðöðñÿí áèð ýöí ÷àëëàéûá, áèð ýöí àüà-
2. Öçö êþ÷öðöëìÿê, òÿìèç éàçûëìàã.
ðûð, âàüàíûéûð, áèð àçäàí òþêöëöð, ÷öðöéöð.
Ïðîòîêîëëàðûí öçö àüàðäûëìûøäûð.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÜÀÐÄÛËÌÛØ ô.ñèô. 1. Öçöíÿ àü ðÿíý
10. ìÿú. Öçöíöí ðÿíýè ãà÷ìàã (ãîðõóäàí).
(ÿùÿíý) ÷ÿêèëìèø, àü ðÿíýÿ áîéàäûëìûø.
Ñÿðäàð Ðÿøèäèí öçö ãûçàðûð âÿ éåíÿ äÿ àüà-
Äèâàðëàðû àüàðäûëìûø îòàüûí êöíúëÿðè õûðäà
ðûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äþøÿìÿëÿðëÿ äþøÿíÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
ÀÜÀÐÌÛØ ô.ñèô. 1. Àü îëìóø, òàìàìèëÿ
2. Ñîëäóðóëìóø.
÷àëëàøìûø. Àüàðìûø áàø, ñàããàë. – Ýÿëäèéåâ
3. Ñöðòöëöá òÿìèçëÿíìèø, ñöðòöëöá ïàðûë-
íÿçÿðèíè êèøèíèí àüàðìûø ñà÷ëàðûíà ñàëìûøäû.
äàäûëìûø. // Ãàëàéëàíìûø. Àüàðäûëìûø ãàçàí÷à.
Ìèð Úÿëàë.
55
ÀÜÀÐÒÄÛÐÌÀ
ÀÜÁßÍÈÇ
2. Áîçàðìûø, ñîëìóø, ðÿíýè äþíìöø, ðÿíýè
[Òàïäûã] ãàøëàðûíû ÷àòûá ôèêèðëÿøäè: “Éàõøû,
÷åâðèëìèø. Àüàðìûø ïàð÷à.
âóðñàì, äåéÿúÿêëÿð “Àùà, îüðó ñÿíñÿí êè?”
ÀÜÀÐÒÄÛÐÌÀ “Àüàðòäûðìàã”äàí ô.èñ.
Éîõ, à÷ûá-àüàðòìàã ëàçûì äåéèë..” Ìèð Úÿëàë.
ÀÜÀÐÒÄÛÐÌÀà “Àüàðòìàã”äàí èúá.
6. Áèð ñûðà èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã ìöðÿêêÿá
Äèâàðëàðû àüàðòäûðìàã. – [Åâèí ãàäûíëàðû]
ôåèë âÿ èôàäÿëÿð äöçÿëäèëèð; ìÿñ.: áàø àüàðò-
ìèñ ãàá-ãàúàüû ãàëàé÷ûéà ýþíäÿðèá àüàðò-
ìàã, äèøëÿðèíè àüàðòìàã, ýþç(öíö) àüàðòìàã,
äûðàð, ñàõñû ãàá-ãàúàüû ãóéó öñòÿ òþêöá ..
öçöíö àüàðòìàã.
ïàê åäÿðäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè.
ÀÜÀÉÀÍÀ ñèô. âÿ çÿðô 1. Àüà êèìè, ñàé-
ÀÜÀÐÒÛ èñ. 1. Á à õ àüàðàíòû. [Ñÿôÿð:] Áó
ìàçúàñûíà, àìèðàíÿ. ..Ùàúûíûí àüàéàíà ñÿñè
èíäèêè èíÿéè Àüäàìäàí ýÿòèðìèøÿì. Êÿíääÿ
äàùà äà óúàäàí åøèäèëäè: – Ùàçûðëà ãûçû, úöìÿ
áþéöìöø àäàìûã, àüàðòûñûç äîëàíìàã îëìóð.
ýöíö ýÿëÿúÿéÿì. Ìèð Úÿëàë.
×ÿìÿíçÿìèíëè. [Àëìóðàä:] Ãàëäû àüàðòû
2. ìÿú. Àüà êèìè, ÷îõ éàõøû. Áó ìÿâàúèáÿ
ìÿñÿëÿñè, î áàðÿäÿ Ãûçõàíûìûí éàõàñûíäàí
Õÿëèë íÿèíêè àüàéàíà äîëàíûðäû, ùÿòòà áèð-èêè
éàïûø, áó, àðâàä èøèäèð. È.ßôÿíäèéåâ.
éöç ìàíàòàäÿê äÿ ïóë úÿì åäèá, Àüàùöñåéíÿ
2. Óçàãäàí ýþðöíÿí àü øåé. Óçàãäàí ýþ-
òàïøûðûüà âåðìèøäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
çöìÿ áèð àüàðòû ýþðöíöð.
3. êþùí. Àëèúÿíàá. Àüàéàíà ùÿðÿêÿò.
3. êþùí. Êèðøàí. Áèð ÿëäÿ àüàðòû, áèðèíäÿ
ÀÜÀÇ [ôàðñ.]: àüàç åòìÿê êþùí. – áàøëà-
äàðàã; Äàðàíûð öñòöíäÿ ìóéó ÷åøìÿíèí.
ìàã. Íÿ òàëåäèð áó êèì, àëÿìäÿ àüàç åòìÿäèì
(Ãîøìà).
áèð èø. Ôöçóëè. Ýöíäÿ áèð øÿáÿäÿ àüàç åòäèí;
ÀÜÀÐÒÌÀ 1. “Àüàðòìàã”äàí ô.èñ.
×îõ îëàí ëöòôö áèçÿ àç åòäèí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
2. ìÿù. ×ÿëòèéè äèíýäÿ äþéöá ãàáûãäàí
ÀÜÁÀÜÛÐ á à õ àüúèéÿð.
÷ûõàðòäûãäàí ñîíðà ùàñèë îëàí äöéö.
ÀÜÁÀËÛÃ èñ. çîîë. Íÿðÿ áàëûüû ñèíôèíäÿí
3. Öçö òÿìèç êþ÷öðöëìöø éàçû.
îëàí ÷îõ èðè áàëûã. Àçÿðáàéúàí áàëûã÷ûëàðû
◊ Ýþç àüàðòìàñû âåðìÿê – á à õ ýþç.
Õÿçÿð ñóëàðûíäàí ãûçûëáàëûã, àüáàëûã, íÿðÿ,
ÀÜÀÐÒÌÀÃ ô. 1. Àü ðÿíýÿ áîéàìàã, àü
÷ÿêè, õÿøÿì âÿ ñóô áàëûãëàðû êèìè ãèéìÿòëè
ðÿíý ÷ÿêìÿê. Äèâàðëàðû àüàðòìàã. Òàâàíû
áàëûãëàð òóòóðëàð.
àüàðòìàã. Êÿòàí òóôëèëÿðè àüàðòìàã. // Àü
ÀÜÁÀØ 1. ñèô. Áàøû àü, áàøû (ñà÷ëàðû) àüàð-
øåéÿ ñöðòöá áàòûðìàã. Öñò-áàøûíû äèâàðà
ìûø. Àüáàø êèøè. Àüáàø àðâàä. – Ãîúà, ýþäÿê
ñöðòöá àüàðòìàã.
âÿ àüáàø ïðîôåññîð äÿðñ äåéèðäè. Ìèð Úÿëàë.
2. Ñîëäóðìàã, ðÿíýèíè ãà÷ûðòìàã. Ýöíöí
2. èñ. êþùí. Áàøû ÿììàìÿëè, ìîëëà, àõóíä.
àëòûíäà ÷îõ ýÿçèá ïàëòàðûíû àüàðòìàã.
Ùþêìäèð ùàêèìÿ, òà ùþêì åäÿ ôÿððàø àðà-
3. Ñöðòöá òÿìèçëÿìÿê, ñèëèá òÿìèçëÿìÿê,
ñûíäà; Áþëÿëÿð éàü-áàëû ôÿððàø èëÿ àüáàø
ïàñûíû à÷ìàã, ñöðòöá ïàðûëäàòìàã. // Ãàëàé-
àðàñûíäà. Øÿùðèéàð. [Òàùèðçàäÿ:] Íÿ åòìÿëè,
ëàìàã. Ãàçàíû àüàðòìàã. // Òÿìèçëÿéèá
ìåéäàíû áó àüáàøëàðà òÿðê åäèá ýåòìÿëèìè,
äöçÿëòìÿê, ãàéäàéà ñàëìàã. [Ñàôî] ùÿìèøÿ
áó ìåéäàíà éîë òàïìàëûìû? Ìèð Úÿëàë.
Àëî èëÿ áèðëèêäÿ .. òàõûë ÿêèð, áàëàúà õûðìàíû
ÀÜÁÀØËÛ á à õ àüáàø 1-úè ìÿíàäà. [Ñÿò-
àüàðäûð, ñîéóã àéëàð äöøìÿäÿí .. äîëàíûá
òàð:] Åéáè éîõ, áèç äÿ î àüáàøëàðûí ãàáàüûíà
êÿñá åòìÿéÿ áàøëàéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
áàøãà àüáàøëûëàðû ÷ûõàðàðûã.. Ï.Ìàêóëó.
4. Öçöíö êþ÷öðìÿê, òÿìèç éàçìàã. Âåð-
ÀÜÁßÕÒ ñèô. äàí. Õîøáÿõò, áÿõòëè, õîø-
äèéåâ ìÿðóçÿñèíèí öçöíö îí áèð äÿôÿ àüàðòäû,
áÿõòëèéÿ ÷ûõìûø. Ýöëïÿðè ñàòûëû ñó èëÿ äîë-
éåíÿ öðÿéè ãûçìàäû. Ìèð Úÿëàë.
äóðóá, Ìÿøÿäè Ïöñòÿ áàúûíûí áàøûíà òþêÿðäè.
5. ìÿú. Àøêàð åòìÿê, à÷ûá äåìÿê, öñòöíö
Ìÿøÿäè Ïöñòÿ áàúû ñþçö òÿçÿëÿéÿðäè: – Àüáÿõò
à÷ìàã, èôøà åòìÿê, öçÿ âóðìàã (áÿçÿí “à÷ûá-
îëàñàí! Àëëàù ñÿíÿ áèð ùàëàë ñöä ÿììèø éåòèð-
àüàðòìàã” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð). [Ìÿììÿäâÿëè:]
ñèí. Ù.Ñàðàáñêè.
..Éîëà äöøäöì, ýþðäöì ñîâãàòûìûí ÷îõó ýå-
ÀÜÁßÍÈÇ ñèô. 1. Öçö àü, ñèôÿòè àü. Àüáÿíèç
äèáäèð, áèëìÿäèì ìîòàëû êèì àïàðäû, éàü íåúÿ
óøàã. Àüáÿíèç ãûç. – Àüáÿíèç .. îüëàí óøàüû
îëäó, ãàéìàüû êèì éåäè.. Ùå÷ à÷ûá-àüàðäà äà
÷ÿïèø êèìè ñÿêèäÿí àòûëûá ãàïûéà òÿðÿô ýÿëäè.
áèëìÿäèì. Í.Âÿçèðîâ. Áèðè ñÿáÿáñèç àüëàð; Áèðè
Ìèð Úÿëàë.
áÿðê éûõûëàíäà öçÿ âóðìàç, àüàðòìàç. Ð.Ðçà.
2. Àðûã, çÿèô, ñîëüóí ñèôÿòëè.
56
ÀÜÁÈÐ×ßÊ
ÀÜÝÖÍ(ËÖ)
ÀÜÁÈÐ×ßÊ 1. ñèô. Ñà÷û àüàðìûø éàøëû,
ÀÜÚÀÃÀÉÛÍ èñ. áîò. Ìþùêÿì îäóíúàãëû,
ãîúà, ùþðìÿòëè (ãàäûí ùàããûíäà). [Ôàòìà
ãîëëó-áóäàãëû ìåøÿ àüàúû. Áèð àç èðÿëèäÿ ãîøà
õàíûì:] Ìÿíè áó àüáèð÷ÿê âàõòûìäà îüðó åé-
áèòìèø áèð úöò àüúàãàéûí àüàúû èêè àü ñöòóí
ëÿéèð. Í.Âÿçèðîâ. Áèð àç ñîíðà Âàãèôèí åâèíäÿ
êèìè ýþéÿ óúàëìûøäûð.. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
îëàí àüáèð÷ÿê ãàäûí .. ÷ûõäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÀÜÚÀÃÀÉÛÍËÛà èñ. ×îõëó àüúàãàéûí
Ýþçöíäÿ êàèíàò áàøãàäûð áöòöí; Ýÿíúëèêäÿí
àüàúû áèòÿí éåð, àüúàãàéûí ìåøÿñè.
çþâã àëûð àüáèð÷ÿê ãàðû. Ñ.Âóðüóí.
ÀÜÚÀÃÎÂÀÃ èñ. áîò. Éàøûëëàøäûðìà âÿ
2. èñ. ìÿú. Äöíéàýþðìöø, òÿúðöáÿëè ãàäûí,
òèêèíòè èøëÿðèíäÿ èøëÿäèëÿí àüàú íþâö.
éàøëû ãàäûí. Òöêÿçáàíûí áó úöð ùÿðÿêÿòëÿ-
ÀÜÚÀËÛ ñèô. 1. êþùí. Ïóëëó, äþâëÿòëè, çÿíýèí.
ðèíÿ ýþðÿ êÿíäèí àüñàããàëëàðû îíóí ÿðèíè âÿ
2. Öçÿðèíäÿ àüúà îëàí, ïóëëó. Àüúàëû áàëûã.
àòàñûíû ÷îõ òþùìÿò åäèðäèëÿð âÿ àüáèð÷ÿêëÿð
ÀÜÚÀËÛÃ èñ. Èíñàíäà âÿ ùåéâàíäà ïèã-
äÿ îíó þç àðàëàðûíà ãîéìàçäûëàð. Á.Òàëûáëû.
ìåíòñèçëèê íÿòèúÿñèíäÿ ñà÷ûí, òöêöí, äÿðèíèí
[Øÿðÿáàíû:] Ñàáàùëàðû, äåìÿëè êè, ÿë ãàëäûðûá
ãåéðè-íîðìàë àüàðìàñû; àëáèíèçì.
è÷èìèçäÿí áèð àüáèð÷ÿéè ñå÷èá èø áàøûíà
ÀÜÚÀÌÀÒÀÍ á à õ àüìàòàí.
ãîéñàã, ãîéàðûã. Ìèð Úÿëàë. // Åâèí, àèëÿíèí
ÀÜÚÀÌÀÉÀ á à õ àüìàéà.
ÿí éàøëû âÿ ùþðìÿòëè ãàäûíû. Àíúàã Ìÿðéÿ-
ÀÜÚÀÑÛÇ ñèô. Öçÿðèíäÿ àüúà (ïóë) îëìà-
ìèí àòà-àíàñû îüëàí òÿðÿôèíäÿí, áèð àüñàã-
éàí. Àüúàñûç áàëûã.
ãàëûí âÿ éà áèð àüáèð÷ÿéèí èøòèðàê åòìÿñèíè
ÀÜÚÀÂÀÇ(À) ñèô. ìÿù. Àðûã, ðÿíýè ñîë-
òÿëÿá åäèðëÿðäè. Á.Òàëûáëû. Åâèí àüáèð÷ÿéè
ìóø, õÿñòÿ, çÿèô.
Íóáàð .. òöíäìÿçàú, äàðýþç âÿ äåéèíýÿí áèð
ÀÜÚÈÉßÐ ñèô. Ãîðõàã, úÿñàðÿòñèç, öðÿê-
ãàðû èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñèç, àúèç. Àüúèéÿð àäàì. – [Ìÿùÿððÿì:] Ñÿí
íÿ àüúèéÿð àäàìñàí, Ôÿðùàä, ãîé áèð òàìàøà
ÀÜÁÈÐ×ßÊËÈ á à õ àüáèð÷ÿê 1-úè ìÿ-
åäÿê, ýþðÿê Ñÿàäÿò õàíûìûí ðóùè-ðÿâàíû íåúÿ
íàäà. Íÿçÿð éåòèð éóðäóìóçà, ìèí áöñàò âàð,
îüëàíäûð. Í.Âÿçèðîâ.
úÿëàë âàð; Òîé ïàëòàðû ýåéèíìèøäèð àüáèð÷ÿêëè
ÀÜÚÈÉßÐËÈÊ èñ. Ãîðõàãëûã, úÿñàðÿòñèçëèê,
ãàðûëàð. Ñ.Âóðüóí. Øÿùÿð òóòìóð èçäèùàìû;
öðÿêñèçëèê, àúèçëèê. [Êÿéàí:] Çÿðÿð éîõäóð,
Êö÷ÿëÿðÿ ÷ûõûá ùàìû: Úàâàí îüëàí, êè÷èê
Ãóëàì, àüúèéÿðëèêäÿí àüñà÷ îëìàã éàõøûäûð!
óøàã; Àüáèð÷ÿêëè ãîúà àíà. Ç.Õÿëèë.
ß.ßáöëùÿñÿí.
ÀÜÁÈÐ×ßÊËÈÊ èñ. äàí. Áþéöêëöê, áàø-
ÀÜÄÀØ èñ. 1. Òàáàøèð.
÷ûëûã (ãàäûí ùàããûíäà). Ñÿáà éîðüàí-äþøÿéÿ
2. Òèêèíòèäÿ èñòèôàäÿ åäèëÿí äàø íþâö. Ñîí-
äöøäöéöíäÿí, Ãàðàõàíûí àðâàäû åâèí àüáèð-
ðàëàð .. áèð àüäàø éîíàíà øàýèðä îëäóì; äàø
÷ÿêëèéèíè þç ÿëèíÿ àëäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
éîíà-éîíà øèêÿñòÿ îõóéàðäûì. Ù.Ñàðàáñêè.
ÀÜÚÀ èñ. 1. êþùí. Ïóë. Êöðÿ âÿ Ìèñýèíúÿ
ÀÜÄßÐÈËÈ ñèô. âÿ èñ. Äÿðèñèíèí ðÿíýè àü
òàéôàñûíäàí îí äþðä ìèí áàòìàí áóüäà âÿ
îëàí (àäàì).
ãûðõ ìèí äèðùÿì àüúà .. àëûíûá àíáàðëàðà âÿ
ÀÜÄÈØ èñ. çîîë. Ìÿìÿëèëÿðèí úöúöéåéÿí-
õÿçèíÿéÿ éåòèøèðäè. “Äÿðáÿíäíàìÿ”. Áèçèì
ëÿð äÿñòÿñèíÿ ìÿíñóá, åâ ñè÷àíûíäàí êè÷èê
äÿ áîëëóúà àüúàìûç îëàð; Ãàïûìûç, áàüûìûç,
ùåéâàí.
áàü÷àìûç îëàð. Ñ.Âóðüóí. Ñèìóçÿð äèëÿäèì,
ÀÜÝÞÇ ñèô. äàí. 1. Ãîðõàã, úÿñàðÿòñèç,
àüúà âåðìÿäè. Î.Ñàðûâÿëëè.
àüúèéÿð.
2. Áÿçè áàëûãëàðûí öçÿðèíäÿêè ïàðëàã ñÿäÿô
2. ìÿú. Øèääÿòëè, ãàðëû, ýåúÿ-ýöíäöç ãàð
êèìè ïÿðÿêëÿð; ïóëúóã. Ãóìóí öçÿðèíÿ ñÿ-
éàüàí. Ãàáàãäàí äà àüýþç ãûø ýÿëèðäè.
ðèëìèø áàëûãëàð, þç àüúàëàðûíû ïàðûëäàäà-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ïàðûëäàäà .. ÷àïàëàéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÜÝÞÇËÖÊ èñ. äàí. Ãîðõàãëûã, úÿñàðÿò-
ÀÜÚÀÃÀÍÀÄ èñ. Áÿçè íþâëÿðè ãûçäûðìà
ñèçëèê, àüúèéÿðëèê.
(ìàëéàðèéà) õÿñòÿëèéè òþðÿäÿí ìèë÷ÿéÿîõøàð
ÀÜÝÖÍ(ËÖ) ñèô. äàí. Õîøáÿõò. Àüýöíëö
ñàíúàí úöúö; äèòäèëè, ùöíö, ìûüìûüà. Àüúà-
îëìàã – õîøáÿõò îëìàã. [Êè÷èêáÿéèì
ãàíàäëà ìöáàðèçÿ. – Èñòè àäàìû òàãÿòäÿí
Ìÿììÿä áÿéÿ äåäè:] Àüýöíëö îëìóø, ìÿíè
ñàëûð, àüúàãàíàäëàð éàøàìàüà âÿ èøëÿìÿéÿ
áó éàøûìäà ýþð ýÿòèðèá ùàðàëàðà ÷ûõàðûðñàí.
èìêàí âåðìèðäè. ß.Ñàäûã.
×ÿìÿíçÿìèíëè.
57
ÀÜÛ
ÀÜÛË
ÀÜÛ1 èñ. 1. Çÿùÿð. Àøèãÿ âÿôàëû áèð ùÿìäÿì
◊ Àüûë äÿðéàñû – ÷îõ àüûëëû, ÷îõ áèëèêëè,
ýÿðÿê; Ùÿìäÿìñèç áàë éåñÿ, îíà àüûäûð.
äÿðèí ìÿëóìàòëû (áÿçÿí çàðàôàò âÿ èñòåùçà
Ì.Ï.Âàãèô. Ìÿíè áèð ìÿñò ãûë, ñàãè, àìàí åé
èëÿ äåéèëèð). Àüûë äèøè – á à õ äèø. Àüûë åëÿìÿê
ýþçëÿðèí éàüû; Øÿðàáûí éîõ, ýÿòèð àüû, ãóëà-
– áàø èøëÿòìÿê, ôèêèðëÿøìÿê, äöøöíìÿê,
üûí íèéÿ êàð îëìóø? Íÿáàòè. Ìÿúíóí êèìè
ìöëàùèçÿ åòìÿê, ôèêèðëÿøèá áèð éîë òàïìàã.
ýÿçäèì ñÿùðàíû, äàüû; Ôÿëÿê øÿðáÿòèìè åéëÿäè
Àüûëëû àüûë åéëÿéèíúÿ, äÿëè âóðäó Êöðö êå÷äè.
àüû. Àøûã Êÿðÿì. Àüûéà äöøìÿê – çÿùÿðëè
(Àòà. ñþçö). Àüûë þéðÿíìÿê – áàøãàñûíäàí
áèð øåé éåéèá çÿùÿðëÿíìÿê. Àüûéà ñàëìàã –
áèëèê âÿ òÿúðöáÿ ÿõç åòìÿê, èáðÿò ýþòöðìÿê,
ùåéâàíû çÿùÿðëè îò îëàí éåðäÿ îòàðìàã;
èáðÿò äÿðñè àëìàã. Àüûë þéðÿòìÿê – éîë
èíñàíà âÿ éà ùåéâàíà çÿùÿðëè øåé éåäèðìÿê,
ýþñòÿðìÿê, èø þéðÿòìÿê, íÿñèùÿò âåðìÿê.
éà è÷äèðìÿê.
Ùÿð èø àäàìà áèð àüûë þéðÿäèð. (Àòà. ñþçö).
2. ìÿú. ×îõ àúû øåé ùàããûíäà; çÿããóì.
Àüûë âåðìÿê – áàøûíà àüûë ãîéìàã, þéöä
Àüçûì î ãÿäÿð àúûäûð êè, åëÿ áèë àüû éåìèøÿì.
âåðìÿê, éîë ýþñòÿðìÿê, ïèñ éîëäàí óçàãëàø-
◊ Èëàíà àüû âåðÿí – á à õ èëàí.
äûðìàã. Àüûë-àüûëà âåðìÿê – áèð éåðäÿ îòó-
ÀÜÛ2 èñ. Êþùíÿ ìÿèøÿòäÿ: àðâàäëàðûí þëö
ðóá äöøöíìÿê, ôèêèðëÿøìÿê, ìÿñëÿùÿòëÿø-
öñòöíäÿ, éàñäà àâàçëà ñþéëÿäèêëÿðè éàíûãëû
ìÿê. Àüûëäàí êàñûá (êÿì, íàãèñ) – àõìàã,
ñþçëÿð. È÷ÿðèäÿí àüû ñÿñè ýÿëèðäè. ×ÿìÿíçÿ-
ýèú, àüëû àç, çåùíè úÿùÿòäÿí àç èíêèøàô åòìèø.
ìèíëè. Àüû äåìÿê (îõóìàã, ÷ÿêìÿê,
Åù, àé ÿìèîüëó, ñÿí äÿ ìÿíäÿí áåøáåòÿð àüûë-
òóòìàã) – 1) þëöíöí öñòöíäÿ àüûç à÷ûá
äàí êàñûáñàí, ùà! Ì.Ùöñåéí. Àüëà áàòìàã
àüëàìàã. Ãîúà àðâàäëàð àüëàøìà ãóðóá,
(éàòìàã) – èíàíà áèëìÿê, ìöìêöí ùåñàá
àüû îõóìàã èñòÿäèëÿð. Ì.Ùöñåéí. Çàâàëëû àíà!
åòìÿê, èíàíìàã. Àíàñûíûí ñþçëÿðè Äèëàðÿíèí
Ùÿëÿ úÿìäÿêëÿðè ñîéóìàéàí áàëàëàðû öñòöíÿ
àüëûíà áàòäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Äîêòîðóí ñþçö
äþøÿíèá àüû ÷ÿêèð. ß.ßáöëùÿñÿí; 2) ìÿú.
àüëûìà áàòäû. Ìèð Úÿëàë. [Áÿøèð:] Ìÿñëÿùÿòèí
ôÿüàí åòìÿê, ôÿðéàä åòìÿê. Åëÿ áèë àüàúëàð
áÿä äåéèë, àüëûìà éàòûð, àíàì äà ìÿíè ðàùàò
äèëëÿíèá àüëàøäû, áöëáöë äÿ þç ôÿüàíû èëÿ
ãîéìóð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Àüëà ÷àòìàã – àíëàéà
îíëàðà àüû òóòäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
áèëìÿê, äöøöíÿ áèëìÿê, äÿðê åäÿ áèëìÿê.
ÀÜÛ×Û èñ. Êþùíÿ ìÿèøÿòäÿ: àüëàøìà
Àüëà ñûüìàã – èíàíûëà áèëìÿê, ìöìêöí
çàìàíû àüû ñþéëÿéÿí, þëöíö îõøàéûá àüëàéàí
îëìàã. Àüëû àçìàã – 1) äÿëè îëìàã, àüëûíû
ãàäûí. [Øèðèí:] Íóðúàùàí, .. ÿââÿë êè ñÿí
àüû÷û èäèí, áàëàì, ñîíðà áó ìÿðñèéÿõàíëûã íÿ
÷àøäûðìàã, àüëûíû èòèðìÿê; 2) ñþçöíö,
èäè? Í.Âÿçèðîâ. Àüû÷ûíûí ýþçÿë ñÿñè âÿ íèñýèëëè
ùÿðÿêÿòèíè, èøèíè áèëìÿìÿê, áàøäàí ÷ûõìàã.
àüûñû àäàìû ìöòÿÿññèð åäèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
Àüëû (áàøûíäàí) îéíàìàã – äÿëè êèìè îëìàã,
// Àüûéà àèä îëàí (á à õ àüû2). ßäÿáèééàò èêè
àüëû ÷àøìàã. Àüëû àëà ãàéàäà – ùóøó
ãèñèìäèð. Áèð ãèñìè àüûçäà ñþéëÿíÿí íÿãë,
áàøûíäà îëìàéàí, ùóøó äàüûíûã, ôèêðè àéðû
ùåêàéÿòëÿðäÿí, úöðáÿúöð ìèëëè íÿüìÿëÿðäÿí,
éåðëÿðäÿ îëàí àäàì ùàããûíäà. Àüëû áàøûíà
àøûã ñþçëÿðèíäÿí, ìÿñÿëëÿðäÿí, òàïìàúàëàð-
ýÿëìÿê – 1) þçöíÿ ýÿëìÿê, àéûëìàã; 2) ìÿú.
äàí, éàíûëòìàúëàðäàí, àüû÷û ñþçëÿðèíäÿí,
àüûëëàíìàã, ïèñ èøäÿí, àâàðàëûãäàí ÿë ÷ÿêèá
áàéàòûëàðäàí èáàðÿòäèð. Ô.Êþ÷ÿðëè.
äîüðó éîëà äöøìÿê, äöçÿëìÿê. Àüëû áàøûíäà
ÀÜÛË1 èñ. [ÿð.] 1. Èíñàíäà äöøöíìÿ âÿ
– àüûëëû, äÿððàêÿëè, äöøöíúÿëè, þç èøèíè,
äÿðêåòìÿ ãàáèëèééÿòè; çÿêà. // Øöóð, èäðàê.
õåéðèíè-çÿðÿðèíè áèëÿí àäàì ùàããûíäà. Àüëû
Áó íþâúàâàí ýöëöçëö, õîøñèôÿòëè îëóá, àüûë âÿ
áàøûíäà îëìàã – þç èøè âÿ ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ
êàìàëû öçöíäÿí ìÿëóì åäèðäè. Í.Íÿðèìàíîâ.
àéûã âÿ äÿððàêÿëè îëìàã, þç õåéèð âÿ
Àüûë äåéèð, ãàëìàéàúàã éåð öçöíäÿ ãàíäàí
çÿðÿðèíè áèëìÿê. Àüëû áàøûíäàí ÷ûõìàã –
ÿñÿð; Ùÿð êþíöëÿ èëùàì êèìè ýÿëÿúÿêäèð
1) á à õ àüëû áàøûíäàí ýåòìÿê – 3-úö ìÿ-
ýþçÿë ñÿùÿð. Ñ.Âóðüóí.
íàäà; 2) ìÿú. áÿðê ùèðñëÿíìÿê, àúûüû òóòìàã.
2. Ùàôèçÿ, çåùèí, õàòèð, éàä, éàääàø, ôèêèð.
..Áèð ýöí åøèòäèê êè, êÿíäèí éàõûíëûüûíäà ïÿ-
Àüëûìäà ùå÷ áèð øåé ãàëìàäû. Àüëûìà èíäè
ëÿíý ö÷ èíÿê ïàð÷àëàìûøäûð, àüëûì áàøûìäàí
ýÿëäè. Ñÿíèíëÿ îõóìàüûì ùå÷ àüëûìà ýÿëìèð.
÷ûõäû. À.Øàèã. Àüëû áàøûíäàí ýåòìÿê –
– Ùÿð êÿñ àüëûíà ùÿð íÿ ÷àòûð, ÿìÿëÿ ýÿòèðèð.
1) àüëûíû èòèðìÿê, àüëûíû ÷àøäûðìàã, äÿëè
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
îëìàã, ñÿðñÿìëÿìÿê; 2) ìÿú. àçìàã, äîüðó
58
ÀÜÛË
ÀÜÛËËÛ
éîëäàí ÷ûõûá ïèñ éîëà äöøìÿê; 3) ìÿú.
÷ÿêìÿê; 2) ìÿú. ìÿôòóí åòìÿê, âàëåù åòìÿê.
ìÿôòóí îëìàã, âóðóëìàã, âàëåù îëìàã. Àüëû
Àüëûíû èòèðìÿê – 1) äÿëè îëìàã; 2) á à õ àüëû
÷àøìàã – ÷àøûá ãàëìàã, íÿ åäÿúÿéèíè áèëìÿ-
áàøûíäàí ÷ûõìàã.
ìÿê. [Ùàúû Ùÿñÿí:] Àé àðâàä, ñÿí Àëëàù, òåç
ÀÜÛË2 èñ. È÷ÿðèñèíäÿ ìàë-ãàðà âÿ ãîéóí
îë, äóðìà! Áèëìèðÿì [Øåéõ øÿùÿðèí þëöëÿðèíè]
ñàõëàìàã ö÷öí ÿòðàôû òèêàí âÿ éà àüàú èëÿ
äèðèëäÿúÿê, éà äèðèëòìÿéÿúÿê. Î áàüëûäûð
ùàñàðëàíìûø öñòöà÷ûã éåð. Ãîéóíëàð ñàüûëûá
àüàíûí èëòèôàòûíà. Ìÿíèì þçöìöí äÿ àüëûì
ãóðòàðäûãäàí ñîíðà, àüûëûí àüçûíû à÷àðêÿí,
÷àøûá; Ùå÷ áèëìèðÿì íÿ úöð äèðèëäÿúÿê?
àíà-áàëà ìÿëÿøÿ-ìÿëÿøÿ ãà÷àðàã áèð-áèðèíÿ
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Àüëû ýåòìÿê – á à õ
ãàðûøûðäû. À.Øàèã. Áþéöê àüûëà äîëäóðóëìóø
àüëû áàøûíäàí ýåòìÿê 3-úö ìÿíàäà. Àüëû
ãóçóëàð óçàãäàí ýÿëÿí ñöðöíö ýþðöá
êÿñìÿê – 1) àüëûíà áàòìàã, èíàíìàã, ýö-
ìÿëÿøèðäè. È.ßôÿíäèéåâ.
ìàí åòìÿê, åòèðàô åòìÿê; ìöìêöí áèëìÿê.
ÀÜÛËÀÌÀ “Àüûëàìàã”äàí ô.èñ.
Òöêÿç õàëàíûí àüëû êÿñäè, ùÿð íÿ ôÿíä îëóðñà
ÀÜÛËÀÌÀÃ ô. Àüû âåðìÿê, çÿùÿðëÿìÿê.
îëñóí êèøèíè ãóðòàðìàã ëàçûìäû. Ñ.Ðÿùèìîâ;
ÀÜÛËÀÍÌÀ “Àüûëàíìàã”äàí ô.èñ.
2) àíëàìàã, áàøà äöøìÿê. [Òàïäûã] õöñóñèëÿ
ÀÜÛËÀÍÌÀÃ ô. 1. Çÿùÿðëÿíìÿê.
ö÷ éàøû òàìàì îëàíäàí âÿ éàâàø-éàâàø äà
2. âóëã. Éåìÿê.
îëñà àüëû êÿñÿíäÿí ñîíðà äàùà òÿëÿáêàð
ÀÜÛË×ÀÒÌÀÇ ñèô. Àíëàøûëìàç, áàøàäö-
îëäó. ß.Âÿëèéåâ. Úóìàíûí äåäèéèíÿ âÿ
øöëìÿç, äÿðêåäèëìÿç, ùÿëëåäèëìÿç. Àüûë÷àò-
þçöíöí äÿ àüëû êÿñäèéèíÿ ýþðÿ áó ÷îõ ýÿðÿêëè
ìàç ìÿñÿëÿ.
ìÿëóìàò èäè. ß.ßáöëùÿñÿí. Àüëû êÿñìÿìÿê
ÀÜÛËÛ ñèô. Çÿùÿðëè.
– 1) áàøà äöøìÿìÿê, äÿðê åäÿ áèëìÿìÿê.
ÀÜÛËÊßÑßÍ ñèô. Èíàíûëà áèëÿí, ìöìêöí
Óøàãäûð, àüëû êÿñìèð; 2) ìöìêöí ùåñàá
îëà áèëÿí, ùÿãèãÿòÿ óéüóí îëàí, àüëàáàòàí.
åòìÿìÿê, ýöìàí åòìÿìÿê. [Ùàúû Ùÿñÿí:]
Àüûëêÿñÿí èø.
..Àõûð àüëûì êÿñìèð êè, ýþçöìöç èëÿ ýþðäö-
ÀÜÛËËÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Ïèñ éîëäàí
éöìöç èøëÿðèí ùàìûñû éàëàíà ÷ûõñûí.
ñàãûíäûðûëìàã, äîüðó éîëà ñþâã åäèëìÿê,
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Àüëû ó÷ìàã – á à õ
èñëàù åäèëìÿê.
àüëû ýåòìÿê. Àüëû(íû) áàø(ûí)à éûüìàã –
ÀÜÛËËÀÍÄÛÐÌÀ “Àüûëëàíäûðìàã”äàí
àüûëëàíìàã, àüûëëû îëìàã, þç ùÿðÿêÿòèíè
ô.èñ.
þë÷öá-áè÷ìÿê, ôèêèðëÿøìÿê, äöøöíìÿê.
ÀÜÛËËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. Ïèñ éîëäàí ñàãûí-
Àüëû(íû) óäóçìàã – 1) ùèéëÿéÿ àëäàíìàã,
äûðìàã, äîüðó éîëà ñþâã åòìÿê, äöçÿëòìÿê,
óéìàã, ýþçö áàüëàíìàã; 2) éàíûëìàã, ñÿùâ
èñëàù åòìÿê.
åòìÿê. Àüëûíà ÷àòìàã – äÿðê åòìÿê,
ÀÜÛËËÀÍÌÀ “Àüûëëàíìàã”äàí ô.èñ.
àíëàìàã, áàøà äöøÿ áèëìÿê, õÿéàëûíà ýÿòèð-
ÀÜÛËËÀÍÌÀÃ ô. Àüûëëû îëìàã, àüëûíû
ìÿê. ..[Ùÿðÿìëÿðèí] àüûëëàðûíà ÷àòìûðäû êè,
áàøûíà éûüìàã, äöçÿëìÿê, úèääèëÿøìÿê, ïèñ
Øàù Àááàñ ãÿôëÿòÿí áèð Àááàñ Ìÿùÿììÿä
èøëÿðäÿí ÿë ÷ÿêìÿê. Éàøà äîëäóãúà àüûëëà-
îüëó îëà. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Àüëûíà ýÿòèðìÿê
øûð. – [Ìèðïàøà:] Ìàùìóä .. àüûëëàíìàã
– éàäûíà ñàëìàã, ôèêðèíÿ ýÿòèðìÿê, òÿñÿââö-
ÿâÿçèíÿ ìÿêòÿáè áóðàõûá ãà÷ûá êÿíäÿ.
ðöíÿ ýÿòèðìÿê. ..Ùå÷ àüëûíûçà ýÿòèðèðñèíèçìè
Ç.Õÿëèë. Éÿãèí Ùÿïèð àüûëëàíûá, .. óøàãëûã
êè, úöìÿ ýöíö äöêàíëàð áàüëû îëñà, úàâàí
õàñèééÿòëÿðèíè éåðÿ ãîéóá, êàìèë àäàì îëóá.
äöêàí øàýèðäëÿðè .. íÿéÿ ìÿøüóë îëàúàãëàð?
Ìèð Úÿëàë. // Ïåøìàí îëìàã (ïèñ ÿìÿëäÿí),
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ñÿðèééÿ õàëà] ýÿëÿ-
äöç éîëà äöøìÿê, ïèñ éîëäàí ãàéûòìàã. Áàøû
úÿê ãàðøûñûíäà áþéöê áèð âàùèìÿ äóéñà äà,
äàøà äÿéäè, àüûëëàíäû. Î, ùÿëÿ äÿ àüûëëàíìà-
áèð ýöí óøàãëàðûíûí áèð òèêÿ ÷þðÿê ö÷öí ..
ìûøäûð.
îíà-áóíà ÿë à÷àúàãëàðûíû ùå÷ àüëûíà äà
ÀÜÛËËÛ ñèô. 1. Äÿððàêÿëè, äöøöíúÿëè, øöóð-
ýÿòèðìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Àüëûíû àïàðìàã
ëó. Àüûëëû àäàì. – Éóñèôèí àðâàäû Àâðîïà
– áàøäàí ÷ûõàðìàã, ùåéðàí åòìÿê, ìÿôòóí
åëìëÿðèíäÿí äàäìûø áèð àüûëëû àðâàä èäè.
åòìÿê, âàëåù åòìÿê. Àüëûíû áàøûíà úÿì
Í.Íÿðèìàíîâ. Òÿðëàí àüûëëû îüëóíóí ùÿð
åòìÿê – á à õ àüëûíû áàøûíà éûüìàã. Àüëûíû
êÿëìÿñèíäÿí õîøëàíûðäû. Ì.Ùöñåéí // ìÿú.
áàøûíäàí ÷ûõàðìàã – 1) àçäûðìàã, ïèñ éîëà
Òÿäáèðëè, þç èøèíè áèëÿí. [Ìèðïàøà:] Àüûëëû ..
59
ÀÜÛËËÛ-ÁÀØËÛ
ÀÜÛÐ
áèð áàüáàí ýþðñÿ êè, .. áþéöê áèð àüàúûí
ÀÜÛËÓÌÓËÌÀÇ ñèô. Ñîí äÿðÿúÿ ãÿçÿá-
êè÷èúèê áèð áóäàüû ãóðóéóá, ýÿðÿê îíó î ñààò
ëÿíÿðÿê, þçöíö áèëìÿìÿê äÿðÿúÿñèíÿ ýÿë-
êÿññèí. Ç.Õÿëèë.
ìèø. Âàãèô áó òÿøÿááöñÿ ãàðøû áèð ñþç áåëÿ
2. Àüëà ÿñàñëàíàí, àüëàáàòàí. Àüûëëû ñþç.
äåéÿ áèëìÿäè, ÷öíêè Èáðàùèì õàí ãÿçÿáëÿí-
Àüûëëû ôèêèð. Èúëàñäà ÷îõ àüûëëû òÿêëèô èðÿëè
ìèøäè, àüûëóìóëìàç (ç.) áèð ùàëäà èäè.
ñöðäöëÿð. Àüûëëû (ç.) ùÿðÿêÿò åòìÿê.
×ÿìÿíçÿìèíëè.
3. ìÿú. Òÿðáèéÿëè, ãàíàúàãëû. Àüûëëû ãûç.
ÀÜÛËÉÀÍÀ çÿðô äàí. 1. Àüûë èëÿ, àüûë öçðÿ,
Àüûëëû óøàã.
àüûëëû. // Àüëàáàòàí, àüûëêÿñÿí.
ÀÜÛËËÛ-ÁÀØËÛ ñèô. 1. Éàõøû, ëàéèãëè, ëàçû-
2. Òÿãðèáÿí, òÿõìèíÿí, åùòèìàë öçðÿ.
ìè øÿêèëäÿ, ãàéäàëû, ñàíáàëëû, ÿìÿëëè. [ßñýÿð
ÀÜÛÌÑÎÂ á à õ àüûìòûë. Àüûìñîâ òöñòö
áÿé:] Ùåéäÿð áÿé, áó íèééÿòäÿí äöø, ìÿíÿ
îíóí [Úàùàíäàð àüàíûí] åíëè äîäàãëàðûíûí
áèð îí áåø ýöí ìþùëÿò âåð, ìÿí ñÿíÿ òîé õÿðúè
öñòöíÿ åíìèø ãàëûí áûüëàðûíûí àðàñûíà äîëäó.
ùàçûð åäèì, àüûëëû-áàøëû òîé åëÿ! Ì.Ô.Àõóíä-
È.Øûõëû.
çàäÿ. [Ùàúû Ùÿñÿí:] Ñÿíèí äÿðäèí àç ãàëûá
ÀÜÛÌÒÛË ñèô. Àü ðÿíýÿ ÷àëàí, àüà ÷àëàð,
ìÿíè ÷öðöòñöí. Õàëãûí äà óøàãëàðû äÿðñ
àçàúûã àü. Èëäûðûì ÷àõäûãúà ùþðöì÷ÿê òîðó
îõóéóáëàð. Îäóð, ùàìûñû àüûëëû-áàøëû àäàì
êèìè áöòöí ìåøÿíè, àüàúëàðûí éàðïàãëàðûíû,
îëóáëàð, .. àììà ñÿí ýåúÿ-ýöíäöç êåôëè.
áóäàãëàðûíû ñàðìûø áó òîð àüûìòûë áèð øÿôÿãëÿ
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ýÿíúäèð, ãîé ýåòñèí
ïàðûëäàéûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ýèðñèí äàðöëôöíóíà, áÿëêÿ îðàäà èøëÿð, ìÿëó-
ÀÜÛÌÒÛËËÛà èñ. Àü ðÿíýÿ ÷àëàðëûã, à÷ûã-
ìàòûíû àðòûðàð, àüûëëû-áàøëû áèð àäàì îëóá
àüëûã, àüûìòûë øåéèí ùàëû.
÷ûõàð. Ãàíòÿìèð. // Çÿðô ìÿíàñûíäà. [Úàùàí:]
ÀÜÛÐ ñèô. 1. Áþéöê ÷ÿêèñè, âÿçíè îëàí
Ñÿí áèð àüûëëû-áàøëû ìÿíÿ íàüûë åò ýþðöì,
(éöíýöë çèääè). Àüûð éöê. Àüûð äàø. Àüûð ÷à-
íåúÿ ãûç àëàðñàí. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Ðöñòÿì êèøè
ìàäàí. – Àüûð ñàíäûã ñå÷ìÿ ïàð÷àëàðëà äîëó
Ãàðàøà àüûëëû-áàøëû òîé ãóðìàã ôèêðèíäÿ èäè.
èäè. Ìèð Úÿëàë. Êö÷ÿëÿð èçäèùàìëà ÷àëõàíûð;
Ì.Èáðàùèìîâ.
Éöêö àüûð áèð ýÿìèíèí ëÿíýÿðè êèìè. Ð.Ðçà.
2. ×îõëó, õåéëè, ãèéìÿòëè. [Òàðâåðäè:]
// Ñàíáàëëû.
Àììà áþéöê ñàíäûãäûð, éÿãèí êè, áóíóí
2. Ýöúëö, øèääÿòëè, òÿñèðëè. Àüûð éóìðóã.
è÷èíäÿ àüûëëû-áàøëû ìàë âàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
Àüûð çÿðáÿ.
ÀÜÛËËÛ-ÊÀÌÀËËÛ äàí. á à õ àüûëëû 1 âÿ
3. ×îõ ÷ÿòèí, áþéöê çÿùìÿò, áþéöê ñÿé
3-úö ìÿíàëàðäà. [Åðêÿê Òöêÿçáàí] áàòèíÿí
òÿëÿá åäÿí; ÷îõ çÿùìÿòëè; ýöú, çîð. Àüûð
àüûëëû-êàìàëëû áèð òöðê ãàäûíûäûð.. Á.Òàëûáëû.
äîüóì. Àüûð èø. Àüûð ìÿñÿëÿ. Àüûð òÿëÿá. Àüûð
ÀÜÛËËÛËÛÃ èñ. 1. Äöøöíúÿëèëèê, èäðàêëûëûã,
âÿçèôÿ. – Ýÿìè ìóçäóð÷óëóüó ôèëâàãå ÷îõ àüûð
çÿêàëûëûã, øöóðëóëóã. // ìÿú. Òÿäáèðëèëèê.
ñÿíÿòäèð. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. // ìÿú. ßçèééÿòëè,
2. Àüûë öçÿðèíäÿ ÿñàñëàíìà, àüëàáàòàíëûã.
ìÿøÿããÿòëè, ÿçàáëû, ìÿùðóìèééÿòëÿ äîëó, êÿ-
Òÿêëèôèí àüûëëûëûüû.
äÿðëÿ äîëó. Àüûð äþâð. Àüûð ùÿéàò. Àüûð èëëÿð.
ÀÜÛËÑÛÇ ñèô. 1. Àüûëëû îëìàéàí, äöøöíúÿ-
– Áèð ñÿñ ýÿëèð åëëÿðäÿí; Øèðèí-øèðèí äèëëÿðäÿí;
ñèç, øöóðñóç; àõìàã, ýèú. Àüûëñûç àäàì.
Òàíðû, áàëàìû ñàõëà; Àüûð àéëàð, èëëÿðäÿí.
// ìÿú. Òÿäáèðñèç, þç èøèíè, þç õåéðèíè áèë-
(Ëàéëà). [Éîë÷ó:] Áèç ãèñìÿòèìèçÿ äöøÿí
ìÿéÿí, åùòèéàòñûç.
àüûð éîëó êå÷ìÿñÿê, ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿðèìèç äÿ
2. Àüëà ÿñàñëàíìàéàí, àüëà ìöüàéèð îëàí,
î èøûüà òåç ýÿëèá ãîâóøìàç. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
àüëà çèää îëàí. Àüûëñûç èø. Àüûëñûç ùÿðÿêÿò.
4. ìÿú. Áÿðê, äÿðèí. Àüûð éóõó. – Äèäåéè-
Àüûëñûç (ç.) ùÿðÿêÿò åòìÿê.
áÿõòèì îéàíìàç, íÿ àüûð óéüóëóäóð. Ôöçóëè.
ÀÜÛËÑÛÇËÀØÌÀÃ
ô. Ýåòäèêúÿ àüëû
Ïàù àòîííàí, íÿ àüûð (ç.) éàòäû áó îüëàí,
àçàëìàã; ñÿôåùëÿøìÿê, ýèúëÿøìÿê.
þëöáÿ! Ì.ß.Ñàáèð.
ÀÜÛËÑÛÇËÛÃ èñ. 1. Àüûë éîõëóüó, øöóð-
5. ìÿú. Äþçöëìÿç, òÿùÿììöë åäèëìÿç.
ñóçëóã, äöøöíúÿñèçëèê; ýèúëèê, àõìàãëûã.
Àüûð èòêè. Àüûð õÿáÿð.
2. Òÿäáèðñèçëèê, þç èøèíè, þç õåéðèíè áèë-
6. ìÿú. Ñÿðò, ÷îõ úèääè, øèääÿòëè, àìàíñûç.
ìÿìÿ; àüûëñûç ùÿðÿêÿò, èø. Àüûëñûçëûã åòìÿê.
Àüûð úÿçà. Àüûð òþùìÿò. // ìÿú. ×îõ úèääè
Áåëÿ áèð ùÿðÿêÿò àüûëñûçëûã îëàðäû.
íÿòèúÿëÿð âåðÿ áèëÿí, éàõóä áþéöê úÿçàéà
60
ÀÜÛÐ
ÀÜÛÐ
ñÿáÿá îëà áèëÿí; ÷îõ áþéöê. Àüûð ýöíàù.
ãîõó. Àüûð ùàâà. – Êÿðèì áÿé ãàïûíû à÷àíäà
Àüûð úèíàéÿò. Àüûð èòòèùàì. Àüûð ìÿñóëèééÿò.
àüûð âÿ áîüóúó, èñòè ùàâà îíó âóðäó. Ìèð
– Áó äÿùøÿò, þùäÿìÿ äöøÿí òàðèõè áèð
Úÿëàë.
ìÿñóëèééÿòèí íÿ äÿðÿúÿäÿ àüûð (ç.) îëìàñû
12. ×ÿòèí ùÿçì åäèëÿí. Àüûð õþðÿê.
ôèêðèíäÿí äîüóðäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Òàùèðèí
13. Õîøàýåòìÿç, ïèñ, éîëàýåòìÿç, ãûëûãñûç;
ýÿëèá ÷ûõäûüû áó ñîí íÿòèúÿ íÿ ãÿäÿð àüûð (ç.)
äåéèíýÿí. Àüûð õàñèééÿò.
îëñà äà, î áóíó åòèðàô åòìÿéÿ ìÿúáóð èäè.
14. ìÿú. Òÿìêèíëè, âöãàðëû, úèääè, ùåéñèé-
Ì.Ùöñåéí. // ìÿú. Íÿòèúÿñè òÿùëöêÿëè, ãîð-
éÿòèíè ýþçëÿéÿí. Àüûð àäàì. – Àüûð (ç.) îòóð,
õóëó, ÷îõ úèääè. Àüûð éàðà. Àüûð õÿñòÿ. Àüûð
áàòìàí ýÿë. (Ìÿñÿë). Àüûð îëìàã – úèääè
õÿñòÿëèê. – [Ïàðòèçàíëàð] ö÷ íÿôÿð àüûð éàðàëû-
îëìàã, òÿìêèíëè îëìàã.
ëàðûíû äà þçëÿðè èëÿ ñöðöéÿðÿê, Êöð íÿùðèíèí
15. Òîõóíàí, ãÿëáè èíúèäÿí, öðÿê ñûíäûðàí,
.. ãàìûøëûã ñàùèëëÿðèíÿ ÷ÿêèëìèøäèëÿð. Ù.Íÿçÿðëè.
õàòèðÿ äÿéÿí, õîøàýåòìÿç, àúû. Àüûð ñþç. –
7. Ýÿðýèí, ÷ÿòèí, íàðàùàòåäèúè, äàðûõäûðûúû,
Îíóí åâèíäÿ íÿ éåìÿêäÿí, íÿ ýåéèíìÿêäÿí
ñÿðáÿñò îëìàéàí. Ùàúû íÿôÿñèíè àüûð (ç.)
êîðëóã ÷ÿêÿúÿêäè. Àüûð ñþç åøèòìÿéÿúÿê, àüûð
àëàðàã òÿð áàñìûø, äèëè àüçûíäàí áèð ãàðûø
èø ýþðìÿéÿúÿêäè. Ìèð Úÿëàë.
÷ûõìûø: – Àé ãàðäàøëàð, äàéàíûí, – äåéÿ
16. ìÿú. äàí. Ùàìèëÿ, èêèúàíëû, áîüàç.
ñöðÿòëÿ ýÿëèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
17. Êþê, éîüóí, ÿòëè-úàíëû. Àüûð áÿäÿí.
8. Éàâàø, ñöðÿòñèç; éàâàø-éàâàø ùÿðÿêÿò
Àüûð ýþâäÿ. Àüûð úÿìäÿê.
åäÿí, àüûðòÿðïÿíÿí. Àüûð (ç.) òÿðïÿíìÿê.
18. ìÿú. ×îõ áàùà, áàùàëû, ãèéìÿòëè. ×ÿ-
– [À.Øàèã] àüûð àääûìëàðëà òðèáóíàéà ãàëõäû.
êèäÿ éöíýöë, äÿéÿðäÿ àüûð. – Òÿáðèçÿ Ðóñè-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. È÷ÿðè ýèðäèì. Àüûð àääûìëàðëà
éàäàí òèúàðÿò ìàëû ýÿòèðèëìÿéÿúÿêäèð. Ýÿòè-
áàëêîíà ÷ûõäûì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Éàâàø èôà
ðèëñÿ äÿ ÷îõ àüûð ãèéìÿòÿ äóðàúàãäûð.
åäèëÿí (÷àëûíàí). Àüûð ùàâà. Ùàâàíû àüûð (ç.)
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Êÿðèì áÿé] ãûçëàðûíûí ùÿð
÷àëìàã. – Åøèòäèéèìèç ìóñèãè ñÿñëÿðèíèí áÿçè-
èêèñèíè ýÿíú èêÿí ÿðÿ âåðìèø, àüûð úåùèç èëÿ
ëÿðè àüûð âÿ ýöúëö (ñÿãèë), áÿçèëÿðè èñÿ íèñáÿ-
êþ÷öðìöøäö. Ìèð Úÿëàë.
òÿí éöíýöë âÿ çÿèô (õÿôèô) îëóð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
19. ìÿú. Úàíñûõûúû, ôàúèÿëè, ÿëÿìëè, êÿäÿð-
Àøûãëàð àüûð ùàâà ÷àëûðëàð. Ãàäûí àùÿñòÿ
ëÿíäèðèúè. Àüûð ùèññ. Àüûð äóéüó. Àüûð ôèêèð.
îéíàéûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Àüûð ìÿíçÿðÿ. Àüûð òÿÿññöðàò.
9. ìÿú. Àüûðëûã òÿñèðè áàüûøëàéàí (þç áþ-
20. ùÿðá. ×îõ ýöúëö òÿúùèçàòû, äþéöø ö÷öí
éöêëöéö, ÷îõëóüó, ñûõëûüû, òóòãóíëóüó, àë÷àã-
ýöúëö âàñèòÿëÿðè îëàí. Àüûð òîïëàð. Àüûð
ëûüû, ðÿíýèíèí ãÿëèçëèéè, ñöðÿòèíèí éàâàøëûüû
áîìáàðäìàí òÿééàðÿëÿðè. Àüûð òàíêëàð. –
âÿ ñ. èëÿ). Àüûð áóëóäëàð. Àüûð áîéàëàð
Òîïëàð, àüûð òîïëàð âåðìÿéèð àìàí; Ãûðûëìûø
(ðÿññàìëûãäà). Àüûð àêêîðäëàð (ìóñèãèäÿ). –
øöøÿëÿð ÷àðïàðàëàðäàí. Ì.Ðàùèì.
Ýþðäö áèð àíäà áèð àüûð äÿñòÿ; Ñàíêè ìèíìèø
21. õöñ. Áèð ñûðà ôèçèêè-êèìéÿâè, ìèíåðà-
àäàìëàð öñò-öñòÿ. Ì.ß.Ñàáèð. Áÿçÿí áó
ëîæè òåðìèíëÿðèí òÿðêèáèíÿ äàõèë îëóð. Àüûð
ñÿôÿðäÿ àüûð äóìàíëàð; Ýÿëèá ãóëäóð êèìè
ìåòàëëàð (ìèñ, ãóðüóøóí, ñèíê, ãàëàé âÿ ñ.).
êÿñèð éîëóíó. Ñ.Âóðüóí. // ìÿú. ×îõëóã, áþ-
Àüûð ñó (àäè ñóäàí äàùà ÷îõ ìîëåêóëéàð
éöêëöê ìÿíàñûíäà. Äàüëàðäà ýÿçÿí ìÿíÿì;
÷ÿêèñè îëàí ñó). Àüûð éàüëàð (äàø êþìöð ãàò-
ßùäèì âàð, áÿçÿíìÿíÿì; Àüûð åëèí ãûçûéàì;
ðàíûíûí åìàëûíäàí ùàñèë åäèëÿí ìàääÿ). Àüûð
Ãöðáÿòäÿ ýÿçÿììÿíÿì. (Áàéàòû). Êèìñÿ
éàíàúàã (þç èçàôè ÷ÿêèñèíÿ ýþðÿ ñóéà éàõûí
ãûíàìàñûí ìÿí òÿêö òÿíùà; Íåúÿ äóðóì àüûð
îëàí äóðó éàíàúàã; ìÿñ.: àü íåôò âÿ ñ.).
åë ãàáàüûíäà. Ã.Çàêèð. ×îõ îáàäàí, àüûð
◊ Àüûð åøèòìÿê – áèð àç êàðëûüû îëìàã.
åëäÿí êå÷èáäè; Úîøãóí äÿðéà, äàøãûí ñåëäÿí
Àüûð ÿë – 1) áÿðê àüðûäàí, áÿðê çÿðáÿ âóðàí;
êå÷èáäè. Àøûã ßëÿñýÿð.
2) ìÿú. øöêöìñöç, óüóðñóç. Àüûð ýÿëìÿê
10. ìÿú. Éöíýöëëöêäÿí, ñÿëèñëèêäÿí ìÿù-
– òîõóíìàã, êþíëöíÿ äÿéìÿê, ãÿëáè ãûðûë-
ðóì, áàøà äöøöëìÿñè ÷ÿòèí îëàí. Àüûð öñëóá.
ìàã. [Âàãèô:] Àíúàã Ìÿëèêìÿììÿä õàíû
Àüûð èôàäÿ. Àüûð úöìëÿ.
çèíäàíà ñàëäûðìàüûìûç Ôÿòÿëèéÿ, ýþðöíöð,
11. Ãÿëèç, êÿñàôÿòëè, ïèñ èéëÿíÿí, íÿôÿñè
àüûð ýÿëèá. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Àüúà ãàðûéà ÿðè-
÷ÿòèíëÿøäèðÿí, äàðûõäûðûúû, äþçöëìÿç. Àüûð
íèí áó ñàéìàçëûüû åëÿ àüûð ýÿëäè êè, î, äþç-
61
ÀÜÛÐÀÉÀÃ
ÀÜÛÐËÀØÌÀÃ
ìÿéèá éåðèíäÿí ãàëõäû. ß.ßáöëùÿñÿí. Àüûð
– [Òîüðóë áÿé] ãàðäàøû Äàâóäóí Àðñëàí
îòóðìàã – 1) áàùà îòóðìàã, áàùà áàøà ýÿë-
õàòóí àäëû ãûçûíû Ãàèì Áèÿìðóëëàùà âåðèá,
ìÿê. Áó ïàëòàð ìÿíÿ àüûð îòóðäó; 2) ïèñ íÿ-
þçö èñÿ Ãàèì Áèÿìðóëëàùûí ãûçû Ñåéèäÿ èëÿ
òèúÿëÿíìÿê. Áó ñþùáÿò îíà ÷îõ àüûð îòóðäó;
åâëÿíìÿêëÿ áàøãà þëêÿëÿðëÿ áèðëèêäÿ Àçÿð-
3) þçöíö úèääè àïàðìàã. Àüûð òÿðïÿíìÿê
áàéúàíûí ñèéàñè âÿ èúòèìàè âÿçèééÿòèíè àüûð-
– ÿòàëÿò ýþñòÿðìÿê, ýåúèêìÿê, éóáàíìàã,
ëàøäûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
òÿëÿñìÿìÿê, âàõòû ÿëäÿí âåðìÿê.
4. Äàùà äà ýöúëÿíäèðìÿê, øèääÿòëÿíäèð-
àüûð-àüûð çÿðô Éàâàø-éàâàø, òÿäðèúëÿ,
ìÿê, úèääèëÿøäèðìÿê, àðòûðìàã, äàùà äà
àñòà-àñòà, òÿëÿñìÿäÿí. Àüûð àääûìëàðëà. Àüûð-
òÿñèðëè åòìÿê. Äöøìÿíèí ñÿùâè îíóí òÿëÿôà-
àüûð éåðèìÿê. Àüûð-àüûð èøëÿìÿê. – Ãàðà çÿíúè
òûíû äàùà äà àüûðëàøäûðäû. Úÿçàñûíû àüûðëàø-
àúûüûíäàí íÿôÿñ àëûð àüûð-àüûð. Ñ.Âóðüóí.
äûðìàã. – Óúà ñÿñëÿ àüû äåéÿí ýÿëèíëÿð
Àü áóëóäëàð àüûð-àüûð ùÿðÿêÿò åäèá, úÿíóáà
Ñÿëìèíàçûí êÿäÿðèíè äàùà äà àüûðëàøäûð-
äîüðó ñöðöíöðäö. Ì.Ùöñåéí. Ùÿðäÿíáèð
äûëàð. Ì.Ùöñåéí.
òöëÿê áóëóä àüûð-àüûð ñöðöíöá ýåäèð, åëÿ áèë
5. Êÿñèôëÿøäèðìÿê, ãÿëèçëÿøäèðìÿê, òÿíÿô-
íÿùÿíý áèð ãóø ãûðûã ãàíàäûíû ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ
ôöñö ÷ÿòèíëÿøäèðìÿê, äþçöëìÿç áèð ùàëà ñàë-
îâ÷óäàí úàí ãóðòàðìàã èñòÿéèð. Ð.Ðçà.
ìàã. Îòàüûí ùàâàñûíû àüûðëàøäûðìàã. Òîçà-
ÀÜÛÐÀÉÀÃ ñèô. äàí. 1. Ìþâùóìàòà èíà-
íàã ùàâàíû äàùà äà àüûðëàøäûðäû.
íàíëàðûí ôèêðèíúÿ, ýóéà ýÿëìÿñè óüóðñóçëóüà
6. Ùÿçìè ÷ÿòèíëÿøäèðìÿê, çîðëàøäûðìàã.
ñÿáÿá îëàí, àéàüû äöøìÿéÿí. Àüûðàéàã àäàì.
Ìÿäÿíè àüûðëàøäûðìàã.
2. Ùàìèëÿ.
7. ìÿú. Êîðëàìàã, õàðàá åòìÿê, èéëÿíäèð-
ÀÜÛÐÁÀØËÛ ñèô. äàí. ×îõ úèääè, àüûð, òÿì-
ìÿéÿ áàøëàìàã.
êèíëè, âöãàðëû. Àüûðáàøëû àäàì.
ÀÜÛÐËÀØÌÀ “Àüûðëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÀÜÛÐÕÀÑÈÉÉßÒ(ËÈ) ñèô. á à õ àüûð 13 âÿ
ÀÜÛÐËÀØÌÀÃ ô. 1. Äàùà àüûð îëìàã;
14-úö ìÿíàëàðäà. [Ôèðèäóí] ..ùå÷ îí áåø èë
éöêö, ÷ÿêèñè ÷îõàëìàã. [Ñàäûã êèøè] ñîéóãäà
áóíäàí ãàáàãêû äÿúÿë óøàüà îõøàìûð,
îòóðäóãúà, þçöíÿ ýÿëäèêúÿ âöúóäó àüûðëàøûð,
àüûðõàñèééÿò âÿ àüûëëûäûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
êöðÿêëÿðè ñàíúûð. Ìèð Úÿëàë.
ÀÜÛÐËÀÌÀ “Àüûðëàìàã”äàí ô.èñ.
2. Äàùà ÷ÿòèí îëìàã; ÷ÿòèíëÿøìÿê, ýÿð-
ÀÜÛÐËÀÌÀÃ ô. äàí. ßçèçëÿìÿê, ùþðìÿò
ýèíëÿøìÿê, ìöðÿêêÿáëÿøìÿê. Èøè àüûðëàøìàã.
åòìÿê, åùòèðàì ýþñòÿðìÿê, ãèéìÿòëÿíäèð-
Âÿçèôÿñè àüûðëàøìàã. Âÿçèééÿòè àüûðëàøìûøäûð.
ìÿê; óúàëòìàã, ñàéìàã, ãîíàã åëÿìÿê. Áèð
– Îáàëàð àðàíà êþ÷ÿíäÿí ñîíðà Ýöëéàçûí
è÷èì ñó èëÿ àüûðëàìàäûí ìåùìàíûí. Ôöçóëè.
ùÿéàòû äàùà äà àüûðëàøäû. Ì.Ùöñåéí. // ìÿú.
ÀÜÛÐËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Àüûðëàøäûðûëìàã”äàí
Äàùà ÿçèééÿòëè, äàùà ìÿøÿããÿòëè, äàùà ÿçàáëû
ô.èñ.
îëìàã, äàùà äà ïèñëÿøìÿê, äàùà äà äþçöëìÿç
ÀÜÛÐËÀØÄÛÐÛËÌÀà “Àüûðëàøäûðìàã”äàí
îëìàã. Éàøàéûø ýöíäÿí-ýöíÿ àüûðëàøûðäû.
ìÿúù.
3. Ïèñëÿøìÿê, øèääÿòëÿíìÿê, áÿðêèìÿê,
ÀÜÛÐËÀØÄÛÐÌÀ “Àüûðëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
àðòìàã, ãîðõóëó áèð âÿçèééÿò àëìàã. Õàñàéûí
ÀÜÛÐËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Äàùà àüûð åòìÿê,
ãûçäûðìàñû àðòûð, ùàëû ýåò-ýåäÿ àüûðëàøûðäû.
âÿçíèíè, ÷ÿêèñèíè àðòûðìàã. Éöêö àüûðëàøäûðìàã.
ß.Âÿëèéåâ.
2. Éàâàøûòìàã, ñöðÿòèíè àçàëòìàã, ëÿíýèò-
4. Êÿñèôëÿøìÿê, äþçöëìÿç áèð ùàëà ýÿëìÿê,
ìÿê. Èøèí ýåäèøèíè àüûðëàøäûðìàã. Ñöðÿòè àüûð-
ïèñëÿøìÿê. Îòàüûí ùàâàñû àüûðëàøìûøäûð.
ëàøäûðìàã.
5. ìÿú. Ãîõóìàüà, ïèñ èé âåðìÿéÿ, õàðàá
3. ìÿú. Äàùà äà ÷ÿòèíëÿøäèðìÿê, äàùà äà
îëìàüà áàøëàìàã, ïîçóëìàã. ßò èñòèäÿí
çîðëàøäûðìàã, ìöðÿêêÿáëÿøäèðìÿê. Èøè àüûð-
àüûðëàøäû.
ëàøäûðìàã. Âÿçèôÿíè àüûðëàøäûðìàã. // Îõóí-
6. ìÿú. Òÿíáÿëëÿøìÿê, àòèëëÿøìÿê; þçöíäÿ
ìàñûíû, áàøà äöøöëìÿñèíè äàùà äà ÷ÿòèíëÿø-
áèð àüûðëûã ùèññ åòìÿê, ùÿðÿêÿò åäÿ áèëìÿ-
äèðìÿê. Öñëóáó àüûðëàøäûðìàã. Óçóí úöì-
ìÿê. Éåéÿíäÿí ñîíðà àäàì àüûðëàøûð.
ëÿëÿð èôàäÿíè äàùà äà àüûðëàøäûðìûøäûð.
7. äàí. Êþêÿëìÿê, ÿòëÿíìÿê, éîüóíëàø-
// Äàùà äà ïèñëÿøäèðìÿê, õàðàáëàøäûðìàã,
ìàã, òîñãóíëàøìàã. Âöúóäó ýöíäÿí-ýöíÿ
ýÿðýèíëÿøäèðìÿê. Âÿçèééÿòè àüûðëàøäûðìàã.
àüûðëàøûð.
62
ÀÜÛÐËÛÃ
ÀÜÛÇ
8. ìÿú. äàí. Ùàìèëÿ îëìàã, èêèúàíëû îëìàã.
ñûíäàí ñîíðà áèðäÿí-áèðÿ äÿéèøèð, .. àüûðòÿ-
9. ìÿú. Äàùà úèääè îëìàã, òÿìêèíëè îëìàã.
áèÿòëè áèð óøàã îëóð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
Éàøà äîëäóãúà àüûðëàøìàã.
ÀÜÛÐÒßÐÏßÍßÍ ñèô. Àüûð ùÿðÿêÿò åäÿí
10. ìÿú. Çÿèôëÿøìÿê, åøèòìÿ ãàáèëèééÿòè
âÿ éà ÷îõ àüûð-àüûð èø ýþðÿí, òÿëÿñìÿéÿí,
àçàëìàã. Ãóëàüû àüûðëàøìàã.
àòèë. Àüûðòÿðïÿíÿí àäàì.
ÀÜÛÐËÛÃ èñ. 1. Àüûð øåéèí ùàëû (éöíýöëëöê
ÀÜÛÐÒßÐÏßÍÈØËÈ á à õ àüûðòÿðïÿíÿí.
çèääè). Éöêöí àüûðëûüû. Äàøûí àüûðëûüû.
ÀÜÛÐÉÀÍÀ ñèô. äàí. 1. Ìöíàñèá, éàðàøàí,
2. Àüûð øåé, éöê. Àüûðëûã ãàëäûðìàã. Àüûð-
ëÿéàãÿòëè. Àüûðéàíà ïàëòàð.
ëûã ãàëäûðàí èäìàí÷û. – Ãÿññàá áèëìÿäè êè,
2. Àüûð, úèääè. Àüûðéàíà àäàì.
áó õàëãûí íÿäÿí; Þçö àüûðëûãäà ãÿì éöêö
ÀÜÛÐÉÖÊËÖ ñèô. Àüûð éöêëÿíìèø, àüûð
âàðäûð… Á.Âàùàáçàäÿ.
éöêëÿð äàøûéàí. Àüûðéöêëö ãàòàð. – Àüûðéöêëö
3. “Àüûð”äàí ìöúÿð. Úÿçàíûí àüûðëûüû.
ôàéòîí .. áèð äþíýÿäÿ àøûá, îõó âÿ ÷àðõû ñûíäû.
Úèíàéÿòèí àüûðëûüû. Ùÿéàòûí àüûðëûüû. Èòêèíèí
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
àüûðëûüû. Âÿçèééÿòèí àüûðëûüû. Éàðàíûí àüûð-
ÀÜÛÐ-ÉÖÍÝÖË èñ. Åâ øåéëÿðè, ìöõÿëëÿ-
ëûüû. Çÿðáÿíèí àüûðëûüû.
ôàò, øåé-øöé (áÿçÿí ãèéìÿòëè øåéëÿð, ãûçûë-
4. ìÿú. Äÿðä, ãÿì, ÿëÿì, èçòèðàá. [Íèíà
ýöìöø ìÿíàñûíäà äà èøëÿíèð). Ëîòóëàð ãàë-
âÿ Ìàùðóíóí] áèð-áèðèíè ãóúàãëàìàñûíäàí
õûá ùÿðÿ þç éîðüàí-äþøÿéèíè âÿ åâäÿ îëàí,
î ãÿäÿð õîø áèð òÿñèð àëäûì êè, áèð àíëûã áöòöí
àüûðäàí-éöíýöëäÿí íÿ âàðñà éûüûøäûðàíäàí
àüûðëûãëàðû óíóòäóì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Áàëàø:]
ñîíðà, Èñôàùàí äåéèá, áèðáàø ýåòìÿêäÿ
Ýöëöøúàí, ìÿí áþéöê àüûðëûã è÷èíäÿéÿì, ùÿð
îëñóíëàð. “Àøûã Ãÿðèá”.
ýöíöì áèð úÿùÿííÿì ÿçàáûäûð. Ú.Úàááàðëû.
◊ Àüûð-éöíýöë åëÿìÿê (åòìÿê) – 1) éîõ-
Öðÿêäÿ ùÿâÿñ úóø åäÿíäÿ ýþçäÿí àõàí éàøëà
ëàìàã, þë÷öá-áè÷ìÿê, ôèêèðëÿøìÿê, äöøöí-
öðÿêäÿêè àüûðëûã ðÿô îëóíóð. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
ìÿê, ýþòöð-ãîé åëÿìÿê; 2) øåéëÿðèí àüûðûíû
5. Âöãàð, òÿìêèí, úèääèëèê. [Ñöäàáÿíèí]
ãîéóá, éöíýöëöíö ýþòöðìÿê. Áóðàñûíû äåìÿê
òÿðïÿíèøèíäÿ áèð àüûðëûã, áöòöí âöúóäóíäà
ëàçûìäûð êè, Ùàúû Òàüû Âåéñÿ âåðäèéè îòàüû
áèð ìöâàçèíÿò ýþçÿ ÷àðïûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
àüûð-éöíýöë åäèá, îðàäà î âàõòëàð ÷îõ àç îëàí
6. Àüûðëûã ùèññè, òÿçéèã ùèññè. Áàøûìäà áèð
áèð ÷àðïàéûäàí, .. áèð äèâàð ýöçýöñöíäÿí
àüûðëûã ùèññ åäèðÿì. – Âàùèä, ìÿíÿ ÷îõäàí
áàøãà ùå÷ íÿ ãîéìàìûøäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
áó úàí àüûðëûã åäèðäè; Åé êàø, îíó äà éàðÿ
ÀÜÛÐÇßÙÌËÈ ñèô. äàí. Ãîðõóíú, äÿù-
âåðèá, éöíýöë îëàéäûì. ß.Âàùèä.
øÿòëè, ÷îõ àúûãëû, öç-ýþçöíäÿí àúûã òþêöëÿí,
7. ìÿú. Ãàéüû, ÿçèééÿò, çÿùìÿò. Àüûðëûã
ùåéáÿòëè, ÷îõ çÿùìëè.
öñòöíÿ äöøäö.
ÀÜÛÇ1 èñ. 1. Èíñàí âÿ ùåéâàíëàðûí öçëÿ-
◊ Àüûðëûã ìÿðêÿçè – áèð øåéèí ìÿüçè,
ðèíèí àëò òÿðÿôèíäÿ, àëò âÿ öñò ÷ÿíÿëÿðè àðà-
ìàùèééÿòè, ÿñëè, ÿí ÿñàñ úÿùÿòè. Àüûðëûã ñàò-
ñûíäà éåðëÿøÿí, éåéèá-è÷ìÿéÿ âÿ ñÿñ ÷ûõàð-
ìàã – íàç åëÿìÿê, þçöíö àüûð ýþñòÿðìÿéÿ
ìàüà ìÿõñóñ öçâ. Àüçûíû éàõàëàìàã. Àüçû
÷àëûøìàã, òÿøÿõõöñ ñàòìàã. Äèíäèðÿðñÿí
èëÿ íÿôÿñ àëìàã. Àüçû àúû äàäìàã. Äèøñèç
äèíìÿç, àüûðëûã ñàòàð. Ì.Ï.Âàãèô.
àüûç. Àüûç áîøëóüó. Àüûç ñóéó – èíñàí âÿ
ÀÜÛÐÑÀÍÁÀËËÛ á à õ àüûð 14-úö ìÿíàäà.
ùåéâàíûí àüûç áîøëóüóíäà õöñóñè âÿçèëÿðèí
ÀÜÛÐÑßÍÝÈÍ ñèô. [àüûð âÿ ôàðñ. ñÿíýèí]
èôðàç åòäèéè ìàéå.
Àüûðòÿáèÿòëè, úèääè, òÿìêèíëè.
2. Ãàáëàðûí âÿ ñ. øåéëÿðèí à÷ûã òÿðÿôè.
ÀÜÛÐÑÛÌÀÃ ìÿù. á à õ àüûðëàøìàã 6-úû
Ãàçàíûí àüçû. – [Ïèðè êèøè:] Ãûçûì, ÷ûõ àüàúà
ìÿíàäà.
âÿ áó ñàëëàíàí àðûëàðû òîðáàíûí è÷èíÿ ñàëûá
ÀÜÛÐÒÀÕÒÀËÛ ñèô. äàí. Òÿøÿõõöñëö, àüûð,
àüçûíû áöç. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ëèìîí éåøèéè ïÿí-
àçäàíûøàí, þçöíö úèääè ýþñòÿðìÿéÿ ÷àëûøàí.
úÿðÿéÿ ãîéóëìóøäó, ùÿëÿ àüçû ìûõëàíìà-
Ìåùäèãóëó àüûðòàõòàëû áèð îüëàíäû, ùÿëÿì-
ìûøäû. Ìèð Úÿëàë. // Ãóéóíóí, âóëêàíûí âÿ
ùÿëÿì úàíûíà èñòè êå÷ìÿçäè. Ìèð Úÿëàë.
ñ.-íèí à÷ûã òÿðÿôè. Áöòöí ôÿùëÿëÿð êþìÿêëÿ-
ÀÜÛÐÒßÁÈßÒ(ËÈ) á à õ àüûð 14-úö ìÿ-
øèá, ãàïàüû ãóéóíóí àüçûíà áàñà áèëäèëÿð.
íàäà. Àüûðòÿáèÿòëè àäàì. – Íóðÿääèí .. àíà-
Ì.Ùöñåéí.
63
ÀÜÛÇ
ÀÜÛÇ
3. Îäëó ñèëàùëàðûí ëöëÿñèíèí þí òÿðÿôèíäÿêè
áóðìàã – 1) íàðàçûëûã èçùàð åòìÿê, êöñìÿê;
äåøèê, ýöëëÿ ÷ûõàí òÿðÿôè. Òöôÿíýèí àüçû. Òîï-
2) èìòèíà åòìÿê. Àüûç áöçìÿê – á à õ
ëàðûí àüçû äöøìÿí èñòåùêàìûíà ÷åâðèëäè.
àüçûíû áöç(öøäöð)ìÿê. [Èìðàí] áèð-èêè äÿôÿ
4. Êÿñèúè àëÿòëÿðèí èòè òÿðÿôè; áÿçè àëÿò âÿ
àðõàñûíúà àüûç áöçöá ýèëåéëÿíÿíëÿð îëäó-
ëÿâàçèìàòûí èø ýþðÿí òÿðÿôè. Áû÷àüûí àüçû.
üóíó äà ýþðìöøäö. È.Øûõëû. Àüûç äåéÿíè
Áàëòàíûí àüçû. – [Ñöëåéìàí áÿé:] Íèéÿ âåð-
ãóëàã åøèòìÿìÿê – ÷îõ ñÿñ-êöé, ãàðûøûãëûã
ìèðÿì? Áóéóð, àíúàã ýþçëÿ [õÿíúÿðèí] àüçû
ùàããûíäà. Ùÿðÿíèí áîø áàøûíäàí áîø âÿ
äàøà äÿéìÿñèí. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àüçûíû
àõìàã áèð ìöùàêèìÿ ÷ûõàðäû. Àüûç äåéÿíè
ãàéòàðìàã – êÿñÿðèí àüçûíû áÿðê áèð øåéÿ
ãóëàã åøèòìÿçäè. Ù.Ñàðàáñêè. Àüûç ñþçö –
âóðàðàã êöòëÿøäèðìÿê.
åòèáàðñûç, èíàíûëìàéàí, àüûçäàí åøèäèëÿí
5. Áèð éåðèí ýèðèëÿúÿê âÿ éà êå÷èëÿúÿê
õÿáÿð, ñþç. Áÿçè ÿñêèäÿí ÿñêè îëàí ÿãðÿáà-
òÿðÿôè: ýèðÿúÿê, ãàïû. ..Èòëÿð ùöðÿ-ùöðÿ ìàüà-
ñûíäàí; Èñòÿìÿéèð åøèòñèí ùÿð àüûç ñþçö,
ðàíûí àüçûíû àëäûëàð, àíúàã úöðÿò åäèá è÷ÿðè
ìÿíúÿ. Ì.Ìöøôèã. Àüûç-àüûçà âåðìÿê –
ýèðÿ áèëìÿäèëÿð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áó çàìàí áèð
1) áèð éåðäÿ îõóìàã, áàüûðûøìàã. Ìåøÿíèí
ãóø àëà÷ûüûí àüçûíäàí èëäûðûì êèìè øûüûéûá
òàìàì áöëáöëëÿðè òàðëàðûí ñÿñèíÿ úÿì îë-
éöêöí àëòûíà ñîõóëäó. À.Øàèã. Áó àíäà êàáè-
ìóøäó. Òàð ÷àëûíäûãúà îíëàð äà àüûç-àüûçà
íåòèí ãàïûñû àüçûíäà Òàùèðëÿ Úÿìèë ýþðöíäö.
âåðèá îõóøóðäóëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áàçàðäà
Ì.Ùöñåéí. // Áèð éåðèí âÿ éà øåéèí áèëàâà-
áÿççàçûí òÿðÿêÿìÿéÿ ìèí àíä èëÿ øåé ñàò-
ñèòÿ ãàáàüû, þíö, éàõûíëûüû. Þêöç àðàáàñû
ìàüû, ùàìáàëëàðûí áèð÷ÿêëÿìÿ äàâàñû, áàã-
ãàïûìûçûí àüçûíäà äóðóð, àðàáà÷û Ñàëìàí
ãàëëàðûí àüûç-àüûçà âåðèá ãàòûüà ìöøòÿðè
êèøè äÿ øåéëÿðè öñóëëóúà àðàáàéà éåðëÿøäè-
àõòàðìàãëàðû – ùå÷ áèðè îíóí [Ñÿìÿäèí]
ðèðäè. À.Øàèã. Ãàïû àüçûíäà úàâàí âÿ ÿéðè
çàùèð âÿ áàòèíèíäÿ ñÿáÿáè-òÿüéèð îëà áèë-
áèòìèø áèð ñþéöä àüàúû âàð èäè. Ìèð Úÿëàë.
ìèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ãóðáàüàëàð àüûç-
6. Áèð øåéèí áèëàâàñèòÿ êÿíàðû, éàíû, ãûðàüû.
àüûçà âåðèá âàããûëäàøûðäû. Ìèð Úÿëàë; 2) áàø
Éîëóí àüçû.
ãîøìàã, ìöáàùèñÿ åòìÿê (áó ìÿíàäà áÿçÿí
7. ×àéûí äÿíèçÿ òþêöëÿí éåðè.
“àüûç-àüûçà âåðèá äàíûøìàã” øÿêëèíäÿ èøëÿ-
8. Ãàáàã, éàõûíëûã, ÿðÿôÿ ìÿíàñûíäà (÷îõ
íèð). [Ìèðçÿ Òóðàá:] ..Ìÿí áåëÿ ìîëëàëàðëà
âàõò èñìÿ ãîøóëàðàã, éèéÿëèê áèðëÿøìÿñè
àüûç-àüûçà âåðèá äàíûøìàã èñòÿìÿéèðÿì.
øÿêëèíäÿ èøëÿíèð). [Ùàúû Ãàðà:] Áÿñ ñþâäÿ
Á.Òàëûáëû. Ìÿúèä Òàðâåðäè èëÿ àüûç-àüûçà âåð-
åëÿìÿéÿúÿêñèíèç? Áàéðàì àüçûäûð, éàëàâàøëûã
ìÿê èñòÿìÿéèá ìÿñÿëÿíè óäóá þòöøäöðäö.
èñòÿìÿçñèíèçìè? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ãóðáàí:]
Ñ.Ðÿùèìîâ. Àüûçäàí áèëìÿê – ÿçáÿð áèë-
Áàéðàì àüçû éåíÿ ýþíäÿðÿúÿéÿì, þçöì äÿ
ìÿê. Àüûçäàí áîø – 1) ñþçöíöí êÿñÿðè,
éàçûí àõûð àéûíäà ýÿëÿúÿéÿì. À.Øàèã. Éàçàüçû
ãöââÿòè îëìàéàí, ñþçö êå÷ìÿéÿí, çàáèòÿñèç;
ÿêèëÿí ýþéÿðòèëÿð äÿ áàõûìñûçëûãäàí ãóðó-
2) ñþç ñàõëàìàéàí, ñèðð ñàõëàéà áèëìÿéÿí.
ìóøäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Àüûçäàí ÷ûõìàã – äåéèëìÿê, ñþéëÿíèëìÿê.
9. Ñàéëàðëà – äÿôÿ, éîë. Ïàïèðîñóíó éàí-
Àüûçäàí ÷ûõìàìûø úàâàáû ìÿëóì; Þë÷öëö-
äûðûá áèð àüûç ñîðàíäàí ñîíðà áàøûíû éóõàðû
áè÷èëè ñóàëûíûç éîõ... Ì.Àðàç. Àüûçäàí äèðè
ãàëäûðäû. Ìèð Úÿëàë. // Éåíÿ ñàéëàðëà îõó-
(èòè) – äèëàâÿð, äèëëè, äèëëè-äèëàâÿð. Àüûçäàí
ìàã ùàããûíäà. Ìÿíçÿðÿ ÷îõ õîøóìà ýÿëäè.
ýÿëÿíè (÷ûõàíû) äåìÿê – ñþéìÿê, ñþéöá
Áèð ýöí èêè àüûç øèêÿñòÿ îõóäóì. Ù.Ñàðàáñêè.
áèàáûð åòìÿê. Àüûçäàí îëìàã – ÷îõ äàíûø-
◊ Àüûç à÷ìàã – 1) ìöðàúèÿò åòìÿê, õàùèø
ìàãäàí, äåìÿêäÿí éîðóëìàã, àüçû éîðóë-
åòìÿê (áèð èø ö÷öí); éàëâàðìàã. [Ìÿøÿäè
ìàã. Àüûçäàí-àüûçà êå÷ìÿê (ñþéëÿíìÿê,
Ìÿììÿä] éàõøû áèëèðäè êè, Ñÿìÿä ÿáÿñ éåðÿ
äåéèëìÿê, äîëàøìàã) – éàéûëìàã, áèð-
áèð àäàìà àüûç à÷ìàç. Á.Òàëûáëû. [Ìèíà õàëà]
áèðèíÿ êå÷ìÿê. Áó ãèñèì àüûçäàí-àüûçà ñþé-
äöç ö÷ ýöí ùÿð éåðè ýÿçìèø, ãîíóì-ãîíøóéà
ëÿíÿí .. ÿäÿáèééàò ùÿð áèð [õàëãûí] ùàë âÿ
àüûç à÷ìûø, ùÿòòà øÿùÿðÿ ýåäÿíëÿðÿ éàëâàð-
øÿíèíÿ âÿ þâçàè-ìÿèøÿòèíÿ ìöõòÿñ îëóá, îíóí
ìûøäû.. È.Øûõëû; 2) þëöéÿ àüëàìàã, þëöíö
äöíéà öçðÿ íÿ íþâ éàøàìàñûíà øÿùàäÿò âåðèð.
îõøàéûá àüëàìàã, àüû äåìÿê. Àüûç áèð
Ô.Êþ÷ÿðëè. Íàäèð Áàêûéà âàðèä îëäóãäà àëàé
åëÿìÿê – ñþçö áèð åòìÿê, ñþçëÿøìÿê. Àüûç
êîìèññàðû òÿéèí îëóíìóøäó âÿ ùÿìèí áó õÿáÿð
64
ÀÜÛÇ
ÀÜÛÇ
äÿ àüûçäàí-àüûçà êå÷èá .. ýÿëèá êÿíäÿ ÷àò-
îëàúàüûíû áèëìèðñÿí, – äåäè. À.Øàèã. Ùèêìÿò
ìûøäû. Á.Òàëûáëû. Ãÿìÿðèí ýþçÿëëèéè àüûçäàí-
Èñôàùàíè î ãÿäÿð àúûãëàíìûøäû êè, äàùà íÿ
àüûçà äîëàøäû, ñîðüó-ñóàëëàð áàøëàíäû.
äåäèéèíè, íÿ äàíûøäûüûíû áèëìèðäè, àüçû êþ-
×ÿìÿíçÿìèíëè. Àüûçëàðà äöøìÿê – äèëëÿðÿ
ïöêëÿíèð, äîäàãëàðû òèòðÿéèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
äöøìÿê, äèëëÿðäÿ ñþçö ñþéëÿíìÿê (ìÿíôè
Àüçû íÿäè(ð) – “íÿ èõòèéàðû âàð, íÿ úöðÿòëÿ”
ìÿíàäà). Áàøãàñûíûí àüçû èëÿ îòóðóá-
ìÿíàñûíäà èøëÿíÿí òÿùäèä èôàäÿñèäèð.
äóðìàã – þç ôèêðè îëìàìàã, áàøãàñûíûí ñþçö
[Êîñàîüëó:] Óøàüûí àüçû íÿäèð àòàñûíû ñåâ-
èëÿ ùÿðÿêÿò åòìÿê. Àüçû à÷ûëìàã – 1) äàí-
ìÿñèí, ÿ! Ìÿíèì éàíûìäà úûíãûðëàðûíû ÷ÿê-
ëàìàüà áàøëàìàã; // ñþéìÿéÿ áàøëàìàã;
ìèðëÿð! È.Øûõëû. Àüçû ñîéóìàã – þëìÿê.
2) êöòëÿâè ùàëäà ýÿëìÿéÿ, àõûøûá ýÿëìÿéÿ,
Àüçû ñóëàíìàã – òàìàùà äöøìÿê, ùÿñðÿòèí-
éåðèìÿéÿ áàøëàìàã. Ñöðöíöí àüçû à÷ûëäû.
äÿ îëäóüó øåéè ýþðöá òàìàùñûëàíìàã. Áàø-
Ãîøóíóí àüçû à÷ûëäû. – Ýåò-ýåäÿ ãà÷ãûí-
ãàñû ïóë ñàíàéàíäà îíóí àüçû ñóëàíûð; Áàø-
ëàðûí àüçû à÷ûëìàüà áàøëàäû, úàìààò ÿêèíè
ëàéûð ùöðìÿéÿ, íÿôñè, òÿìÿè ãóðúàëàíûð.
áóðàõûá, úàíëàðûíû ãóðòàðìàã ö÷öí äàü éó-
Ì.ß.Ñàáèð. Àüçû ñöä ãîõóìàã – á à õ
õàðû ãà÷ûðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Çÿââàðëàðûí àüçû
àüçûíäàí ñöä èéè ýÿëìÿê. Àüçûí ñöä ãîõó-
à÷ûëäû: ãîéóí ãóðáàíû ýÿòèðÿí êèì, ïóë ýÿòè-
éóð, êþðïÿñÿí ùÿëÿ; Ìÿí õàëãûí äÿðäèíè áèëÿí
ðÿí êèì, éàüëû ÷þðÿê ýÿòèðÿí, ãîüàë ýÿòèðÿí,
øàèðÿì. Ñ.Ðöñòÿì. Àüçû ñöðöøìÿê – ÷àø-
ôÿñÿëè ýÿòèðÿí, ïèðÿ ùàëâà íÿçèð äåéÿí âÿ áàøãà
ìàã, ñÿùâ åòìÿê. Àüçû éàíìàã – òÿøÿááöñö
íÿçèð ýÿòèðÿí êèì... ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àüçû
ïèñ íÿòèúÿëÿíìÿê, õåéèð ýþðìÿìÿê, çÿðÿð
àïàðìàã – àüçûíà ýÿëÿíè äàíûøìàã, ùÿää-
÷ÿêìÿê, ïåøìàí îëìàã. Àüçûíà àüûç (äèë)
ùöäóäóíó àøìàã, äàíûøûüûíû áèëìÿìÿê, íà-
âåðìÿê – ñþçöíö ãöââÿòëÿíäèðìÿê, òÿùðèê
ëàéèã äàíûøìàã. Àüçû àéðûëà (à÷ûëà) ãàëìàã
åòìÿê, úîøäóðìàã. À êèøè, áóíà áàø ãîøìà,
– ùåéðÿòäÿ ãàëìàã, ÷îõ òÿÿúúöá åòìÿê.
àüçûíà àüûç âåðèá þçöíäÿí ÷ûõàðòìà.
Úåéðàí ïèñ âÿçèééÿòäÿ èäè. Îíóí éàíøàã àüçû
Ñ.Ðÿùèìîâ. Àüçûíà àëìàã – 1) ñþéëÿìÿéè
à÷ûëà ãàëìûøäû. Ìèð Úÿëàë. Áåëÿ áèð äÿôí ìÿ-
ëàéèã áèëìÿê, äåìÿê, äàíûøìàã. [Íóðóîüëó:]
ðàñèìèíè ýþðÿí àäàìëàðûí àüûçëàðû à÷ûëà
Áåëÿ ñþçëÿðè àüçûíà àëûá äàíûøìà. Ì.Ùöñåéí;
ãàëìûøäû. Ï.Ìàêóëó. Àüçû áèð éåðÿ éûüìàã
2) ãàâðàìàã, ÿùàòÿ åòìÿê, ãàïëàìàã. Àëîâ
– ðàçûëàøäûðìàã, áèðëÿøäèðìÿê, ùÿìðÿé
ùÿð éåðè àüçûíà àëìûøäû. Ýåúÿ åëÿ èøûã èäè êè,
åòìÿê. [Úàùàí:] ..Ýÿðÿê êÿíä àðâàäëàðûíûí
èéíÿ ñàïëàìàã îëàðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Àüçûíà
àüûçëàðûíû áèð éåðÿ éûüàñûíûç. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áàõìàã – þç ôèêðè îëìàéûá áàøãàñûíûí èðà-
Àüçû äåéèë! – áàúàðìàç, úöðÿò åäÿ áèëìÿç,
äÿñèíÿ òàáå îëìàã. Àüçûíà ÷óëëó äîâøàí
ùöíÿðè äåéèë. [Òåéìóð àüà:] Îíóí àüçû äåéèë
éåðëÿøìèð (ñûüìûð) – ùÿääèíäÿí àðòûã
ìÿíèì ìèðçÿìè ãîâäóðà. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ëîâüà, òÿøÿõõöñëö, þçöíö þéÿí, ýîï÷ó àäàì
Àüçû äÿéìÿê – òîâëàìàã, àëäàòìàã, äèëÿ
ùàããûíäà. Àüçûíà ýÿëÿíè äåìÿê – áÿðê
òóòìàã. [Àüàìÿðäàí:] Áÿëè, èíäè ìÿëóì îëäó
äàíëàìàã, òþùìÿòëÿíäèðìÿê, áèàáûð åòìÿê,
êè, î, ùàðàìçàäÿíèí, î áèäèíèí àüçû ñèçÿ äÿéèá-
ñþéöá äàíëàìàã, ñþéìÿê. Ìîëëà áàúû ..
äèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Àüçû ýöíÿ áóðàõìàã
ùÿéÿòÿ ÷ûõäû âÿ öçöíö ãîíøóéà òóòóá àüçûíà
– áàøëû-áàøûíà áóðàõìàã. Äàùà ìèðçÿ éàçûã
ýÿëÿíè äåäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Àüçûíà ýþòöð-
íÿ ãàéûðàúàã èäè? Î ãà÷à áèëìÿç, äÿôòÿð-
ìÿê – ãûøãûðìàã, áàüûðìàã ìÿíàñûíäà.
õàíàíû àüçû ýöíÿ áóðàõûá áèð éàíà ýåäÿ
Ñàëìàíîâàíûí ñÿñè äÿùëèçè àüçûíà ýþòöðäö.
áèëìÿç. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àüçû ýöíÿ ãàëìàã
ß.ßáöëùÿñÿí. Àüçûíà ãóðä äöøìÿê – ùå÷
– éèéÿñèç ãàëìàã, ñàùèáñèç ãàëìàã, áàøëû-
êÿñ òÿðÿôèíäÿí äèíäèðèëìÿìÿê, äàíûøäûðûë-
áàøûíà ãàëìàã, áîø ãàëìàã, èñòèôàäÿñèç
ìàìàã, ñàéûëìàìàã. Àüçûíà ñó àëìàã
ãàëìàã. Àüçû èëÿ ãóø òóòìàã – ÷îõ úÿëä,
(ýþòöðìÿê) – ñóñìàã, äèíìÿìÿê, äàíûø-
÷îõ çèðÿê, ùÿð øåéè ÷îõ òåç áàøà äöøÿí àäàì
ìàìàã, ñóñóá äóðìàã, ñþùáÿòäÿ, äàíûøûãäà
ùàããûíäà äåéèëèð. Àüçû êþïöêëÿíìÿê ìÿú.
èøòèðàê åòìÿìÿê, ñöêóò åòìÿê. Ãîé äåñèí, à
– ùèääÿòëÿíìÿê, úîøìàã, ãÿçÿáëÿíìÿê,
Ìöðñÿë êèøè, íèéÿ àüçûíà ñó àëûá äèëëÿíìèðñÿí?
ùèðñëÿíìÿê. Øèøìàí àäàì úîøäó, äàøäû, àüçû
Ì.Ùöñåéí. Ãàðàíëûã ÷þêÿíäÿ óúà ÷èíàð
êþïöêëÿíÿðÿê: – Áó ñþçöí ñÿíÿ íå÷ÿéÿ ìàë
àüàúëàðû äèëÿ ýÿëÿð, êö÷ÿëÿð èñÿ àüçûíà ñó
65
ÀÜÛÇ
ÀÜÛÇ
àëàðäû. Ìèð Úÿëàë. Àüçûíäà äèëè éîõ – ìÿç-
÷ûõàðìàã, éàìñûëàìàã. Êîñàíûí ãûë÷àëàðû
ëóì, ùÿëèì, éàçûã, àúèç àäàì ùàããûíäà.
áèð-áèðèíÿ äîëàøà-äîëàøà äþíöá ÷ûõäû. Ñöá-
Àüçûíäàí ÷ûõìàã – èñòÿìÿäÿí, ãåéðè-
ùàíâåðäèçàäÿ îíóí àðõàñûíúà àüçûíû ÿéÿ-
èõòèéàðè áèð ñþç äåìÿê, ñþéëÿìÿê. Àüçûí-
ÿéÿ ñþéëÿíäè. Ñ.Ðÿùèìîâ; 2) á à õ àüçûíû
äàí äöøìÿìÿê – äàèì òÿêðàð åòìÿê,
áöç(öøäöð)ìÿê. Àüçûíû ÿçìÿê – äþéìÿê.
äèëèíäÿí äöøìÿìÿê, äèëèíèí ÿçáÿðè îëìàã.
Àüçûíû ýþéÿ à÷ìàã – âåéèëëÿíìÿê, àâàðà-
[Êÿðèì áàáà] íÿøÿñèí ïîçìàç, òöòÿê ÷àëàð,
àâàðà ýÿçìÿê, ùå÷ áèð èøëÿ ìÿøüóë îëìà-
ñöìñö ãàéûðàð, ùÿëÿ ìàùíûñû àüçûíäàí ùå÷
ìàã. Àüçûíû õåéðÿ à÷ìàã – éàõøû ñþç äà-
äöøìÿçäè. À.Øàèã. Àüçûíäàí ãà÷ûðìàã
íûøìàã, õåéèðëè ñþç äàíûøìàã, óüóð äèëÿ-
– èñòÿìÿäÿí âÿ þçö áèëìÿäÿí äåìÿê, ñþé-
ìÿê. Àüçûíû îâìàã – äþéìÿê, úÿçàëàíäûð-
ëÿìÿê, à÷ìàã. Àüçûíäàí ãàí ãîõóñó (èéè)
ìàã. Àüçûíû ãàéòàðìàã ìÿú. – ëàçûìè úàâàá
ýÿëèð – õàòà òþðÿòìÿê èñòÿéÿí, äàâà àõòàðàí,
âåðìÿê, ðÿää âÿ ãÿòè åòèðàç åòìÿê. Ñÿìàéÿ
õàòàêàð àäàì ùàããûíäà. Àüçûíäàí ñöä èéè
áó ÷ûõûøû èëÿ Ìþùëÿòîâóí àüçûíû åëÿ ãàéòàðäû
ýÿëìÿê – ÷îõ ýÿíú âÿ òÿúðöáÿñèç àäàì
êè, äàùà ñÿäðèí äåìÿéÿ ñþçö ãàëìàäû. Ìèð
ùàããûíäà. [Àüàáÿéèì:] Åù, ãûçûì, – äåäè, –
Úÿëàë. Àüçûíû ñàõëàìàã – äàíûøìàìàã,
áèëìèðÿì ñÿíè íåúÿ áàøà ñàëûì, .. ñÿíèí àü-
úàâàá âåðìÿìÿê, ñþç ãàéòàðìàìàã, ïèñ ñþç
çûíäàí ùÿëÿ ñöä èéè ýÿëèð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ñþéëÿìÿêäÿí ÷ÿêèíìÿê. Àüçûíû ñóëàíäûðìàã
Àüçûíäàí âóðìàã – ãàáàãúàäàí ðÿää åò-
– á à õ àüçûíûí ñóéóíó àõûòìàã. “Òîõàì”
ìÿê, ãàéòàðìàã, ñþçöíö àüçûíäà êÿñìÿê,
– äåñÿ äÿ, áó èé îíóí [ßëéàðîâóí] èøòàùàñûíû
äàíûøìàüà ãîéìàìàã, ðóùäàí ñàëìàã.
ãûäûãëàéûð, éàâàø-éàâàø àüçûíû ñóëàíäûðûðäû.
Àüçûíû à÷äûðìàã – ñþéëÿòìÿê, äåéèíìÿ-
Ì.Ùöñåéí. Àüçûíû ñöðöìÿê – ìöÿééÿí
ñèíÿ, ëÿéàãÿòñèç, ïèñ ñþçëÿð ñþéëÿìÿñèíÿ
ôèêèð ñþéëÿìÿêäÿí ÷ÿêèíìÿê. Àüçûíû òÿìèç
ñÿáÿá îëìàã (àäÿòÿí ïèñ àäàì ùàããûíäà).
ñàõëàìàã – ïèñ ñþç ñþéëÿìÿêäÿí ÷ÿêèí-
[Êîð êèøè:] Àõìàüûí ãûçû, àõìàã, .. àüçûìû
ìÿê, äàíûøàðêÿí åùòèéàòëû îëìàã, ÿäÿáëè
à÷äûðìà. Ñ.Ùöñåéí. Àüçûíû à÷ûá ýþçöíö
äàíûøìàã, òÿðáèéÿëè îëìàã. Àüçûíû òóòìàã
éóììàã – àüçûíà ýÿëÿíè äàíûøìàã. Àüçûíû
– ñöêóòà, äèíìÿìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê, äàíûø-
à÷ìàã – äàíûøìàüà áàøëàìàã. Ñîíðà îüëó
ìàüà ãîéìàìàã, ñóñäóðìàã. [Ñàôî:] Ñåëèí
àüçûíû à÷ûá àòàñûíûí ìÿçÿììÿòèíèí ãàáà-
ãàáàüûíû àëìàã ÷ÿòèí îëäóüó êèìè, åëèí àü-
üûíäà ñþéëÿäè.. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ùÿïèð:]
çûíû äà òóòìàã ìöìêöí äåéèëäèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Õàëãûí éåääè àðõà éàäëàðû àüçûíû à÷àíäà òÿðèô
Àüçûíû éîõëàìàã – á à õ àüçûíû àðà(ëà)-
òþêöð; ìÿíèì äîüìà àòàì àéàüûìäàí ÷ÿêèð.
ìàã. [ßùìÿä:] Ñàáàù þçöí åë÷è ýåò, ãûçûí
Ìèð Úÿëàë. Àüçûíû Àëëàù éîëóíà à÷ìàã –
àíàñûíûí àüçûíû éîõëà, ýþð íÿ äåéèðëÿð.
1) äèëÿíìÿê, äèëÿí÷èëèê åòìÿê; 2) àüçûíà
À.Øàèã. Àüçûíû éîðìàã – ôàéäàñûç âÿ áîø
ýÿëÿíè äàíûøìàã. Àüçûíû àðà(ëà)ìàã – áèðè-
éåðÿ ñþéëÿíèá äóðìàã. Àüçûíû éóììàã –
ñèíèí öðÿéèíè, ôèêðèíè, ðÿéèíè, ñèððèíè, ìÿãñÿ-
ãîðõóòìàãëà, ùÿäÿëÿìÿêëÿ, éàõóä ïóë
äèíè áèëìÿéÿ òÿøÿááöñ åòìÿê. Ñÿðäàð Ðÿøèä
âåðìÿêëÿ âÿ éà áàøãà áèð âàñèòÿ èëÿ ñóñäóð-
áóíóíëà ìÿíèì àüçûìû àðàìàã èñòÿéèðäè..
ìàã, ñöêóòà, äàíûøìàìàüà ìÿúáóð åòìÿê.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àüçûíû áàüëàìàã – ñóñäóð-
Àüçûíûí ñþçöíö áèëìÿê – äàíûøàðêÿí ïèñ
ìàã, äàíûøìàüà ãîéìàìàã. [Ãÿíáÿðãóëó:]
ñþçëÿð èøëÿòìÿêäÿí ÷ÿêèíìÿê, äàíûøûüûíû
Àüà, áàøûíà äþíöì, áó íåúÿ îëà áèëÿð?
áèëìÿê. [Õàíïÿðâÿð áÿéèì:] Èòèë áóðàäàí,
Áèðäÿí-áèðÿ åëèí àüçûíû áàüëàìàã îëìàç êè..
âÿëÿäöçèíà! Ñÿí ùå÷ àüçûíûí ñþçöíö áèë-
Á.Òàëûáëû. Àüçûíû áÿäÿ à÷ìàã – ïèñ äàíûø-
ìèðñÿí! Í.Âÿçèðîâ. Àüçûíûí ñóéóíó àõûò-
ìàã, ïèñ íèééÿòëÿ äàíûøìàã, éàõøûëûüà
ìàã – òàìàùà ñàëìàã, áÿðê òàìàùñûëàíäûð-
äàíûøìàìàã. Àüçûíû áöç(öøäöð)ìÿê ìÿú.
ìàã, ùÿñðÿòäÿ ãîéìàã. Ãþí÷ÿíèí ýþçÿëëèéè
– íàðàçûëûã èôàäÿ åòìÿê, áÿéÿíìÿìÿê,
ùÿì áÿéèí, ùÿì äÿ áÿé áàëàëàðûíûí àüûçëà-
ìÿìíóíèééÿòñèçëèéèíè öçöíöí èôàäÿñè èëÿ
ðûíûí ñóéóíó àõûäûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Ñàëàòûí
àíëàòìàã. Àüçûíû äàüûòìàã – àðòûã-ÿñêèê
öðÿéèíäÿ:] Ãîé àüçûíûí ñóéó àõñûí, ãîé ãàð-
äàíûøìàã, àüçûíà ýÿëÿíè äàíûøìàã, äàíûøû-
äàøûìûí äàëûíúà ñöðöíñöí, áîéóíà ãóðáàí
üûíû áèëìÿìÿê. Àüçûíû ÿéìÿê – 1) òÿãëèäèíè
îëäóüóìóí áîéóíà âóðóëñóí, – äåéÿ õÿéà-
66
ÀÜÛÇ
ÀÜÛÇËÛ
ëûíäàí êå÷èðäè. È.Øûõëû. Áèð àüûçäàí – ùàìû
úûãëàðûíà òîçúóãëàðû ñÿïäè âÿ éåíÿ äÿ ãàë-
áèðëèêäÿ, ùàìû áèð éåðäÿ, ùàìû áèðäÿí, õîðëà.
ïàüû áàüëàäû. Ì.Àõóíäîâ.
Áèð àüûçäàí îõóìàã. – Àòàáÿé ãÿñðèíèí
ÀÜÛÇÄÀÍ çÿðô 1. Øèôàùè îëàðàã, éàçû èëÿ
ÿòðàôûíà éûüûëàí ìèíëÿðúÿ Òîüðóë òÿðÿôäàð-
äåéèë, äèë èëÿ, äèëúàâàáû. Àüûçäàí ñþéëÿìÿê.
ëàðû áèð àüûçäàí “Éàøàñûí ìÿëÿêÿ!” – äåéÿ
2. ßçáÿð, ÿçáÿðäÿí. Øåðè àüûçäàí áèëìÿê.
ãûøãûðûðäûëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Úàíû àüçûíà
ÀÜÛÇÄÀÍÄÎËÌÀ ñèô. êþùí. Êå÷ìèøäÿ
ýÿëìÿê – á à õ úàí. Ýþçëÿðèíè àüçûíà äèê-
ëöëÿñè àüçûíäàí äîëäóðóëàí òöôÿíý âÿ ñ.
ìÿê – á à õ ýþç. Ñþçö àüçûíäà ãàëìàã
Àüûçäàíäîëìà òöôÿíý. – Àäàìûí äèããÿòèíè,
– ôèêðèíè äåéèá ãóðòàðìàüà ìàúàë òàïìàìàã,
ùÿð øåéäÿí ÿââÿë, ùÿéÿòèí áàø òÿðÿôèíäÿêè àüûç-
ñþçö éàðûì÷ûã ãàëìàã. Îíëàðà [Ñÿðèééÿ âÿ
äàíäîëìà éîüóí ëöëÿëè áèð òîï úÿëá åäèðäè.
óøàãëàðûíà] ôèêèð âåðÿí éîõ èäè. Ñþçëÿðè àüûç-
Ï.Ìàêóëó.
ëàðûíäà ãàëûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Ñþçö àüçûí-
ÀÜÛÇÄÎËÓÑÓ çÿðô 1. Þçöíöí äîüðó,
äàí òþêöëìÿê – ñÿùèù, àéäûí äàíûøà áèëìÿ-
ùàãëû îëäóüóíà èíàíàðàã, òÿøÿõõöñëÿ, ëîâüà-
ìÿê, ñþçö ÷åéíÿéÿ-÷åéíÿéÿ äàíûøìàã.
ëîâüà. Àüûçäîëóñó äåìÿê. – [Ãóðáàí Ìÿðÿí-
àüûç-àüûç á à õ àüûçáààüûç 2-úè ìÿíàäà.
äèíèí] Ìàðàüàíûí ìåéâÿ áàüëàðûíäàí, ãóðó
Øþùðÿòèíè àüûç-àüûç, îéìàã-îéìàã åøèòäèê
ÿðèéèíèí ìÿçèééÿòëÿðèíäÿí àüûçäîëóñó äàíû-
áèç. Ñ.Âóðüóí.
øàðàã, ö÷ èëäÿ áèð äÿôÿ äÿ îðàéà ýåäÿ áèëìÿ-
ÀÜÛÇ2 á à õ àüóç.
äèéèíè ñþéëÿäèêäÿ, Ôèðèäóí òÿÿúúöáëÿíìèøäè.
ÀÜÛÇÀÀËÛÍÌÀÇ ñèô. ×îõ áèÿäÿá, ÿäÿá-
Ì.Èáðàùèìîâ.
ñèç, íàëàéèã. Àüûçààëûíìàç ñþç.
2. Úÿñàðÿòëÿ, ùÿâÿñëÿ, ôÿõðëÿ. Úÿíóáè
ÀÜÛÇÀÁÀÕÀÍ ñèô. äàí. Þç ôèêðè îëìàéûá,
Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûëàðûíûí ÷îõ ñàüëàì âÿ
áàøãàëàðûíûí ñþçö èëÿ ùÿðÿêÿò åäÿí.
ãöââÿòëè áèð êîëëåêòèâè âàðäûð.. Áèç îíëàðûí
ÀÜÛÇÁÀÀÜÛÇ çÿðô 1. Òàìàì, ëàï äîëó,
éàðàäûúûëûüûíäàí àüûçäîëóñó äàíûøìàëûéûã.
ëÿáÿëÿá, àüçûíà ãÿäÿð. Ãàá àüûçáààüûç äîëó-
Ì.Ðàùèì.
äóð. Ãàçàíû àüûçáààüûç äîëäóðìàã. Òåàòðûí
ÀÜÛÇËÀÌÀÃ ô. äàí. 1. Àüçû èëÿ ãîïàð-
çàëû àüûçáààüûç úàìààòëà äîëóäóð. – Ýåúÿ èñÿ
ìàã, àüçû èëÿ äàðòìàã, àüçûíû òîõóíäóðìàã.
÷ÿíëÿð àüûçáààüûç íåôòëÿ äîëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
2. ìÿú. Òþùìÿòëÿíäèðìÿê, àúûãëàíìàã,
2. Àüûçäàí-àüûçà, áèð àüûçäàí î áèðèñèíÿ
öñòöíÿ ãûøãûðìàã; íÿñèùÿò âåðìÿê.
êå÷ÿðÿê. Õÿáÿð àüûçáààüûç äîëàíäû.
ÀÜÛÇËÀØÌÀ “Àüûçëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÀÜÛÇ-ÁÓÐÓÍ èñ. äàí. Ñóðÿò, ñèôÿò. // Çàùèðè
ýþðöíöø, ýþðêÿì. [Ïàñû:] Óúãàðäàêû àüçû-
ÀÜÛÇËÀØÌÀÃ ãàðø. 1. Áèð-áèðè èëÿ ñþç-
áóðíó ùèñëè êàùà êèìèíäèð? Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëÿøìÿê, ñþç-ñþçÿ ýÿëìÿê; äèëëÿ äàëàøìàã,
◊ Àüûç-áóðóí áÿùÿì åëÿìÿê – òÿøÿõ-
ñþéöøìÿê. Ãîúà .. Äàüáàøåâëÿ àüûçëàøäû-
õöñëÿíìÿê, þçöíö ÷ÿêìÿê, ùÿääèíè àøìàã,
üûíû âÿ ùå÷ êÿñè âåúèíÿ àëìàäûüûíû áèð äàùà
áàøà ÷ûõìàã, ãóäóðìàã. [Ñàëàìîâ:] ..Ñÿí
íÿçÿðèíäÿí êå÷èðèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ìÿí þì-
[Àüàìîâ] èíäè áåëÿ àüûç-áóðóí áÿùÿì åëÿ-
ðöìäÿ ñþéöøìÿìèøÿì. Áèðèñè èëÿ àüûçëàø-
ìèñÿí êè, .. ìÿíèì ãóéóëàðûìû ùàñàðà àëûðñàí?
ìàìûøàì. Ìèð Úÿëàë.
Ú.Úàááàðëû. [Úàùèë:] Àäÿ! Áåëÿ àüûç-áóðóí
2. Äèëëÿøìÿê, ìÿñëÿùÿòëÿøìÿê, ñþçö áèð
áÿùÿì åëÿìèñÿí êè, ìÿíèì ñþçöìöí ãàáà-
éåðÿ ãîéìàã.
üûíà ñþç äåéèðñÿí? Ù.Ñàðàáñêè. Àüûç-áóðóí
ÀÜÛÇËÛ ñèô. 1. Àüçû îëàí (á à õ àüûç1 2-úè
ÿéìÿê – íàðàçû îëäóüóíó áèëäèðìÿê, êöñìÿê,
ìÿíàäà). Àüûçëû øöøÿ. Àüûçëû ãàá.
äåéèíìÿê. Àüçû-áóðíó äöøìöø – éàðàðñûç,
2. Êÿñèúè òÿðÿôè îëàí (àëÿò âÿ ñ. ùàããûíäà).
ñûíûã, éàðàøûãñûç, åéáÿúÿð.
Áèð îäëó âóëêàíäàí éàäèýàðìûäûð; Î õÿíúÿð
ÀÜÛÇ-ÁÓÐÓÍËÓ ñèô. äàí. Ýþðêÿìëè,
àüûçëû äàø ÷àëïàëàðû? Ñ.Âóðüóí.
çàùèðè ýþðêÿìè éàõøû, àáûðëû.
3. ìÿú. äàí. Äèëëè, äèëàâÿð, äèëëè-äèëàâÿð,
ÀÜÛÇÚÛà èñ. 1. “Àüûç”äàí êè÷.
éàõøû äàíûøìàã ãàáèëèééÿòè îëàí. // ìÿú. äàí.
2. áîò. ×è÷ÿéèí äèøèúèéèíèí öñò òÿðÿôäÿí
Ãî÷àã, äèðèáàø, ñþçöêå÷ÿí. Àüûçëû àäàì.
àéðûëìûø ùèññÿñè. [Ìè÷óðèí] àõòàëàíìûø ÷è÷ÿ-
– Ùàúû Êàçûì ìÿùÿëëÿäÿ àüûçëû âÿ ñþçöþòÿí
éèí ãàëïàüûíû à÷ûá îíóí äèøèúèêëÿðèíèí àüûç-
àäàì èäè. Ù.Ñàðàáñêè.
67
ÀÜÛÇËÛÃ
ÀÜËÀÜÀÍ
ÀÜÛÇËÛÃ èñ. 1. Äóðó øåéëÿðè áèð ãàáäàí
çèéÿñè âÿ àüêþéíÿê áöñàòû îëàðäû. Ú.Ìÿììÿä-
áàøãà àüçû äàð ãàáà òþêìÿê ö÷öí éóõàðûñû
ãóëóçàäÿ. Àüêþéíÿêëÿð çèêðäÿí òÿêðàð úîø-
åíëè, àøàüûñû äàð úèùàç; ãûô.
äóëàð, ïàðëàã ãûëûíúëàð âÿ õÿíúÿðëÿð ýþéäÿ
2. Ãàá âÿ ñ.-íèí àüçûíà ãîéóëàí ãàïàã,
îéíàäû, ùþíêöðòö ìåéäàíû âÿ øàõòàëû ùàâàíû
òûõàú âÿ ñ.
äÿùøÿòëÿ òèòðÿòäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
3. Àòûí âÿ áàøãà ùåéâàíëàðûí àüçûíà âó-
ÀÜÃÀÍÀÄËÛ ñèô. Ãàíàäëàðû àü îëàí. Ìÿê-
ðóëàí ñàìàí òîðáàñû. // Ãàïàí èòëÿðèí, éàõóä
òÿá äàìûíà ãîíóá áó àüãàíàäëû ãóøëàð; Ýöëäö
áàøãà ùåéâàíëàðûí öçöíÿ êå÷èðèëÿí òîð âÿ ñ.
àüûçäîëóñó ãÿùðÿìàíëàðëà áèðýÿ. Ñ.Ðöñòÿì.
[Áàëàãëàðûí] áàøûíà ÷óáóãäàí, éàõóä ïàñ-
ÀÜÃÛÇÛË á à õ ïëàòèí.
ëàíìàéàí ìåòàëäàí ñÿáÿò êèìè òîõóíìóø
ÀÜÃÎÉÓÍËÓËÀÐ úÿì, òàð. ÕÂ ÿñðäÿ
àüûçëûã êå÷èðìÿê ëàçûìäûð. Àüàáÿéëè.
Úÿíóáè Àçÿðáàéúàíäà âÿ îíà ãîíøó îëàí
4. Àò éöéÿíèíèí àüûçà êå÷èðèëÿí äÿìèð
áÿçè þëêÿëÿðäÿ ùàêèìèééÿò ñöðìöø îüóç-
ùèññÿñè.
òöðêìÿí ãÿáèëÿëÿðèíäÿí áèðè.
5. Òåëåôîí äÿñòÿéèíèí àüûçà òóòóëàí òÿðÿôè.
ÀÜÃÂÀÐÄÈÉÀ×Û èñ. òàð. Àü ãâàðäèéà
6. Íÿôÿñëÿ ÷àëûíàí ìóñèãè àëÿòèíèí àüûçà
(á à õ ãâàðäèéà) ñûðàëàðûíäà îëóá, ñîâåò ùþ-
ñàëûíàí ùèññÿñè. // Ìöøòöê.
êóìÿòè ÿëåéùèíÿ ìöáàðèçÿ åòìèø àäàì.
7. Á à õ àüûçîòó.
[Äÿìèðîâ:] Ýþðöíöð êè, ùàðàíûí àüãâàðäèéà-
ÀÜÛÇÎÒËÓà èñ. êþùí. ×àõìàãëû òöôÿí-
÷ûñû èñÿ ýÿëèá, áóðàäà ýèçëÿíèáäèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ýèí âÿ àüûçäàí äîëäóðóëàí òîïóí àüûçîòó
// Ñèô. ìÿíàñûíäà. Àüãâàðäèéà÷û çàáèò.
òþêöëÿí éåðè.
ÀÜËÀÁÀÒÀÍ ñèô. Àüûë ãÿáóë åäÿ áèëÿí,
ÀÜÛÇÎÒÓ èñ. êþùí. Êå÷ìèøäÿ ÷àõìàãëû
èíàíûëà áèëÿí, ìöìêöí îëà áèëÿí; ìÿãñÿ-
òöôÿíýè âÿ àüûçäàí äîëäóðóëàí òîïó àòìàã
äÿóéüóí. Àüëàáàòàí ñþç. Àüëàáàòàí òÿêëèô.
ö÷öí îíëàðûí àüûçîòëóüóíà òþêöëÿí áàðûò.
– [Ùèêìÿò Èñôàùàíè:] ..Ñÿíèí ñþçöí àüëàáà-
ÀÜÛÇÑÛÇ ñèô. 1. Àüçû îëìàéàí (á à õ àüûç1
òàí ñþçäöð. Ì.Èáðàùèìîâ. Ýÿëäèéåâ àüëàáà-
2 âÿ 5-úè ìÿíàëàðäà).
òàí ñþç äàíûøûðäû. Ìèð Úÿëàë.
2. Êöò, êÿñÿðñèç (ñèëàù âÿ ñ.).
ÀÜËÀÁÀÒÌÀÇ ñèô. Àüûë ãÿáóë åòìÿéÿí,
3. ìÿú. äàí. Äèëñèç-àüûçñûç, ñþçö êå÷ìÿ-
àüëà ñûüìàéàí, ìÿíòèãÿ óéìàéàí, ìÿíòèãñèç.
éÿí, ñþçö êÿñÿðñèç; àúèç, ìÿçëóì, ôàüûð,
ÀÜËÀÁÀÒÌÀÇËÛÃ èñ. Àüûë ãÿáóë åòìÿ-
úÿñàðÿòñèç. Î, ÷îõ àüûçñûç àäàìäûð. Àäàì áó
ìÿ, àüëà ñûüìàìàçëûã, èíàíûëà áèëìÿìÿçëèê,
ãÿäÿð àüûçñûç îëìàç.
ìÿíòèãÿ óéìàìàçëûã, ìÿíòèãñèçëèê.
ÀÜÛÇÑÛÇËÛÃ èñ. äàí. Àüçûíäà êÿñÿð îë-
ÀÜËÀÄÛÚÛ ñèô. 1. Àüëàäàí, ýþçéàøàðäûúû.
ìàìà, ñþçö êå÷ìÿìÿ, äèëñèçëèê; àúèçëèê ìÿç-
Àüëàäûúû ãàç. Àüëàäûúû áîìáà.
ëóìëóã, ôàüûðëûã, úÿñàðÿòñèçëèê.
2. Òÿñèðëè, éàíûãëû, àúûíàúàãëû, òÿÿññöôëö.
ÀÜÛÇÑÖÐÖÒÌßÑÈ á à õ àüûçóúó. Òöòöí-
Àüëàäûúû ñÿñ. Àüëàäûúû ñþçëÿð. Àüëàäûúû ùà-
÷öîüëó áó ùàãäà äàíûøìàüà êþíëö éîõìóø
äèñÿ. Àüëàäûúû âÿçèééÿò.
êèìè àüûçñöðöòìÿñè äåäè.. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÀÜËÀÝßËÌßÇ ñèô. Èìêàíñûç, òÿñÿââöð
Ùÿìçÿ àüûçñöðöòìÿñè áèð íå÷ÿ øåé äåäè.
åäèëìÿñè ìöìêöí îëìàéàí, ùÿãèãÿòÿ óéüóí
ß.ßáöëùÿñÿí.
îëìàéàí; ôþâãÿëàäÿ; ÷îõ áþéöê, ÷îõ ýöúëö.
ÀÜÛÇÓÚÓ çÿðô Êþíöëñöç, åòèíàñûç, áàø-
Àüëàýÿëìÿç ùàäèñÿ. Àüëàýÿëìÿç ùèéëÿ. Àüëà-
äàíñîâìà. Êèøè áèð àç ôèêèðëÿøäè, ñîíðà àüûç-
ýÿëìÿç ôèêèð. – [Èìðàí:] Èíñàíûí ùÿéàòûíäà
óúó úàâàá âåðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Õàíïÿðè ãàðäàøû
÷îõ ãÿðèáÿ, àüëàýÿëìÿç ùàëëàð îëóð. È.Øûõëû.
îüëóíóí ñóàëëàðûíà àüûçóúó úàâàá âåðèá îíó
ÀÜËÀÜÀÍ ñèô. âÿ èñ. 1. ×îõ àüëàéàí,
áàøäàí åëÿìÿéÿ ÷àëûøäû. ß.Âÿëèéåâ.
ùÿìèøÿ àüëàéàí, òåç-òåç àüëàéàí. Àüëàüàí
ÀÜÊÈÐÏÈÊ èñ. áîò. Õàëã àðàñûíäà ùåé-
óøàã. – ×îõëàðûíûí áåçäèéè âÿ óçàã ãà÷äûüû ..
âàíëàð ö÷öí äÿðìàí êèìè èøëÿäèëÿí áèð îò.
àüëàüàí óøàãëàðû Íàçèìÿ ñàíêè ÿôñóí èëÿ ÿëÿ
ÀÜÊÞÉÍßÊ(ËÈ) èñ. Êþùíÿ ìÿèøÿòäÿ:
àëûð, ñàêèò åäèð(äè).. Ìèð Úÿëàë.
àøóðà ýöíö ÿéíèíÿ àü êþéíÿê ýåéÿðÿê, áàø
2. ìÿú. Ùÿìèøÿ ùàëûíäàí øèêàéÿò âÿ íàðà-
éàðàí ìþâùóìàò÷û. ..Ãóðáàí êÿñìÿê, èìàì
çûëûã åäÿí, ùÿìèøÿ þç ùÿãèãè âÿçèééÿòèíè ïèñ
òÿçèéÿñè âÿ ãûøãûðûãëû âÿ úÿëàëëû ìÿùÿððÿì òÿ-
ýþñòÿðìÿéÿ, âàðûíû ýèçëÿòìÿéÿ ÷àëûøàí.
68
ÀÜËÀÜÀÍËÛÃ
ÀÜËÀØÌÀÃ
[Ãÿùðÿìàí:] Îëìàéà ìÿí ùå÷ áåëÿ àüëàüàí
àüëàìñûéûðìûø êèìè èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ñÿëèì-
îëìàìûøàì. Ñ.Ðÿùèìîâ.
íàç àðâàä àüëàìñûíàí áèð òÿðçäÿ êþêñöíö
ÀÜËÀÜÀÍËÛÃ èñ. 1. Òåç-òåç, äàèì àüëà-
þòöðäö. Ì.Ùöñåéí.
ìàã õàñèééÿòè.
ÀÜËÀÐ ñèô. Àüëàéàí, ýþçöéàøëû, ýþçö
2. ìÿú. Ùÿìèøÿ ùàëûíäàí øèêàéÿò âÿ íàðà-
éàøëà äîëó. Êèøè àüëàð ýþçèëÿ ãûëäû ôÿüàí;
çûëûã åòìÿê õàñèééÿòè, ùÿìèøÿ þç ùÿãèãè âÿ-
Ñþéëÿäè îüëó: – Àüëàìà, áàáàúàí! Ì.ß.Ñàáèð.
çèééÿòèíè ïèñ ýþñòÿðìÿéÿ ÷àëûøìàã õàñèééÿòè.
Ñåéèä àüëàð ýþçö èëÿ áàøëàäû: – Ìÿí Êèð-
ÀÜËÀÌÀ 1. “Àüëàìàã”äàí ô.èñ.
ìàíøàùäà èêÿí ýåúÿ ðþéàäà úÿääèìè ýþðäöì.
2. ìÿú. Ôÿðéàä. Íÿðèëòèñè, àüëàìàñû îíóí
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àüëàð ýþçöìäÿ ãàíÿ äþíÿð
áÿíçÿð òóôàíà; Ýþç éàøûíûí ãÿòðÿëÿðè ñû÷ðàð
ÿøêè-ùÿñðÿòèì. Ù.Úàâèä. // ìÿú. Ãöññÿëè,
î éàí-áó éàíà. À.Ñÿùùÿò.
ÿëÿìëè, êÿäÿðëè, ôÿëàêÿòëè, ìöñèáÿòëè.
ÀÜËÀÌÀÃ ô. 1 Øèääÿòëè àüðû, ðóùè ñàðñûíòû
◊ Àüëàð ýöíÿ äöøìÿê – á à õ àüëàð (ýöíÿ)
âÿ éà áàøãà áèð àüûð òÿÿññöðàò íÿòèúÿñèíäÿ
ãàëìàã. Àüëàð (ýöíÿ) ãàëìàã – éèéÿñèç
ýþç éàøû àõûòìàã. Ñåâèíúäÿí àüëàìàã.
ãàëìàã, õàðàáà ãàëìàã, áÿäáÿõò îëìàã, ìö-
Ñàíúûäàí àüëàìàã. Óøàã àüëàéûð. – Ýþçöì
ñèáÿòÿ äöøìÿê. Àüëàð (ýöíÿ) ãîéìàã – áÿä-
éàøû ãÿìèìäÿí àüëàìàãäàí äþíäö äÿðéàéà;
áÿõò åòìÿê, äÿðäÿ ñàëìàã, ìöñèáÿòÿ ñàë-
Ìÿíè àõûð ùÿëàê åéëÿð áó ÷åøìè-õóíôÿøàí
ìàã. Íÿ ñþâäàäûð éåíÿ äöøöá áàøûíà; Îüóë,
ñÿíñèç. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ôèðèäóí îíóí [Øÿìñèé-
ýåäèá, àüëàð ãîéìà ñÿí áèçè. “Àøûã Ãÿðèá”.
éÿíèí] àüëàäûüûíû âÿ éà ýöëäöéöíö òÿéèí åäÿ
ÀÜËÀÐÚÀÑÛÍÀ çÿðô Þçöíö àüëàéàí êèìè
áèëìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Àüúà àüëàéà-àüëàéà
ýþñòÿðÿðÿê, àüëàìñûíà-àüëàìñûíà.
(ç.) îíóí [ÿðèíèí] äàëûíúà ýÿëÿðÿê, éóõóñóíó
ÀÜËÀÑÛÜ(ÛØ)ÀÍ ñèô. Á à õ àüëàáàòàí.
íàüûë åäèá äåäè.. ß.ßáöëùÿñÿí. Àúû-àúû
[Ùåéäÿð áÿé:] Àüëàñûüûøàí èø äåéèë. Ñ.Ñ.Àõóí-
àüëàìàã – éàíûãëû-éàíûãëû àüëàìàã.
äîâ. Ùèêìÿò Èñôàùàíèéÿ ìÿùáÿñäÿ ðàñò
2. ìÿú. Éàñ òóòìàã, ìàòÿì ñàõëàìàã.
ýÿëìÿê àüëàñûüàí øåé äåéèëäèñÿ äÿ, ùÿãèãÿò
[Ìèðçÿ Ôÿòÿëè:] Àüëàéûí åë ö÷öí, àüëàéûí
èäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìèëëÿò ö÷öí, ãîéóí ýþçëÿðèíèç êîð îëñóí!
ÀÜËÀÑÛÜÌÀÇ á à õ àüëàáàòìàç. Èðàíû
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
äîëäóðìóø âÿ àðàñûêÿñèëìÿäÿí àõûá ýÿë-
3. ìÿú. Ùÿéàòûíäàí, éàøàéûøûíäàí, âÿçèé-
ìÿêäÿ îëàí àëìàí úàñóñëàðû, Èðàíûí ùàêèì
éÿòèíäÿí øèêàéÿòëÿíìÿê.
äàèðÿëÿðè âÿ ìöðòÿúå òÿáÿãÿëÿð Ùèòëåðèí ãàëèá
4. ìÿú. Éàëâàðìàã, éàëâàðà-éàëâàðà èñòÿ-
ýÿëÿúÿéèíè ñàäÿ áèð ùÿãèãÿò êèìè èðÿëè ñöðöð,
ìÿê. Àüëàéûá-ñûçëàìàã (ñûòãàìàã) –
þç òÿáëèüàòëàðûíäà .. àüëàñûüìàç óéäóðìà-
àüëàéûá éàëâàðìàã, éàëâàðûá-éàõàðìàã,
ëàðà ãÿäÿð ùÿð øåéäÿí èñòèôàäÿ åäèðäèëÿð.
öðÿêäÿí àüëàéûá éàëâàðìàã.
Ì.Èáðàùèìîâ.
5. Áèð ñûðà ñþçëÿðÿ ãîøóëàðàã ìöõòÿëèô
ÀÜËÀÑÛÜÌÀÇËÛÃ á à õ àüëàáàòìàçëûã.
èôàäÿëÿð äöçÿëäèëèð; ìÿñ.: ýöíöíÿ àüëàìàã,
ÀÜËÀØÌÀ 1. “Àüëàøìàã”äàí ô.èñ.
ãàí àüëàìàã.
2. èñ. Éàñ, ìàòÿì. [ßáäöððÿùìàí áÿé:]
ÀÜËÀÌÀËÛ ñèô. Ïèñ, ôàúèÿëè, ÷îõ àüûð,
Àðâàä, áèëèðñÿí íÿ âàð; ìÿí ñÿíÿ ÷îõ ìÿñëÿ-
àúûíàúàãëû. [Úàùàí:] À áàëàì, àüëàìàëû ýöí-
ùÿò ýþðöðÿì äóðóá ýåäÿñÿí áèð àüëàøìàéà.
ëÿð êå÷äè, èíäè èñÿ ñåâèíìÿëè, õîøëàíìàëû ýöí-
Í.Âÿçèðîâ. Êþùíÿ ìÿçàðëûãäà áèð àüëàøìà
ëÿðèìèç ýÿëèáäèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
âàð; Ãàçûëûð îðòàäà áèð äÿðèí ìÿçàð.
ÀÜËÀÌÑÛ(Í)ÌÀ “Àüëàìñû(í)ìàã”äàí
Ì.Ìöøôèã. Àüëàøìà à÷ìàã (ãóðìàã) –
ô.èñ.
áèð éåðäÿ éûüûëûá àüëàìàã. [Àðâàäëàð] àü-
ÀÜËÀÌÑÛ(Í)ÌÀÃ ô. Àüëàéàí êèìè îëìàã,
ëàøìà ãóðóá ÿðëÿðèíèí ÿòÿêëÿðèíäÿí éàïûøûá
ýþçëÿðè éàøëà äîëìàã, äîëóõñóíìàã. Êè÷èê-
äàâàéà ýåòìÿéÿ ãîéìóðëàð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
áÿéèì àüëàìñûíàðàã áàøìàüû îíóí [Ìÿììÿä
ÀÜËÀØÌÀÃ ãàðø. Áèðëèêäÿ àüëàìàã,
áÿéèí] ÿëèíäÿí àëûá, ùàñàðûí öñòöíäÿ îòóðäó.
àüûç-àüûçà âåðèá àüëàìàã, áèð-áèðèíÿ ãîøó-
×ÿìÿíçÿìèíëè. // Éàëàíäàí àüëàìàã, þçöíö
ëóá àüëàìàã. Áèð êÿíääÿ úàìààò àüëàøà-
àüëàéàí êèìè ýþñòÿðìÿê. Ìÿí Ìàùðóíóí
àüëàøà (ç.) éöçáàøûíûí àéàüûíà éûõûëûá:
ýþçëÿðèíÿ äèããÿòëÿ áàõûðäûì, îíóí ýþçëÿðè
– “Áÿñ òîõóìëóüó àïàðûðñûíûç, áèç áàøûäàøëû
69
ÀÜËÀÒÌÀ
ÀÜÐÛ
íÿ ÿêÿê?” äåéèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Àíà-
ÀÜÌÀÉÀ ñèô. äàí. Àü âÿ êþê (óøàã âÿ éà
áàëà áàø-áàøà âåðèá àüëàøäûëàð. Á.Òàëûáëû.
ãàäûí). Ìÿúèä êèøè êþéíÿéèíèí ÿòÿéèëÿ àëíûíûí
Àç êå÷ìÿäÿí, õàðàáàëûã èíñàí ñÿñè èëÿ äîëäó.
òÿðèíè ñèëÿ-ñèëÿ äåäè: – Áóíóí áèð àüìàéà
Óøàãëàðûí àüëàøìàüû êÿíäèí êèìñÿñèç ñöêó-
âàõòû âàðäû êè... Äöíéà ýþçÿëè èäè Ìèííÿò.
òóíó ïîçäó. ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Þëöíöí
È.Ìÿëèêçàäÿ.
öñòöíäÿ àüû äåéèá áèð éåðäÿ àüëàìàã.
ÀÜÍÀÜÀÇ èñ. ìÿù. Åùòèéàúû þäÿìÿê
ÀÜËÀÒÌÀ “Àüëàòìàã”äàí ô.èñ.
ö÷öí öéöäöëÿí àçàúûã äÿí.
ÀÜËÀÒÌÀÃ ô. 1. Àüëàìàüà ìÿúáóð
◊ Àüíàüàç öéöòìÿê ìÿú. – áîø éåðÿ
åòìÿê, áèðèíèí àüëàìàñûíà ñÿáÿá îëìàã.
äàíûøìàã, áîøáîüàçëûã åòìÿê. Äåéÿñÿí, ìÿ-
Óøàüû àüëàòìàã. – [Ëà÷ûí] èêè-ö÷ éàø þçöí-
ñÿëÿìèç ãóðòàðûáäûð. Èíäè äÿ êå÷ìèøèê àüíà-
äÿí áþéöê îüëàíëàðû òÿêëèêäÿ äþéöá
üàç öéöòìÿéÿ. ß.Âÿëèéåâ.
àüëàòìàüû äà áàúàðûðäû. Ì.Ùöñåéí.
ÀÜÍÀÃ èñ. ìÿù. 1. Ùåéâàíûí àüíàäûüû éåð.
2. ìÿú. ×îõ òÿñèð åòìÿê, ñîí äÿðÿúÿ ìö-
2. Äàüëàðäà òîðïàüû ñöðöøìöø âÿ éà ñó
òÿÿññèð åòìÿê. Àüëàòìàéûð èíñàíëàðû; Ëåéëè-
éóéóá àïàðìûø éåð.
Ìÿúíóí äàñòàíëàðû. Ñ.Âóðüóí.
3. Áèð éåðÿ éûüûëûá èéëÿíÿí ïàë÷ûãëû ñó,
ÀÜËÀÉÀÍ ô.ñèô. á à õ àüëàüàí. Àüàáàëà
ëåùìÿëè ýþëìÿ÷ÿ, ÷óõóð, îéóã.
÷îõ àüëàéàí óøàã èäè. Àüëàéàíäà äà öçöíö
ÀÜÍÀÌÀ “Àüíàìàã”äàí ô.èñ.
åëÿ òóðøóäàðäû êè, åëÿ áèë ìÿðñèéÿ äåéÿúÿêäè.
ÀÜÍÀÌÀÃ ô. 1. Äàëû öñòÿ óçàíûá àéàã-
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëàðûíû éóõàðû ãàëäûðàðàã, î öç-áó öçÿ ÷åâðèë-
ÀÜËÀÉÛÚÛ ñèô. Àüëàéàí.
ìÿê (áÿçè ùåéâàíëàð ùàããûíäà). Åøøÿê àü-
ÀÜËÀÉÛØ èñ. Àüëàìà. Êèøèëÿðäÿ éåðñèç
íàéûð. // ìÿú. äàí. Éåðÿ ñÿðèëÿðÿê öñò-áàøûíû
ýöëöøëÿð íÿ ãÿäÿð ÷îõñà, ãàäûí âÿ ãûçëàðäà
òîçà-òîðïàüà ñöðòöá áàòûðìàã. Óøàãëàð
äà éåðñèç àüëàéûø âÿ ãûñãàíûøëàð äà ùÿääèíäÿí
òîçóí è÷èíäÿ àüíàéûðëàð. – Ýöíàù ÷àìûðûíäà
àðòûãäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áó àüëàéûø âÿ èíèëòè
àüíàéàíà áàõ; Îíóí äà áàõòûíà ýöíÿø äî-
ñÿñëÿðèíäÿí ÷ÿêèëÿí ñÿäëÿð îíëàðû [éîë÷óëàðû]
üóëóð. Ì.Àðàç. Úîìàëàøûá ãàðûøãàòÿê ãàé-
ñàõëàìàüà ãàäèð äåéèëäèð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
íàðäûã; Éàâàø-éàâàø áàü÷àëàðäà àüíàðäûã…
ÀÜËÛ: àüëû-áîçëó, àüëû-ãàðàëû âÿ ñ. – ùÿð
Øÿùðèéàð.
ðÿíýëè, áöòöí ðÿíýëÿðäÿ îëàí. Êþ÷ éîëó èëÿ
2. ìÿù. Ó÷ìàã, éûõûëìàã, äàüûëìàã, òþêöë-
ýåäÿí àüëû-áîçëó ñöðöëÿðèí ñàéû-ùåñàáû éîõ
ìÿê. Áèðèíèí äèâàðûíûí êÿðïèúëÿðè àüíàéûá
èäè. ß.Âÿëèéåâ. Äèçëÿðèíè éåðÿ ãîéóá èðòìÿê-
òþêöëìöøäö áèç äóðäóüóìóç éåðÿ òÿðÿô.
ëÿðèíè îéíàäà-îéíàäà, àíàëàðûíûí äþøöíö
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Åëÿ áèë Ãÿäèì äàéûíûí
äöìñöêëÿéÿ-äöìñöêëÿéÿ ÿìèøÿí ãóçóëàð
öñòöíÿ áèð äàü àüíàéûá òþêöëäö. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àüëû-ãàðàëû ãóìàøëàð êèìè ýþé îòóí öñòöíÿ
ÀÜÍÀØÌÀ “Àüíàøìàã”äàí ô.èñ.
ñÿïÿëÿíìèøäèëÿð. Ð.Ðçà. [Äÿìèðîâ] ýþé
ÀÜÍÀØÌÀÃ ãàðø. Áèð éåðäÿ àüíàìàã,
öçöíäÿ äîëàíàí àüëû-ãàðàëû áóëóäëàðà áàõäû.
áèðýÿ àüíàìàã.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÜÍÀÒÌÀÃ ô. Àøàüû ñöðìÿê, åíäèðìÿê.
ÀÜËÛÊßÑÌßÇ ñèô. Ùÿëÿ àüëû áèð øåé êÿñ-
Ãàéàäàí ñöðöñöí àüíàäûð ÷îáàí; Ãîéóíëàð,
ìÿéÿí. Àüëûêÿñìÿç óøàã.
ãóçóëàð ìÿëÿð éàíáàéàí. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÀÜËÛÃ èñ. Àü øåéèí ùàëû, áèð øåéèí àü
ÀÜÍÀÂÀÇ ñèô. Àüàðìûø, ñîëüóí. ..Áó èøûã-
ðÿíýè. Ãàðûí àüëûüû. Äÿðèíèí àüëûüû. – ßââÿë
äàí Ëèäéàíûí àüíàâàç ÷þùðÿñè äàùà äà ñîë-
ýþçÿëëÿðäÿ ýÿðÿêäèð ÷àüëûã; Îíäàí ñîíðà îëà
üóí ýþðöíöðäö. ß.ßáöëùÿñÿí.
ñàäÿëèê, àüëûã. Ì.Ï.Âàãèô.
ÀÜÐÛ èñ. 1. Äóéüó ñèíèðëÿðèíèí ãûúûãëàí-
◊ Öç àüëûüû – äöçëöê, äîüðóëóã, òÿìèçëèê,
ìàñû íÿòèúÿñèíäÿ áÿäÿíèí ùÿð ùàíñû áèð éå-
íàìóñ.
ðèíäÿ ùèññ åäèëÿí ÿçèééÿò, ÿçàá; ñàíúû, ñûçû;
ÀÜÌÀËÀ èñ. ìÿù. 1. Äèâàðà ÷ÿêèëÿí áè-
àúû. Äèø àüðûñû. Áàø àüðûñû. – Áèðäÿí Ñàáèð
ðèíúè ìàëà (ñóâàã).
äîüðóëäó, áÿäÿíèíäÿ øèääÿòëè áèð àüðû ùèññ
2. ×ÿëòèê øóìóíäà ñöðöëÿí èëê ìàëà.
åäÿðÿê öç-ýþçöíö òóðøóòäó. Ì.Ùöñåéí. Ìÿ-
ÀÜÌÀÒÀÍ ñèô. äàí. Äÿðèñè àü, êþê âÿ
ñóì êèøèíèí .. áàøûíà áÿðê áèð àüðû ñû÷ðàäû,
ýþé÷ÿê (ãûç).
ãàøëàðû äöéöëäö.. Ìèð Úÿëàë.
70
ÀÜÐÛ-ÀÚÛ
ÀÜÑÀÃÃÀË
2. ìÿú. Êÿäÿð, ãÿì, ãöññÿ, äÿðä, ÿëÿì,
2. äàí. Êåôñèçëÿìÿê, íàõîøëàìàã. Íå÷ÿ
èçòèðàá ùèññè. Ñÿíè áàëàì êèìè áàüðûìà
ýöíäöð êè, àüðûéûðàì.
áàñäûì; Ñÿíèí ùÿð àüðûíà ìÿí ãóëàã àñäûì.
3. ìÿú. Êÿäÿðëÿíìÿê, öðÿéè ñûíìàã, èí-
Ñ.Âóðüóí.
úèìÿê.
3. ìÿú. Èíúèêëèê, íàðàçûëûã.
◊ Àüðûìàç áàøû(ì) – ñàêèòëèê, ãàéüûñûç-
◊ Àüðû ÷ÿêìÿê – ùàìèëÿ ãàäûíëàðäà:
ëûã; úÿíúÿë èøÿ ãàðûøìàìà, þçöíÿ àèä îëìà-
äîüìàüà éàõûí áÿðê ñàíúû âÿ ÿçèééÿò
éàí áèð èøÿ ãàðûøìàìàã ìÿíàñûíäà. Àçàúûã
÷ÿêìÿê. Òîðïàüà îíà ýþðÿ “àíà òîðïàã”
àøûì, àüðûìàç áàøûì. (Ìÿñÿë). [Ìîëëà Ãà-
äåéèðëÿð êè, î äà àíà êèìè ùàìèëÿ îëóð, àüðû
ñûì:] Áó ôèêèðäÿí äàøûíûí, àüðûìàç áàøûíûçû
÷ÿêèð, äîüóð, î äà àíà ìÿùÿááÿòëèäèð, àíà
áÿëàéà ñàëìàéûí. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ñÿõàâÿòëèäèð, þâëàäúàíëûäûð. È.Ìÿëèêçàäÿ.
ÀÜÐÛÑÛÇ ñèô. âÿ çÿðô 1. Àüðûìàéàí, àüðûñû
// Ìÿú. ìÿíàäà. Ýåúÿ áîéëó áèð ãàäûíäûð...
îëìàéàí, èíúèòìÿéÿí; ÿçèééÿòñèç. Àüðûñûç
àüðû ÷ÿêÿðÿê; Õîøöçëö áèð óøàã êèìè äîüóð
ÿìÿëèééàò. Äèøè àüðûñûç ÷ÿêìÿê.
ñÿùÿðè. Ñ.Âóðüóí. Õÿðàáÿëèê àíàñû àüðû
2. ìÿú. Çÿðÿðÿ âÿ éà àüûð íÿòèúÿëÿðÿ ñÿáÿá
÷ÿêèá, øÿð äîüóð; Õåéèð îéàíìûð ùÿëÿ, áó äà
îëìàéàí.
áèð èíãèëàáäûð. Øÿùðèéàð. Àüðû òóòìàã – 1)
ÀÜÐÛÑÛÇËÀØÄÛÐÛÚÛ ñèô. òèá. Àüðûéà ãàðøû
àüðû áàøëàìàã; 2) ùàìèëÿ ãàäûíëàðäà âÿ éà
ùèññèçëÿøäèðèúè. Àüðûñûçëàøäûðûúû äÿðìàíëàð.
ùåéâàíëàðäà: äîüìàüà éàõûí áÿðê àüðû âÿ
ÀÜÐÛÑÛÇËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. òèá. Àü-
ñàíúû áàøëàìàã. Àüðûì öðÿéèíÿ – ãàðüûø âÿ
ðûéà ãàðøû ùèññèçëÿøäèðèëìÿê, êåéëÿøäèðèëìÿê.
íèôðèí áèëäèðÿí èôàäÿ. [Áÿäèðúàùàí:] Àüðûì
ÀÜÐÛÑÛÇËÀØÄÛÐÛËÌÛØ ô.ñèô. òèá. Àüðûéà
õàíûí öðÿéèíÿ, õàí ýÿëÿíäÿ äöíéà ãîïìà-
ãàðøû ùèññèçëÿøäèðèëìèø, êåéëÿøäèðèëìèø.
éàúàãäûð êè.. Í.Âÿçèðîâ. Àüðûí ìÿíÿ ýÿëñèí
ÀÜÐÛÑÛÇËÀØÄÛÐÌÀ “Àüðûñûçëàøäûðìàã”-
– á à õ àüðûí(û) àëûì (àüðûí öðÿéèìÿ).
äàí ô.èñ.
Àüðûí(û) àëûì (àüðûí öðÿéèìÿ) – áèðèíÿ
ÀÜÐÛÑÛÇËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. òèá. Àüðûéà ãàðøû
ìåùðèáàí÷ûëûãëà õèòàá, ìöðàúèÿò âÿ éà îõøà-
ùèññèçëÿøäèðìÿê. Äîüóìó àüðûñûçëàøäûðìàã.
éûá ÿçèçëÿìÿ çàìàíû èøëÿíÿí èôàäÿäèð. Àüðûí
ÀÜÐÛÑÛÇËÛÃ èñ. 1. Àüðûéà ãàðøû ùèññèçëèê,
àëûì, ìÿíèì áàüðûì ÷àòäàäû; Àðçóì áó äàü-
àüðû îëìàìàñû.
äàøû ãàòûá ãàòäàäû.. Øÿùðèéàð. [Ãûçéåòÿð:]
2. ìÿú. ßçèééÿòñèçëèê, çÿðÿðñèçëèê, àñàí-
Ñèçúèéÿç ñàü îëóí, àé àüðûí àëûì; Áèðúÿ Õàí-
ëàðûìäûð äþâëÿòèì, ìàëûì. Ñ.Âóðüóí.
ëûã, çÿùìÿòñèçëèê.
ÀÜÐÛÒÌÀ “Àüðûòìàã”äàí ô.èñ.
ÀÜÐÛ-ÀÚÛ èñ. 1. ×îõ èøëÿìÿê, éîë ýåò-
ìÿê âÿ ñ. íÿòèúÿñèíäÿ áÿäÿíäÿ äóéóëàí àüðû
ÀÜÐÛÒÌÀÃ ô. 1. ßçèééÿò âåðìÿê, àüðû
âÿ éà éîðüóíëóã ùèññè. Áÿäÿíèìèçèí àüðû-
âåðìÿê, èíúèòìÿê, àüðûéà ñÿáÿá îëìàã. Éàðà
àúûñû ÷ûõäû. – Òàõòàáÿíääÿ àäàì íÿ ðàùàò
áÿðê àüðûäûð. ×èáàí àüðûäûð. – ×àðïàíàã
éàòûðìûø. Àäàì éóõóäàí àéûëàíäà äà ùå÷
éàðàëàðûíûí éåðè .. àüðûòìûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
éåðèíäÿ àüðû-àúû äóéìóðìóø. ß.ßáöëùÿñÿí.
2. ìÿú. Êþíëöíö ñûíäûðìàã, öðÿéèíè èíúèò-
2. Õÿñòÿëèê, íàõîøëóã.
ìÿê, òîõóíìàã. Áó äóéüó Íÿðèìàíûí öðÿ-
ÀÜÐÛ-ÀÚÛÑÛÇ çÿðô ßçèééÿòñèç, ÿçàáñûç,
éèíè àüðûòäû. Ìèð Úÿëàë.
àñàíëûãëà. Íèíà Èðàèäà ìÿñÿëÿñèíèí àüðû-àúûñûç
ÀÜÐÛÉÀÍ ô.ñèô. ßçèééÿò âåðÿí, èíúèäÿí,
ùÿëë îëóíäóüó ö÷öí ÿëèìè ñûõûá òÿøÿêêöð åòäè.
íàðàùàò åäÿí. Àüðûéàí äèøè ÷ÿêäèðìÿê.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÀÜÑÀ×(ËÛ) ñèô. Ñà÷û àüàðìûø; ãîúà.
ÀÜÐÛÊßÑßÍ, ÀÜÐÛÊßÑÈÚÈ ñèô. òèá. Ñà-
Àüñà÷ëû ãîúà.
êèòëÿøäèðÿí, àüðûíû àçàëäàí. Àüðûêÿñÿí äÿð-
ÀÜÑÀÃÃÀË ñèô. âÿ èñ. 1. Ñàããàëû àüàðìûø,
ìàíëàð.
ãîúà. [Áàéðàìÿëè:] Áåëÿ òÿðáèéÿò ñàùèáëÿ-
ÀÜÐÛËÛ ñèô. Àüðûñû âÿ àúûñû îëàí, àüðûéàí.
ðèäèðëÿð êè, àüñàããàë àòàëàðû ýÿëèð îòàüà, ..
ÀÜÐÛÌÀ “Àüðûìàã”äàí ô.èñ.
ùå÷ áèðè éåðèíäÿí òÿðïÿíìÿê èñòÿìèð.
ÀÜÐÛÌÀÃ ô. 1. Áÿäÿíèí áèð éåðèíäÿ àüðû
Í.Âÿçèðîâ. Áàããàë äöêàíû ãàðøûñûíäà òîï-
ùèññ åòìÿê. Äèøè àüðûìàã. – [Ýöëöø:] Ñåâèë,
ëàíûá ñþùáÿò åäÿí àüñàããàëëàð, ìÿùÿëëÿ
íÿ ö÷öí áåëÿ ñîëüóíñàí, éîõñà áèð éåðèí àü-
úàâàíëàðû áèð ïàðà ñþçëÿð äàíûøûðäûëàð.
ðûéûð? Ú.Úàááàðëû.
Ù.Íÿçÿðëè. // Öìóìèééÿòëÿ, ãîúà, éàøëû.
71
ÀÜÑÀÃÃÀËËÛÃ
ÀÜÉÀÜÛÇ
“Ìîëëà Íÿñðÿääèí” òÿê áèð íÿôÿð ìöÿëëèôèí
ÀÜÓ á à õ àüû1. Ùèúðèí øÿðàáû àúûäûð,
ÿñÿðè äåéèë, “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” ìÿíèì áèð
ìöøòàãÿ è÷èðìÿ àíû; Íå÷öí êè, éàð îë àüóéè
íå÷ÿ ÿçèç éîëäàøëàðûìûí ìÿúìóÿñèäèð êè,
è÷èðìÿç, åé úàí, éàðûíà. Íÿñèìè. Ìÿí äåìÿì
ìÿí äÿ îíëàðûí àíúàã àüñàããàë éîëäàøûéàì.
êè, è÷ìÿäèì ìåé ñÿíñèç, åé íàìåùðèáàí;
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Èíäè áó ãöðáÿò øÿ-
È÷äèì, àììà ëÿáëÿðèíäÿí àéðû, áèð àüó êèìè.
ùÿðäÿ àüñàããàë âàõòûìäà áèð òèêÿ ÷þðÿéèí
Ñ.ß.Øèðâàíè.
äàëûíúà äöøöá ýÿçèðÿì. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÀÜÓËÀÌÀ “Àüóëàìàã”äàí ô.èñ.
2. ìÿú. Áèð àèëÿíèí, åëèí, úÿìèééÿòèí ÿí
ÀÜÓËÀÌÀÃ á à õ àüûëàìàã.
éàõøû âÿ ùþðìÿòëè àäàìû, áàø÷ûñû. Èêèíúè ìÿú-
ÀÜÓËÀÍÌÀ “Àüóëàíìàã”äàí ô.èñ.
ëèñ âàãå îëóð Äàíàáàø êÿíäèíèí àüñàããàë âÿ
ÀÜÓËÀÍÌÀÃ á à õ àüûëàíìàã. Âåð øÿôà
ìþòÿáÿðè Ùàúû Íàìàçàëûíûí ùÿéÿòèíäÿ.
ëÿáèíäÿí, éàçûüàì ìÿíÿ; Çÿùðè-ôÿðàüûíëà
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Úàìààò áèð íå÷ÿ
àüóëàíìûøàì. Ã.Çàêèð.
íÿôÿð àüñàããàë èíòèõàá åäèá, ìÿñëÿùÿò ö÷öí
ÀÜÓËÓ á à õ àüûëû. Áàüðûìûí ãàíûí êè ýþð-
ùàìàí áÿéèí éàíûíà ýþíäÿðäèëÿð. ß.Ùàãâåð-
äöí, àüóëó àøûìäûð îë. Õÿòàéè. Òÿëõ ýþôòàðñûç
äèéåâ. Ãàáàãäà êÿíäèí àüñàããàëëàðû, ãàäûí
îëìàç ëÿáè-éàð, åé àøèã; ×îõ ùÿâÿñ åéëÿìÿ
âÿ ãûçëàðû, äàëëàðûíúà ýÿíúëÿð, óøàãëàð ãàð-
îë øÿðáÿòÿ êèì àüóëóäóð. Ôöçóëè.
øûìûçà ÷ûõäûëàð. Ñ.Ðöñòÿì.
ÀÜÓØ èñ. [ôàðñ.] Ãóúàã. [Òàïäûã:] Áÿñ åéëÿ
◊ Àüñàããàëëàð øóðàñû (ìÿúëèñè) – ìöõ-
èñÿ ýÿë àüóøóìà, ãóúàãëàøàëûì. Ú.Úàááàðëû.
òÿëèô òÿøêèëàòëàðäà áÿçè îðãàíëàðûí àäû (ìÿñ.:
Áèç îíóí [âÿòÿíèí] àüóøóíäà ýþç à÷ìûøûã, – î
íöìàéÿíäÿ ðÿùáÿðëÿðèíèí, ôðàêñèéà áàø÷ûëà-
áèçèì ùàìûìûçûí ÿçèç àíàìûçäûð. ß.Ìÿììÿä-
ðûíûí øóðàñû âÿ ñ.).
õàíëû. // Ìÿú. ìÿíàäà. Ìàäÿðëÿðèíèç åòäè
ÀÜÑÀÃÃÀËËÛÃ èñ. 1. Ãîúàëûã.
ñèçÿ ìåùðö ìÿùÿááÿò; Àüóøè-øÿôÿããÿòäÿ ñèçè
2. ìÿú. äàí. Áàø÷ûëûã, áþéöêëöê, ðÿùáÿð-
áÿñëÿäè ðàùÿò. Ì.ß.Ñàáèð. Àüóøóíà àëìàã
ëèê. Áèð ãÿäÿðäÿí èñÿ î [Àñëàí], óøàãëàðûí
– 1) ãóúàãëàìàã; 2) ìÿú. ãàïëàìàã, ÿùàòÿ
ðÿüáÿòèíè ãàçàíìàãëà îíëàðûí àüñàããàë-
åòìÿê. Ñèëàù ñÿñëÿðèíèí ýóðóëòóñó, ïàòûëòûñû,
ëûüûíû þç ÿëèíÿ ýþòöðÿ áèëäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ïóëåìéîò àòÿøèíèí øàããûëòûñû êÿíäè þç àüóøóíà
Àüñàããàëëûã åòìÿê – 1) áàø÷ûëûã åòìÿê,
àëûá ÿðèäèðäè. Ì.Ùöñåéí. Àüóøóíà ÷ÿêìÿê
áþéöêëöê åòìÿê, ðÿùáÿðëèê åòìÿê, èäàðÿ
– á à õ àüóøóíà àëìàã 1-úè ìÿíàäà. Ùÿð
åòìÿê; Íóðúàááàð äöç äåéèð, Äÿäÿ ïàëûä
ýöë þç éàðûíû ÷ÿêèá àüóøÿ; ..Éàòìà, éàòìà,
áóíäàí ñîíðà ùÿëÿ ìèí èë þìöð ñöðÿúÿê, áó
àéûë, ñÿí äÿ ýÿë ùóøÿ. Íÿáàòè. Àüóøÿ ÷ÿêèá
ìåøÿéÿ áþéöêëöê, àüñàããàëëûã åëÿéÿúÿê.
àðèçè-çèéáàíû øÿáö ðóç; Àëÿìäÿ î çöëôöí êèìè
È.Ìÿëèêçàäÿ; 2) íÿñèùÿò åòìÿê, þéöä âåð-
áèð áÿõòÿâÿð îëìàç. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ñàêèò äÿíèç
ìÿê, éîë ýþñòÿðìÿê.
äàëüàëàíûá î âàõòäà ýÿëäè úóøÿ; Ãóúàãëàéûá
ÀÜÑÈÔßÒ ñèô. Ñèôÿòèíèí ðÿíýè àü îëàí.
ìÿùÿááÿòëÿ ÷ÿêäè îíó àüóøÿ. À.Ñÿùùÿò.
ÀÜÑÎË èñ. ìÿù. Êè÷èê ÷àé áàëûüû íþâëÿ-
ÀÜÓÇ èñ. Ñàüìàë ùåéâàíëàð äîüäóãäà
ðèíäÿí áèðèíèí àäû.
ìÿìÿëÿðèíäÿí ÷ûõàí èëê ñöä. [Ñÿáà] úàìûøû
ÀÜÑÓ èñ. 1. Äàü âÿ ùöíäöð òÿïÿëÿðäÿí
îõøàéà-îõøàéà ñÿðíèú äîëóñó àüóç ñàüäû.
àõûá ýÿëÿí ãàð âÿ éàüûø ñóëàðû.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
2. äàí. Éöíýöë ñó, ìÿäÿéÿ õåéèðëè ñó.
ÀÜÖÐßÊ á à õ àüúèéÿð.
ÀÜØÛÍ á à õ àüáÿíèç.
ÀÜÖÇËÖ ñèô. Öçöíöí äÿðèñè àü îëàí. Îëéà
ÀÜÒÈÊÀÍ èñ. áîò. Äÿâÿëÿðÿ éåì îëàí
ùöíäöðáîéëó, óçóíñà÷ëû, àüöçëö, õóìàðýþçëö
òèêàíëû îò.
âÿ äîëó áÿäÿíëè áèð ãûç èäè. È.Ìóñàáÿéîâ.
ÀÜÒÈÊÀÍËÛÃ èñ. Àüòèêàí áèòÿí éåð, àüòè-
ÀÜÂÀËÈÄÅÉÍ [ÿð.] êþùí. Àòà-àíà öçöíÿ
êàí ÷îõ îëàí éåð.
äóðìà, ãàáàðìà; àòà-àíàíûí èòàÿòèíäÿí
ÀÜÒÎÐÏÀÃ(ËÛ) ñèô. Òîðïàüû êèðÿúëè, òÿð-
÷ûõìà. Áèç þâðÿòÿ ùå÷ áèð ñþç äåìÿðèê, ùàë-
êèáèíäÿ êèðÿú îëàí. Àüòîðïàã éåð.
áóêè àüâàëèäåéí, éÿíè àòà âÿ àíàíûí öçöíÿ
ÀÜÒÖÊ(ËÖ) ñèô. Òöêëÿðè àü îëàí. Àüòöê(ëö)
äóðìàã áþéöê ýöíàùëàðäàí ùåñàá îëóíóð.
èò. Àüòöê(ëö) òîéóã. – Àüòöêëö Ùÿøòÿðõàí ïè-
“Ìîë. Íÿñð.”.
øèéè öñóëëóúà ãàïûíû à÷ûá êàíäàðäà äàéàíûð.
ÀÜÉÀÜÛÇ ñèô. Öçö àü, àüáÿíèç, àüñèôÿò.
Ù.Ñàðàáñêè.
Àüéàüûç óøàã. Àüéàüûç îüëàí.
72
ÀÜÉÀË
ÀÜÇÛÊÞÏÖÊËÖ
ÀÜÉÀË ñèô. 1. Àü éàëëû, àü éàëû îëàí. Àü-
ÀÜÇÛÁÖÒÞÂËÖÊ, ÀÜÇÛÁÖÒÖÍËÖÊ èñ.
éàë àò.
Úèääèëèê, çàáèòÿëèëèê, ñþçöíöí öñòöíäÿ äóðìà,
2. ìÿú. äàí. Àüñà÷, àüáèð÷ÿê. Àüéàë ìà-
ñþçö êå÷ìÿ; ñèðð ñàõëàìà.
ìà÷à .. öçÿðëèê âÿ ãàðà øÿâÿíè ñÿêèíèí äè-
ÀÜÇÛÚÛÐÛÃ ñèô. äàí. 1. Àüçûíûí áèð òÿðÿôè
âàðëàðûíäàí àñûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
úûðûã îëàí.
ÀÜÉÀÍÛÇ á à õ àüéàüûç.
2. Á à õ àüçûáîø 1-úè ìÿíàäà.
ÀÜÉÀÐÏÀÃ èñ. áîò. Äÿíèç ñàùèëè ãóìëà-
ÀÜÇÛÄÀÜÛÍÛÃ èñ. âÿ ñèô. äàí. Ñþç ñàõëà-
ðûíäà áèòÿí ÷îõèëëèê îò áèòêèñè.
ìàéàí, ñèðð ñàõëàìàéàí; õÿáÿð÷è. [Ùåéäÿð
ÀÜÉÀÐÏÀÃËÛ ñèô. áîò. Éàðïàãëàðûíûí
áÿé:] À êèøè, áèëìèðÿì ùàíñû àüçûäàüûíûã íà-
ðÿíýè àü îëàí.
÷àëíèêÿ ìÿíè íèøàí âåðèáäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÀÜÉÎË èñ. àñòð. Àéäûíëûã ýåúÿëÿðäÿ ýþé
ÀÜÇÛÄÀÜÛÍÛÃËÛÃ èñ. äàí. Àüçûäàüûíûã
ãöááÿñèíäÿ èøûã çîëàüû êèìè ýþðöíÿí óëäóç-
àäàìûí õàñèééÿòè.
ëàð éûüûíû; Ñöäéîëó, Êÿùêÿøàí.
ÀÜÇÛÄÓÀËÛ ñèô. êþùí. Äàèìà äóà îõó-
ÀÜÉÎÍÚÀ èñ. áîò. ×îõèëëèê ïàõëàëàðà àèä
ìàãëà, èáàäÿòëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì; äèíäàð,
éåì áèòêèñè.
ìþìèí. Íèòãè ùÿãèãÿòëè, ñþçö ôàë êèøè; Àüçû-
ÀÜÇÛÀ×Ûà ñèô. Ìàéìàã, ùóøñóç, äèããÿò-
äóàëû ãîúà áàããàë êèøè. Ì.ß.Ñàáèð. [Ìöíÿâ-
ñèç. Àüçûà÷ûã ãàëìàã – ùåéðÿò è÷èíäÿ
âÿð] ùÿìèøÿ äÿñòÿìàçëû, àüçûäóàëû (ç.), ïàê
ãàëìàã, òÿÿúúöá åòìÿê. ..Ìöÿëëèì ßñÿäè
íèééÿòëÿ ýåòñÿ äÿ, íÿòèúÿ âåðìèðäè. Ìèð Úÿëàë.
ãàðøûñûíà àëûá éîëà äöøäö âÿ óøàãëàð äà àü-
[Õåéðàíñà:] À êèøè, ìÿí îüëàíû ýþðìÿìèøÿì,
çûà÷ûã ãàëûá, îíëàðëà áÿðàáÿð ýåäÿ áèëìÿìÿ-
àíàñû úàíëàðà äÿéÿí áèð àäàìäûð. Ìÿúëèñëÿð
ëÿðèíÿ òÿÿññöô åòäèëÿð. Á.Òàëûáëû.
éàðàøûüû, ÿëèòÿñáåùëè, àüçûäóàëû ìþìèí àòàñû
âàð. Ù.Ñàðàáñêè.
ÀÜÇÛÀ×ÛÃËÛà èñ. Ìàéìàãëûã, ùóøñóç-
ëóã, äèããÿòñèçëèê.
ÀÜÇÛßÉÐÈ ñèô. 1. Àüçûíûí ãóðóëóøó ÿéðè
îëàí.
ÀÜÇÛÁÈÐ1 çÿðô äàí. Ñþçöáèð, äèëáèð, ìöò-
2. ìÿú. Èíúèê, êöñêöí, íàðàçû.
òÿôèã.
ÀÜÇÛÝÅÍ ñèô. Àüçû åíëè, åíëè àüûçëû. Àüçû-
ÀÜÇÛÁÈÐ2 èñ. äàí. Òÿê áèð ÷ûõàúàüû îëàí
ýåí øöøÿ.
éåð, äàðûñãàë éåð, ìþùêÿì éåð, ÷ûõûëìàç éåð.
ÀÜÇÛÝÞÉ×ßÊ, ÀÜÇÛÝÞÂ×ßÊ èñ. äàí.
// Äàì, ùÿáñõàíà. Ñàëäûí àõûð þç ÿëèíëÿ þçöíö
Àüçûíà ýÿëÿíè äàíûøàí àäàì, ìÿñóëèééÿòñèç
àüçûáèðÿ; Âåú áèòèðìÿç ñÿíÿ, äþíìÿ äÿõè äàøà,
äàíûøàí àäàì; áîøáîüàç. [Ìÿììÿä:] Áèð
äÿìèðÿ. Ì.ß.Ñàáèð. [Èñêÿíäÿð:] Äîüðó äåéèð,
íÿôÿð àüçûýþé÷ÿê ýåäèá îíëàðà õÿáÿð àïàðñà
àüà, îíëàð ùå÷ âàõò þçëÿðèíè áó àüçûáèðÿ ñàë-
êè, Ìÿììÿä ìåéõàíàäà èäè, îíäà ìÿí éà-
ìàçëàð. Í.Âÿçèðîâ. Àõûðäà þçö êÿëÿéÿ äöøäö.
õàìû îíëàðûí ÿëèíäÿí ãóðòàðà áèëìÿðÿì.
Òóòóá ñàëäûëàð àüçûáèðÿ. Ì.Ùöñåéí.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Êÿíàðäàí áàõàí àüçûýþé-
ÀÜÇÛÁÈÐËÈÊ èñ. äàí. Ñþç áèðëèéè, èòòèôàã,
÷ÿêëÿð Ãöäðÿòèí àèëÿ ìöíàñèáÿòèíäÿêè çàùèðè
ñþçö áèð îëìà.
ñîéóãëóüó îíëàðûí [Ãöäðÿò âÿ Ëàëÿíèí] áèð-
ÀÜÇÛÁÎØ ñèô. 1. Ñþç ñàõëàéà áèëìÿéÿí,
áèðèíè ñåâìÿäèéèíäÿ ýþðöðäöëÿð. Ì.Ùöñåéí.
ñèðð ñàõëàéà áèëìÿéÿí; ñþçöíöí öñòöíäÿ
ÀÜÇÛÝÞÉ×ßÊËÈ, ÀÜÇÛÝÞÂ×ßÊËÈÊ
äóðìàéàí, åòèáàðñûç, äÿéàíÿòñèç. // Çàáèòÿñèç,
èñ. äàí. Áîøáîüàçëûã, àüçûáîøëóã, àüçûíà ýÿ-
çÿèô èðàäÿëè, ãåéðè-úèääè, ñþçö êå÷ìÿéÿí.
ëÿíè äàíûøìà. [Ýþâùÿðòàúûí àíàñû:] Ñÿíèí
Àüçûáîø àäàì.
ùàããûíäà àðâàäëàð èêè ìèí ñþç äàíûøûá àüçû-
2. Íàããàë, áîøáîüàç.
ýþé÷ÿêëèê åëÿéÿúÿêëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀÜÇÛÁÎØËÓÃ èñ. 1. Ñþçöíöí öñòöíäÿ
ÀÜÇÛÙÅÉÂßÐß á à õ àüçûïÿðòþâ.
äóðìàìà, åòèáàðñûçëûã. // Çàáèòÿñèçëèê, úèä-
ÀÜÇÛÙßÄßËÈ á à õ àüçûéåëëè.
äèééÿòñèçëèê, çÿèôëèê, ñþçö êå÷ìÿìÿçëèê.
ÀÜÇÛÊßÑßÐËÈ ñèô. äàí. Ñþçöþòÿí, ñþçö-
2. Íàããàëëûã, áîøáîüàçëûã.
êå÷ÿí, íöôóçëó; ñþçöíäÿ ìþùêÿì.
ÀÜÇÛÁÖÒÞÂ, ÀÜÇÛÁÖÒÖÍ ñèô. Úèääè,
ÀÜÇÛÊÞÏÖÊËÖ ñèô. äàí. Ãóäóðüàí, àçüûí.
ñþçöíöí öñòöíäÿ äóðàí, äàéàíûãëû, ñèðð ñàõëà-
Äàüëàðäà ãàð ÿðèéÿíäÿ âÿ éàç éàüûøëàðû áàø-
éàí. Ìèí, êåôèí èñòÿäèéè ñÿìòÿ ÷àï, áèð àç àüçû-
ëàéàíäà áó äàéàç ÷àé àüçûêþïöêëö áèð ÿæäà-
áöòöí îë, ÷öíêè áóðàäà èø âàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ùàéà äþíöðäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè. ..Äàüÿòÿéè
73
ÀÜÇÛÃÀÐÀ
ÀÙ
êÿíäè .. àüçûêþïöêëö àüàëàðûíà ãàðøû áàø
ÀÜÇÛÉÛÐÒÛÃËÛÃ èñ. Ñèðð ñàõëàìàìàã
ãàëäûðìàìûø äåéèëäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
õàñèééÿòè; áîøáîüàçëûã.
ÀÜÇÛÃÀÐÀ èñ. âÿ ñèô. Õàëã àðàñûíäà èòÿ
ÀÜÇÛÉÓÕÀÐÛ çÿðô Éóõàðûéà äîüðó, éóõàðû
âÿ õöñóñèëÿ úàíàâàðà âåðèëÿí àä. Àüçûãàðà
òÿðÿôÿ èñòèãàìÿò àëàðàã; öçöéóõàðû, áàøûéóõàðû.
úàíàâàð äöøìÿíèäèð ÷îáàíûí; Éàíûíäàêû áîç
[Ôÿòÿëè õàí] î äþøäÿí òóòìóø áó Øóøà äÿðÿ-
êþïÿê éîëäàøûäûð ÷îáàíûí. À.Øàèã. Áèð àüçû-
ëÿðèíè ãîøóíó èëÿ äîëäóðìóøäó, .. àüçûéóõàðû
ãàðà øèääÿòëÿ ùöðÿðÿê, ñû÷ðàéûá èðÿëè éö-
ãàëàéà òÿðÿô äàðàøìûøäûëàð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
éöðäö. Á.Òàëûáëû.
ÀÙ 1. íèäà. Àüðû, ùÿéÿúàí, ùÿñðÿò âÿ ñ.
ÀÜÇÛÃßØßÍÝ á à õ àüçûýþé÷ÿê. ..Áèð
ùèññëÿðè èôàäÿ åäèð. Àù, áàøûì àüðûéûð. – Àù,
ïàðà àüçûãÿøÿíýëÿð áàøëàéûáëàð ãÿçåòëÿðèíäÿ
çàëûì! Àù, êèì, îëäóì éîëóíäà úàí ôÿäà.
éàçìàüà êè, ýÿðÿê þâðÿòëÿð îõóñóíëàð, òÿð-
Ì.ß.Ñàáèð. Áèð çàìàí, àù êè, áèð òàèð èäèì
áèéÿ òàïñûíëàð, .. úÿìèééÿò òÿðòèá åëÿñèíëÿð.
àçàäÿ; ßúÿáà, êèì ìÿíè ñàëäû áó õÿðàáà-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
áàäÿ? Ì.Ùàäè. [Ñÿôÿð áÿé:] Àù! Éàìàí éî-
ÀÜÇÛÌÂÀÉ ñèô. äàí. Àúèç, þëöâàé, úÿñà-
ðóëìóøàì, ñÿùÿð ñöáùäÿí ýÿçèðÿì, ùå÷ áèð
ðÿòñèç, êåé.
çàä òàïà áèëìÿäèì. Á.Òàëûáëû. // Èñ. ìÿíà-
ÀÜÇÛÌÂÀÉËÛÃ èñ. äàí. Àúèçëèê, þëöâàé-
ñûíäà. Ôÿðéàä, ôÿüàí. Ðÿñóëàì, àùûìà äàüëàð
ëûã, úÿñàðÿòñèçëèê, êåéëèê.
äàéàíìàç; Äÿðäèì ÷îõäóð ìÿíèì êèìñÿëÿð
áèëìÿç. “Àøûã Ãÿðèá”. Áó àùäàí ñîíðà
ÀÜÇÛÎÄËÓ ñèô. äàí. ×îõ ùèðñëè, àúûãëû, òöíä
äàíûøàí. Àüçûîäëó (ç.) äàíûøìàã.
äåéÿñÿí îíóí [Ìÿñóì êèøèíèí] ñèíÿñè øóì-
ëàíìûø çÿìè êèìè áîøàëäû. Ìèð Úÿëàë.
ÀÜÇÛÏßÐÒÞ á à õ àüçûéàâà.
// Òÿÿññöô, êÿäÿð, ïåøìàíëûã, öìèäñèçëèê,
ÀÜÇÛÏßÐÒÞÂËÖÊ á à õ àüçûéàâàëûã.
ìÿéóñëóã èôàäÿ åäèð. Àù, áèëñÿéäèì, ùå÷
ÀÜÇÛÏÎËÀÄ(ËÛ) á à õ àüçûêÿñÿðëè.
ýÿëìÿçäèì! Àù, îíó áèð äàùà ýþðìÿéÿúÿéÿì!
ÀÜÇÛÏÎÇÓÃ á à õ àüçûéàâà.
– [Áàùàäûð:] Àù, èíñàíû áèð-áèðèíäÿí àéûðàí
ÀÜÇÛÏÖÑÒß ñèô. Àüçû ÷îõ êè÷èê âÿ çÿðèô.
“Ó÷óðóì äÿðÿëÿð!”. Ìÿí ñèçè ìÿùâ åòìÿê
ÀÜÇÛÑÞÉÖØËÖ á à õ àüçûéàâà. ..Áó ìöñ-
èñòÿðêÿí, ñèç ìÿíè ìÿùâ åòäèíèç. Í.Íÿðèìàíîâ.
òÿáèä òÿáèÿòëè àäàì åéíè çàìàíäà áèð êö÷ÿ
[Ñÿäÿô:] Àù, áó áåø èë, èíäè î ýöíëÿð ìÿíÿ
ãàëìàãàë÷ûñû ãÿäÿð àüçûñþéöøëö, òÿðáèéÿñèç ..
áèð éóõó êèìè ýÿëèð. È.ßôÿíäèéåâ. // Òÿÿúúöá,
èäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ùåéðÿò, ñåâèíú, ùÿì÷èíèí ýþçëÿíèëìÿç áèð øåé
ÀÜÇÛÉÀÐÛ ñèô. Àüçûíà ãÿäÿð äîëìàìûø,
ãàðøûñûíäà äîüàí ùèññëÿðè èôàäÿ åäèð. Àù, íÿ
éàðûì÷ûã.
ýþçÿë ìÿíçÿðÿäèð! Àù, íÿ éàõøû ýÿëäèí!
ÀÜÇÛÉÀÐÛÃ ñèô. Äîäàüûíûí áèð éåðè éàðûã
Àù ÷ÿêìÿê – êÿäÿð, ãöññÿ, òÿÿññöô,
îëàí.
ùÿñðÿò, ùåéðÿò, ùÿéÿúàí èôàäÿñè îëàðàã “àù”
ÀÜÇÛÉÀÑÒÛ èñ. ìÿù. Ùÿð èêè òÿðÿôè éàñòû
äåìÿê. Àëà ýþçëöì, ñÿíäÿí àéðû äöøÿëè; Àù
îëàí êöëöíý íþâö.
÷ÿêìÿêäÿí áàüðûì ãàíà äþíöáäöð. Àøûã
ÀÜÇÛÉÀÂÀ ñèô. äàí. Ñþéöøêÿí, ùÿðçÿ äà-
ßëÿñýÿð. Ãîúà òàðçÿí Úàâàäûí àðâàäû ìöç-
íûøàí, ÿäÿáñèç äàíûøàí, àüçûíà ýÿëÿíè äàíûøàí.
òÿðèá ùàëäà òåç-òåç ãàïûíû à÷ûá, êö÷ÿéÿ
ÀÜÇÛÉÀÂÀËÛÃ èñ. äàí. Ñþéöøêÿíëèê,
áàõûðäû âÿ àù ÷ÿêÿðÿê îòàüà ãàéûäûðäû.
ÿäÿáñèç äàíûøìàã õàñèééÿòè, àüçûïÿðòþâëöê.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ñîíà õàëà .. äÿðäèíè ìÿíÿ
Àõû áó àüçûéàâàëûüûí ñÿíÿ íÿ ôàéäàñû âàð êè,
ñþéëÿäè. Àõûðäà áèð àù ÷ÿêÿðÿê äåäè: – Êàø
þç ùÿììÿçùÿáëÿðèíè õàðèúè þëêÿëÿðäÿ áÿëà âÿ
îüëóì Áÿøèð ñàü îëàéäû, áó àçàäÿ ãàäûíëàðû
ãàõûíú îõóíà ùÿäÿô åäèðñÿí.. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ýþðÿéäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Àù åòìÿê (åëÿìÿê)
ÀÜÇÛÉÅËËÈ ñèô. äàí. Éåêÿ-éåêÿ äàíûøàí;
– ùÿñðÿò ÷ÿêìÿê, òÿÿññöôëÿíìÿê, ãÿìëÿí-
ùÿðáÿ-çîðáà èëÿ, ùÿäÿ-ãîðõó èëÿ äàíûøàí.
ìÿê, àù ÷ÿêìÿê. ßüéàð ÿëèíäÿí àù åäÿðÿì
Àüçûéåëëè àäàì. – Ïîëèñ, æàíäàðì âÿ àüçûéåëëè
ùÿð íÿôÿñ, âÿëè; Úþâðè ùÿìèøÿ àøèãè-ìèñêèíÿ
ìöðòÿúåëÿðèí çöëìö õåéëè àçàëìûø, ìöõòÿëèô
éàð åäÿð. Íÿñèìè. Àù åéëÿäèýèì ñÿðâè õóðà-
ùèçáëÿð, èòòèùàäèééÿëÿð ìåéäàíà ÷ûõìûøäû.
ìàíûí ö÷öíäöð. Ôöçóëè. Àù åéëÿäèýèì íÿøÿéè-
Ì.Èáðàùèìîâ.
ãÿëéàíûí ö÷öíäöð. Ì.ß.Ñàáèð.
ÀÜÇÛÉÛÐÒÛÃ ñèô. äàí. Ñèðð ñàõëàìàéàí, ñþç
2. èñ. Ôÿðéàä, ôÿüàí. ×ÿðõÿ ÷ûõàðäû àùûìû,
ñàõëàìàéàí; áîøáîüàç, ÷ÿðÿí-ïÿðÿí äàíûøàí.
úàíûìû éàíäûðäû ãÿìèí. Íÿñèìè. Äàüûäûð ùÿð
74
ÀÙÀ
ÀÙßÍÝÄÀÐËÛÃ
ëÿùçÿ ðÿõòè-åéøèìè àùèì éåëè. Ôöçóëè. ßôëàêÿ
äà, úûðúûðàìà î ñþçëÿðè äåéèðäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
êÿìÿíä àòäûì ñÿíñèç; Ùÿð àù êè, ÷ÿêäèì àøè-
// Ìÿú. ìÿíàäà. Ñàáóí÷óäàí øÿùÿðÿ ýÿëÿí
ãàíÿ. Ùåéðàí õàíûì. Éàíäûðûð àòÿøè-àùèëÿ
ãàòàð êö÷ÿíèí àùÿíýèíè áèðäÿí-áèðÿ äÿéèø-
ýöëö ýöëçàðû; ×ÿêìÿéèí Ñåééèäè, éàð îëìàñà,
äèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. ..Ùÿð øåé ÿáÿäè âÿ
ýöëçàðÿ òÿðÿô. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àùû ýþéÿ
ïîçóëìàç áèð àùÿíýëÿ ãÿëáèíè îõøàéûð, ùÿð
(ýþéëÿðÿ) ÷ûõìàã (óúàëìàã) – ôÿðéàä
øåé ôöñóíêàð áèð ýþçÿëëèêëÿ îíà [Ôèðèäóíà]
åòìÿê, ñîí äÿðÿúÿ êÿäÿðëÿíìÿê, ãöññÿëÿí-
áàõûá ýöëöìñÿéèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìÿê, ãÿìëÿíìÿê, èíëÿìÿê. Ýàù ýþñòÿðäè
2. ìÿú. Ýþçÿë ñÿñ, àâàç. Áó ñÿñ Æåíéàíûí
ãÿäèí, ýþéëÿðÿ ÷ûõäû àùûì; Ýàù ýþñòÿðäè ýþ-
ãóëàüûíäà áàøãà áèð àùÿíýëÿ úèíýèëäÿäè.
çöí, åéëÿäè áèìàð ìÿíè. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ìþùíÿò
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ìèðçÿ Âàëåù] áöëáöëëÿðèí
÷ÿìÿíèíäÿí ýöë äÿðÿ-äÿðÿ; Óúàëûð øàèðèí àùû
ìèí áèð íÿüìÿñèíè äèíëÿéèð, .. àõûðäà áèð íå÷ÿ
ýþéëÿðÿ. Ñ.Âóðüóí.
áåéò ñþéëÿéèð, áó àùÿíýÿ ãîøóëóðäó. Ñ.Ðÿùè-
3. èñ. êþùí. Áÿääóà, ãàðüûø. Àòàíûí äóàñû
ìîâ. // Òîí. Áàëàúàéåâ àúûãëû áèð àùÿíý èëÿ:
ÿñÿð åéëÿð, àíàíûí àùû. (Àòà. ñþçö).
– Áÿñ áó ýöí ùàðàíûç àüðûéûð? – äåéÿ ñîðóøäó.
ÀÙÀ íèäà. 1. Áèð øåéè áèðäÿí-áèðÿ áàøà
Ñ.Ðÿùèìîâ. Ýÿëäèéåâ ùÿìèøÿ ñÿñèíÿ, ùÿðÿêÿ-
äöøäöêäÿ, áèð øåéè àõòàðàðêÿí ýþçëÿíèëìÿ-
òèíÿ ñèðëè áèð àùÿíý âåðìÿéè ñåâÿðäè. Ìèð Úÿëàë.
äÿí îíà ðàñò ýÿëäèêäÿ, éàõóä äà óíóäóëàí
3. Íÿüìÿ, ìàùíû, ùàâà. Ñÿùÿð áöëáöëëÿð
áèð øåé áèðäÿí éàäà äöøäöêäÿ äåéèëèð. Àùà,
ÿôüàíû äåéèë áèùóäÿ ýöëøÿíäÿ; Ôöçóëè, íàëåéè-
éàäûìà äöøäö! Àùà, éàõøû ÿëèìÿ äöøìöñÿí!
äèëñóçèíÿ àùÿíý òóòìóøëàð. Ôöçóëè. Îõó øèä-
Àùà, ñÿí äÿ ýÿëìèñÿí êè? Àùà, î äà áóðà-
äÿòëÿ áèð àùÿíýè-ùèúàç; Óúàäàí áàøëà, îõó áèð
äàäûð! – [Ãàðàø:] ..Ãîðõóðàì, ÷àòà áèëìÿ-
àâàç. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áèçè àùÿíýëÿðèí øàä åéëÿð;
éÿëÿð.. Àùà, ãî÷àã Íîâðóç, äåéÿñÿí, þçöíö
Ãÿëáè éàòìûøëàðû èðøàä åéëÿð. À.Ñÿùùÿò.
éåòèðÿúÿê. ..Äåéÿñÿí òóòàúàã. Ú.Ìÿììÿä-
◊ Àùÿíý ãàíóíó äèë÷. – ÿñàñÿí òöðê äèë-
ãóëóçàäÿ. Ùÿìèí ìåäàëëû ùàìáàëëàðäàí
ëÿðèíäÿ: ñþçëÿðäÿ, ùÿì÷èíèí êþê âÿ øÿêèë÷è-
áèðèñè Ìÿøÿäè ßñýÿðè ýþðúÿê “Àùà! Ìàøàäè,
ëÿðäÿ ãàëûí ñàèòëÿðèí ãàëûíëàðû, èíúÿëÿðèí èíúÿ-
úÿùÿííÿì îë áóðàäàí” – äåéÿ ùàéãûðäû.
ëÿðè èçëÿéèá, áèð-áèðèíÿ óéüóíëàøìàñû ùàäèñÿñè.
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. [Ëàëÿ:] Àùà, .. äåìÿê, ñèçèí
ÀÙßÍÝÄÀÐ ñèô. [ôàðñ.] 1. Ñÿñëÿðè âÿ éà
áåëÿ äÿ èøèíèç âàðìûø! È.ßôÿíäèéåâ.
ðÿíýëÿðè àðàñûíäà óéüóíëóã (àùÿíý) îëàí;
2. Òÿñäèã, ðàçûëûã áèëäèðèð: ÿëáÿòòÿ, éàõøû,
ãóëàüà (ýþçÿ) õîø ýÿëÿí, ãóëàãëàðû (ýþçëÿðè)
ùÿ, áÿëè, äîüðó. Àùà, àùà, åëÿ ëàçûìäûð.
îõøàéàí, ýþçÿë ñÿñëÿíÿí; àùÿíýëè, õîø, ëÿòèô.
ÀÙÀË á à õ àùûë.
Àùÿíýäàð ñÿñ. Àùÿíýäàð øåèð. Àùÿíýäàð
ÀÙÀËËÀØÌÀ “Àùàëëàøìàã”äàí ô.èñ.
íÿüìÿ. – ßíúèð àüàúû àëòûíäà èíëÿéÿí ñàçûí
ÀÙÀËËÀØÌÀÃ á à õ àùûëëàøìàã.
àùÿíýäàð ñÿñè ÿòðàôû áöðöìöøäö. À.Øàèã.
ÀÙ-ÀÌÀÍ á à õ àìàí 6-úû ìÿíàäà. Þç
Ñàáàùûí áó àùÿíýäàð ìóñèãèñèíè îðäàí-
ãÿòè ùþêìöíö âåðÿúÿê çàìàí; Äöíéà ýþð-
áóðäàí óúàëàí èíñàí áàüûðòûëàðû, àò êèøíÿ-
ìÿéÿúÿê áèð äÿ àù-àìàí! ß.Úÿìèë.
ìÿëÿðè, øåéïóð íèäàëàðû ïîçóðäó. Ì.Ðçàãó-
ÀÙ-ßÔÜÀÍ, ÀÙÖ ßÔÜÀÍ èñ. [ôàðñ.] á à õ
ëóçàäÿ.
àù-íàëÿ, àùö íàëÿ. Àùö ÿôüàíû áöëáöëëÿð;
2. ìÿú. Óéüóí, ìöíòÿçÿì, ãàéäàëû, ñÿëèñ.
Äèëè-øåéäàäàí þéðÿíìèø. Ã.Çàêèð.
Úàíëû îðãàíèçìèí àéðû-àéðû öçâëÿðè ùÿìèøÿ
ÀÙßÍ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Äÿìèð. Ïåéêàí-
áèð-áèðè èëÿ àùÿíýäàð (ç.) èøëÿéèð. – Ùàðàäà
ëàðûíëà äîëäó òÿíèì, àôÿðèí ñÿíÿ; Áèäàä ÷ÿê-
èñÿ, ëàï óçàãäà òÿíùà áèð òðàêòîðóí àùÿíý-
ìÿéÿ òÿíèìè àùÿí åéëÿäèí. Ôöçóëè. Î ãÿäÿð
äàð òûðûëòûñû åøèäèëèðäè. È.Øûõëû. Áÿñòè ÷îõ
êè, ïåéêàí âóðóá úèñìèìÿ; Èòèáäèð áÿäÿíèì
àùÿíýäàð áèð ñóðÿòäÿ èøëÿéèðäè. ß.Ñàäûã.
àùÿí è÷èíäÿ. Ã.Çàêèð.
ÀÙßÍÝÄÀÐËÛà èñ. 1. Ñÿñëÿð âÿ ñ. àðà-
ÀÙßÍÝ èñ. [ôàðñ.] 1. Ñÿñëÿð, ðÿíýëÿð âÿ ñ.
ñûíäà óéüóíëóã. Ìóñèãèíèí àùÿíýäàðëûüû.
àðàñûíäà óéüóíëóã, ìöâàôèãÿò. Àùÿíýè ïîç-
Íÿüìÿíèí àùÿíýäàðëûüû. Ñÿñëÿðèí àùÿíýäàð-
ìàã. Ñÿñëÿðèí õîø àùÿíýè. Áîéàëàðäà àùÿíý
ëûüû. – Øåðèì ñÿðáÿñòäèð áèð ãÿäÿð; Áèðäÿí
éîõäóð. – Ñÿñëÿðèí àùÿíýè úûðúûðàìàíûí îõó-
àùÿíýäàðëûã ñåâÿí Õÿçÿð; Ìÿíäÿí êöñÿð.
ìàñûíà åëÿ áÿíçÿéèðäè êè, ñàíêè, äîüðóäàí
Ì.Àðàç.
75
ÀÙßÍÝËßÍÄÈÐÌß
ÀÙÓ
2. Óéüóíëóã, ìöíòÿçÿìëèê. Áÿäÿí òÿðáè-
àé áóíëàðûí àðàñûíäà àùÿñòÿ-àùÿñòÿ ìÿáùóò
éÿñè âÿ èäìàíëà ìöíòÿçÿì ìÿøüóë îëìàã
ýÿçèá, äöíéàéà òàìàøà åäèðäè. ß.Ùàãâåðäè-
ùÿðÿêÿòëÿðèí àùÿíýäàðëûüûíà äà îëäóãúà
éåâ. Ýöíÿø äàüûí äàëûíäàí àùÿñòÿ-àùÿñòÿ
ýþçÿë òÿñèð ýþñòÿðèð.
÷ûõûðäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÀÙßÍÝËßÍÄÈÐÌß “Àùÿíýëÿíäèðìÿê”-
ÀÙßÑÒßÚß çÿðô Àñòàúà, àñòàëûãëà, éà-
äÿí ô.èñ.
âàøúà, éàâàø-éàâàø, öñóëëóúà. ×îõ ñîéóãäóð
ÀÙßÍÝËßÍÄÈÐÌßÊ ô. Àùÿíýÿ ñàëìàã,
÷ûõàí àùÿñòÿúÿ òÿê-òÿê íÿôÿñè; Áÿäÿíèíäÿ
ìöÿééÿí àùÿíýÿ òàáå åòìÿê; ñÿñëÿðè âÿ ñ.-
äîíóøóá ëàõòàëàíûð ãàí, þëöá-ÿ! Ì.ß.Ñàáèð.
íè áèð-áèðèíÿ óéüóíëàøäûðìàã.
[Ìÿøÿäè ßñýÿð] àùÿñòÿúÿ ãàïûíû à÷ûá è÷ÿðè
ÀÙßÍÝËßØÄÈÐÌß “Àùÿíýëÿøäèðìÿê”-
ýèðäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. // Ïÿñäÿí, éàâàøäàí.
äÿí ô.èñ.
Ýöëõàð àùÿñòÿúÿ ìàùíû îõóéóðäó. ß.Âÿëèéåâ.
ÀÙßÍÝËßØÄÈÐÌßÊ á à õ
àùÿíýëÿí-
ÀÙ-ÔßÜÀÍ, ÀÙÖ ÔßÜÀÍ á à õ àù-íàëÿ,
äèðìÿê.
àùö íàëÿ 2-úè ìÿíàäà. Êþíëöì ãóøó ýþðÿíäÿ
ÀÙßÍÝËÈ á à õ àùÿíýäàð. Ýåúÿ ñàêèò âÿ
÷ö çöëôöí êÿìÿíäèíè; Àùö ôÿüàíö íàëÿäÿ
ñèðëè ýþðöíöðäö. Î, ñàíêè ìèí àùÿíýëè úàçè-
áèèõòèéàðäûð. Ùåéðàí õàíûì. Ñûíûáäûð õàòèðèì
áÿäàð áèð ìóñèãè èëÿ èíñàíëàðû îõøàéûð, .. öðÿê-
ñÿíäÿí, äÿõè àùö ôÿüàí åòìÿç. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ëÿðèíè éóìøàëäûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
Ùÿð òÿðÿôäÿí óúàëäû àùö ôÿüàí. Ù.Úàâèä.
ÀÙßÍÝËÈËÈÊ á à õ àùÿíýäàðëûã.
ÀÙ-ÔßÐÉÀÄ, ÀÙÖ ÔßÐÉÀÄ á à õ àù-
ÀÙßÍÝÑÈÇ ñèô. Ñÿñëÿðè âÿ éà ðÿíýëÿðè
íàëÿ, àùö íàëÿ. [Ïàøà áÿé:] ..Ìÿíÿ ùå÷
àðàñûíäà óéüóíëóã (àùÿíý) îëìàéàí, ãóëàüà
îëìàñà áèð éàäèýàðûí ãàëñà èäè, áó ãÿäÿð
(ýþçÿ) õîø ýÿëìÿéÿí. Àùÿíýñèç íÿüìÿ, øåèð,
àù-ôÿðéàä åëÿìÿçäèì. ß.Âÿëèéåâ.
ìóñèãè, ðÿñì. // Óéüóíñóç.
ÀÙÛË ñèô. [ôàðñ.] Éàøà äîëìóø, éàøëû, ãî-
ÀÙßÍÝÑÈÇËÈÊ èñ. Ñÿñëÿð âÿ éà ðÿíýëÿð
úàëìàüà áàøëàéàí, ãîúàëûã ÿëàìÿòëÿðè ýþñòÿð-
àðàñûíäà óéüóíëóã (àùÿíý) îëìàìàñû. Íÿü-
ìÿéÿ áàøëàéàí. Àùûë êèøè. Àùûë àðâàä. – Íå÷ÿ
ìÿíèí, øåðèí, ìóñèãèíèí àùÿíýñèçëèéè. Ðÿíý-
íÿôÿð àùûë âÿ úàâàí ãàäûíëàð àðõàëàðûíäà
ëÿðèí àùÿíýñèçëèéè.
ñÿùÿíýëÿðè ýÿëèá ñÿùíÿäÿí êå÷ìÿê èñòÿéèðëÿð.
ÀÙßÍÐÖÁÀ èñ. [ôàðñ.] á à õ
ìàãíèò.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ùàúû Ôÿðÿú:] Íåúÿ áèëèðñÿí,
Àùÿíðöáà – éóíàíúà ìèãíàòèñ, ðóñúà ìàãíèò,
êÿðáÿëàéû, Çèíéÿò õàíûì áèð úàâàí îüëàíà ýåò-
áó áèð úþâùÿðäèð êè, äÿìèðè úÿëá åäèð.
ñÿ éàõøûäûð, éîõñà áèð àùûë, íàìàç ãûëàí Àëëàù
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ìÿëóìäóð êè, àùÿí-
áÿíäÿñèíÿ ýåòñÿ? Í.Âÿçèðîâ. // Èñ. ìÿíà-
ðöáàíè äÿìèðèí éàíûíà ýÿòèðÿíäÿ îíó ÷ÿêèð.
ñûíäà. Åøèòäèì àùûëëàðûí øèðèí çöìçöìÿñèíè;
Ù.Çÿðäàáè. // ìÿú. Úÿçáåäèúè ãöââÿ, úàçèáÿ.
Äèíëÿäèì ëàé-ëàé äåéÿí àíàëàðûí ñÿñèíè.
Îíäà ñàíêè àùÿíðöáà âàð èäè. – Êþíöë ãÿðã
ß.Úÿìèë. Éîðóëìóø ýÿíúëÿðè åâäÿ ÷þðÿê éåéèá
îëäó ÿøêè-àëÿ, ëàêèí òàçÿ úàí òàïäû; Ñó è÷ðÿ
ãàéûäàí àùûëëàð ÿâÿç åäèðäèëÿð. Ì.Ùöñåéí.
ãàëñà äà õàñèééÿòè-àùÿíðöáà ýåòìÿç.
ÀÙÛËËÀÍÌÀ “Àùûëëàíìàã”äàí ô.èñ.
Ñ.ß.Øèðâàíè. Áó ñþçëÿð åëÿ áèë ùàìûíû àùÿí-
ÀÙÛËËÀÍÌÀÃ á à õ àùûëëàøìàã.
ðöáà êèìè þçöíÿ ÷ÿêäè. Ñ.Ðÿùìàí.
ÀÙÛËËÀØÌÀ “Àùûëëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÀÙßÑÒß ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ.] Àñòà, éàâàø,
ÀÙÛËËÀØÌÀÃ ô. Éàâàø-éàâàø éàøà äîë-
àüûð, öñóëëó. Äÿðÿíèí ùÿð èêè òÿðÿôèíäÿí áèò-
ìàã, ãîúàëìàüà áàøëàìàã.
ìèø éöçèëëèê ïàëûä âÿ ôûñòûã àüàúëàðûíûí áó-
ÀÙÛËËÛÃ èñ. Àùûë àäàìûí ùàëû.
äàãëàðû àùÿñòÿ ÿñÿí íÿñèìäÿí ùÿðÿêÿòëèäèð.
ÀÙ-ÍÀËß, ÀÙÖ ÍÀËß èñ. Ôÿðéàä, àüëà-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Åé äèë, àìàíäû, ñèððèíè áè-
ìà, àù-âàé, àüëàéûá-çàðûìà. Ùÿðáèëÿð äÿðùàë
ýàíÿ áèëìÿñèí; Àùÿñòÿ çöëôè-éàðäÿ éàò, øàíÿ
àù-íàëÿ åäÿí Ìóñà êèøèíèí öñòöíÿ àòûëäûëàð.
áèëìÿñèí! Ì.ß.Ñàáèð. [Èëéàñîâ] áèð àç úÿñà-
Îíó ýþòöðöá àïàðìàã èñòÿäèëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ðÿòñèçëèê ùèññ îëóíàí àùÿñòÿ ñÿñëÿ ÿëàâÿ åòäè.
Î áèðè îòàãäà Ñÿëèìíàç àðâàäûí àù-íàëÿñè
Ìèð Úÿëàë.
óúàëäû. Ì.Ùöñåéí. Àù-íàëÿ åòìÿê – ôÿð-
àùÿñòÿ-àùÿñòÿ çÿðô Éàâàø-éàâàø, àüûð-
éàä åòìÿê, àüëàìàã, àüëàéûá-çàðûìàã.
àüûð. Ýþéöí óëäóçëàðû äà ýóéà áèð-áèðè èëÿ
ÀÙÓ èñ. [ôàðñ.] 1. Úåéðàí. ßòèðëÿðèìèçèí
ìÿùÿááÿòäÿí äÿì âóðóðäóëàð. Áÿäèðëÿíìèø
ÿëàñû ìöøêäöð êè, àùóíóí ýþáÿéèíèí ãàíûí-
76
ÀÙÓÁÀÕÛØËÛ
ÀÕÀÐ-ÁÀÕÀÐ
äàí èáàðÿòäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ìÿñòàí
ÀÙ-ÇÀÐ, ÀÙÖ ÇÀÐ èñ. Àù ÷ÿêìÿ, ñûç-
áèð ãà÷àí àùóéà äþíöá, èíäè êÿìÿíäÿ ýÿë-
ëàìà, çàðûëäàìà; ôÿðéàä, èíèëòè. Åé éöçè ýöë-
ìèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
øÿí, ñàíà áó àù-çàðûì õîøìóäóð? Íÿñèìè.
2. Øàèðàíÿ òÿøáèùëÿðäÿ: äèëáÿð, ýþçÿë. Àøèãè-
Íÿ âàõòàäÿê üÿìè-ùèúðèíäÿ àùö çàð ÷ÿêèì?
äèëõÿñòÿíè ùÿðäÿì ñîðàð, àùó ýÿëèð. Õÿòàéè.
Õ.Íàòÿâàí. ×ÿìÿíäÿ áöëáöë îõóð, éà
Ìþúöç áóäóð êè, àùóéà àùó øèêàðäûð. Ùåéðàí
ôÿüàíè-Ñåééèääèð? Ýÿíÿ áó íÿüìÿ îíóí àùö
õàíûì. Ýþçëÿðè àùó, ýþçö àùó – á à õ
çàðûíà áÿíçÿð. Ñ.ß.Øèðâàíè. Íÿäèð ñÿíèí
àùóýþçëö. Åé áàäè-ñÿáà, ãàñèäè-ìöøêèíÿ
äÿðäèí, áó íÿ àùö çàðäûð? Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ðÿâàéèù; Îë ýþçëÿðè àùóéÿ ãûë ÿùâàëûìû
Àù-çàð åòìÿê (åëÿìÿê) – àù ÷ÿêìÿê,
âàçèù. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àùó ýþçëÿð – èðè âÿ ýþ-
ñûçëàìàã, çàðûëäàìàã, ôÿðéàä åòìÿê, èíèëäÿ-
çÿë ýþçëÿð. Âàãèô ýåéèíèá îòàãäàí ÷ûõäû âÿ
ìÿê. Ýöíàùñûç äóñòàã àù-çàð åëÿìÿéÿ áàø-
éåíÿ ýþçóúó àðâàäûíû ñöçäö: ãàðà, àùó ýþç-
ëàäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ëÿðäÿ îäëó éàøëàð ïàðëàéûðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÀÕ íèäà. 1. Òÿÿúúöá, òÿÿññöô, àðçó, ùÿñ-
◊ Àùóéè-õÿòà, àùóéè-õÿòÿí – ÿñèë ìÿíàñû
ðÿò âÿ áàøãà ùèññëÿðè áèëäèðèð (áÿçÿí òÿêðàð
“×èí àùóñó” îëóá, êëàññèê øåèðäÿ ýþçÿëÿ,
øÿêëèíäÿ èøëÿíèð). Àõ, àç ãàëà éàäûìäàí ÷ûõ-
äèëáÿðÿ èøàðÿäèð. Áÿíçÿð àùóéè-õÿòàéÿ ðÿâè-
ìûøäû. Àõ, íÿ ýþçÿëäèð! – Àõ, íåúÿ êåô ÷ÿêìÿëè
øèí ôèëúöìëÿ; Éîõñà òÿðçè-íèýÿùè íÿðýèñè-øÿùëà
ÿééàì èäè! Ì.ß.Ñàáèð. [ßââÿëèíúè àçàðëû:]
íÿ áèëèð? Ã.Çàêèð. ×èí ÿùëèíÿ ýþñòÿð ýþçÿëèì,
Àõ! Àõ! Âàëëàù, áèëìèðÿì êè, áó íÿ äÿðääè êè,
÷åøìëÿ çöëôöí; Ôÿõð åòìÿñèí àùóéè-õÿòÿí,
ýÿëèá éàïûøûá éàõàìäàí. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
ìöøêè-òÿðèì âàð. ß.Âàùèä.
çàäÿ. [Ñàðà:] Àõ, ôÿëÿê! Áó íÿ ôÿëàêÿòäèð
ìÿíè ñàëäûí, ìÿí êè þìðöìäÿ áèð êÿñè
ÀÙÓÁÀÕÛØËÛ øàèð. á à õ àùóýþçëö.
èíúèòìÿìèøÿì. Ú.Úàááàðëû.
ÀÙ-ÓÔ á à õ àù-âàé. Àðâàä î ãÿäÿð àù-
2. Ìÿçÿììÿò, òþùìÿò, äàíëàã áèëäèðèð.
óô åëÿäè êè, àç ãàëäû áàüðû ÷àòëàñûí. ß.Âÿëèéåâ.
[Àüà Ìÿðäàí:] Àõ, ìÿëóí ýþð íÿ ìÿðòÿáÿäÿ
ÀÙÓÝÞÇËÖ ñèô. øàèð. Èðè âÿ ýþçÿë ýþçëÿðè
ãàèì âÿ õÿñèñ àäàìäûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
îëàí (ãàäûí, ãûç ùàããûíäà). Àïàðäû àüëûìû áèð
[ßøðÿô:] Àõ, îíóí ÿëèíäÿí íÿëÿð ÷ÿêìÿäèì?
àùóýþçëö; Áèð áÿíþâøÿ áîéëó, áèð ëàëÿöçëö.
À.Øàèã.
Ì.Â.Âèäàäè. Î àùóýþçëö, äåéèðëÿð, áó ýöí
ÀÕÀÍ ô.ñèô. 1. Á à õ àõàð 1-úè ìÿíàäà.
øèêàðÿ ýåäèá; Àëûáäû ñÿáðö ãÿðàðûìû àøèêàðÿ
[Ñàëàì] ëàë àõàí êÿùðèç ñóéóíäàí îâóú äîëóñó
ýåäèá. Ñ.ß.Øèðâàíè.
è÷äè. Ìèð Úÿëàë.
ÀÙÓÉÅÐÈØËÈ ñèô. øàèð. Ýþçÿë éåðèøëè
2. ìÿú. Ñöçýöí, õóìàð. Éóõóñóç ìàðàëòÿê
(êëàññèê ÿäÿáèééàòäà ýþçÿëèí åïèòåòëÿðèíäÿí
ùÿðäÿí ñöçöëöá; Àõàí ýþçëÿðèíèí ñÿäÿãÿñè
áèðè).
úàíûì. Ã.Çàêèð.
ÀÙ-ÂÀÉ, ÀÙÖ ÂÀÉ èñ. Äÿðä, êÿäÿð,
◊ Àõàí óëäóç – ôÿçàëàðäàí ÷îõ èòè ñöðÿòëÿ
ãöññÿ, ãÿì. ×îõ åòäè ìÿí÷öí àù-âàéû; Ýþ-
éåðÿ äöøÿí âÿ áó çàìàí ýöúëö èøûã âåðÿí
çöíäÿí àõûòäû äöðëö ÷àéû. Õÿòàéè. // Ôÿðéàä,
ýþé úèñìè.
ôÿüàí. ..Ýåòäèêúÿ øÿùÿðèí ùÿð òÿðÿôèíè ñàðàí
ÀÕÀÐ 1. ñèô. Äàèì àõàí (àõìàç ÿêñè).
ôÿðéàä âÿ àù-âàé ñÿñëÿðèíè åøèäèðäèê.
Àõàð ñó. Àõàð ÷àé. Àõàð áóëàã. – Ñåâýèëè áèð
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ìÿí àç ýþðìÿìèøÿì áó ñà-
÷îáàí, îí áèð éàøûíäà; Äöäöê ÷àëûð àõàð ñóëàð
ðàéëàðû; Áóðäà ýþéÿ ÷ûõàí àùö âàéëàðû.
áàøûíäà. Ù.Úàâèä. Éåíÿ àõàð ÷àéëàð öñòäÿ
Ñ.Âóðüóí. Àù-âàé åòìÿê – êÿäÿðëÿí-
äÿìèð êþðïö ãóðóëàúàã. Ñ.Âóðüóí. Ñÿëòÿíÿò
ìÿê, äÿðäëÿíìÿê, äÿðä âÿ ãöññÿäÿí øèêà-
àõàð ñó àõòàðûðäû. Ìèð Úÿëàë.
éÿòëÿíìÿê. // Ôÿðéàä åòìÿê. Éåíè ìÿùáóñ
2. èñ. Úÿðÿéàí ñÿìòè, èñòèãàìÿòè. Ñóéóí
óçóí ìöääÿò àù-âàé åòìèø, .. äöøäöéö éåðäÿ
àõàðû. ×àéûí àõàðû èëÿ ýåòìÿê.
éàòûá ãàëìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
3. ìÿú. Ñÿëèñ, ðÿâàí, àùÿíýäàð. Íîëäó ñþé-
ÀÙ-ÂÀÉ×Û ñèô. Àù-âàé åäÿí, øèêàéÿò-
ëÿäèéèí àõàð ãîøìàëàð; Àíäûìû ùÿñðÿòëÿ ñÿíè
ëÿíÿí, äàèì èíèëäÿéÿí, ñûçëàéàí. Ýþðöíöð,
ùÿð íèýàð?! Ñ.Âóðüóí.
áó úöð àù-âàé÷û íèòãëÿð éûüûíúàãäàêûëàðûí
ÀÕÀÐ-ÁÀÕÀÐ èñ. 1. Ùÿð òÿðÿôè à÷ûã âÿ
çÿùëÿñèíè òþêìöøäö.
õîø ìÿíçÿðÿëè éåð, ýþç èøëÿäèêúÿ ýþðöíÿí
77
ÀÕÀÐ-ÁÀÕÀÐËÛ
ÀÕÛÍÒÛ
éåð; ìÿíçÿðÿ. ßëëè áåø åâäÿí èáàðÿò îëàí áó
ÀÕÛÌ èñ. Àõìà, àõûíòû.
êÿíäèí ÷îõ ýþçÿë âÿ ãÿøÿíý àõàð-áàõàðû
ÀÕÛÍ èñ. 1. Ñöðÿòëÿ àõàí ñó; ñåë; èòè úÿðÿ-
âàðäû. ß.Âÿëèéåâ.
éàí, ýöúëö àõàí ñó, ñåëàá. Éàüûøäàí ÿìÿëÿ
2. Ñóàéûðûúû; èêè ÷àé âÿ éà ñó ùþâçÿñèíè
ýÿëÿí àõûí éîëëàðû õàðàá åòäè. // Úÿðÿéàí,
áþëÿí õÿòò.
ñóéóí àõûá ýåòäèéè òÿðÿô. ×àéûí àõûíû èëÿ
ÀÕÀÐ-ÁÀÕÀÐËÛ ñèô. Ùÿð òÿðÿôè à÷ûã âÿ
öçìÿê. – Ñÿí êè ñîí íÿôÿñèíëÿ âÿòÿíè àíäûí;
õîø ìÿíçÿðÿëè. Àëà÷ûüûìûç îáàäàí áèð àç
×àéëàðûí àõûíû äàéàíäû áèð àí. Ñ.Âóðüóí.
óçàã, àòàìûí áÿéÿíäèéè àõàð-áàõàðëû ýþçÿë
// Àõìà. Ëÿíêÿðàí, Íàõ÷ûâàí âÿ Êöð-Àðàç
áèð éåðäÿ ãóðóëäó. À.Øàèã.
îâàëûãëàðûíäàí àõàí ÷àéëàð, îíëàðûí àõûí
ÀÕÀÐËÛ ñèô. 1. õöñ. Ùÿðÿêÿò çàìàíû ùàâà-
øÿðàèòè, äÿðÿëÿðèíèí õàðàêòåðè âÿ ñ. áèð-
íûí ìöãàâèìÿòèíÿ äàùà àç ìÿðóç ãàëìàã
áèðèíäÿí ôÿðãëèäèð. Ì.Ãàøãàé.
ö÷öí ìöâàôèã áèð ôîðìàäà äöçÿëäèëìèø (àâòî-
2. Ìÿôòèëäÿ åëåêòðèê úÿðÿéàíûíûí ùÿðÿêÿòè.
ìîáèë, òÿééàðÿ ùàããûíäà). Òÿééàðÿíèí ãàíàäû
3. ìÿú. Àðàñû êÿñèëìÿäÿí ùÿðÿêÿò åäÿí
ùàâà ö÷öí õöñóñèëÿ àõàðëû (ç.) ãàéðûëìûøäû.
èíñàí âÿ ñ. êöòëÿñè, èçäèùàì. Úàíëû èíñàí
2. Áèð òÿðÿôäÿí àõàð éåðè îëàí, äóðüóí
àõûíû. Àõûíûí ãàáàüûíû äàéàíäûðìàã. – Àõûíûí
îëìàéàí. Àõàðëû ýþë.
êÿíàðà àòäûüû Àéàç äà ôÿðéàä ãîïàðäû.
ÀÕÀÐËÛÃ èñ. 1. Ãÿðàðñûçëûã, ñÿáàòñûçëûã,
Ì.Èáðàùèìîâ. Áàõûíûç, ãàðøûìû òóòìóø áèð
òåç-òåç äÿéèøìÿ. Èø÷è ãöââÿñèíèí àõàðëûüû.
àõûí; Ýöúëöäÿí ýöúëö, äÿíèçäÿí äàøãûí.
2. ìÿú. Ñÿëèñëèê, àùÿíýäàðëûã, ðÿâàíëûã.
Ì.Ìöøôèã. Àõûíà ãîøóëìàã – ÿêñÿðèé-
Øåðèí àõàðëûüû. Ìóñèãèíèí àõàðëûüû.
éÿòÿ òàáå îëìàã. Øàùíèñÿ õàíûì ÷ûõûëìàç áèð
ÀÕ×À á à õ àü÷à.
âÿçèééÿòäÿ ãàëûá, íÿ “ùÿ”, íÿ “éîõ” äåéèð,
ÀÕ×ÀÑÛÇ á à õ àü÷àñûç.
èñòÿð-èñòÿìÿç àõûíà ãîøóëàðàã äåéèëÿíëÿðÿ
ÀÕÄÛÐÌÀà “Àõìàã”äàí èúá.
òàáå îëóðäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÀÕÛ ÿä. ßââÿëêè ôèêðè ÿñàñëàíäûðìàã,
4. ìÿú. Ýåäèø, úÿðÿéàí. ..Ùÿéàòûí òÿáèè
éàõóä áèð øåéè ñöáóò åòìÿê, èôàäÿíè ýöúëÿí-
àõûíû îíó [Ñÿðèééÿíè] áèð êîð êèìè èñòÿäèéè
äèðìÿê ö÷öí ñþéëÿíèð, áÿçÿí åòèðàç, íàðàçûëûã,
ñÿìòÿ ñöðöêëÿéèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìÿçÿììÿò, áÿçÿí äÿ õàùèø, òÿêèä áèëäèðèð.
5. Ùöúóì, áàñãûí, ùÿìëÿ. Äöøìÿí ãîøóí-
Íèéÿ áåëÿ éóáàíûðñàí, àõû èøÿ ýåúèêèðñÿí. Àõû
ëàðûíûí àõûíû äàéàíäûðûëäû. – Áóðàäà ÷îõ
áó áèð ùÿãèãÿòäèð. Àõû î òÿùëöêÿäÿäèð, îíà òåç
îéíàäû ãûëûíúëàð, ãûíëàð; Îðäóëàð, êàðâàíëàð,
êþìÿê åòìÿê ëàçûìäûð. – [Àüà Êÿðèì õàí:]
Çàëûì îüëó, äåéÿñÿí, ïóëëàðûí éåðèíè áèëèá,
áàøñûç àõûíëàð. Ñ.Âóðüóí.
àõû... Í.Âÿçèðîâ. [Çåéíÿá:] Àõû, ãàðäàø, ìÿí
6. ìÿú. Ãÿðàðñûçëûã, òåç-òåç äÿéèøìÿ.
éîðóëìóøàì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Âåðäèéåâ:] Áåø
Çàâîääà èø÷è ãöââÿñè àõûíû ÷îõ áþéöêäöð.
êèøèíèí áèðèéÿì àõû, íèéÿ ìÿíè òàé-òóø è÷èíäÿ
àõûí-àõûí çÿðô Ñåë êèìè áèð-áèðèíèí
éåðÿ âóðóðñàí! Ìèð Úÿëàë. [Õàâÿð:] ßçèçèì,
àðäûíúà, àðàñûêÿñèëìÿç àõûí êèìè; àðàìñûç.
.. áàõ, áó áàëàúà ö÷öí þçöíö ýþçëÿìÿëèñÿí,
Áàêûëûëàð ùÿð àõøàì àõûí-àõûí äÿíèçêÿíàðû
àõû ñÿíñèç îíóí àõûðû íÿ îëàð? Ì.Èáðàùèìîâ.
áóëâàðà ÷ûõûðëàð. – ßòÿêëè ÷þëëÿðäÿí ùåé
ÀÕÛÚÛ ñèô. 1. Àõìàüà ãàáèë îëàí; äóðó.
àõûí-àõûí; Ãàëõàí äîëàøàëàð ãàããûëäà-
Àõûúû úèñèìëÿð.
øàðàã; ..Áàøûìûí öñòöíäÿ äþâðÿëÿð âóðóð.
2. ìÿú. Ñÿëèñ, ðÿâàí. Áöòöí ÿñÿð áîéó èñòÿð
Ñ.Âóðüóí.
éàçû÷ûíûí òÿñâèðëÿðèíäÿ, èñòÿðñÿ ñóðÿòëÿðèí
ÀÕÛÍÞË×ßÍ èñ. õöñ. Àõûíûí ýöúöíö, èñòè-
äàíûøûüûíäà àõûúû, àùÿíýäàð, ýþçÿë Àçÿð-
ãàìÿòèíè âÿ ñ. õöñóñèééÿòëÿðèíè ìöÿééÿí
áàéúàí äèëèíèí ìóñèãèñè ãóëàüûìûçà äÿéèð.
åòìÿê ö÷öí úèùàç. Àâòîìàòèê äàëüàþë÷ÿí âÿ
Ì.Èáðàùèìîâ. Áöòöí ìöäÿððèñëÿðèìèç îíäàêû
àõûíþë÷ÿí úèùàçëàðû åêñïåäèñèéà öçâëÿðè èõ-
[Ùÿñÿíäÿêè] ñÿëèñ, àõûúû íàòèãëèê ìÿùàðÿòèíÿ
òèðà åòìèøëÿð. Ãÿçåòëÿðäÿí.
ãèáòÿ åäèðäèëÿð. È.ßôÿíäèéåâ.
ÀÕÛÍÒÛ èñ. 1. Áèð òÿðÿôÿ äîüðó ùÿðÿêÿò åäÿí
ÀÕÛÚÛËÛÃ á à õ àõàðëûã.
ñó, ùàâà, éàõóä åëåêòðèê êöòëÿñè úÿðÿéàíû.
ÀÕÛÄÛËÌÀ “Àõûäûëìàã”äàí ô.èñ.
2. Ñó èëÿ àõûá áèð éåðÿ éûüûëàí øåéëÿð,
ÀÕÛÄÛËÌÀà “Àõûòìàã”äàí ìÿúù.
ñóéóí þçö èëÿ ýÿòèðäèéè øåéëÿð.
78
ÀÕÛÍÒÛËÛ
ÀÕÛÐÄÀ
ÀÕÛÍÒÛËÛ ñèô. Àõàð, àõûíòûñû îëàí, ñóéóí
Ñ.ß.Øèðâàíè. [Ñÿëèìíàç õàíûì:] Áó ñààò
àõàð éåðè îëàí. Àõûíòûëû ýþë. Àõûíòûëû ùîâóç.
ùàçûð îëóð; ÷àéñûç ùàðà ýåäèðñèíèç! ..Ñààò
ÀÕÛÐ èñ. 1. Ñîí, íÿùàéÿò; áèð øåéèí ñîí
ö÷ÿúÿí àú ãàëñàí ýöíäÿ, àõûð íÿôÿñèí îëàð.
íþãòÿñè, ãóðòàðàúàüû. Éîëóí àõûðû. Èøèí àõûðû.
Í.Âÿçèðîâ. Àõûðà ãàëìàã – Áèð øåéèí
Ãûøûí àõûðû. Èúëàñûí àõûðû. Ìàùíûíûí àõûðû.
ñûðàñûíäà ñîíóíúó, ÿí àõûðäàêû îëìàã, ÿí
Èëèí àõûðûíà àç ãàëûð. Øÿùÿðèí àõûðûíäà éàøà-
àõûðäà ýÿëìÿê. Àõûðà éåòèðìÿê (÷àòäûðìàã)
éûðàì. – [Ìèðçÿ Ôÿòÿëè:] Ùÿð áèð ãàðàíëûüûí
– ãóðòàðìàã, òàìàìëàìàã, áàøà ÷àòäûðìàã.
àõûðû èøûãäûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. // ñèô. Àõûðûíúû,
Ëàüëàüû .. ñþçöìö êÿñèá, ãîéìàäû âÿðÿãè
ñîíóíúó. Àõûð ñþçöí íÿäèð? – Áó èë íÿ úöð
àõûðà éåòèðÿì; ìÿí ñàêèò îëäóì âÿ î þçö áàø-
îëóðñà ìÿêòÿáÿ ýåòìÿéè ãÿðàðà àëìûøäûì.
ëàäû îõóìàüà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Àõûðà
Éàéûí àõûð àéûíäàí àíàìûí ãóëàüûíû äîë-
éåòìÿê (÷àòìàã) – ãóðòàðìàã, òàìàìëàí-
äóðìàüà áàøëàäûì. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìàã, áàøà ÷àòìàã. Àõûðû áèð éàíà ÷ûõìàã –
2. Àãèáÿò, íÿòèúÿ, ñîí. Èøèí àõûðû íåúÿ îëäó?
áèð íÿòèúÿ âåðìÿê, áèð øåéëÿ íÿòèúÿëÿíìÿê.
Áó óøàüûí àõûðû íåúÿ îëàúàã? – [Ìèðàõóð:]
[Íÿúÿô áÿé:] Ýåäèá îðàäà èøëÿñèí, áÿëêÿ
Ùåéèô êè, ñÿí äÿ àðâàä ôåëèíÿ äöøöáñÿí. Ýÿë
àõûðû áèð éàíà ÷ûõà. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àõûðû
áó äàøû ÿòÿéèíäÿí òþê! Àõûðû éîõäóð. ×ÿìÿí-
õåéèð îëìàã – íÿòèúÿñè éàõøû îëìàã, õîø-
çÿìèíëè. [Òóðàú:] Êèòàáäà éàçûëàí ñåâýèëÿðèí
áÿõòëèéÿ, àü ýöíÿ ÷ûõìàã. Àõûðû õåéèð
àõûðû åéçÿí äàâà-øàâà îëóð. È.ßôÿíäèéåâ.
îëñóí! – áèðèñèíÿ óüóðëàð, éàõøûëûã äèëÿìÿê
3. Àõûðäà, íÿòèúÿäÿ, íÿùàéÿò(äÿ) (áÿçÿí
ö÷öí äåéèëèð. Àõûðû îëìàã – 1) áèòìÿê, ãóð-
“àõûðû” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð). Ýåéèíìèñÿí éàøûë
òàðìàã; 2) ýÿëÿúÿéè îëìàã, íÿòèúÿñè îëìàã,
öñòäÿí àëû ñÿí; Àõûð áèçè åøã îäóíà ñàëûñàí.
ñîíó îëìàã; 3) ÿëäÿí äöøìÿê, öçöëìÿê,
(Ãîøìà). Þëäöðäöí àõûð, ìÿíäÿêè úàí ãàë-
éîðóëìàã. Àõûðûíà äàø àòìàã, àõûðûíà
ìàäû ÿñëà. Ì.Ï.Âàãèô. Åé ýöë, ñÿíÿ ÿââÿëäÿ
÷ûõìàã – 1) ìÿùâ åòìÿê, éîõ åòìÿê, ïó÷
õèðèäàð ìÿí îëäóì; Àõûð íÿçÿðèíäÿ ùàìûäàí
åòìÿê. Áó ãÿäÿð ôèòíÿ âÿ ôåèë òàìàì ñÿíèí
õàð ìÿí îëäóì. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àõûðû áè÷àðÿ
èøèí èìèø, Àëëàù ãîéñà, ñÿíèí àõûðûíà ÷ûõàðàì!
àíàíûç ñèçÿ äåéèðäè: – Áàëà, àüëàìà, õîðòäàí
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ; 2) ãóðòàðìàã, ùàìûñûíû
ýÿëÿð ñÿíè àïàðàð! Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
èøëÿòìÿê, éà õÿðúëÿìÿê (áîø éåðÿ, ñÿìÿðÿ-
4. ìÿú. Þëöì, ñîí íÿôÿñ. Îíóí àõûðûíà àç
ñèç). Àõûðûíû åëÿìÿê – þëäöðìÿê, èøèíè
ãàëûá. – [Ðóñ ãûçû:] Òÿÿññöô êè, ìÿí ñÿíÿ
áèòèðìÿê. [Øèðèí:] Ùÿëÿ äóð! Äóð, éîõñà
ãîøóëà áèëìÿéÿúÿéÿì. Ùèññ åëÿéèðÿì êè, àõû-
àõûðûíû åëÿðÿì... Í.Âÿçèðîâ. Éîõñà ìÿíèì
ðûìäûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
àõûðûìû åëÿìÿéÿ ýÿëèáñÿí? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
5. Á à õ àõû. Áàùàðè-çàùèðèí àõûð íÿäèð òà-
Äöíéàíûí àõûðû – ãèéàìÿò. [Ôåéçè:] Éÿãèí
ìàøàñû; Ùÿìèøÿ äèëäÿ ñÿíèí ñîëìàéàí áà-
äöíéàíûí àõûðûäûð! ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ùàðûí âàð. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àõûð íÿ ñÿáÿá ñþç
àõûð-àõûðäà á à õ àõûðäà 2-úè ìÿíàäà.
äåìÿéÿ ãöäðÿòèí îëñóí? Ì.ß.Ñàáèð. [Ìèðçÿ
Êþùíÿ èëè éàõøû áàøà âóðìóøäóì, àììà àõûð-
Ìÿììÿäÿëè:] À êèøè, ìÿí áèëìèðÿì ÿäèá
àõûðäà èøëÿð êîðëàíäû. “Êèðïè”.
íÿäè, àõûð åé! Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Êÿíä-
ÀÕÛÐÄÀ çÿðô 1. Ùàìûäàí ñîíðà, ãóðòàðà-
ëèëÿð:] Áÿé, àõûð éàüûø éàüìàéûð, íÿ åòìÿëè?
úàãäà. Àõûðäà äóðàí êèìäèð?
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
2. Íÿòèúÿäÿ, ÿí íÿùàéÿòäÿ, áèð øåéèí íÿòè-
◊ Àõûð ÷ÿðøÿíáÿ – Íîâðóç áàéðàìû
úÿñèíäÿ, íÿùàéÿò. Àõûðäà äèëÿ ýÿëèá úàâàá
ÿðÿôÿñèíÿ äöøÿí ñîíóíúó ÷ÿðøÿíáÿ ýöíö.
âåðäè. Î, àõûðäà þçö àâàðà ãàëàúàãäûð.
Íîâðóç áàéðàìûíà àç ãàëûðäû. Øÿùÿðäÿ àõûð
Àõûðäà áèëäèéè éàäûíäàí ÷ûõàúàã. – Åé õóäà,
÷ÿðøÿíáÿëÿðè áàéðàì åäèðäèëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ.
êèì ÷ÿêÿð àõûðäà ýöëàáûí î ýöëöí; Äÿðäè-
Àõûð êè – á à õ àõûðû êè (“àõûðû”äà). Àõûð
ñÿð äÿôèíÿ àëÿìäÿ áó äÿðìàí ýöëöäöð.
ãîéìàã – ñîí ãîéìàã, íÿùàéÿò âåðìÿê.
Ñ.ß.Øèðâàíè. Ìóçäóð ÷àìàäàíû ãàáàüûíà
[Øàìî:] Áó âóðùàâóðà áèð àõûð ãîéìàã
àëûá, à÷àð éåðèíè ìèñìàð èëÿ ãóðäàëàìàüà
îëàúàãìû? Ñ.Ðÿùèìîâ. Àõûð íÿôÿñ – þëöì.
áàøëàéûá, àõûðäà à÷äû. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Àõûð-
Åòäèì àõûð íÿôÿñèìäÿ ëÿáè-úàíàíÿ òÿìÿ;
äà ùÿð éàíäàí ãàðüà-ãóçüóí êèìè äþâëÿòëè-
Þëöðÿì, åéáè íÿäèð, ýÿð åëÿñÿì úàíÿ òÿìÿ.
ëÿð òþêöëöá øåéõè éàòûðòäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
79
ÀÕÛÐ-ßÇßË
ÀÕÛÒÌÀÃ
ÀÕÛÐ-ßÇßË çÿðô [ÿð.] Òåç-ýåú, ìöòëÿã,
ðÿäèð; Ìèëëÿòëÿðèí ùàðàé-ìÿäÿäè, ÿë-àìàí
íÿùàéÿòäÿ. Ùå÷ íÿ èñòÿìÿðÿì èêè äöíéàäà;
ñÿñè. Øÿùðèéàð.
Ñÿíñÿí ìÿíèì àõûð-ÿçÿë, ñåâäèéèì. Ì.Ï.Âàãèô.
ÀÕÛØ èñ. Àõìà, àõìà òÿðçè. Äàüëàðûí
ÀÕÛÐÛ á à õ àõûðäà 2-úè ìÿíàäà. Àõûðû
éàüûøûíäàí; Ðÿíýèíäÿí, àõûøûíäàí; Áó ýåäèø
áèð ýöí àòàñû ðÿùìÿòëèê ùåñàáäàð Ýÿëäèéåâè
þìöðëöêäöð; Äóéìóøàì áàõûøûíäàí. (Áàéàòû).
àéûëòäû. Ìèð Úÿëàë.
Ýöìöø õÿíúÿðÿ áÿíçÿð äàü äþøöíäÿí àõàí
ÀÕÛÐ(Û) ÊÈ – ýþçëÿíèëÿí áèð ùàäèñÿ áàø
÷àé; Î ÷àéëàðûí àõûøû øåðèìÿ îëàðìû òàé?
âåðäèêäÿ äåéèëèð; íÿùàéÿò. Àõûðû êè, äóìàí
Ñ.Ðöñòÿì. Êöð ñàêèò àõûá ýåäèð, àõûøû öðÿ-
ñåéðÿêëÿøäè. Åëÿ áèë, öôöãäÿí-öôöãÿ óçàíàí
éèìäÿ; Èçëÿð áóðàõûá ýåäèð. Ì.Ðàùèì.
áîç áèð ïÿðäÿíè éóõàðû ãàëäûðûá ÷àäûð êèìè
ÀÕÛØÌÀ “Àõûøìàã”äàí ô.èñ.
áàøûìûçûí öñòöíäÿí àñäûëàð. Ð.Ðçà.
ÀÕÛØÌÀÃ ô. 1. Àõûá áèð éåðÿ éûüûëìàã,
ÀÕÛÐÛÍÚÛ ñèô. 1. Áèð øåéèí ñûðàñûíäà
ùÿð òÿðÿôäÿí àõûá ýÿëìÿê, àõûá òþêöëìÿê;
ñîíóíúó, ÿí àõûðäàêû; ÿí àõûðäà îëàí (ýÿëÿí).
àõìàã. ×þë ñóëàðû àõûøûá äÿðÿéÿ òþêöëöð.
Àõûðûíúû òàìàøà. Àõûðûíúû äÿðñ. Êö÷ÿäÿ àõû-
– Ãûçäû ýöíÿø, ÿñäè èñòè éåëëÿð; Ãàðëàð ÿðèäè,
ðûíúû áèíà. Àõûðûíúû ãóðòóì. Àõûðûíúû äÿôÿ.
àõûøäû ñåëëÿð. À.Øàèã.
Àõûðûíúû èúëàñ. Àõûðûíúû àøûðûì. Ùÿôòÿíèí àõû-
2. ìÿú. Àõûí ùàëûíà ýÿëìÿê, ýåòìÿê,
ðûíúû ýöíö. – ..Ýöíöí àõûðûíúû øÿôÿãè óúà
éàéûëìàã (áÿçÿí “àõûøûá ýÿëìÿê” øÿêëèíäÿ
àüàúëàðûí áàøûíû ãûçûë ðÿíýèíäÿ åòìèøäè âÿ
èøëÿíèð). Áþéöê õàëã êöòëÿñè ìåéäàíà àõû-
íàçèê éåë éàâàø-éàâàø ÿñèá éàðïàãëàðû òÿð-
øûðäû. – Éóðäóí ùÿð áóúàüûíäàí èýèäëÿð, ïÿù-
ïÿäèðäè. Í.Íÿðèìàíîâ. Àõûðûíúû ñþçëÿðè åøè-
ëÿâàíëàð, îõàòàíëàð, .. ìÿøùóð îçàíëàð àõûøûá
äÿíäÿí ñîíðà Ìàùìóä .. àðõàéûí îëà áèëÿ-
ýÿëìèøäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Àõøàìà éàõûí
úÿéèíè éÿãèí åòäè. ß.ßáöëùÿñÿí. // Èñ. ìÿíà-
øàèðèí õàðàáà êÿíäÿ ýÿëäèéè õÿáÿðè .. êÿíä
ñûíäà. Àõûðûíúû êèìäèð? Àõûðûíúû ìÿíÿì.
ÿùàëèñè àðàñûíäà éàéûëûðêÿí, ùàìû àõûøûá êÿíäÿ
Àõûðûíúû äà ýåòäè.
äîüðó öç òóòäó. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Ìèíëÿðúÿ
2. Àèëÿäÿ ùàìûäàí êè÷èéè. Àèëÿäÿ àõûðûíúû
ýÿíúëÿð êèòàá ö÷öí àõûøûá ýÿëèðëÿð. Ìèð
óøàã. Àõûðûíúû îüóë. Àõûðûíúû þâëàä.
Úÿëàë. // Ïÿðàêÿíäÿ ùàëäà ùÿðÿêÿò åòìÿê,
3. Ãÿòè, ñîí, ãóðòàðàúàã. Àõûðûíúû ãèéìÿò.
ýåòìÿê. Áóëóäëàð ïàð÷àëàíûá úÿíóáà äîüðó
Ìÿí ùÿëÿ àõûðûíúû ñþçöìö ñþéëÿìÿìèøÿì.
àõûøìàüà áàøëàäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
Áó ìÿíèì àõûðûíúû ãÿðàðûìäûð.
ÀÕÛÒÄÛÐÌÀ “Àõûòäûðìàã”äàí ô.èñ.
4. ßí éåíè, ÿí òÿçÿ, éåíèúÿ ìåéäàíà ÷ûõ-
ÀÕÛÒÄÛÐÌÀÃ á à õ àõäûðìàã.
ìûø, ñîí. Àõûðûíúû ìîäà. Òåõíèêàíûí àõûðûíúû
ÀÕÛÒÌÀ “Àõûòìàã”äàí ô.èñ.
íàèëèééÿòè. Åëìèí àõûðûíúû ñþçö.
ÀÕÛÒÌÀÃ ô. 1. Àõìàñûíà ñÿáÿá îëìàã.
5. ßí ïèñ, ÿí ÿùÿìèééÿòñèç. Àõûðûíúû éåðäÿ
Ñóéó àõûòìàã. Ñöäö àõûòìàã. Ãàí àõûòìàã
äóðìàìàã ö÷öí ýåúÿ-ýöíäöç ÷àëûøìàã
(àäàì þëäöðìÿê, éà éàðàëàìàã). – Ýþçòÿê
ëàçûìäûð. // Äàùà àç ÿùÿìèééÿòè îëàí. Àõû-
áóëàãëàðäàí, áóçòÿê ñóëàðû; Àõûäûá ÷àéëàðà
ðûíúû ðîëëàðû èôà åòìÿê.
ãàòàð î äàüëàð. Ù.Ê.Ñàíûëû.
ÀÕÛÐÑÛÇ ñèô. 1. Ñîíñóç, íÿùàéÿòñèç; ñîíó,
2. Òþêìÿê. Åé Ôöçóëè, àõûäûá ñåéëè-ñèðèøê
ùÿääè îëìàéàí.
àüëûéàëû; Åøã ÿùëèíÿ ôÿüàí åòìÿéè ãàíóí åòäèí.
2. Ñîí äÿðÿúÿ óçóí, ñöðÿêëè, áèòìÿéÿí.
Ôöçóëè. Àõûòäûì àëíûìûí èíúè òÿðèíè; Éàíìà-
3. Íÿòèúÿñèç, àãèáÿòñèç.
äûì þìðöìöí èêè èëèíÿ. Ñ.Âóðüóí. Ýþç
ÀÕÛÐÑÛÇËÛÃ èñ. 1. Ñîíñóçëóã, íÿùàéÿò-
éàøû, éàõóä ýþçëÿðèíèí éàøûíû àõûòìàã –
ñèçëèê; ñîíó, íÿùàéÿòè îëìàìà.
àüëàìàã. Ëîòóëàð îòóðóá áèð ãÿäÿð ìÿðùóìó
2. Íÿòèúÿñèçëèê, àãèáÿòñèçëèê.
éàëàíáàøäàí éàä åäèá, ýþç éàøû àõûòäûëàð.
ÀÕÛÐ-ÓÕÓÐ ñèô. âÿ èñ. äàí. Ñîí, àõûð.
“Àøûã Ãÿðèá”. Øàùìÿììÿä àäû åøèäÿíäÿ
Ìöíÿââÿð õàíûì ñöôðÿ à÷àíäà ÿðè, ñàíêè
ïèøõèäìÿòèí ðÿíýè ñàðàëäû. Ýþçëÿðèíèí éàøûíû
êèìèíëÿñÿ ñàâàøìàñûíûí àõûð-óõóðóíó äàíû-
àõûäàðàã ñÿúäÿéÿ äöøäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
øûðäû. Ìèð Úÿëàë. // Ñîí ãàëûã.
3. ìÿú. ×îõëó ìèãäàðäà âÿ àðäû-àðàñû êÿ-
ÀÕÛÐÇÀÌÀÍ èñ. äèí. Äöíéàíûí àõûðû,
ñèëìÿäÿí ýþíäÿðìÿê, éîëëàìàã. Ùÿð áåøäÿ,
ãèéàìÿò. Àõûðçàìàíäû, áèð ãóëàã àñ, ÿðøè òèò-
ö÷äÿ åòäè, ùÿð ñÿìòÿ áèð ñÿéàùÿò; Ùÿð áèð
80
ÀÕÛÇÄÛÐÛËÌÀÃ
ÀÕÌÀÃ
ñÿéàùÿòèíäÿ, ñåëòÿê àõûòäû ñÿðâÿò. Ì.ß.Ñàáèð.
3. Äàìúû-äàìúû òþêöëìÿê (àõìàã). Ãà-
[Óëóúà:] Áàøëàéûð êèíÿ, ÷þêöð øÿí-øþâêÿò;
ïûíäà èíëÿéèì ìÿí; Ñþçö äå, äèíëÿéèì ìÿí;
Àõûäûð Ðóìà õÿçèíÿ, ñÿðâÿò. À.Øàèã.
Ãîé àõñûí ýþçöì éàøû; Áèð àç ñÿðèíëÿéèì
4. Àõàð ñó èëÿ ýþíäÿðìÿê. ×àéëà àüàú
ìÿí. (Áàéàòû).
àõûòìàã.
4. ìÿú. Ýÿëìÿê, òþêöëìÿê. Àëîâëàð äàüû-
5. ìÿú. Ñöçìÿê, áàõìàã. [Ãàçû] áèð ãÿäÿð
äàí õîø íÿôÿñèíäÿí; Ùÿð ÿñýÿð ãÿëáèíÿ ìèí
ãàáàüà ýÿëèá ãîøà îâúóíó òóòóá ãàáàüà âÿ
ãöââÿò àõäû. Ñ.Âóðüóí. [Ìöðñÿë êèøè] ãÿìëè
ýþçëÿðèíè éóõàðû àõûäûá.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
öðÿéèíÿ àõàí áèð ñåâèíúèí òÿñèðè èëÿ ýöëöì-
ÀÕÛÇÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Àçúà-àçúà àõû-
ñöíäö. Ì.Ùöñåéí.
äûëìà, òþêöëìÿê.
5. ìÿú. Ãöââÿòëè êöòëÿ âÿ éà èçäèùàì ùà-
ÀÕÛÇÄÛÐÌÀÃ ô. Àçúà-àçúà àõûòìàã,
ëûíäà ùÿðÿêÿò åòìÿê, èðÿëèëÿìÿê, éåðèìÿê,
òþêìÿê.
ýåòìÿê, ýÿëìÿê. Ãîøóíëàð àðäû-àðàñû êÿñèë-
ÀÕÛÇÌÀÃ á à õ àõûçäûðìàã.
ìÿäÿí àõûá ýåäèðäè. – Íÿùàéÿò, êÿíäëèëÿðäÿí
ÀÕÈÐßÒ èñ. [ÿð.] Äèíè åòèãàäëàðà ýþðÿ,
áèðè àéûíû òöôÿíý èëÿ âóðóá þëäöðöíúÿ ãÿëÿáÿëèê
þëÿíäÿí ñîíðà èíñàíëàðûí äöøÿúÿéè èêèíúè âÿ
àéûíûí éóâàñûíà äîüðó àõäû. À.Øàèã. Ùàìûñû
ÿáÿäè äöíéà. Åé õîø îë ñÿðìÿñò êèì êþí-
äþíöá ýåðèéÿ áàõäû, áÿçèëÿðè èñÿ ñÿñ ýÿëÿí
ëöíäÿ øþâãö ñþâãäÿí; Àõèðÿò ÿíäèøÿñè, äöíéà
òÿðÿôÿ àõûá ýåòìÿéÿ áàøëàäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
õÿéàëû ãàëìàäû. Ôöçóëè. Àõèðÿò ñþçöíö ñàëìà
Áó òÿêëèôè ãÿáóë åäÿðÿê õàëã ñàðàé ìåéäà-
éàäûíà; Äöðöñò äåéèë ìöòëÿã åòèãàäûíà..
íûíà òÿðÿô àõìàüà áàøëàäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
Ì.Â.Âèäàäè. Áèçèì ùÿììÿçùÿáèìèç îëàí
6. ìÿú. Ñàêèò, ìöíòÿçÿì ùÿðÿêÿò åòìÿê.
Áóëóäëàð ñàêèò-ñàêèò ýþéäÿ àõûð. // Ñÿëèñëèê,
åëì âÿ ñàâàä ñàùèáëÿðè èíäèéÿ ãÿäÿð àíúàã
àùÿíýäàðëûã ìÿíàñûíäà. Ìóñèãèíèí ñÿñè àõûð.
õàëãûí àõèðÿò ìÿíàôåéèíÿ äàèð éàçûëàð éàç-
7. ìÿú. Ýåòìÿê, þòìÿê, êå÷ìÿê (áÿçÿí
ìûøëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
“àõûá ýåòìÿê” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð). Âàõò ÷îõ òåç
ÀÕÈÐßÒËÈÊ èñ. 1. Àõèðÿòÿ ìÿíñóá îëàí.
àõûá ýåäèð. Ùÿéàò þç ãàéäàñû èëÿ àõûá ýåäèð.
2. Äèíÿ ñàäèã ãàëìàãëà âÿ þç ÿìÿëëÿðèëÿ
Ùÿð øåé àõûð, ùÿð øåé äÿéèøèð. – Áó âÿôàñûç
àõèðÿòè ãàçàíìûø àäàì.
þìöð, áó úîøãóí äÿðÿ; Ýÿðÿê áîø-áîøóíà
ÀÕÈÐßÒÑÈÇ ñèô. äèí. Äèíñèç, èìàíñûç,
àõûá êå÷ìÿñèí. Ì.Ìöøôèã. Ôèêðèíäÿ, ùèññèíäÿ
ýöíàùêàð. [Øèðèí:] Ïàùî, ïàùî! Íóðúàùàí
èíãèëàá éàðàò; Àíëà êè, ùÿð çàìàí àõûð áó
ãàðû, àõèðÿòñèç, íÿ òåç õàì éåðÿ øèêàðÿ ÷ûõ-
ùÿéàò! Ñ.Âóðüóí. // ìÿú. Úÿðÿéàí åòìÿê, áàøà
ìûñàí? Í.Âÿçèðîâ.
ýÿëìÿê, êå÷ìÿê. Ùÿéàò þç ìÿúðàñû èëÿ àõûð.
ÀÕÈÐÖËßÌÐ àðà ñþç [ÿð.] Àõûðäà, íÿòè-
8. Ñóéóí öçö èëÿ, úÿðÿéàíû èëÿ ýåòìÿê;
úÿäÿ, èøèí àõûðûíäà, ÿí íÿùàéÿò. Àõèðöëÿìð,
úÿðÿéàí àïàðìàã. Ãàéûãëàð ñàùèë éàíûíäàí
ìÿñÿëÿ àíëàøûëäû. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
àõûá êå÷äè.
[Ìÿøÿäè ßñýÿð] àõèðöëÿìð íàöìèäëèêëÿ éåíÿ
9. ìÿú. Ñöçýöí ýþç ùàããûíäà. Ìèí éåðäÿí
þç åâè òÿðÿôÿ öç äþíäÿðèá Ãàíëû òÿïÿ öñòöíÿ
“úàí!” äåéèëäè; Ùÿð àõàí ñöçýöí ýþçÿ.
ãàéûòäû. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Àõèðöëÿìð Àñëàí
ß.Úàâàä. // Þçöíäÿí ýåäÿí, úàí âåðÿí àäà-
íà÷àð ãàëûá Ñèòàðÿíèí ñþçëÿðèíÿ ðàçû îëìàüà
ìûí ýþçëÿðè ùàããûíäà.
ìÿúáóð îëäó. Ú.Úàááàðëû.
ÀÕÌÀÃ2 ñèô. Ñÿôåù, àüûëñûç, ýèú. Àõìàã
ÀÕÌÀ “Àõìàã1”äàí ô.èñ.
àäàì. – ßëùÿã, ìöíÿúúèìáàøû äÿõè ýþðöíöð
ÀÕÌÀÃ1 ô. 1. Áèð èñòèãàìÿòäÿ ýåòìÿê,
êè, ÷îõ àõìàã èìèø. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. // Ìÿíà-
úÿðÿéàí åòìÿê (ìàéåëÿð âÿ ùàâà ùàããûíäà).
ñûç, áîø (ñþç, ùÿðÿêÿò, èø âÿ ñ.). Àõìàã
×àé àõûð. Ñó àõûð. Äàìàðëàðäà ãàí àõûð.
ùÿðÿêÿò. Àõìàã èø òóòìàã. Àõìàã ôèêèð. –
– ßðèð äàüûí, ÷þëöí ãàðû; Àõûð äÿðÿëÿðÿ ñàðû.
[Ðöñòÿì áÿé:] Ùÿñÿíãóëó áÿé, Ðçà áÿé,
À.Ñÿùùÿò. [Òàùèð] ïÿíúÿðÿäÿí è÷ÿðè àõàí
ñèçèí ö÷öí åéèá îëñóí êè, áó úöðÿ àõìàã ñþçÿ
òÿìèç ùàâàäà õóìàðëàíà-õóìàðëàíà éóõóéà
èíàíûá, ìÿíèì ãàïûìà ýÿëèðñèíèç. Ö.Ùàúûáÿ-
ýåòäè. Ì.Ùöñåéí.
éîâ. [Òàðâåðäè:] Ìÿí þçöì äÿ èñòÿìÿçäèì
2. Ñûçìàã, õàðàá îëäóüó ö÷öí ìàéåíè áó-
îíóí àõìàã ñþçëÿðèíè ñþéëÿéèì. Ú.Úàááàðëû.
ðàõìàã. Äàì àõûð. Ãàá àõûð. Êðàí àõûð.
// Çÿðô ìÿíàñûíäà. [Òóáó:] Àõìàã äàíûø-
81
ÀÕÌÀÃÚÀ(ÑÛÍÀ)
ÀÕØÀÌ
ìûðàì, ñþçöí ýåð÷ÿéèíè ìÿí äåéèðÿì.
áèéàáàíûí, äöçöí úàíûíà, íÿäè-íÿäè, áÿé îâà
ß.Ùàãâåðäèéåâ. // Áÿçÿí ñþéöø êèìè èøëÿíèð.
÷ûõûá. ß.Ùàãâåðäèéåâ. ßáó Èìðàí äÿðùàë
àõìàã-àõìàã çÿðô [Ùÿìçÿ áÿé:] Áèðè
àäàìëàðûíû éàðûá áèð àç àõñàã éåðèøèëÿ èðÿëè
áèð àõìàã ñþç äåäè, ýÿðÿê áóíëàð äà îòóðóá
÷ûõäû.. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
îíà àõìàã-àõìàã ýöëÿëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
2. èñ. Ãîéóíëàðäà ÷îõ, î áèðè ùåéâàíëàðäà
ÀÕÌÀÃÚÀ(ÑÛÍÀ) çÿðô Àõìàã êèìè,
èñÿ àç òÿñàäöô åäèëÿí éîëóõìà õÿñòÿëèê (àéàã
àüûëñûçúàñûíà. Àõìàãúàñûíà ùÿðÿêÿò åò-
õÿñòÿëèéè).
ìÿê. Àõìàãúàñûíà èíàíìàã. Àõìàãúàñûíà
ÀÕÑÀÃËÛà èñ. Òîïàëëûã, ÷îëàãëûã.
òÿðñëèê åòìÿê.
ÀÕÑÀÃÓËÀÃ èñ. ìÿù. Éàü âÿ ñàðûìñàãëû
ÀÕÌÀÃËÀÌÀ “Àõìàãëàìàã”äàí ô.èñ.
ãàòûãäàí ùàçûðëàíàí áèð éåìÿê àäû.
ÀÕÌÀÃËÀÌÀÃ ô. Ñÿôåùëÿìÿê, àüëûíû
ÀÕÑÀÌÀ “Àõñàìàã”äàí ô.èñ. Áÿõòèéàðûí
èòèðìÿê, ýèúëÿøìÿê, õÿðèôëÿìÿê. // Àõìàã èø
.. áåëÿ èáàäÿòè Ùàúû Êÿðèìèí èøëÿðèíèí àõñà-
òóòìàã, àõìàãúà ùÿðÿêÿò åòìÿê, àõìàãúà
ìàñûíà ñÿáÿá îëóðäó. Ñ.Ùöñåéí.
ñþçëÿð äàíûøìàã. [Ñîëòàí áÿé:] Àõìàãëàìà,
ÀÕÑÀÌÀÃ ô. 1. Áèð àéàüûíûí ãûñàëûüû âÿ éà
àõìàãëàìà! Ýÿë áÿðè, ýåäÿê î áèðè îòàüà,
õÿñòÿëÿíìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ áèð òÿðÿôèíè ÷ÿêÿ-
ýþð ñÿíÿ íÿëÿð ñþéëÿéÿúÿéÿì. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
÷ÿêÿ éåðèìÿê, òàéòàìàã.
ÀÕÌÀÃËÀØÌÀÃ ô. Ýåòäèêúÿ àüëû àçàë-
2. ìÿú. Èðÿëèëÿìÿìÿê, éàõøû ýåòìÿìÿê,
ìàã, ýèúëÿøìÿê, õÿðèôëÿìÿê, ñÿôåùëÿøìÿê.
ëÿíý ýåòìÿê, ýåðèäÿ ãàëìàã, èøè éàðûòìàìàã.
ÀÕÌÀÃËÛÃ
èñ. Ñÿôåùëèê, àüûëñûçëûã,
Èøëÿð àõñàéûð. Î, áèëèê úÿùÿòäÿí àõñàéûð. –
ýèúëèê. Àõìàãëûüûíäàí áàøûíà áó èøëÿð ýÿëäè.
Åëåêòðèê åíåðæèñè ÷àòìûð âÿ áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ
– Áóíëàðäà éåýàíÿ áèð ôèêèð, ìöñòÿãèë áèð
äÿ áÿçè ñàùÿëÿðäÿ èø àõñàéûðäû. ß.Ñàäûã.
ÿãèäÿ àõòàðìàã, úàùèëëèê âÿ àõìàãëûãäûð.
◊ Ùÿð èêè àéàãäàí àõñàìàã – èøäÿ ÷îõëó
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Àõìàã ùÿðÿêÿò, àõìàã èø.
íþãñàí îëìàã.
Àõìàãëûã åòìÿê – àõìàã èø òóòìàã,
ÀÕÑÀÐ ñèô. Àõñàã, àõñàéàí.
àüûëñûçëûã åòìÿê, àõìàã ùÿðÿêÿò åòìÿê,
ÀÕÑÀÒÌÀ “Àõñàòìàã”äàí ô.èñ.
àíëàìàçëûã ýþñòÿðìÿê. [Ìÿðúàí áÿé:] Ãà-
ÀÕÑÀÒÌÀÃ ô. 1. Àõñàìàüà ñÿáÿá îëìàã,
áàãäà àõìàãëûã åäèá, êÿáèí ïóëóíó áåø ìèí
òîïàë åòìÿê.
ìàíàò éàçäûðìûøàì. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
2. ìÿú. Ëÿíýèòìÿê, èøèí éàõøû ýåòìÿìÿ-
ÀÕÌÀÇ 1. ñèô. Àõìàéàí, äóðüóí (ñó
ñèíÿ, ýåðèäÿ ãàëìàñûíà ñÿáÿá îëìàã. Èøëÿðè
ùàããûíäà).
àõñàäàí ñÿáÿáëÿðè àðàäàí ãàëäûðìàã. Èøëÿðè
2. èñ. Äóðüóí ñó, ÷óõóð éåðëÿðäÿ éûüûëûá
àõñàäàí íÿäèð? – [Çåéíàë] þçöíöí éàðàìàç
ãàëàí ñó. Ïàìáûã éåðëÿðèíäÿ òàðëàëàðû ñóâàð-
ùÿðÿêÿòëÿðè èëÿ öìóìè øþáÿíèí èøëÿðèíè íÿ ãÿäÿð
ìàã ö÷öí àõìàçëàðûí ñóéóíäàí äà èñòèôàäÿ
àõñàòìûø, áóíäàí äîëàéû øþáÿ ìöäèðè øÿõñÿí
åäèëèð. – ×àéûí ÷îõ ýèðèíòèëè-÷ûõûíòûëû îëìàñû
áèð-èêè êÿðÿ òþùìÿòÿ óüðàìûøäûð. Ñ.Ùöñåéí.
âÿ àëëöâèàë ÷þêöíòöëÿðèí àñàíëûãëà éóéóëìàñû
ÀÕØÀÌ èñ. Ýöíÿøèí áàòìàñûíäàí ýåúÿíèí
íÿòèúÿñèíäÿ áèð ñûðà àõìàçëàð âÿ êþùíÿ ÷àé
áàøëàíìàñûíà ãÿäÿð îëàí âàõò, ýöíáàòàí âàõò.
éàòàãëàðû ÿìÿëÿ ýÿëìèøäèð. Ì.Ãàøãàé. Áèð
Àõøàì íþâáÿñè. Àõøàì ìÿêòÿáè. Àõøàì Èñ-
àçäàí àðòûã áàòàãëûüûí âÿ àõìàçëàðûí
òàíáóëà ÷àòäûã. – Àõøàì âàõòëàðû êÿíäèí
ÿâÿçèíÿ éàìéàøûë ÷þëëÿð ýþðöíìÿéÿ áàøëàäû.
êÿíàðûíäà äóðóá éàøûë ÷ÿìÿíëÿðÿ òàìàøà
Ñ.Ðÿùìàí.
åëÿéÿíäÿ ýþðÿðñÿí êè, íàõûð öç ãîéóá êÿíäÿ
ÀÕÍÀØÌÀÃ ô. ìÿù. Àõûøûá ýÿëìÿê, èçäè-
ýÿëìÿéÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ôÿëÿêçÿäÿ
ùàìëà ýÿëìÿê, àõûøìàã. Êèøè âÿ þâðÿò, ãîúà âÿ
Ìÿøÿäè ßñýÿð áó ýöí äÿ óøàãëàðà áàõìàüà
óøàã, ùÿòòà äþðäàéàãëûëàð øÿùÿðèí êÿíàðûíà
äàâàì åäÿ áèëìÿéèá, àõøàì âàõòû åâäÿí ÷ûõäû.
àõíàøûá ýåòìÿêäÿäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Àõøàì äöøìÿê (ãîâóø-
ÀÕÑÀÃ 1. ñèô. Áèð ãû÷û ãûñà âÿ éà ÿëèë îëàí;
ìàã, åíìÿê) – ùàâà ãàðàëìàã, ýöí áàòìàã.
òîïàë, ÷îëàã. Àõñàã àäàì. Àõñàã àò. – Êþ÷
Óøàãëàðûí äþðäö äÿ àõøàì ãîâóøàíäà,
äàëà ãàéûäàíäà àõñàã êå÷è ãàáàüà äöøÿð.
úöúÿëÿð àíà òîéóüà ãûñûëàí êèìè, ãû÷ûíäàí,
(Àòà. ñþçö). Èêè àõñàã òóëàíû äà ñàëûðñàí
òóìàíûí ÿòÿéèíäÿí òóòàðàã îíà [àíàëàðûíà]
äàëûíà, úàíûì êÿùÿð, ýþçöì êÿùÿð, äöøöðñÿí
ãûñûëìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Ñàêèò Àçÿðáàéúàí
82
ÀÕØÀÌ×ÀÜÛ
ÀÕÒÀËÀÍÌÀ
êÿíäè öçÿðèíÿ áèð éàç àõøàìû åíèðäè.
Ëàìïàäà áèð àõøàìëûã íåôò ãàëûá. Áèð àõ-
ß.Ìÿììÿäõàíëû. Àõøàì äöøäö, åâäÿ àü
øàìëûã êþìöð îëà, éà îëìàéà. Áèð àõøàìëûã
÷ûðàã éàíäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àõøàì åëÿìÿê –
èøèì ãàëûáäûð.
àõøàìà ãÿäÿð êå÷èíìÿê, àõøàìà ãÿäÿð ãàë-
ÀÕØÀÌÎËÄÓ èñ. ìóñ. Àçÿðáàéúàí õàëã
ìàã, àõøàìëàìàã, ýöíö êå÷èðìÿê. Àõøàì
ìóñèãèñèíäÿ àõøàìûí äöøìÿñèíè âÿñô åäÿí
éåìÿéè – àõøàì éåéèëÿí õþðÿê; øàì. Àõøàì
òÿñíèô ôîðìàëàðûíäàí áèðè.
éåìÿéèíè éåäèêäÿí ñîíðà, àõøàìëàð ùÿð ìÿ-
ÀÕØÀÌÒßÐßÔÈ á à õ àõøàìöñòö.
ùÿëëÿíèí ãîíøóëàðû ãóì öñòöíÿ éûüûëûá, ìÿø-
ÀÕØÀÌÖÑÒÖ çÿðô Àõøàì âàõòû, ýöíáà-
üóëèééÿò ö÷öí íþâáÿíþâ îéóí îéíàðäûëàð.
òàíà éàõûí, ùàâà ãàðàíëûãëàøàí âàõò. Àõøàì-
Ù.Ñàðàáñêè. Àõøàìûí äàð ÷àüû – àõøàìöñòö,
öñòö ýÿçìÿéÿ ÷ûõìàã. – Î ýöí àõøàìöñòö ýö-
ýöíáàòàí çàìàí, ãàø ãàðàëàí çàìàí. Àõøà-
íÿø öôöãÿ äîüðó ÿéèëìèø, êþëýÿëÿð óçàíìàüà
ìûí(ûç) õåéèð! – àõøàì÷àüû áèð-áèðè èëÿ
áàøëàìûøäû. Ñ.Ùöñåéí. Àõøàìöñòö Áàùàäûð
ýþðöøäöêäÿ ñþéëÿíèëÿí òÿáðèê ñþçö. Àõøàì-
êÿíäÿ ùàìûäàí ýåú ãàéûòäû. Ñ.Ðÿùìàí.
ñàáàù (ñÿùÿð) – áöòöí ýöí, àðàìñûç, äàèì,
Àõøàìöñòö ãîé óçàãäàí; Ùàâàëàíñûí õàíûí
ùÿìèøÿ. Àõøàì-ñÿùÿð – ùÿìèøÿ, äàèì.
ñÿñè; Ãàðàáàüûí øèêÿñòÿñè. Ñ.Âóðüóí.
Ýöíö àõøàì åëÿìÿê – éóáàíìàã, ýöíö
ÀÕÒÀ 1. ñèô. Åðêÿêëèéè àëûíìûø úàíëû. Àõòà
áîø êå÷èðìÿê (áàøà âóðìàã).
þêöç. Àõòà ãî÷. Àõòà õîðóç. Àõòà åëÿìÿê
ÀÕØÀÌ×ÀÜÛ á à õ àõøàìöñòö. Àõøàì-
– á à õ àõòàëàìàã.
÷àüû òàðûí ñÿñè, Ãàðàáàüûí øèêÿñòÿñè; Ùÿð
2. ñèô. Òóìó, ÷ÿéèðäÿéè ÷ûõàðäûëìûø. Àõòà
êÿñèí áèð ùÿìäÿìè âàð. Ì.Ìöøôèã. Áèð ýöí
ýèëàñ. Àõòà ýàâàëû. – Õàëã áàòûáäûð íîüóëà,
àõøàì÷àüû óñòà Àüàáàëà åâÿ ýÿëÿíäÿ àðâà-
øÿêÿðÿ, ãÿíäÿ; Áèçèì åâäÿ àõòà çîüàë äà
äûíà äåäè: – ß, áèëèðñÿí íÿ âàð? ×ÿìÿíçÿ-
éîõäóð. Ì.Ï.Âàãèô. // èñ. Òóìó, ÷ÿéèðäÿéè
ìèíëè. Àõøàì÷àüû èäè êè, êÿíä ÿùàëèñè èøëÿðèíè
÷ûõàðäûëìûø ãóðó çîüàë âÿ ñ. Ìÿúìÿéèíèí
ãóðòàðûá àðâàäëàð âÿ êèøèëÿð àéðû-àéðû êö÷ÿ
è÷èíäÿ áèð íèì÷ÿ ïëîâ, îíóí öñòöíäÿ áèð òîéóã,
àüçûíäà .. ÷þìÿëìèø îòóðìóøäóëàð. Á.Òàëûáëû.
òîéóüóí è÷èíäÿ éàüëà ãîâðóëìóø êèøìèø, àõòà
ÀÕØÀÌÊÛ ñèô. Àõøàì âàõòû îëìóø, àõøàì
îëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
áàø âåðìèø. Ïîëàä áó àõøàìêû ýþðöøöí,
3. èñ. ìÿù. Éÿùÿð ãàëòàüûíûí öñòöíÿ ÷ÿêè-
äàíûøäûãëàðû ñþçëÿðèí òÿñèðè àëòûíäà íÿëÿð
ëÿí ýþí.
äöøöíìöðäö. ß.Âÿëèéåâ.
ÀÕÒÀ×Û èñ. Àò âÿ áàøãà ùåéâàíëàðû àõòà-
ÀÕØÀÌÃÀÁÀÜÛ çÿðô Àõøàìà éàõûí,
ëàéàí àäàì.
ùàâà ãàðàëìàüà áàøëàðêÿí.
ÀÕÒÀÕÀÍÀ èñ. áîò. ìÿù. ×àéûðà áÿíçÿð
ÀÕØÀÌËÀÌÀ “Àõøàìëàìàã”äàí ô.èñ.
áèð îò. Àõòàõàíà, äàüäà äàíà áþéöäö; Ìÿí
ÀÕØÀÌËÀÌÀÃ ô. 1. Éîë ýåäÿðêÿí áèð
áþéöê îëëàì ùà÷àíà, áèëìèðÿì. Ì.ß.Ñàáèð.
éåðäÿ ýåúÿëÿéèá ãàëìàã, àõøàìû îðàäà êå-
ÀÕÒÀËÀÌÀ “Àõòàëàìàã”äàí ô.èñ.
÷èðìÿê. Êþ÷ÿðè ãóø êèìè ùÿð éåðÿ ãîøàð;
ÀÕÒÀËÀÌÀÃ ô. 1. Àõòà åëÿìÿê; ùåéâà-
Ùàðäà àõøàìëàñà, îðäà äà éàøàð. Ñ.Âóðüóí.
íûí, éà èíñàíûí åðêÿêëèê âÿçèëÿðèíè ÷ûõàðòìàã;
2. Áöòöí ýöí, àõøàìà ãÿäÿð áèð éåðäÿ âÿ
áóðìàã. Äàíàíû àõòàëàìàã. Ãî÷ó àõòàëà-
éà áèð èøäÿ ãàëìàã.
ìàã. – [Ìöôèä:] Ùÿêèìëÿð âÿ úÿððàùëàð
3. Àõøàì îëìàã, ýöí áàòìàã, ùàâà ãàðàë-
÷àüûðäû, îíëàðûí ùàìûñû äåäèëÿð êè, áó èø
ìàã.
àíúàã êþðïÿëèê çàìàíûíäà ìöìêöíäöð.
◊ Éàìàí éåðäÿ àõøàìëàäûã! – ýþçëÿíèë-
Ùàçûðäà áóíëàðû àõòàëàìàã éàçûãëàðû ìÿùâ
ìÿç ùàëäà ÷ÿòèí âÿçèééÿòÿ äöøìÿéè áèëäèðÿí
åòìÿê äåìÿêäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
èôàäÿ. [Ñÿðèééÿ õàëà:] Éàìàí éåðäÿ àõøàì-
2. Ìåéâÿíèí òóìóíó (÷ÿéèðäÿéèíè) ÷ûõàðò-
ëàäûã, áàëà! Ì.Èáðàùèìîâ.
ìàã. Çîüàë àõòàëàìàã. – Áèðáÿáèð éàäûíà
ÀÕØÀÌËÛÃ èñ. 1. Àõøàìà ìÿõñóñ, àõøàì
ñàë úöìëÿ óíóòäóãëàðûíû; Ãûø ö÷öí àõòàëàéûá
ýþðöëÿúÿê èø âÿ ñ. Àõøàìëûã ùå÷ áèð èøèì
éàéäà ãóðóòäóãëàðûíû. Ì.ß.Ñàáèð.
ãàëìàìûøäûð.
3. ìÿù. Éÿùÿðèí ãàëòàã òàõòàñûíûí öñòöíÿ
2. “Áèð” ñþçö èëÿ áÿðàáÿð: áèð àõøàìëûã –
ýþí ÷ÿêèá òèêìÿê. Ãàëòàã àõòàëàìàã.
áèð àõøàìà (ýåúÿéÿ) êèôàéÿò åäÿúÿê ãÿäÿð.
ÀÕÒÀËÀÍÌÀ “Àõòàëàíìàã”äàí ô.èñ.
83
ÀÕÒÀËÀÍÌÀÃ
ÀÕÓÍÄËÓÃ
ÀÕÒÀËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Àõòà åäèëìÿê,
ðûøûðëàð, íåúÿ ýþð éîëäàí àçûðëàð, íÿ ýþðöð-
åðêÿêëèê âÿçèëÿðè ÷ûõàðäûëìàã; áóðóëìàã.
ëÿðñÿ éàçûðëàð. Ì.ß.Ñàáèð.
ÀÕÒÀËÀÍÌÛØ ô.ñèô. 1. Àõòà åäèëìèø,
ÀÕÒÀÐÌÀ “Àõòàðìàã”äàí ô.èñ.
åðêÿêëèê âÿçèëÿðè ÷ûõàðûëìûø; áóðóëìóø. Àõòà-
ÀÕÒÀÐÌÀÃ ô. 1. Ýèçëè, éàõóä ýèçëÿäèë-
ëàíìûø ãî÷. Àõòàëàíìûø õîðóç. Àõòàëàíìûø
ìèø âÿ éà èòìèø áèð øåéè òàïìàüà, öçÿ ÷ûõàð-
ùåéâàí òåç êþêÿëèð. – [×àïûã ßìðàù:] Úÿìèé-
ìàüà ÷àëûøìàã, àðàìàã. Êèòàáû íÿ ãÿäÿð
éÿò äÿ èíñàí êèìèäèð. Àõòàëàíìûø àäàìäàí
àõòàðäûìñà, òàïà áèëìÿäèì. Éåðÿ äöøìöø
êèøè ÷ûõìàäûüû êèìè, àõòàëàíìûø úÿìèééÿòäÿí
èéíÿíè àõòàðìàã. – Àõòàðàí òàïàð. (Àòà.
äÿ êàìèë úÿìèééÿò îëà áèëìÿç! È.Øûõëû.
ñþçö). // Ýþðìÿéÿ, òàïìàüà ÷àëûøìàã. Óñòà
2. Òóìó (÷ÿéèðäÿéè) ÷ûõàðûëìûø. Àõòà-
Àüàáàëà ãàïûíû àõòàðûíúà äèâàðäàêû øÿêèë-
ëàíìûø çîüàë. Àõòàëàíìûø ìåéâÿ. – Èõòèðà÷û
ëÿðÿ äÿ áèð íÿçÿð éåòèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
àëèì àðìóääàí òîçúóãëàð ýþòöðöá, öâÿçèí
Ùÿð êÿñ þç éåðèíè àõòàðûð, òàïûð âÿ ÿéëÿøèðäè.
àõòàëàíìûø ÷è÷ÿéèíÿ êþ÷öðäöêäÿ âÿ éà ÿêñèíÿ
Ñ.Ðÿùèìîâ. // Àðàìàã, òàïìàüà ÷àëûøìàã.
åòäèêäÿ, ìàéàëàíìà áàø òóòäó. Ì.Àõóíäîâ.
Ìÿñìÿ, äÿðäëÿðèíè Òàùèðçàäÿéÿ äàíûøìàã
ÀÕÒÀËÀÒÌÀ “Àõòàëàòìàã”äàí ô.èñ.
ö÷öí âàõò, ôöðñÿò àõòàðûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ÀÕÒÀËÀÒÌÀÃ èúá. 1. Ùåéâàíûí âÿ éà
2. ßëäÿ åòìÿéÿ ÷àëûøìàã. Èø àõòàðìàã.
àäàìûí åðêÿêëèê âÿçèëÿðèíè ÷ûõàðòäûðìàã;
Þçöíÿ îòàã àõòàðìàã. Þç ùàããûíû àõòàð-
áóðäóðìàã. Àòû àõòàëàòìàã.
ìàã. // Àðçó åòìÿê, áèð øåéèí îëìàñûíà,
2. Ìåéâÿíèí òóìóíó (÷ÿéèðäÿéèíè) ÷ûõàðò-
ÿìÿëÿ ýÿëìÿñèíÿ, áàø âåðìÿñèíÿ ÷àëûøìàã.
äûðìàã.
Äàâà-äàëàø àõòàðìàã.
ÀÕÒÀÐÛËÀÍ ô.ñèô. ðèéàç. Ùåñàáëàìà éîëó
3. Éîõëàìàã, àðàøäûðìàã, ìöàéèíÿ åòìÿê,
èëÿ òÿéèí åäèëìÿëè îëàí. Àõòàðûëàí êÿìèééÿò.
òÿôòèø åòìÿê. Úèáëÿðèíè àõòàðìàã. Ñòîëóí
Àõòàðûëàí ÿäÿä.
éåøèêëÿðèíè àõòàðìàã. – Åé ìöôÿòòèø! Éîëëà-
ÀÕÒÀÐÛËÌÀ “Àõòàðûëìàã”äàí ô.èñ.
íàí êàüûçëàðû àõòàðìà ÷îõ. Ì.ß.Ñàáèð.
ÀÕÒÀÐÛËÌÀà “Àõòàðìàã”äàí ìÿúù.
4. Óììàã, ýþçëÿìÿê. Îíäà íÿ ÿäÿá àõòà-
Àëìàí êîìàíäàíëûüûíûí ÿìðèíÿ ýþðÿ, áöòöí
ðûðñàí. Áèçäÿ åëÿ øåéëÿð àõòàðìà.
åâëÿð, çèðçÿìèëÿð àõòàðûëûðäû. Ì.Ùöñåéí.
5. ìÿú. Ùÿääèíäÿí àðòûã ôèêèð âåðìÿê.
ÀÕÒÀÐÛØ èñ. 1. Àõòàðìà èøè, êÿøôèééàò.
Áþéöê èøëÿðÿ ôèêèð âåðìèð, àììà õûðäà øåé-
Íåôò àõòàðûøû äÿñòÿñè. // Áèð øåé, áèð éîë, áèð
ëÿðè àõòàðûð.
÷àðÿ âÿ ñ. àðàìà. [ßëè] ñàáèò ôèêðÿ ìàëèê
ÀÕÒÀÐÒÌÀÃ èúá. Áèð áàøãàñû âàñèòÿñèëÿ
äåéèëäè. Äàèìà àõòàðûø éîëóíäà, òÿðÿääöä
àõòàðìàã. [Øþëÿ õàíûì:] Õàí ñÿíè àõòàðäûð
è÷èíäÿ éàøàéûðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
êè, òóòäóðñóí, þëäöðñöí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
2. Úèíàéÿòè ñöáóò åäÿúÿê ÿøéàéè-äÿëèë òàï-
ÀÕ-ÒÖÔ èñ. Òöïöðìÿ, áÿëüÿì ýÿòèðìÿ.
ìàã ìÿãñÿäè èëÿ ùþêóìÿò îðãàíëàðû òÿðÿ-
ÀÕ-ÓÔ èñ. Ùåéèôñèëÿíìÿ, ñûçëàìà, èíëÿìÿ;
ôèíäÿí èúðà åäèëÿí àõòàðìà, éîõëàìà èøè;
èíèëòè. Ñÿòòàðçàäÿ Ýÿëäèéåâèí àõ-óôóíó,
òÿôòèø ÿìÿëèééàòû. Àõòàðûø àïàðìàã. Áàøäàí-
âóðíóõäóüóíó ýþðäö. Ìèð Úÿëàë. Éàëûíúàã
áàøà àõòàðûø. – [Ïðèñòàâ äåäè:] Ìÿí ñàáàù
àõ-óôëà ùåéáÿñèíè à÷ûá, îðàäàí .. áèð èïÿê
îíóí [Ìÿùÿððÿìèí] ìÿíçèëèíäÿ àõòàðûø
êþéíÿê ÷ûõàðäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Àõ-óô
éàïûá øöáùÿëè âÿñèãÿëÿðè òàïàðàì âÿ ñîíðà
åëÿìÿê – ñûçëàìàã, èíëÿìÿê. Ýþé÷ÿê áàúû
ñöðýöí åòìÿê ãîëàéäûð. Ù.Íÿçÿðëè. Éÿãèí áó
èñÿ àõ-óô åëÿìÿêäÿí ãóïãóðó ãóðóìóøäó.
åâäÿ àõòàðûø ýåäèðäè. Ñ.Ðÿùìàí. Úèíàéÿò
ß.Âÿëèéåâ.
àõòàðûø èäàðÿñè – úèíàéÿò àõòàðûá òàïìàãëà
ÀÕÓÍÄ èñ. äèí. 1. Èñëàìäà äèíè ðöòáÿ.
ìÿøüóë îëàí ïîëèñ øþáÿñè.
2. Õöñóñè òÿùñèë ýþðìöø äèí õàäèìè. Åé
ÀÕÒÀÐÛØ×Û èñ. Áèð øåé àõòàðàí, éåíè öñóë,
ìèëëÿòè úÿùàëÿòÿ âàäàð åäÿí àõóíä; Ùÿð äöðëö
éåíè éîë âÿ ñ. àõòàðàí. Éàçû÷û, øàèð, äðàìà-
ôÿãðö ÿúçÿ ýèðèôòàð åäÿí àõóíä! Ì.ß.Ñàáèð.
òóðã, òÿíãèä÷è àõòàðûø÷û îëìàëûäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Õàëûã áèð äÿñòÿ ïóë ÷ûõàðûá àõóíäóí îâúóíà
ÀÕÒÀÐÛØÌÀ “Àõòàðûøìàã”äàí ô.èñ.
áàñäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÕÒÀÐÛØÌÀÃ ô. Ùÿðòÿðÿôëè àõòàðìàã,
ÀÕÓÍÄËÓÃ èñ. äèí. Àõóíä ñÿíÿòè, èøè;
àðàìàã, òàïìàüà ÷àëûøìàã. Íåúÿ åéá àõòà-
ìîëëàëûã, ðóùàíèëèê. [Âàãèô:] Ãÿøÿíý øåé
84
ÀÕÓÐ
ÀÈËßÂÈ
÷îõäóð, ñÿííÿí ìÿíÿ éîõäóð! Áó àõóíä-
3. äèë÷. Ìÿíøÿúÿ áèð îëàí äèëëÿð ãðóïó.
ëóãëà êåøèøëèéè áîéíóìóçà ãîéóá, äöíéàíû
Òöðê äèëëÿðè àèëÿñè.
áèçÿ ùàðàì åëÿéèáëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÀÈËßÁÀÇ ñèô. âÿ èñ. [ÿð. àèëÿ âÿ ôàðñ. ...áàç]
ÀÕÓÐ èñ. 1. Ùåéâàíëàðà éåì òþêìÿê
Öìóìè ìÿíàôåéè äåéèë, áèðèíúè íþâáÿäÿ þç
ö÷öí òàõòàäàí, äàøäàí âÿ ñ.-äÿí ãàéûðûëàí
ãîùóì âÿ éàõûíëàðûíûí ìÿíàôåéèíè ýöäÿí
äèâàðà éàïûøûã ãàá, ãóòó. [ßìèîüëó:] Áóäàã
(àäàì).
áàáà, .. àòû àõóðà ÷ÿê, ðàùàò åò, ñîíðà óøàã-
ÀÈËßÁÀÇËÛà èñ. Öìóìè ìÿíàôåéèí çèä-
ëàðûíûç èëÿ îòàüà áóéóðóí, áèçÿ ãîíàã îëóí.
äèíÿ îëàðàã, èëê íþâáÿäÿ þç ãîùóìëàðûíûí
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ôèðèäóí ñþùáÿòè êÿñèá, éåíÿ
âÿ éàõûí àäàìëàðûíûí ìÿíàôåéèíè ýöäìÿ.
àõóðóí öñòöíäÿ îòóðäó. Ì.Èáðàùèìîâ. Íàäèð
ÀÈËßÚÀÍËÛ ñèô. Þç àèëÿñèíè ÷îõ ñåâÿí,
àõóðà àðïà, ñàìàí òþêöá òþâëÿíèí î áèðè
îíóí ãåéäèíÿ ãàëàí, àèëÿñèíÿ éàõøû áàõàí.
áàøûíäà îëàí ñÿêèíèí öñòöíÿ ÷ûõäû. Á.Òàëûáëû.
Àèëÿúàíëû êèøè. – [Ìöÿëëèì:] Ãîíøó, ýþðö-
2. ìÿù. È÷èíäÿ öçöìö ÿçèá, ñóéóíó ÷ûõàð-
ðÿì, ñèç äîüðóäàí äà ÿñèë ãàéüûêåø, àèëÿ-
ìàã ö÷öí è÷ÿðèñè éîíóëóá äÿðèíëÿøäèðèëìèø
úàíëû áèð éîëäàøñûíûç. Ìèð Úÿëàë. Ùÿìèøÿ
òàâà äàøû. Áàáà èñÿ öçöìëÿðè äÿðèá ýÿòèðÿð,
åâúàíëû, àèëÿúàíëû; Êèøèëÿð õîø ýÿëèð ÷îõ
äàø àõóðà òþêöá, øàëâàðûíû äèçèíÿäÿê ÷ûðìà-
ãàäûíëàðà... Ì.Àðàç.
ëàéûð .. âÿ øèðÿ éûüûðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
ÀÈËß×ÈËÈÊ èñ. äàí. 1. Á à õ àèëÿïÿðÿñòëèê.
ÀÕ-ÂÀÉ á à õ àù-âàé.
2. ìÿú. Áèð èøèí þç ìÿíôÿÿòèíÿ, õÿëâÿòè âÿ
ÀÈÄ ÿä. [ÿð.] Íèñáÿòè âÿ ÿëàãÿñè îëàí,
þç éàõûí àäàìëàðûíûí ìÿùäóä ÷ÿð÷èâÿñè è÷ÿ-
òÿÿëëöãö îëàí, ìÿõñóñ. Èäàðÿéÿ àèä èøëÿð.
ðèñèíäÿ àïàðûëìàñû, ùÿëë åäèëìÿñè; ãîùóìáàç-
Äèë÷èëèéÿ àèä òåðìèíëÿð. Ìÿñÿëÿ áèçÿ àèä
ëûã, äîñòáàçëûã (ìÿíôè ìÿíàäà èøëÿíèð). Èøäÿ
äåéèë. Øÿêèë 13-úö ñÿùèôÿéÿ àèääèð. – [Íàäèð
àèëÿ÷èëèéÿ éîë âåðèëìÿìÿëèäèð. Ìÿñÿëÿíè àèëÿ-
áÿé:] Ìÿíúÿ, ýþçÿëëèê çþâãÿ àèä áèð øåéäèð.
÷èëèê éîëó èëÿ ùÿëë åòìÿê îëìàç.
Ù.Úàâèä. Àèä îëìàã – íèñáÿòè âÿ ÿëàãÿñè
ÀÈËßËÈ ñèô. Àèëÿñè îëàí, êöëôÿòè îëàí,
îëìàã, ìÿõñóñ îëìàã, äÿõëè îëìàã. Áó
àðâàä-óøàüû îëàí; åâëè. Àèëÿëè àäàì.
ìÿêòóá Áÿùðàìûí þç ãÿëáèíÿ âÿ òàëåéèíÿ àèä
ÀÈËßÏßÐßÑÒ ñèô. [ÿð. àèëÿ âÿ ôàðñ.
èäè. ß.Âÿëèéåâ.
...ïÿðÿñò] 1. Á à õ àèëÿúàíëû.
ÀÈÄÈÉÉßÒ èñ. [ÿð.] Àèä îëìà, íèñáÿò âÿ
2. Á à õ àèëÿáàç. Àèëÿïÿðÿñò àäàì.
ÿëàãÿñè îëìà, äÿõëè îëìà. Áóíóí ñèçÿ àèäèé-
ÀÈËßÏßÐßÑÒËÈÊ èñ. 1. Àèëÿñèíÿ ìÿùÿá-
éÿòè âàðìû? Àèäèééÿòè öçðÿ ðÿñ. – ùàðàéà
áÿò, àèëÿñèíè ñåâìÿ.
ëàçûìñà, îðàéà, àèä îëäóüó éåðÿ. ßðèçÿíèç
2. Á à õ àèëÿáàçëûã.
àèäèééÿòè öçðÿ ýþíäÿðèëäè.
ÀÈËßÑÈÇ ñèô. Àèëÿñè, êöëôÿòè îëìàéàí,
ÀÈÄËÈÊ á à õ àèäèééÿò.
àðâàä-óøàüû îëìàéàí, åâëè îëìàéàí. Åâñèç,
ÀÈËß èñ. [ÿð.] 1. Àòà-àíàäàí, óøàãëàðäàí,
àèëÿñèç ìÿùÿááÿòìè âàð? Ñ.Âóðüóí.
íÿâÿëÿðäÿí âÿ éàõûí ãîùóìëàðäàí èáàðÿò
ÀÈËßÑÈÇËÈÊ èñ. Àèëÿñè, êöëôÿòè, àðâàä-
îëóá, áèð éåðäÿ éàøàéàí àäàìëàðûí ùàìûñû;
óøàüû îëìàìà, àèëÿñèç àäàìûí ùàëû.
êöëôÿò. Àèëÿ áàø÷ûñû. Àèëÿ ñàõëàìàã. Àèëÿ öçâö.
ÀÈËßÂÈ ñèô. [ÿð.] Àèëÿéÿ ìÿíñóá, àíúàã
Àèëÿ òÿðáèéÿñè. Àèëÿ ùÿéàòû. Àèëÿ âÿçèééÿòè.
àèëÿéÿ ìÿõñóñ, àèëÿéÿ àèä îëàí. Àèëÿâè
– [Ãÿòèáÿ:] Àèëÿìèçÿ öç âåðÿí áþéöê âÿ áÿä-
ìÿñÿëÿ. Àèëÿâè ñþùáÿò. Àèëÿâè ãîíàãëûã.
áÿõò ôàúèÿëÿðè ñèçÿ áèëäèðìÿéÿ ìÿúáóð îëäóì.
– [Çöáåéäÿ õàòóí] õÿëèôÿ ÿðèíèí àçüûí åéø-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àòûëìûø çÿùìÿòÿ îí äþðä
èøðÿò ìÿúëèñëÿðèíäÿ, ÿëáÿòòÿ êè, èøòèðàê åäÿ
éàøûíäà; Áèð áþéöê àèëÿ âàðäû áàøûíäà.
áèëìÿçäè âÿ .. î ÿðèíèí ìÿùðÿì, àèëÿâè ìÿú-
À.Èëäûðûì. Àèëÿíèí áàøãà öçâëÿðè äÿ ñàêèò âÿ
ëèñëÿðèíäÿí äÿ ãà÷ûíûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
àëòäàí-àëòäàí ýàù Øÿìñèééÿéÿ, ýàù Ñÿëèìèéÿ
// Çÿðô ìÿíàñûíäà. ìÿú. Ñÿñ-êöéñöç, õÿë-
áàõûð.. Ì.Èáðàùèìîâ. // ìÿú. ×îõ ìåùðèáàí.
âÿòè; áàøãàëàðûí, éàä àäàìëàðûí èøòèðàêû âÿ
Áèð àèëÿ êèìè éàøàìàã.
õÿáÿðè îëìàäàí. Ìÿñÿëÿíè ßâÿçëÿ áèðëèêäÿ
2. çîîë. Áèð åðêÿêëÿ áèð âÿ éà áèð íå÷ÿ
ùàé-êöéñöç, ñÿññèç, àèëÿâè øÿêèëäÿ ùÿëë åòìÿéè
äèøèäÿí èáàðÿò ùåéâàí äÿñòÿñè. Àðû àèëÿñè.
ãÿðàðà àëàíäàí ñîíðà, àòà äöøöíöðäö.
Ãàðûøãà àèëÿñè.
ß.Âÿëèéåâ.
85
ÀÆAÍ
ÀÊÑÅËÁAÍÒ
ÀÆÁÍ [ôð.] Ïîëèñ, ïîëèñ àýåíòè. Íÿ çàëûì
ÀÊÛÍ èñ. [ãàçàõ.] Ãàçàõ âÿ ãûðüûçëàðäà
ÿìíèééÿäÿí, íÿ àæàíäàí ãîðõäóëàð. Ñ.Ðöñòÿì.
õàëã àøûüû, îçàí.
Äóñòàã åòìèø ùàãã äåéÿí î èíñàíû àæàíëàð.
ÀÊÊÓÐÄ èñ. [èòàë.] ìóñ. Áèð-áèðèíäÿí ÷å-
Ì.Ðàùèì. Áèð äàðâàçà ôÿíÿðèíè êöëÿê ÷ûðïûð
øèäëè èíòåðâàëäà éåðëÿøÿí, åéíè çàìàí ÿðçèí-
áàéàãäàí; Ýÿëèð àæàí àòëàðûíûí íàë ñÿñëÿðè
äÿ ÿí àçû ö÷ ùÿìàùÿíý ñÿñëÿíÿí òîíóí áèð-
óçàãäàí. ß.Úÿìèë.
ëÿøìÿñè. Ñÿáðè áöòöí äèããÿòèíè òîïëàéûá ñîí
ÀÆÚÐ èñ. 1. Äåøèêëè ùþðýö.
àêêîðäëàðû âóðäó. Ì.Ùöñåéí.
2. Èíúÿ êðóæåâàëû (øÿáÿêÿëè, òîðëó) ïàð÷à.
ÀÊÊÎÐÄÅÓÍ [ôð.] Ãàðìîíà îõøàðéàí
ÀÊÀÄÉÌÈÊ [éóí.] 1. Åëìëÿð Àêàäåìè-
ìóñèãè àëÿòè. Íÿôÿñëè ìóñèãè àëÿòëÿðè ÿñàñ åòè-
éàñûíûí ùÿãèãè öçâö.
áàðû èëÿ ö÷ ãðóïà àéðûëûð: êëàâèøëè ìóñèãè
2. Ìöâàôèã àêàäåìèéàéà ñå÷èëìèø àëèìèí,
àëÿòëÿðè (ÿðüÿíóí, ãàðìîí, ôèñãàðìîíèéà,
ðÿññàìûí, ùåéêÿëòÿðàøûí âÿ á.-íûí ôÿõðè àäû.
áàéàí, àêêîðäåîí âÿ ñàèðÿ)... ß.Áÿäÿëáÿéëè.
´
ÀÊÀÄÅÌÈÊ, ñèô. 1. Àêàäåìèéàéà àèä îëàí.
ÀÊÊÎÐÄÅÎÍ×Ó èñ. Àêêîðäåîí ÷àëàí
Àêàäåìèê ëöüÿò. Àêàäåìèê êèòàáõàíà.
÷àëüû÷û.
2. Àêàäåìèçì (2-úè ìÿíàäà) ÿíÿíÿëÿ-
´
ÀÊÊÐÅÄÈÒÈÂ [ôð.] Èäàðÿ âÿ éà øÿõñÿ âåð-
ðèíÿ ðèàéÿò åòìÿ.
ìÿê ö÷öí êðåäèò; ìöÿññèñÿíèí äèýÿð áèð ìöÿñ-
◊ Àêàäåìèê èë – òÿäðèñ èëè. Àêàäåìèê
ñèñÿéÿ ýþñòÿðèø ñÿíÿäè. Àêêðåäèòèâ èëÿ ùÿð
ñààò – ìÿêòÿáäÿ äÿðñ, éàõóä ìöùàçèðÿ ö÷öí
éåðäÿ ÿìàíÿò êàññàëàðûíäàí ïóë àëìàã îëàð.
ìöÿééÿí åäèëìèø âàõò – 45-50 äÿãèãÿ.
ÀÊÊÓÌÓËÉÁÑÈÉÀ [ëàò.] ôèç. Åëåêòðèê
Àêàäåìèê òåàòð – éàðàäûúûëûã úÿùÿòäÿí
åíåðæèñèíèí òîïëàíìàñû.
íöìóíÿâè ñàéûëàí òåàòð.
ÀÊÊÓÌÓËÉÁÒÎÐ [ëàò.] ôèç. Ñîíðàäàí
ÀÊÀÄÉÌÈÉÀ [ìèëàääàí ãàáàã ÛÂ ÿñðäÿ
èñòèôàäÿ îëóíìàã ìÿãñÿäè èëÿ åëåêòðèê
Àôèíà øÿùÿðè éàõûíëûüûíäàêû áàüëàðäà ãÿäèì
åíåðæèñè, éàõóä èñòèëèê òîïëàìàã ö÷öí úèùàç.
éóíàí ôèëîñîôó Ïëàòîí òÿðÿôèíäÿí òÿøêèë
Åëåêòðèê àêêóìóëéàòîðó. – Íåôò ãàçû àêêó-
åäèëìèø ìÿêòÿáèí àäûíäàí] 1. Åëì âÿ ñÿíÿò-
ìóëéàòîðà äàõèë îëóá, îðàäà êîíäåíñàòäàí
ëÿðè èíêèøàô åòäèðìÿê ìÿãñÿäèíè äàøûéàí àëè
âÿ çèðçèáèëäÿí òÿìèçëÿíèð. Ìÿììÿäÿëèéåâ.
åëìè ìöÿññèñÿ. Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Åëìëÿð
´
ÀÊÌÅÈÇÌ [éóí.] 1912-1913-úö èëëÿðäÿ
Àêàäåìèéàñû. Òèáá Àêàäåìèéàñû.
ðóñ ÿäÿáèééàòûíäà ìåéäàíà ýÿëìèø áóðæóà-
2. Áÿçè õöñóñè åëì ñàùÿëÿðèíÿ àèä ìöõ-
çàäÿýàí úÿðÿéàíû.
òÿëèô àëè ìÿêòÿáëÿðèí àäû. Èúòèìàè Åëìëÿð
ÀÊÐ èñ. [èíý.] êþùí. Ýöíäÿ áèð úöò þêöçëÿ
Àêàäåìèéàñû. Ùÿðáè Òèáá Àêàäåìèéàñû.
øóìëàíàí ñàùÿ. 1 àêð = 4046,86 êâ.ì.
´
´
ÀÊÀÄÅÌÈÇÌ [éóí.] 1. Åëì âÿ òÿäðèñ
ÀÊÐÈÕÈÍ [ëàò.] òèá. Êèíÿíè ÿâÿç åäÿí
ìÿøüÿëÿëÿðèíäÿ ñûðô íÿçÿðè úÿùÿòÿ ùÿääèí-
ìàëéàðèéà äÿðìàíû.
äÿí àðòûã ôèêèð âåðèëìÿñè, îíëàðûí ïðàêòèêà-
ÀÊÐÎÁÁÒ [éóí.] 1. Ñèðêäÿ àêðîáàòèê
äàí, ùÿéàòûí òÿëÿáëÿðèíäÿí àéðûëìàñû.
íþìðÿëÿð ýþñòÿðÿí àðòèñò; úàíáàç.
2. Òÿñâèðè èíúÿñÿíÿòäÿ: ìöÿééÿí êëàññèê
2. èäì. Ýèìíàñòèêà èëÿ ìÿøüóë îëàí èä-
íöìóíÿëÿðÿ ðèàéÿò åòìÿê ö÷öí ÿíÿíÿâè
ìàí÷û.
ãàíóíëàð ãîéàí âÿ èíúÿñÿíÿòäÿ ðåàëèçìÿ
´
ÀÊÐÎÁÀÒÈÊ ñèô. Àêðîáàòèêàéà àèä. Àêðî-
ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðàí úÿðÿéàí.
áàòèê íþìðÿ.
ÀÊÁÑÈÉÀ èñ. [éóí.] áîò. Ïàõëàëûëàð ôÿñèëÿ-
ÀÊÐÎÁÁÒÈÊÀ [éóí.] Ýèìíàñòèêà âÿ ñèðê
ñèíäÿí àüàú âÿ éà êîë úèíñè. Àü àêàñèéà.
ñÿíÿòèíèí áèð íþâö.
Ñàðû àêàñèéà. – Àêàñèéà 5-6 ì ùöíäöðëö-
ÀÊÐÎÁÀÒËÛÃ èñ. Àêðîáàòûí èøè, ñÿíÿòè,
éöíäÿ àüàú îëóá õûðäà ëÿëÿêëè éàðïàãëàðû âÿ
ìÿùàðÿòè; úàíáàçëûã.
ñöíáöë øÿêëèíäÿ éåðëÿøìèø à÷ûã-ñàðû ðÿíýëè
ÀÊÐÓÏÎË [éóí.] Ãÿäèì éóíàí øÿùÿðëÿ-
âÿ ÿòèðëè ÷è÷ÿêëÿðè âàðäûð. Ð.ßëèéåâ. Àêàñèéà
ðèíèí àäÿòÿí òÿïÿ öçÿðèíäÿ éåðëÿøÿí ìþù-
âÿ éàñÿìÿí àüàúëàðûíûí ÿòðè êö÷ÿëÿðè äîëäóð-
êÿìëÿíäèðèëìèø ùèññÿñè.
ìóøäó. ß.Ñàäûã. Úàìààò àêàñèéà àüàúûíûí
ÀÊÑÅËÁÁÍÒ [àëì.] Áÿçè îðäóëàðäà: ìöõ-
êþëýÿñèíäÿ ñòóëëàð ãîéóá ñÿùÿð à÷ûëàíäàí
òÿëèô øòàá çàáèòëÿðè âÿ àäéóòàíòëàðûí ýåéèì
ýåúÿéàðûñûíà ãÿäÿð à÷ûã ùàâàäà ÷àé è÷èðäè.
öñòöíäÿí ÷èéèíëÿðèíäÿí êå÷èðäèêëÿðè áÿçÿêëè
È.Ìÿëèêçàäÿ.
ãàéòàíëàð.
86
ÀÊÑÈOÌ
ÀÊÂÀÐEË
ÀÊÑÈÓÌ [éóí.] 1. ðèéàç. Ñöáóòñóç ãÿáóë
ÀÊÒÈÂËßØÄÈÐÌßÊ ô. Ôÿàëëàøäûðìàã,
åäèëÿí ôèêèð. Ùÿíäÿñÿäÿ îëäóüó êèìè, ìàääè
ôÿàëèééÿòèíè àðòûðìàã (ýöúëÿíäèðìÿê).
íþãòÿíèí äèíàìèêàñû åëìèíè ãóðìàã ö÷öí
ÀÊÒÈÂËßØÌß “Àêòèâëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
áèð íå÷ÿ àêñèîì ãÿáóë îëóíóð. Áó àêñèîìëàð
ÀÊÒÈÂËßØÌßÊ ô. Ôÿàëëàøìàã. [Ìÿúèä]
ùÿíäÿñÿäÿêè àêñèîìëàð êèìè, óçóí ìöääÿò
áåëÿ áèð ìÿòáÿõ ãàäûíûíûí áèðäÿí-áèðÿ
àïàðûëàí ìöøàùèäÿ âÿ òÿúðöáÿëÿðäÿí àëûí-
Ñÿðèééÿ êèìè àêòèâëÿøÿ áèëÿúÿéèíè áèëìèðäè.
ìûøäûð.. Õÿëèëîâ.
Ìèð Úÿëàë.
2. Öìóìèééÿòëÿ, äÿëèëÿ, ñöáóòà åùòèéàúû
ÀÊÒÈÂËÈÊ èñ. Ôÿàëëûã, ôÿàëèééÿò, ÷àëûø-
îëìàéàí ùÿãèãÿò. Ùþêóìÿòèí ìÿäÿíèééÿò, åëì
ãàíëûã. Àêòèâëèê ýþñòÿðìÿê. Èíòèáàù ñèéàñè
òÿðÿôäàðû îëäóüó àðòûã Íÿúìè ìöÿëëèì ö÷öí
àêòèâëèêëÿ, ÿäÿáèééàò âÿ õàëã ñÿíÿòèíÿ äþ-
áèð àêñèîì èäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
íöøëÿ áàøëàéûð.
´
ÀÊÑÈÎÍÉÐ [ôð.] á à õ ñÿùìäàð.
ÀÊÒÐÈÑÀ [ôð.] Òåàòð òàìàøàëàðûíäà ðîë
ÁÊÑÈÉÀ1 [ôð.] èã. Ñÿùì (àêñèîíåð øèðêÿòèí
èôàäÿ åäÿí ãàäûí àðòèñò. Ìàéûí äîããóçóíäà
öçâëÿðèíÿ âåðèëÿí ãèéìÿòëè êàüûç). Àêñèéàëà-
áþéöê äðàì òåàòðûíäà òàìàøà áèòäèêäÿí
ðûí áèðæàäà óúóçëàøäûüûíû Àñëàí áÿé þéðÿí-
ñîíðà àêòéîð âÿ àêòðèñàëàð ãàáàüûìûçà ÷ûõûá,
ìèøäè. À.Øàèã.
áèçè òåàòðûí ãîíàã îäàñûíà äÿâÿò åòäèëÿð.
ÀÊÑÈÉÀ2 èñ. [ëàò.] Ìöÿééÿí èãòèñàäè âÿ éà
Ú.Úàááàðëû.
ñèéàñè ìÿãñÿäëÿ ùÿðÿêàò.
ÀÊÒÓÁË ñèô. [ëàò.] Ùàë-ùàçûð ö÷öí ÿí
ÀÊÑÈÇ èñ. Âåðýèíèí áèð íþâö. Àêñèç ìàðêàñû.
ìöùöì, ÿí âàúèá îëàí; éåòèøìèø, ùÿëëèíè òÿëÿá
ÀÊÒ èñ. [ëàò.] 1. Øàùèäëÿðèí èøòèðàêû èëÿ,
åäÿí. Àêòóàë ìÿñÿëÿ. Àêòóàë ìþâçó.
éàõóä éîõëàìà íÿòèúÿñèíäÿ ìöÿééÿí åäè-
ÀÊÒÓÀËËÛÃ èñ. Ùàë-ùàçûð ö÷öí ìöùöì-
ëÿí áèð ôàêòû òÿñäèã åäÿí ñÿíÿä, éàçû, ïðî-
ëöê, âàúèáëèê. Ìÿñÿëÿíèí àêòóàëëûüû.
òîêîë âÿ ñ. Àêò òÿðòèá åòìÿê. Àêòà ãîë ÷ÿêìÿê.
ÀÊÒÉÓÐ [ôð.] Òåàòð òàìàøàëàðûíäà ðîëëàðû
Íîòàðèàë àêò. – Ãÿùðÿìàí ýþðìöøäö êè, ìå-
èôà åäÿí ñÿíÿòêàð; àðòèñò. Ìàñêàëàð ýåéìèø
øÿáÿéè Ðöñòÿì ö÷öí íÿ ãÿäÿð àêò áàüëà-
àêòéîðëàð .. îéóí ÷ûõàðûá àäàìëàðû ýöëäö-
ìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðöðäöëÿð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ùÿéàò:] Ñÿí òåì-
2. Äþâëÿòè âÿ éà èúòèìàè ÿùÿìèééÿòè îëàí
ïåðàìåíòëè àêòéîðëàð êèìè ëàï þçöíäÿí
ôÿðìàí, ãÿðàð. Òîðïàüûí ùÿìèøÿëèê èñòèôàäÿ
÷ûõäûí êè! Ì.Èáðàùèìîâ. Àçÿðáàéúàí àêòéîð-
ö÷öí êÿíäëèëÿðÿ âåðèëìÿñè ùàããûíäà äþâëÿò
ëàðû áóðàäà àðàáèð òåàòð òàìàøàëàðû âåðèð-
àêòû.
äèëÿð. Ì.Ùöñåéí.
´
ÀÊÒÈÂ1 [ëàò.] 1. Ïàðòèéà òÿøêèëàòûíûí âÿ éà
ÀÊÒÉÎÐËÓÃ èñ. Àêòéîðóí, àðòèñòèí ñÿíÿòè,
áàøãà èúòèìàè òÿøêèëàòûí ÿí ôÿàë ùèññÿñè. Ïàð-
ïåøÿñè. Àêòéîðëóã åòìÿê. – Áó àäàìûí
òèéà àêòèâè. Ùÿìêàðëàð èòòèôàãû àêòèâè.
[Âÿëèíèí] ÷îõ áþéöê àêòéîðëóã, ðåæèññîðëóã,
2. Ñèô. ìÿíàñûíäà. Ôÿàë. Áèçèì äÿðíÿéèí
òÿøêèëàò÷ûëûã èñòåäàäû âàðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àêòèâ öçâö. // Ýöúëö, òÿñèðëè. Àêòèâ ìöãàâèìÿò.
ÀÊÓËß èñ. [ôàðñ.] Èðè äÿíÿëè äöéö íþâö.
◊ Àêòèâ ëöüÿò (ñþç) åùòèéàòû äèë÷. – äàíû-
´
ÀÊÓÑÒÈÊ
ñèô. Àêóñòèêàéà àèä îëàí.
øàíûí òàìàìèëÿ áàøà äöøäöéö âÿ ùÿìèøÿ
Àêóñòèê úèùàçëàð. Àêóñòèê òèòðÿéèø.
èøëÿòäèéè ñþçëÿð. Àêòèâ ñå÷êè ùöãóãó – ñå÷-
ÀÊÚÑÒÈÊÀ [éóí.] 1. Ôèçèêàíûí ñÿñ áÿùñè.
ìÿê ùöãóãó.
2. Áèíàíûí (ìÿñ.: òåàòð, êèíî ñàëîíóíóí âÿ
´
ÀÊÒÈÂ2 [ëàò.] ìàë. Ìöùàñèáàòäà: áàëàíñûí,
ñ.-íèí) äàõèëèíäÿ ñÿñè ÿêñåòäèðìÿ ãàáèëèééÿòè.
ìöÿééÿí òàðèõäÿ ìöÿññèñÿ, éà èäàðÿíèí
// Áèíà è÷ÿðèñèíäÿ ìóñèãèíèí, íèòãèí âÿ ñ.
ìþâúóä îëàí áöòöí ãèéìÿòëè øåéëÿðèíäÿí âÿ
ñÿñèíèí åøèäèëìÿ äÿðÿúÿñè.
éà áîðú òÿëÿáëÿðèíäÿí èáàðÿò îëàí ùèññÿñè
ÀÊÓØÊÀ [ðóñ.] äàí. Ïÿíúÿðÿ. [Ôàòìà
(ïàññèâ ÿêñè).
õàíûì:] Ìÿí äåäèì êè, à ãûç, àêóøêàíûí
ÀÊÒÈÂËßØÄÈÐÈËÌß “Àêòèâëÿøäèðèëìÿê”-
àüçûíäàí áåëÿ äóð.. Í.Âÿçèðîâ. [Èñêÿíäÿð]
äÿí ô.èñ.
áèð àç ôèêèð åëÿéÿíäÿí ñîíðà, ýåäèá éàïûøûð
ÀÊÒÈÂËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Ôÿàëëàøäû-
Íàçëûíûí ÿëèíäÿí âÿ ýÿòèðèð àêóøêàíûí ãàáà-
ðûëìàã, ôÿàëèééÿòè àðòûðûëìàã (ýöúëÿíäèðèëìÿê).
üûíà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÀÊÒÈÂËßØÄÈÐÌß “Àêòèâëÿøäèðìÿê”-
ÀÊÂÀÐÉË èñ. [ôð.] ðÿññ. 1. Ñó èëÿ ãàðûøäû-
äÿí ô.èñ.
ðûëìûø ðÿíý.
87
ÀÊÂÀÐÅË×È
ÀÃÐÎÊÈÌÉÀ
2. Áó ðÿíýëÿðëÿ èøëÿíìèø ðÿññàìëûã ÿñÿðè.
àïàðñûí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Íÿ áèëñèí îëìàéàí
Ðÿññàìûí “Ìÿúíóí ñÿùðàäà” àäëû ãàðà àê-
Ìÿúíóí êè, Ëåéëè êèìäèð, åé àãèë! ß.Íÿçìè.
âàðåëèíäÿ, ÷þëëÿðäÿ ñÿðýÿðäàí ýÿçÿí Ìÿú-
ÀÃÈËÀÍß ñèô. âÿ çÿðô [ÿð. àãèë âÿ ôàðñ.
íóíóí àðûã áÿäÿíèíè éàëíûç èêè ùåéâàí – øèð
...àíÿ] êþùí. Àüûëëû, àüûëà ìöâàôèã, àüûëëû àäàìà
âÿ úåéðàí ÿùàòÿ åòìèøäèð. “Èíúÿñÿíÿò”.
ëàéèã. Àãèëàíÿ ùÿðÿêÿò. Àãèëàíÿ ñþç. – [Øàù:]
ÀÊÂÀÐÅË×È èñ. Ñóëó áîéà èëÿ øÿêèë ÷ÿêÿí
×îõ àãèëàíÿ èø ýþðöð, ùÿì þç úàíûíû ãóð-
ðÿññàì.
òàðûð, ùÿì úàìààòûí úàíûíû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀÊÂÁÐÈÓÌ èñ. [ëàò.] 1. Ñó ùåéâàíëàðûíû âÿ
ÀÃÍÓÑÒÈÊ [éóí.] ôÿëñ. Àãíîñòèñèçì òÿ-
áèòêèëÿðèíè ñàõëàìàã âÿ ÷îõàëòìàã ö÷öí øöøÿ
ðÿôäàðû.
ãàá.
´
ÀÃÍÎÑÒÈÑÈÇÌ [éóí.] ôÿëñ. Äöíéàíû äÿðê
2. Òÿäãèãàò âÿ éà íöìàéèø åòäèðìÿê ö÷öí
åòìÿéèí ìöìêöí îëìàäûüûíû, èíñàí àüëûíûí
ñó ùåéâàíëàðû âÿ áèòêèëÿðè ñàõëàíàí ìöÿññèñÿ.
ìÿùäóä îëóá, äóéüóëàð õàðèúèíäÿ ùå÷ áèð
ÀÃ [ÿð.] á à õ àü4.
øåéè äÿðê åäÿ áèëìÿäèéèíè èääèà åäÿí ôÿëñÿôè
ÀÃÀÂÀ èñ. [éóí.] áîò. Ãûñà ýþâäÿëè áèòêè
íÿçÿðèééÿ.
úèíñè.
ÀÃÐÁÐ ñèô. [ëàò.] 1. Òîðïàüà àèä îëàí. Àã-
ÀÃÈÁßÒ èñ. [ÿð.] Ñîí, àõûð, íÿòèúÿ, íÿùà-
ðàð ìÿñÿëÿ. Àãðàð èñëàùàòû.
éÿò. [Ïèðè áàáà:] Àé äÿëèãàíëûëàð, àãèáÿòèíèçè
2. Êÿíä òÿñÿððöôàòûíûí ñÿíàéåäÿí éöêñÿê
÷îõ ïèñ ýþðöðÿì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Õÿéàëÿí ùÿð
îëìàñû èëÿ ñÿúèééÿëÿíÿí. Àãðàð þëêÿ.
èêèñè ýÿëÿúÿéè, áàøëàäûãëàðû èøèí àãèáÿòèíè
ÀÃÐÁÐÈ [ëàò.] 1. Èðè òîðïàã ñàùèáè, ìöë-
äöøöíöðäö. Ì.Èáðàùèìîâ. // Àðà ñþç ìÿíà-
êÿäàð.
ñûíäà. Åé Íÿáàòè, íÿ ãÿäÿð âàð èñÿ þìðöí,
2. Úÿì øÿêëèíäÿ: ÀÃÐÀÐÈËßÐ – õàðèúè
õÿòò éàç; Àãèáÿò, áèð ýöí îëóð êèì, ýÿëè áèð
þëêÿëÿðäÿ èðè çàäÿýàí, ãîë÷îìàã, òîðïàã ìöë-
êàðÿ áó õÿòò. Íÿáàòè. // Çÿðô ìÿíàñûíäà.
êèééÿòèíè ìöäàôèÿ åäÿí áèð ñûðà ïàðòèéàëàðûí
Àõûðäà, íÿòèúÿäÿ. Äÿðäèíÿ áóëóíìàç îëäó
öçâëÿðèíÿ âåðèëÿí àä.
äÿðìàí; “Ìÿúíóí” äåäè, âåðäè àãèáÿò úàí.
ÀÃÐÅÃÁÒ1 [ëàò.] òåõ. Öìóìè áèð èøè ýþð-
Ôöçóëè. Ýþâùÿðè-ÿøêèí êèìè äöøäöí íÿçÿð-
ìÿê ö÷öí áèð-áèðèíÿ áèðëÿøäèðèëìèø áèð íå÷ÿ
äÿí àãèáÿò; Íîëäó, åé ìèñêèí êþíöë, áèð ñþéëÿ
ìöõòÿëèô òèïëè ìàøûíäàí, ãóðüóäàí èáàðÿò
òÿãñèðèí ñÿíèí? Ñ.ß.Øèðâàíè. ×ÿêñÿ ùÿð êèì
ìöðÿêêÿá ìàøûí. ßëèáàëà Áÿøèðëèíèí àãðå-
êè áèð ãÿäÿð çÿùìÿò; Îëàð, ÿëáÿòòÿ, àãèáÿò
ãàò âÿ ìàøûí ùèññÿëÿðè èëÿ íåúÿ ðÿôòàð åòäèéèíè
ðàùÿò. À.Ñÿùùÿò.
ýþðöíúÿ Ìóðàäûí ñåâèíúäÿí ýþçëÿðè éàøàðäû.
◊ Àãèáÿòèí(èç) õåéèð! (õåéèð îëñóí!) –
ß.Âÿëèéåâ. Áó øÿùÿðäÿ äèçåëëÿðèí, àãðåãàò-
“ñàáàùûí (àõøàìûí) õåéèð!”ÿ úàâàá îëàðàã
ëàðûí, çàâîä ôèòëÿðèíèí ñÿñ-êöéö ùÿìèøÿ åøè-
èøëÿäèëÿí èôàäÿ. [Úàâàíøèð:] Àãèáÿòèíèç õåéèð!
äèëèð. Ìèð Úÿëàë. // Áèð ìàøûíûí ìöðÿêêÿá
Ùàðàäàí áåëÿ, þâëàäëàðûì? Ì.Ùöñåéí.
ùèññÿñè.
ÀÃÈÁßÒËÈ ñèô. Ìöâÿôôÿãèééÿòëÿ íÿòèúÿ-
ÀÃÐÅÃÁÒ2 èñ. [ëàò.] Ìàääÿíèí ö÷ ùàëûíûí
ëÿíÿí, àõûðû éàõøû îëàí, óüóðëó.
– áÿðê, äóðó âÿ ãàç ùàëëàðûíûí öìóìè àäû.
ÀÃÈÁßÒÑÈÇ ñèô. Àõûðû ïèñ îëàí, ñîíó
ÀÃÐÅÃÀÒ×Û èñ. õöñ. Àãðåãàòäà èøëÿéÿí,
ìöâÿôôÿãèééÿòñèç, íÿòèúÿñèç. Àãèáÿòñèç èø.
àãðåãàòû èäàðÿ åäÿí ôÿùëÿ.
ÀÃÈÁßÒÑÈÇËÈÊ èñ. Ùå÷ áèð øåéëÿ íÿòèúÿ-
àãðî... [éóí.] Ìöðÿêêÿá ñþçëÿðäÿ: ñþçöí
ëÿíìÿìÿ; ìöâÿôôÿãèééÿòñèçëèê, íÿòèúÿñèçëèê.
ÿêèí÷èëèéÿ, òîðïàüà àèä îëäóüóíó ýþñòÿðÿí
ÀÃÈË ñèô. [ÿð.] Àüûëëû, ìöäðèê, òÿäáèðëè.
èõòèñàð, ìÿñ.: àãðîòåõíèê, àãðîìèíèìóì âÿ ñ.
Òóòìàçàì çÿíúèðè-çöëôö òÿðêèí, åé íàñåù,
ÀÃÐÎÁÈÎËÓÝÈÉÀ [éóí.] ßêèí÷èëèéÿ,
ìÿíè; Õàù áèð àãèë õÿéàë åò, õàù áèð äèâàíÿ
áèòêè÷èëèéÿ âÿ ùåéâàíäàðëûüà òÿñèð åäÿí
òóò. Ôöçóëè. Éóñèô øàù àãèë àäàì èäè.
öìóìè áèîëîæè ãàíóíàóéüóíëóãëàð ùàããûíäà
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Èêè àãèë êÿñ åéëÿìÿç äÿâà;
åëì. Àãðîáèîëîýèéà åëìè.
Åéëÿìÿç áèð-áèðèíÿ áöüç ÿñëà. Ñ.ß.Øèðâàíè.
´
ÀÃÐÎÁÈÎËÎÆÈ ñèô. Àãðîáèîëîýèéàéà àèä
// Èñ. ìÿíàñûíäà. Éàä åéëÿ î áèêÿñè äöøÿíäÿ;
îëàí.
Äèâàíÿñèíè óíóòìàç àãèë. Ã.Çàêèð. Àãèë
ÀÃÐÎÊÈÌÉÀ èñ. [éóí. àãðî âÿ ÿð. êèìéà]
ýÿðÿê úÿìè ëÿççÿòè-äöíéÿâèééÿäÿí áÿùðÿ
Áèòêèëÿðèí ãèäàëàíìàñûíäàí, ýöáðÿëÿð òÿòáè-
88
ÀÃÐÎÊÈÌÉßÂÈ
ÀËÀ
ãèíäÿí âÿ áèòêèëÿðèí êèìéÿâè éîëëàðëà ãîðóí-
åéëÿð ìÿíè. Ì.Ï.Âàãèô. Ñÿíÿ àë äîí éàðàøûð,
ìà öñóëëàðûíäàí áÿùñ åäÿí åëì.
íèéÿ ãàðÿ ýåéìèñÿí ñÿí; Ìÿýÿð àøèãèí þëöá-
ÀÃÐÎÊÈÌÉßÂÈ ñèô. Àãðîêèìéàéà àèä
äöð, ñÿíÿ áó ÿçà íå÷èíäèð? Ñ.ß.Øèðâàíè.
îëàí.
Çöìðöä ýþéäÿ ýöíÿø éàíäû; Àë øÿôÿãÿ éåð
ÀÃÐÎÌßÍÒßÃß èñ. [éóí. àãðî âÿ ÿð.
áîéàíäû. Ñ.Âóðüóí. // èñ. Ãûðìûçû ïàëòàð, àë
ìÿíòÿãÿ] ê.ò. Àãðîíîìëóã ìÿíòÿãÿñè. Ëÿòèô
ïàð÷à. Ñàããàëû àü îëàíûí ãèéìÿòèäèð áèð ãàðà
Úÿìèëÿ äåéèðäè: – Ìÿêòÿá éåðèíè øóìëàéûí,
ïóë; Ýÿð ýèðñÿí áÿçÿíèá ýöíäÿ éàøûë, àë
àãðîìÿíòÿãÿíè òÿìèçëÿéèí, àðõëàðû òÿìèçëÿéèí.
è÷èíÿ. Ì.Ï.Âàãèô. Ãÿðã îëñóí éàøûëà, àëà
Ìèð Úÿëàë.
ñÿðàñÿð; Íàç èëÿ ñàëëàíà-ñàëëàíà ýÿëñèí!
´
ÀÃÐÎÌÈÍÈÌÓÌ [éóí. àãðî âÿ ëàò. ìèíè-
Ã.Çàêèð. [Ãÿðèáèí àíàñû:] Ýÿëèøèí ùàðàäàí,
ìóì] Êÿíä òÿñÿððöôàòû ñàùÿñèíäÿ ÿí çÿðóðè
áàçèðýàíáàøû?; Ñÿí àëûá-ñàòûðñàí àëû, ãóìàøû.
òÿäáèðëÿðèí âÿ áèëèêëÿðèí ìÿúìóñó. Àãðîìè-
“Àøûã Ãÿðèá”. Àë ýåéìÿê ìÿú. – áÿçÿí-
íèìóìóí ÿñàñ ìÿñÿëÿëÿðèíäÿí áèðè çèéàí-
ìÿê, ãûçàðìàã. Àë ýåéèá ãûçàðûð éåíÿ öôöãëÿð;
âåðèúè ùÿøÿðàò âÿ àëàã îòëàðû èëÿ ìöáàðèçÿäèð.
Áèð àçäàí ýþçöíö à÷àúàã ñÿùÿð. Ñ.Âóðüóí.
ÀÃÐÎÍÓÌ
[éóí.] Êÿíä òÿñÿððöôàòû
Êÿíäèìèç áÿçÿíèá ñöñÿí, ñöíáöëÿ; Áàüëàð
(àãðîíîìèéà) ìöòÿõÿññèñè.
ýåéèá àë, áàøûíà äþíäöéöì. (Ãîøìà).
´
ÀÃÐÎÍÎÌÈÊ ñèô. Àãðîíîìèéàéà àèä îëàí.
2. Ãûçìàð, éàíäûðûúû. Ýåúÿëÿð àéàçäà, ýöí-
Àãðîíîìèê öñóëëàð. Àãðîíîìèê òÿäáèðëÿð.
äöçëÿð àë ýöí àëòûíäà ýÿìè ìóçäóðóíóí çÿù-
– Ãîðõìàçûí àãðîíîìèê ãàéäàëàðûíû Àááàñ
ìÿòè ùÿð áèð çÿùìÿòäÿí ôþâãäöð. Ñ.Ì.Ãÿíè-
êèøè ñàäÿ ñþçëÿðëÿ èçàù åäèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
çàäÿ.
ÀÃÐÎÍÓÌÈÉÀ [éóí.] Êÿíä òÿñÿððöôàòû
3. èñ. êþùí. Ãàäûíëàðûí öçëÿðèíÿ, äîäàã-
âÿ ÿêèí÷èëèê ùàããûíäà åëì.
ëàðûíà ñöðòäöêëÿðè ãûðìûçû áîéà, ÿíëèê.
ÀÃÐÎÍÎÌËÓÃ 1. èñ. Àãðîíîì ñÿíÿòè,
ÀË2 èñ. êþùí. Ùèéëÿ, ìÿêð, éàëàí. Àëäàí-
àãðîíîìóí èøè. Àãðîíîìëóã ìàðàãëû èøäèð.
äûëàð, àëäàíìàäûã äöíéÿâè ìÿêðö àëûíà.
– Êîñàîüëó ÷îõ äàíûøäû. Àõûðäà òÿêëèô åòäè êè,
Íÿñèìè. Îíóí ùÿð ìóéóíäà éöç ìèí ãàë îëäó;
Èìðàíû àãðîíîìëóãäàí ÷ûõàðòìàã ëàçûìäûð.
Ãàøû ôèòíÿ, ãÿìçÿñèíäÿ àë îëäó. Ãóðáàíè.
È.Øûõëû. ßìèðõàíû ãàéÿñèçëèê éåðäÿí ãîïàðäû;
Úàíûì àëäûí ìåé ö÷öí, ñàãè, è÷èðäèí ìÿíÿ
Àãðîíîìëóã ñÿíÿòèíÿ ýåòìÿäè äàùà. Ñ.Âóðüóí.
ãàí; Äàä ÿëèíäÿí êè, ìÿíè àë èëÿ ìÿüáóí
2. ñèô. Àãðîíîìèéàéà àèä îëàí. Àãðîíîì-
åòäèí. Ôöçóëè.
ëóã ìÿêòÿáè. Àãðîíîìëóã ìÿíòÿãÿñè.
◊ Àë äèë – ùèéëÿ, ìÿêð, àëäàòìà, éàëàí.
ÀÃÐÎØßÙßÐ èñ. [éóí. àãðî âÿ ôàðñ. øÿùð]
[Ñÿìàéÿ] þçö áèð éàõøû èúòèìàèééÿò÷è ãûçäû;
Ñîâåò äþâðöíäÿ êîëõîç÷óëàðûí éàðàòäûüû
Ùåéäÿðîâ îíó àë äèëëÿ àëäàäûá éîëäàí ÷ûõàðò-
øÿùÿð òèïëè ãÿñÿáÿ.
ìûøäûð. Ìèð Úÿëàë. Àë äèëÿ òóòìàã – àëäàò-
ÀÃÐÎÒÉÕÍÈÊÀ [éóí.] Êÿíä òÿñÿððöôàòû
ìàã, òîâëàìàã, ùèéëÿ èøëÿòìÿê. [ßëÿìäàð:]
áèòêèëÿðèíè áåúÿðìÿ öñóëëàðû. Éöêñÿê àãðî-
..Áÿé ìÿíè àë äèëÿ òóòóá áó äþðä äèâàðûí
òåõíèêà áîë ìÿùñóë ýþòöðìÿíèí ðÿùíèäèð.
àðàñûíà ýÿòèðèá.. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àëà äöøìÿê –
– Àãðîòåõíèêà ãàéäàëàðûíà äöçýöí ÿìÿë
øÿðÿ äöøìÿê, êÿëÿéÿ äöøìÿê, òîðà äöøìÿê.
åäèëäèêäÿ, ãàðüûäàëû ÿêèíè ñàùÿñèíèí ùÿð ùåê-
ÀË3 èñ. Õóðàôàòà èíàíàíëàðûí òÿñÿââö-
òàðûíäàí 500-800 ñåíòíåð éàøûë êöòëÿ âÿ õåéëè
ðöíäÿ: ãàðàíëûãäà òÿê ãàëäûãäà ýóéà èíñàíûí
÷îõ äÿí ýþòöðìÿê ìöìêöíäöð.
ýþçöíÿ ýþðöíÿí ìþâùóì ñóðÿò, õÿéàë; ãóë-
´
ÀÃÐÎÒÅÕÍÈÊÈ ñèô. Àãðîòåõíèêàéà àèä
éàáàíû (áÿçÿí “àë àíàñû” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð).
îëàí. Ìÿùñóëäàðëûüû àðòûðìàã ö÷öí àãðîòåõ-
Àòà, àòà, ñöïöðýÿñàããàë ýÿëèð; ßðäî Ìÿëèê
íèêè áèëèéè àðòûðìàã òÿëÿá îëóíóð. – [ßñÿäîâ:]
ýÿëèð, îäóð àë ýÿëèð. À.Ñÿùùÿò. Çàùûéà äåéÿð-
..Àëëàùûí áåø òðàêòîðóíó àëà áèëìèð, éåíè
äèëÿð êè, éàòìà, éàòñàí, àë àíàñû ýÿëÿð, úèéÿ-
öñóëäàí, àãðîòåõíèêè ãàéäàäà áåúÿðìÿäÿí
ðèíè ÷ûõàðàð. Ù.Ñàðàáñêè.
äàíûøûð. È.Øûõëû.
ÀËÀ1 1. ñèô. Ãàðûøûã ðÿíýëè, òöêöíöí áèð
ÀË1 1. ñèô. Ãûðìûçû. Àë áàéðàã. Àë ãàí. Àë
ùèññÿñè àü, î áèðè ùèññÿñè áàøãà ðÿíýäÿ îëàí.
øÿôÿã. – Àë éàíàãëàðûí ñàíàñàí êè, ãûçûëýöë
Àëà àò. Àëà èíÿê. Àëà þêöç. – Áó ýöí îíëàð
õÿðìÿíè; Òÿð çÿíÿõäàíèíÿ áàõäûãúà úöíóí
õàëäàð éàáûéà âÿ àëà úþíýÿéÿ äÿðç ÷àòûá
89
ÀËÀ
ÀËÀÚÀÃËÛ
äàøûéûðäûëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Àëà-áóëà. Èëàí
áÿçÿê áèð ãóðäó éàðïàüà áöêöá ýÿòèðäèì.
âóðàí àëà ÷àòûäàí ãîðõàð. (Àòà. ñþçö)
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Úåéðàí] õàëàñûíûí äà íÿçÿ-
Àëà ýþçëÿð – øÿùëà ýþçëÿð, à÷ûã-ìàâè
ðèíè àëà-áÿçÿê øÿêèëëÿðÿ úÿëá åòìÿê èñòÿéèð-
ýþçëÿð. Õóìàð-õóìàð áàõàí àëà ýþçëÿðèí;
ìèø êèìè áó âÿðÿãëÿðè ÷åâèðìÿéÿ òÿëÿñìÿäè.
Ýÿðÿêäèð âåðÿñÿí úàí ãàáàüûíäà. Ì.Ï.Âàãèô.
ß.ßáöëùÿñÿí. Àëà-áÿçÿê áÿíþâøÿ – ÷è-
Îô! Ìÿíè òèòðÿòäè ñÿíèí ýþçëÿðèí; Ýþç éàøû
÷ÿêëÿðèíèí áþéöêëöéö âÿ ÿëâàíëûüû èëÿ àäè
ýþðìÿñèí àëà ýþçëÿðèí. Ñ.Âóðüóí. [Ìÿðéÿ-
áÿíþâøÿäÿí ôÿðãëÿíÿí áåúÿðèëÿí ýöë áèòêè.
ìèí] äÿ ýþçëÿðè èðèäèð, áóíóí äà; îíóí äà
2. ìÿú. ×îõ øèò âÿ áèð-áèðèíè òóòìàéàí
ýþçëÿðè àëàäûð. Á.Òàëûáëû.
ðÿíýëÿðäÿ îëàí. Àëà-áÿçÿê ïàëòàð. Àëà-áÿçÿê
2. èñ. Òàõûë çÿìèñè âÿ éà øóì ñóâàðûëäûãäà,
òóìàí. Àëà-áÿçÿê êþéíÿê.
ñó áàñìàéûá ãóðó ãàëàí éåð, ëÿêÿ; àëàúà.
ÀËÀ-ÁßÇßÊËÈÊ èñ. Àëàáÿçÿê øåéèí ùàëû,
ÀËÀ2 èñ. äàí. Ãàíûí ïîçóëìàñû íÿòèúÿ-
àëàáóëàëûã.
ñèíäÿ äÿðèäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí àü ëÿêÿ (äÿðè
ÀËÀÁßÇÝßÊ á à õ áÿçýÿê.
õÿñòÿëèéè). // Õàë, ëÿêÿ. Àëà äöøìÿê – õàë
ÀËÀ-ÁÈØÌÈØ ñèô. Éàðûáèøìèø, àëà-÷èé,
äöøìÿê, àü ëÿêÿ äöøìÿê.
ëàçûìûíúà áèøìÿìèø. Àëà-áèøìèø ÿò.
ÀËÀ3 èñ. ìÿù. 1. Á à õ àëàã.
ÀËÀÁÓÜÀ èñ. çîîë. Ãàíàäû ïÿðäÿëè áèð úöúö.
2. Éåìÿëè ýþéÿðòè.
ÀËÀ-ÁÓËÀ ñèô. Ðÿíýáÿðÿíý õàëëàðäàí,
àëà... Áèð ñûðà ìöðÿêêÿá ñþçëÿðèí ÿââÿ-
çîëàãëàðäàí èáàðÿò, úöðáÿúöð ðÿíýëÿðÿ áîéàí-
ëèíäÿ ñþçöí èôàäÿ åòäèéè øåéäÿ àëàëûã, ðÿíý-
ìûø, ìöõòÿëèô ðÿíýëè. Àëà-áóëà ïèøèê. Àëà-
áÿðÿíýëèê, àëà-áóëàëûã, àü ðÿíý èëÿ ãàðûøûã-
áóëà òóëà. – Àüàúëàð àëà-áóëà ðÿíý àëûðäû.
ëûã, éàõóä éàðûì÷ûëûã, ãåéðè-ìöÿééÿíëèê,
Ì.Ùöñåéí. Áó ýöí Êîñà òÿìèçëèê èøèíäÿ
äàüûíûãëûã, àääà-áóääàëûã, íàòàìàìëûã âÿ ñ.
èðÿëèéÿ ýåäèá äÿñìàëû èëÿ ìöðÿêêÿá ãàáëà-
áó êèìè õàññÿëÿð îëäóüóíó áèëäèðèð.
ðûíû, éîüóí ãûðìûçû êàðàíäàøëàðû âÿ àëà-áóëà
ÀËÀ-ÁÀÁÀÒ ñèô. âÿ çÿðô äàí. Íÿ éàõøû,
ãÿëÿìëÿðè òÿìèçëÿéèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àëà-
íÿ ïèñ; îðòà, áàáàò, áèðòÿùÿð. Àëà-áàáàò ïàë-
áóëà ÷àëìàã – ðÿíýëÿðè äöçýöí îëìàìàã,
òî. ×ÿïÿðè àëà-áàáàò äöçÿëòìÿê. // Áàøäàí-
ìöõòÿëèô ðÿíýëÿðäÿ ýþðöíìÿê. Ýþçëÿðè àëà-
ñîâìà. Àëà-áàáàò èø. – [Òàïäûã] øÿêèëëÿðè äÿ
áóëà ÷àëìàã – 1) øåéëÿðèí ðÿíýëÿðèíè ñå÷ÿ
àëà-áàáàò ÷ÿêèá ãóðòàðäû. ß.Âÿëèéåâ.
áèëìÿìÿê; 2) ìÿñòëèê âÿ éà öçýöíëöê ùàëûíäà
ÀËÀ-ÁÀÁÀÒËÛÃ èñ. Àëà-áàáàò øåéèí ùàëû.
ëàãåéä ñóðÿòäÿ î éàí-áó éàíà áàõìàã.
ÀËÀÁÀÕÒÀ èñ. çîîë. Ìåøÿ ýþéÿð÷èíè.
ÀËÀ-ÁÓËÀËÛÃ èñ. Àëà-áóëà øåéèí ùàëû,
Ãÿùðÿìàí íàõûð÷û éîëäàøëàðû èëÿ áèðëèêäÿ ìå-
àëà-áÿçÿêëèê.
øÿëÿðäÿí äÿëÿéÿí éóâàñûíû ÷ûõàðûð, åâäÿ áèð
ÀËÀ-ÁÓËÀÍÛÃ 1. ñèô. Éàðûáóëàíûã, áèð
úöò àëàáàõòà áàëàñû ñàõëàéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
éåðè áóëàíûã, áèð éåðè äóðó.
ÀËÀÁÀËÛÃ èñ. çîîë. á à õ ãûçûëõàëëû.
2. çÿðô Àëà-áóëà. Àëà-áóëàíûã ýþðìÿê.
ÀËÀÁÀÍ×Û ìÿù. á à õ àëàìàí÷û.
ÀËÀÚÀ1 á à õ àëà1 2-úè ìÿíàäà.
ÀËÀÁÀÍ×ÛËÛà ìÿù. á à õ àëàìàí÷ûëûã.
ÀËÀÚÀ2 á à õ àëà-áóëà. [Äèëáÿð:] ..Ýöíäÿ
ÀËÀÁÀØ èñ. Èò àäû. Áèëäè ùàðäàíñà áóíëà-
3-4 ìàíàò ôàéòîíà âåðÿíäÿ þçöíö èòèðèð, åëÿ
ðûí ñîðàüûí; Àëàáàø êÿñäè äÿñòÿíèí ãàáàüûí.
áèë, ìÿí äÿ îíóí ö÷öí ÷èòàëàúà ýåéÿúÿêäèì.
À.Ñÿùùÿò. [ßëèáÿíäÿíèí] ..ãÿáðèíèí öñòöíäÿ
Ú.Úàááàðëû.
áèð àëàáàø êþïÿê áàüëàíìûøäûð êè, ìåéèòè
ÀËÀÚÀà èñ. Àëûíàúàã áîðú, áèðèíÿ ÷àòà-
àïàðûá éàíäûðìàñûíëàð. Ù.Ñàðàáñêè.
úàã ïóë, òÿëÿá. Àëàúàüû âåðÿúÿéèíäÿí ÷îõäóð.
ÀËÀÁÀÉÄÀÃ èñ. ìÿù. Úàìààò àðàñûíäà
– Ö÷äÿ àëàúàüû éîõ, áåøäÿ âåðÿúÿéè. (Ìÿñÿë).
ïèñ úÿùÿòäÿí ìÿøùóð îëìóø, ïèñ àä ãàçàí-
Ùÿëÿëèê Úóëôàäà ìöõòÿñÿð áèð àëàúàüûì âàð,
ìûø, ðöñâàé îëìóø àäàì. Àëàáàéäàã
îíóí ö÷öí ýåäèðÿì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
åòìÿê – àëÿìÿ éàéìàã, ðöñâàé åòìÿê.
ÀËÀÚÀÃÀÍÀÄ èñ. çîîë. Îõóéàí êè÷èê
ÀËÀ-ÁßÇßÊ ñèô. 1. Ìöõòÿëèô ðÿíýëÿðäÿí
ìåøÿ ãóøó.
èáàðÿò, ðÿíýáÿðÿíý, àëà-áóëà. Àëà-áÿçÿê
ÀËÀÚÀÃËÛ èñ. âÿ ñèô. Áàøãàñûíäàí àëà-
ïàð÷à. Àëà-áÿçÿê ãóòó. Àëà-áÿçÿê õàë÷à.
úàüû, òÿëÿáè îëàí. Àëàúàãëû èêÿí, âåðÿúÿêëè
Àëà-áÿçÿê õîðóç. – Áèð äÿôÿ áàüäà àëà-
îëäóã. (Ìÿñÿë).
90
ÀËÀÚÀÃ-ÂÅÐßÚßÊ
ÀËÀÊÞËÝß
ÀËÀÚÀÃ-ÂÅÐßÚßÊ èñ. Áèð àäàìûí,
ÀËÀÔ èñ. Ùåéâàí éåìè (îò, ñàìàí, êöëÿø
èäàðÿíèí âÿ ñ.-íèí áàøãàñûíäàí àëàúàüû âÿ
âÿ ñ.). Àòëàðà àëàô âåðìÿê. Àëàô òÿäàðöêö.
éà áàøãàñûíà áîðúëó îëäóüó ïóë.
Àëàô àíáàðû. Ùåéâàíëàðû ãûø ö÷öí àëàôëà òÿ-
ÀËÀÚÀËÀÍÌÀ “Àëàúàëàíìàã”äàí ô.èñ.
ìèí åòìÿê. – Ìóðàä þêöçëÿðèí éåðèíÿ,
ÀËÀÚÀËÀÍÌÀÃ ô. Àëà-áóëà ðÿíý àëìàã,
àëàôûíà áàõûá ãàéûäàíäà ýöíÿø ×è÷ÿêëè
àëà-áóëà îëìàã, ðÿíýàðÿíý îëìàã. Ýþçö
êÿíäèíè òàìàì áöðöìöøäö. ß.Âÿëèéåâ.
àëàúàëàíìàã – ýþçö ïÿð-ïÿð ÷àëìàã, àëà-
ÀËÀÔÀ èñ. ìÿù. Áþéöê, íàçèê áàø þðòöéö.
áóëà ýþðìÿê. Áó íÿäèð? Éåðäÿ äÿ ìàùòàáìû
Öôöãëÿðäÿ ýöíÿø ýöëäöéö çàìàí; Öñòöíÿ
éàíûð; Éîõñà ýþçëÿðèììè àëàúàëàíûð?
áÿçÿêëè éóìøàã òàôòàäàí; Àëàôà ÷ÿêÿðäè,
Ñ.Âóðüóí. Âåðäèéåâèí ýþçö àëàúàëàíäû, äèëè
íàçëàðäû ñÿíè. Ð.Ðçà.
ñþç òóòìàäû. Ìèð Úÿëàë. Áàéðàì àéàüà äóðóá
ÀËÀÔÈÐßÍÝÈ á à õ àëàôðàíãà.
ãàïûéà òÿðÿô ýåòìÿê èñòÿäè. Áàøû ùÿðëÿíèá
ÀËÀÔËÀÌÀ “Àëàôëàìàã”äàí ô.èñ.
ýþçëÿðè àëàúàëàíäû. Ì.Ùöñåéí.
ÀËÀÔËÀÌÀÃ ô. äàí. Ùåéâàíà àëàô âåð-
ÀËÀÚÀËÛ ñèô. äàí. Ðÿíýáÿðÿíý, àëà-áóëà.
ìÿê, éåì âåðìÿê.
ÀËÀÚÀËÛÃ èñ. Àëà-áóëàëûã.
ÀËÀÔÐÀÍÃÁ [ôð.] ßñèë ìÿíàñû “ôðàíñûç
ÀËÀÚßÙÐß1 èñ. çîîë. Êîëëóãëàðäà éàøà-
ôàñîíóíäà” îëóá, öìóìèééÿòëÿ “àâðîïàñà-
éàí úöúöëÿðëÿ ãèäàëàíàí ñÿð÷ÿ ôÿñèëÿñèíäÿí
éàüû, Àâðîïà äÿá âÿ ãàéäàñûíäà” äåìÿêäèð.
áèð ãóø. [Áèáèìýèëèí] áàüûíäà, ýþçöìÿ àüàú
[Õÿäèúÿíèí] áàøûíäà à÷ûã ðÿíýëè èïÿê ÷àä-
äåøèéèíäÿ ãàéðûëìûø áèð àëàúÿùðÿ éóâàñû
ðàñû, îíóí àëòûíäà àëàôðàíãà ÿëáèñÿñè íÿçÿð-
ñàòàøäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
äèããÿòè úÿëá åäèðäè. Ñ.Ùöñåéí.
ÀËÀÚßÙÐß2 èñ. áîò. Äàüëûã éåðëÿðäÿ áè-
ÀËÀÝÞË èñ. Àääà-áóääà ýþëëÿð îëàí éåð.
òÿí ãàáûüû çîëàã-çîëàã àüàú.
ÀËÀÝÞÇ(ËÖ) ñèô. Èðè à÷ûã-ìàâè ýþçëö.
ÀËÀ-×ÀËÏΠèñ. 1. Éàüûø èëÿ áèð éåðäÿ
Àëàýþç îüëàí. Àëàýþç ãûç. – Êèðïèýèíèí
éàüàí ãàð, êöëÿêëè ãàð; ôûðòûíà, ÷îâüóí (àäÿòÿí
ÿñèðèéÿì øîë àëàýþçëö ôèòíÿíèí. Íÿñèìè.
ìàðò àéûíäà îëóð). Àëà-÷àëïîâ ãàð éàüûðäû.
Äàðâàçà à÷ûëäû; è÷ÿðè àëàýþçëö, ñàðû, ãûñà
ß.Âÿëèéåâ.
ñàããàëëû, ýåíèø êöðÿêëè .. áèð àäàì ýèðäè.
2. Ãûøûí êè÷èê ÷èëëÿäÿí ñîíðà ýÿëÿí âÿ
×ÿìÿíçÿìèíëè. Àëàýþç áèð ìÿëÿê ýþðäöì,
ìàðòûí îðòàëàðûíà äöøÿí ùèññÿñè.
âóðóëäóì. Ù.Úàâèä.
ÀËÀ-×ÀÐÏÀÇ á à õ ÷àðïàç.
ÀËÀÝÖËËÖÊ èñ. çîîë. Ðÿíýè àëà-áóëà
ÀËÀ×Û á à õ àëàã÷û.
óçóíñîâ áèð úöúö.
ÀËÀ×Ûà èñ. ×óáóãäàí ãóðóëóá öñòö êå÷ÿ
ÀËÀÜÀÚ èñ. äàí. 1. Ñÿðùÿäëÿðäÿ áàñäû-
èëÿ þðòöëÿí êþ÷ÿðè ìÿíçèëè; ÷àäûð. [Áàéðàì:]
ðûëàí íèøàí àüàúû.
..Ýåúÿ âàõòû ãîðõóäàí àëà÷ûüûí ÷ÿòèíèíäÿí
2. Ìÿñàôÿíè ýþñòÿðìÿê ö÷öí éîë êÿíàðëà-
áàøûìû äûøàðû ÷ûõàðà áèëìÿíÿì. Ì.Ô.Àõóíä-
ðûíäà áàñäûðûëàí àüàú.
çàäÿ. Áèçè êå÷ÿäÿí ãàéðûëìûø áèð àëà÷ûüà
ÀËÀÙÛ ñèô. [ÿð.] äàí. Àéðû, áàøãà, äèýÿð,
ýÿòèðäèëÿð.. À.Øàèã. Áàùàð ôÿñëè ìàëäàð
ÿëàùèääÿ. [È÷ÿðèøÿùÿðëè:] Ùÿð äÿôÿ êè, ìÿíèì
êÿíäëèëÿð áóðàéà êþ÷öá àëà÷ûãëàð ãóðàðëàð
êþïÿéèì áèð àëàùû êþïÿéè áîüóðäó, åëÿ áè-
âÿ .. ìàëëàðûíû îòëàäàðëàð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ëèðäèì êè, îí áóðóüóì áèðäÿí ôàíòàí âåðèðäè.
ÀËÀ-×ÈÉ ñèô. Éàðûì÷ûã áèøìèø, éàðû÷èé (ÿò
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
âÿ ñ.). Àëà-÷èé (ç.) áèøÿí ÿòè àäàìëàð
ÀËÀÕ-ÁÓËÀÕ ñèô. ìÿù. Ñþçöíöí öñòöíäÿ
òöñòöëö-òöñòöëö, àëîâëó-àëîâëó ãàïûø-ãóïóø
äóðìàéàí, ôèêðèíè òåç-òåç äÿéèøÿí. Àëàõ-
åëÿäèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
áóëàõ àäàì.
ÀËÀÄÀÜ ñèô. äàí. Éàíûã áèøèðèëìèø (÷þðÿê
ÀËÀÊÅØ1 èñ. Àëàã îòëàðûíû êÿñìÿê ö÷öí
âÿ ñ.).
àëÿò. Êÿíäëè ãàäûí ÿëèíäÿ àëàêåø, êöðÿê, òîõà
ÀËÀ-ÄßÉÌÈØ ñèô. Éàðûìêàë, éàðûìäÿé-
ýÿëèðäè. Ìèð Úÿëàë.
ìèø (ìåéâÿ).
ÀËÀÊÅØ2 ñèô. ìÿù. Ãàðíûíûí àëòû àëà îëàí
ÀËÀÄÎÄÀÃ ñèô. ìÿù. Äîäàüûíûí ðÿíýè
ùåéâàí. Àëàêåø èíÿê.
àü, áÿäÿíèíèí ðÿíýè èñÿ áàøãà îëàí (àò
ÀËÀÊÞËÝß èñ. Ùÿì êþëýÿ, ùÿì èøûã,
ùàããûíäà).
ùÿì êþëýÿëè, ùÿì èøûã îëàí éåð.
91
ÀËÀÊÖËÖÍÝ
ÀËÀÌßÇÙßÁ
ÀËÀÊÖËÖÍÝ èñ. áîò. ßêèí éåðëÿðèíäÿ âÿ
ÀËÀ-ÃÀÐÑÀÃ ñèô. äàí. Éàõøû áèøìÿìèø
÷þëëÿðäÿ áèòÿí ÷è÷ÿêëè áèòêè. Àëàêöëöíý úèíñè
(÷þðÿê, ÿò âÿ ñ.).
.. öçÿðè ñàäÿ âÿ éà âÿçèëè òöêëÿðëÿ þðòöëö áèðèë-
ÀËÀÃ×Û èñ. Àëàã âóðàí, àëàã åäÿí. Àëàã-
ëèê âÿ éà ÷îõèëëèê áèòêèëÿðäÿíäèð. Ì.Ãÿäèðîâ.
÷ûëàð áðèãàäàñû. Àëàã÷ûëàð òåçäÿí èøÿ ÷ûõäûëàð.
ÀËÀÃ èñ. Òàðëàäà, áîñòàíäà âÿ ñ.-äÿ
ÀËÀÃ×ÛËÛà èñ. Àëàã÷ûíûí èøè, àëàã âóðìà
áèòÿí âÿ áåúÿðèëÿí áèòêèëÿðèí èíêèøàôûíà
èøè.
ìàíå îëàí éàáàíû áèòêè. Àëàã îòëàðû. Àëàã
ÀËÀÃ×ÈÍ èñ. Àëàã âóðìàã ö÷öí àëÿò.
áàñìàã. Àëàã âóðìàã. Àëàã åòìÿê. – Éàñÿ-
ÀËÀÃÄßÐßÍ á à õ àëàêåø1.
ìÿí àíúàã àëàã îòëàðûíûí áîéíóíó âóðóðäó,
ÀËÀÃËÀÌÀ “Àëàãëàìàã”äàí ô.èñ.
êþêö èñÿ éåíÿ òîðïàãäà ãàëûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
ÀËÀÃËÀÌÀÃ ô. Àëàüûíû âóðìàã, àëàüûíû
Òåç-ýåú î úûüûðû òàìàìèëÿ àëàã áàñàúàãäûð.
òÿìèçëÿìÿê.
ß.Ìÿììÿäõàíëû. Úÿðýÿ ïàìáûüûíäàí àëàã
ÀËÀÃËÀÍÌÀ “Àëàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
âóðóëñóí; Ìèñèð ìàùëûúûíäàí ãàëàã âóðóëñóí.
ÀËÀÃËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Àëàüû âóðóëìàã,
Ð.Ðçà.
àëàüû òÿìèçëÿíìÿê.
ÀËÀÃÀÍÀÄ èñ. çîîë. Àüàúëûãëàðäà éàøà-
ÀËÀÃËÛ ñèô. Àëàã áàñìûø, àëàã ãàðûøìûø
éàí àëà-áÿçÿê ãóø.
(îò âÿ ñ.). Àëàãëû ÿêèí. Àëàãëû îò.
ÀËÀÃÀÍÃÀË èñ. áîò. Àü ëÿêÿëè éàðïàã-
ÀËÀÃËÛà èñ. Àëàüû ÷îõ îëàí, àëàã áàñìûø
ëàðû îëàí òèêàíëû àëàã îòó.
éåð.
ÀËÀÃÀÏÛ èñ. 1. Åâëÿðèí áþéöê êö÷ÿ
ÀËÀ-ÃÎËÀÉ çÿðô Àëà-áàáàò, éöíýöëâàðè,
ãàïûñû; äàðâàçà.
àçúà. Áó àëà þêöçÿ áèð òàé òàïñàéäûã, .. èøè-
2. Òàðèõè áèð ùàäèñÿíè ãåéä åòìÿê ö÷öí
ìèç áèð àëà-ãîëàé áàáàòëàøàðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
øÿùÿðèí âÿ ñ.-íèí ýèðÿúÿéèíäÿ òèêèëÿí ãàïû,
ÀËÀ-ÃÎËÀÉËÛÃ èñ. Àëà-áàáàòëûã.
òàü. Àëàãàïûñûíäà “Ìèíýÿ÷åâèð” éàçûëìûø
ÀËÀ-ÃÎÐÀ ñèô. Àëà-äÿéìèø, àëà-éåòèø-
øÿùÿðÿ ýèðÿíäÿ Óìóä ìàøûíûí ïÿíúÿðÿñèí-
ìèø: ëàçûìûíúà äÿéìÿìèø, øèðèíëÿøìÿìèø.
äÿí äþéöêÿ-äþéöêÿ ýàù ñàüà, ýàù ñîëà
Àëà-ãîðà öçöì. – Öçöìëÿð ýöëöíö òþêÿð-
áàõäû. È.Ìÿëèêçàäÿ. [Ðåæèññîð:] Îíó äåéèðÿì
òþêìÿç, [îíëàðû] àëà-ãîðà âàõòûíäà éîëóøäó-
êè, òåàòðûí äåêîð ìàòåðèàëëàðûíäàí àëàãàïû
ðóá àïàðûðäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
÷ûõìàç. Ì.Ùöñåéí.
ÀËÀËÀÍÌÀ “Àëàëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÀËÀÃÀÐÀÍËÛÃ ñèô. 1. Áèð àç ãàðàíëûã,
éàðûèøûã, éàðûãàðàíëûã. Îíó [Òàíéàíû] ùÿáñ-
ÀËÀËÀÍÌÀÃ ô. 1. Èðè à÷ûëìàã (ýþçëÿð
õàíàíûí ãàëûí äèâàðëàðû, àëàãàðàíëûã êîðè-
ùàããûíäà). Éåíÿ úàí àëìàüà õÿéàëûíìû âàð?
äîðëàðû ñûõûð, [î] ãà÷ûá ãóðòóëìàüà ÷àðÿëÿð
Ìÿñòàíà ýþçëÿðèí àëàëàíûáäûð. Ì.Ï.Âàãèô.
äöøöíöðäö. À.Øàèã. Ãÿçà èúðàèééÿ êîìèòÿñè
2. Äÿí äöøìÿê. Ôåéçóëëàíûí äà ñàããàëû
äÿôòÿðõàíàñûíäà ÿí äèáäÿêè àëàãàðàíëûã
àëàëàíûáäûð. Ã.Çàêèð.
îòàüà ýèðñÿéäèíèç, áèð íå÷ÿ äîëàá âÿ áèð
ÀËÀËÛ ñèô. Àëàñû îëàí, àëà-áóëà õàëëàðû îëàí.
ìàñà èëÿ áèð êöðñö ýþðÿðäèíèç. Ù.Íÿçÿðëè.
ÀËÀÌ èñ. [ÿð. “ÿëÿì” ñþç. úÿìè] Ãÿì,
2. Ñÿùÿð ÷àüû, ñöáù ýöí ÷ûõìàã öçðÿ
êÿäÿð, èçòèðàá. Ãÿì éåìÿ, òÿõôèô âåð àëàìûíà;
îëàíäà, äàí éåðè ñþêöëÿí âàõò. Ùàâà àëà-
Àç ÷ÿêÿð, ùåéêÿë éàïàðëàð íàìûíà. À.Ñÿùùÿò.
ãàðàíëûã èêÿí áèç êÿíäÿ ýèðäèê. Êÿíä òÿçÿ-
Ùÿð êÿñ þç àëàìûíà áèð øèâÿ èëÿ íþâùÿñàç;
òÿçÿ îéàíûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Úàùàíäàð àüà
Ñåâýèëè ãóøëàð! Ãûëûí äÿñòè-úÿôàäàí åòèçàç.
áàøà äöøäö êè, ïðèñòàâ îíó àëàãàðàíëûãäà
Ì.Ùàäè.
áîø-áîøóíà éàíûíà ÷àüûðìûð. È.Øûõëû. [Ãÿù-
ÀËÀÌÀÍ èñ. ìÿù. êþùí. ×àïãûí, ñîéüóí,
ðÿìàí] àòàñû èëÿ áèðëèêäÿ ñÿùÿð àëà-ãàðàí-
òàëàí.
ëûãäàí (ç.) äöêàíà ýåäÿð, àõøàì ýöí áàòàí-
ÀËÀÌÀÍ×Û èñ. ìÿù. êþùí. Ãóëäóð, ãà÷àã,
äàí ñîíðà åâÿ ãàéûäàðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
éîëêÿñÿí, ñîéüóí÷ó, òàëàí÷û.
ÀËÀÃÀÐÜÀ èñ. çîîë. Äþøö áîç ðÿíýëè
ÀËÀÌÀÍ×ÛËÛà èñ. ìÿù. Ãóëäóðëóã, ãà-
ãàðüà.
÷àãëûã, éîëêÿñìÿ, ñîéüóí÷óëóã, òàëàí÷ûëûã.
ÀËÀÃÀÐÛÍ ñèô. âÿ çÿðô Éàðûòîõ; íÿ àú, íÿ
ÀËÀÌßÇÙßÁ ñèô. äàí. ßãèäÿ âÿ ìÿñëÿ-
òîõ.
êèíäÿ ñàáèò îëìàéàí âÿ éà ìöÿééÿí ìÿñ-
92
ÀËÀÍÀ
ÀËÀ-ÉÀÐÛÌ(×ÛÃ)
ëÿêè, ÿãèäÿñè, ìÿôêóðÿñè îëìàéàí. Àëàìÿç-
ÀËÀ-ÒÎÐÀÍ á à õ àëà-ãàðàíëûã. Ñàáà-
ùÿá àäàì.
ùûí àëà-òîðàíû éåðÿ ÷þêìöø, éàñàâóëóí ïÿí-
ÀËÀÍÀ èñ. È÷ÿðèñè øÿêÿðëè ãîçëà äîëäóðóë-
úÿðÿñèíèí ãàáàüûíû ïÿðäÿ êèìè þðòìöøäö.
ìóø ìåéâÿ ãóðóñó (àðìóä, ãàéñû, øàôòàëû).
Ñ.Ðÿùèìîâ. Àëà-òîðàíäàí ãàëõûá ùàðà
Ìÿíè áîøëàéûá, Ìÿøÿäè Ðÿùèì úÿëä ãà÷äû äö-
ýåäÿñÿí? – äåéÿ [ßëéàðîâ] ýþçëÿðèíè îâóø-
êàíûí ìÿòàûíäàí ÿââÿë áèð íå÷ÿ àëàíà ýÿòèðäè.
äóðäó. Ì.Ùöñåéí. Áèð àç äà éàäûðüàäûüû
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ãÿëÿìè áàðìàãëàðû àðàñûíäà áÿðê ñûõàðàã,
ÀËÀ-ÍßÌ ñèô. âÿ çÿðô Áèð ãÿäÿð íÿì,
ñÿðèí øèìàë àõøàìûíûí àëà-òîðàí èøûüûíäà
ëàçûìûíúà ãóðóìàìûø. Äÿðèëÿðè éóéóá ãóðóò-
éàçûðäû. Ìèð Úÿëàë.
äóãäàí ñîíðà, [îíëàðû] àëà-íÿì éûüäûã, òàé
ÀËÀ-ÒÎÐÀÍËÛÃ á à õ àëà-ãàðàíëûã. Èñ-
áèð àç äà àüûðëàøäû. Ù.Ñàðàáñêè.
ùàã êèøèíèí àðâàäû ñÿùÿð òåçäÿí àëà-òîðàíëûã
ÀËÀÍÛ á à õ àëàíà.
ãàéüàíàã áèøèðèá ýÿòèðäè. Ì.Ùöñåéí. Ñààò
ÀËÀÍÃÓ èñ. ìÿù. Áàëàúà àëîâëó îúàã,
éåääèíè âóðóð, ýþéëÿð àëà-òîðàíëûã. Ì.Ñåéèä-
áàëàúà òîíãàë.
çàäÿ.
ÀËÀÏÀ×À èñ. Ïà÷àñûíûí àðàñû àü îëàí êÿùÿð
ÀËÀÉ èñ. 1. Úàìààò, êöòëÿ, áþéöê äÿñòÿ,
âÿ éà êöðÿí àò. Áèð àòû âàð àëàïà÷à; Ìÿíçèë
èçäèùàì, ÷îõëó ìèãäàðäà àäàì. ×èíàðäàí
âåðìèð, Ãûðàò ãà÷à. “Êîðîüëó”.
òþêöëÿí ñàðû éàðïàãëàð, éàâàø-éàâàø èðÿëè-
ÀËÀÏÀÐÑ èñ. çîîë. Ìûøîâóë íþâöíäÿí
ëÿéÿí áèð úÿíàçÿ àëàéûíûí àéàãëàðû àëòûíäà ..
îëóá, àüàúäà éóâà òèêèá éàøàéàí áèð ùåéâàí.
õûøûëòû èëÿ ñÿñëÿíèðäè. Ù.Íÿçÿðëè. Çåéíàë
ÀËÀÏßËßÍÝ(È) ñèô. Õàëëû, áóòàëû, ýöëëö,
ìàòÿì àëàéûíû òÿãèá åäÿíëÿðÿ ìÿõñóñ ìÿéóñ
öçÿðèíäÿ èðè áóòàëàð îëàí ÷èò, éàéëûã, äÿñìàë
àääûìëàðëà ñàùèë áîéó èëÿ åâÿ ãàéûäûðäû.
âÿ ñ. // Ðÿíýëÿðè áèð-áèðèíÿ óéìàéàí, àëà-
Ñ.Ùöñåéí.
áÿçÿê. Áèð äÿ ýþðöðñÿí ýåéèá àëàïÿëÿíýè
2. Äèâèçèéà òÿðêèáèíÿ äàõèë îëàí ìöñòÿãèë
êþéíÿê. Ð.Ðçà.
ãîøóí âàùèäè; ïîëê. Îí àëòûíúû Ìèíãðåë
ÀËÀÏÛÑÐÀà èñ. Îò è÷èíäÿ áèòÿí ýþáÿëÿê.
àëàéûíûí áèð ðîòàñû âÿ éöç íÿôÿð êàçàê Áàêûéà
ÀËÀ-ÏÞÐÒÖ á à õ àëà-÷èé.
ýÿòèðèëìèøäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Òîï÷óëàð àëàéû
ÀËÀ-ÑÅÉÐßÊ
ñèô. âÿ çÿðô Ñåéðÿê,
ýÿëèð àðõàäàí; Ôûðëàíûð äîëàøûã òÿêÿð ñÿñëÿðè.
äàüûíûã, îðàäà-áóðàäà. Ìåøÿ êèìè ýþðöíÿí
Ñ.Âóðüóí. Äèâèçèéàíûí àëàéëàðû, ùÿð àëàéûí
ìÿäÿíëÿðäÿ àëà-ñåéðÿê èøûãëàð éàíûð.
áþëöêëÿðè êÿíä àðàëàðûíäà, ìåøÿëèêëÿðäÿ,
Ñ.Ðÿùèìîâ. Äÿíèç áóðóãëàðû ùÿëÿ òÿê-òÿêäèð;
äàüäà-äàøäà éåðëÿøìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ýåúÿëÿð èøûã äà àëà-ñåéðÿêäèð. Ñ.Âóðüóí.
àëàé-àëàé çÿðô Äÿñòÿ-äÿñòÿ, áþéöê äÿñ-
ÀËÀ-ÑÖÒÖË ñèô. 1. Ëàçûìûíúà éåòèøìÿ-
òÿëÿð ùàëûíäà, èçäèùàìëà. Ýÿëèí àëàé-àëàé!
ìèø, äÿéìÿìèø; áèð ãÿäÿð êàë. Áóüäàíû àëà-
Ýÿëèí íÿñèëëÿð; Ùàìûìûç áèð íÿôÿñ, áèð öðÿê
ñöòöë (ç.) áè÷ìÿê.
êèìè. Ñ.Âóðüóí. Ýÿçÿðêÿí áóëóäëàð ùåé
2. Á à õ àëà-áèøìèø.
àëàé-àëàé; Àðõàäàí áîéëàíûð ñàðû ñà÷ëû àé.
ÀËÀØ èñ. á à õ àëà1 1-úè ìÿíàäà.
Ð.Ðçà. Áèçèì ÿñýÿð ñûðàëàðû; Êå÷èðäèëÿð
ÀËÀØÀ èñ. Àðûã àò; éàáû. [Ãàðäàøû:] [Ñàäûã
àëàé-àëàé. Í.Ðÿôèáÿéëè.
êèøè], ùàçûðëàø, àëàøàí ùàðàäàäûð? Óøàãëàðà
ÀËÀ-ÉÀÐÛÌ(×ÛÃ) ñèô. âÿ çÿðô Éàðûì÷ûã,
äå êè, òóòóá ýÿòèðñèíëÿð. Ì.Ùöñåéí.
íàòàìàì, àëà-áàáàò, ãåéðè-êàìèë. Ãàáû àëà-
ÀËÀØÛÃ-ÄÎËÀØÛÃ ñèô. Àéäûí ýþðöíìÿ-
éàðûì÷ûã äîëäóðìàã. – Âàíéóøà îíëàðû
éÿí, éàõøû ñå÷èëìÿéÿí.
äèíëÿéÿ-äèíëÿéÿ Àçÿðáàéúàí äèëèíè àëà-
ÀËÀ-ÒÀËÀ ñèô. Òàëà-òàëà, àääà-áóääà,
éàðûì÷ûã þéðÿíìèøäè. À.Øàèã. Ãàðàúà ãûç
îðàäà-áóðàäà. Öôöãëÿðÿ éàòìûø àëà-òàëà
þçöíÿ ýÿëèá, éîë óçóíó áàøûíà ýÿëÿí ÿùâàëàòû
áóëóäëàð ïóë êèìè ãûçàðìûø îúàã äàøëàðûíû
àëà-éàðûì÷ûã íàüûë åòäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
õàòûðëàäûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Ìàé àéû èäè!
// Áàøäàíñîâìà. Àëà-éàðûì÷ûã èø. – Ñöá-
Ùàâàëàð áèð àç ãûçìûøäûñà äà, àíúàã ùÿëÿ
ùàíâåðäèçàäÿ öçöíö êÿñÿ-êÿñÿ, äÿðéàçëà îò
äÿðÿëÿðäÿ, äàüëàðûí äþøöíäÿ àëà-òàëà ãàð
áè÷ÿí êèìè, òöêëÿðèíè áèð íþâ àëà-éàðûì÷ûã
ãàëìûøäû. Ð.Ðçà.
áè÷èá ãóðòàðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
93
ÀËÀ-ÉÀÐÛÌ×ÛÃËÛÃ
ÀË×ÀÃËÀÍÌÀÃ
ÀËÀ-ÉÀÐÛÌ×ÛÃËÛà èñ. Íàòàìàìëûã,
ÀË×À èñ. Úûð âÿ ïåéâÿíä úèíñëÿðè îëàí
àòöñòöëöê, àëà-éàðûì÷ûã ýþðöëìöø èø.
÷ÿéèðäÿêëè òóðø âÿ éà øèðèí éóìðó áèð ìåéâÿ.
ÀËÀ-ÉÀÐÛÌ×ÛËÛà á à õ àëà-éàðûì(÷ûã).
Úûð àë÷à. Àë÷à ãóðóñó. Òóðø àë÷à. Àë÷à
[Úÿìèë:] Áó ñààò àëà-éàðûì÷ûëûã áèëèêëÿ íÿ
ìöðÿááÿñè. – Àë÷à ÷è÷ÿéèíè òþêöá áèð áàëàúà
åëÿìÿê îëàð. Ì.Ùöñåéí.
áþéöéÿí êèìè, ýþé îëìàüûíà áàõìàéàðàã
ÀËÀ-ÉÅÒÈØÌÈØ á à õ àëà-äÿéìèø.
äóç èëÿ éåéÿðäèê. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Áó ìåé-
ÀËÀÉÎÍÚÀ èñ. Éàðû éîíúà, éàðû ÿêèí.
âÿíèí àüàúû. Âàõò îëìóøäó êè, .. ìåøÿäÿ úûð
ÀËÀÇËÀÌÀÃ ô. ìÿù. Àëûøäûðìàã, ãûçàðò-
àë÷à ÷è÷ÿê à÷ìûøäû, .. ãöðáÿò þëêÿëÿðäÿí
ìàã (êþìöðö).
ó÷óá ýÿëìèø ãàðàíãóø þç äîüìà éóâàñûíà
ÀËÀÇËÀÍÌÀÃ ô. ìÿù. Àëûøìàã, ãûçàð-
ãàéûòìûøäû. È.Ìÿëèêçàäÿ.
ìàã, àëûøûá-éàíìàã (êþìöð).
ÀË×ÀÚÛà á à õ àë÷àãúà.
ÀËÁÀËÛ èñ. Òöíäãûðìûçû ðÿíýëè, òóìëó,
ÀË×Àà ñèô. 1. Ùöíäöðëöéö, óúàëûüû àç îëàí,
øèðÿëè ýèëÿìåéâÿ; ýèëÿíàð. Àëáàëû ìöðÿááÿñè.
éåðäÿí, ùÿð ùàíñû áèð ñÿâèééÿäÿí àçàúûã
Àëáàëû àüàúû. – Àëáàëû àüàúû ìåéâÿëè áèòêè-
ùöíäöð îëàí. Àë÷àã äàü. Àë÷àã åâ. Àë÷àã
ëÿðäÿí îëóá, ÿí ÷îõ Çàãàôãàçèéàäà âÿ Îðòà
áîé. Àë÷àã äèâàð. – Àë÷àã éåðäÿ òÿïÿúèê
Àñèéàäà áåúÿðèëèð. Ð.ßëèéåâ Àëáàëû ðÿíýëè
þçöí äàü ñàíàð. (Àòà. ñþçö). Áóðà äàðûñãàë,
– ãûïãûðìûçû. Êè÷èêáÿéèì àëáàëû ðÿíýëè äîäàã-
àë÷àã, éàðûãàðàíëûã áèð îòàã èäè. Ìèð Úÿëàë.
ëàðûíû õîø áèð ÿäà èëÿ áöçäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
// Éåð ñÿòùèíäÿí ÷îõ ùöíäöðäÿ îëìàéàí,
ùöíäöðëöê ìÿñàôÿñè àç îëàí. Àë÷àã ó÷óø.
ÀËÁÀËÛËÛÃ èñ. Àëáàëû áàüû; àëáàëû àüàú-
ëàðû ÿêèëìèø éåð.
Àë÷àã áóëóäëàðäàí éàüûø ñÿïÿëÿíäè.
2. Áÿñòÿáîé, áîéó ýþäÿê. Ùå÷ éàäûìäàí
ÀËÁÀÍ èñ. 1. Àëáàíèéà Õàëã Ðåñïóáëèêà-
÷ûõìûð, êîíñóë þçö áèð óúà àäàìäûð, àììà
ñûíûí ÿñàñ ÿùàëèñèíèí àäû âÿ áó õàëãà ìÿí-
ìÿí àë÷àã àäàìàì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ñóá àäàì; àðíàóä.
3. Éàâàø, àñòà, àøàüû. Àë÷àã ñÿñ. Àë÷àã òîí.
2. òàð. Àçÿðáàéúàíûí øèìàë ùèññÿñèíäÿ éà-
4. ìÿú. Ïèñ, õàðàá, êåéôèééÿòñèç. Àë÷àã
øàìûø ãÿäèì õàëãûí àäû. ..Àëáàíëàð ãûðõ ìèí
ìàë. – Áàçàðûí áèð êöíúöíäÿ òèêèëìèø äöêà-
íÿôÿðëÿ ýþçëÿíìÿäÿí Ïîìïåé èëÿ ìöùàðè-
íûí è÷èíäÿ ãÿäÿêäÿí, áåçäÿí, øàëäàí, àë÷àã
áÿéÿ ýÿëäèëÿð. À.Áàêûõàíîâ.
÷èòëÿðäÿí òþêöëöáäöð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÀËÁÀÍÚÀ ñèô. âÿ çÿðô Àëáàí äèëèíäÿ.
´
5. ìÿú. Ðÿçèë, øÿðÿôñèç, íàìÿðä, ÷îõ ïèñ.
ÀËÁÈÍÈÇÌ [ëàò.] áèîë. Ïèãìåíò àçëûüû
Áèðèñè ùàããûíäà àë÷àã ôèêèðäÿ îëìàã. Àë÷àã
íÿòèúÿñèíäÿ äÿðè âÿ ñà÷ëàðûí ãåéðè-íîðìàë
ôèêèðëÿð. Àë÷àã ùÿðÿêÿò. Àë÷àã àäàì. Ìöùà-
àüëûüû âÿ ýþçëÿðèí ãûðìûçûëûüû.
ðèáÿ ãûçûøäûðàíëàðûí àë÷àã íèééÿòëÿðè. – Áó
ÀËÁÈÍÓÑ [ëàò.] áèîë. Àëáèíèçìè îëàí
úöð àë÷àã âÿ ðÿùìñèç àäàìëàðà áèð äÿãèãÿ
àäàì, éà ùåéâàí.
îëñà äà ùÿéàò ùàðàìäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÀËÁÓÌ [ôð.] 1. Øåèð âÿ ñ. éàçìàã, øÿêèë
ÀË×ÀÃÁÎÉ(ËÓ) ñèô. Áîéó àë÷àã, áÿñ-
÷ÿêìÿê, ìàðêà éàïûøäûðìàã âÿ ñ. ö÷öí
òÿáîé. Êÿðáÿëàéû Ãóëó àë÷àãáîéëó áèð êèøè
òÿìèç ñÿùèôÿëÿðè îëàí êèòàá, éà äÿôòÿð. Øÿêèë
èäè. Îíóí ãûçàðìûø áóðíó íàçèê áûüëàðûíûí
àëáîìó. Øåèð àëáîìó. – Éåíÿ äÿ ðóùóìó
îðòàñûíà äèê óçàíìûøäû.. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
êÿñäè áó äóéüó; Ýþòöð àëáîìóíó, ìÿí
ÀË×ÀÃÚÀ ñèô. Áèð àç àë÷àã. Àë÷àãúà
äåéèì ñÿí éàç! Ñ.Âóðüóí.
äèâàð. Àë÷àãúà êèøè.
2. Àéðûúà íÿøð åäèëìèø øÿêèëëÿð, úèçýèëÿð
ÀË×ÀÃÚÀÑÛÍÀ çÿðô âÿ ñèô. Õàèíúÿñèíÿ,
âÿ ñ. êèòàáû. Ìåìàðëûã àëáîìó. Õàë÷à àë-
ðÿçèëúÿñèíÿ, øÿðÿôñèçúÿñèíÿ. Àë÷àãúàñûíà
áîìó. – Ìåìàðëûã Àêàäåìèéàñûíûí Ìåìàð-
ùÿðÿêÿò åòìÿê. Àë÷àãúàñûíà áþùòàí.
ëûã Ìóçåéè éóáèëåé ö÷öí àëáîì ùàçûðëàéûá
ÀË×ÀÃÄÀÍ çÿðô 1. Àøàüûäàí, éåð ñÿòùè-
÷àïà âåðìèøäèð.
íÿ éàõûí. Òÿééàðÿëÿð àë÷àãäàí ó÷óð. Âîëãà,
ÀËÁÓÕÀÐÀ èñ. Ãóðóäóëìóø Áóõàðà ýà-
Äîí ÷àéûíäàí 44 ìåòð àë÷àãäàí àõûð.
âàëûñû. [Øàýèðä] éåðäÿ ÿéëÿøèá ÿò äîüðàìàüà,
2. Ïÿñòäÿí, éàâàøäàí. Àë÷àãäàí îõóìàã.
ìÿüçèáàäàì, áàäûìúàí, àëáóõàðà òÿìèçëÿ-
ÀË×ÀÃËÀÍÄÛÐÌÀà á à õ àë÷àëòìàã.
ìÿéÿ ìÿøüóë èäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀË×ÀÃËÀÍÌÀà á à õ àë÷àëìàã.
94
ÀË×ÀÃËÀØÄÛÐÌÀÃ
ÀËÄÀÄÛÚÛ
ÀË×ÀÃËÀØÄÛÐÌÀà ô. Ïèñëÿøäèðìÿê,
Éöêñÿëÿ-éöêñÿëÿ àë÷àëàíëàð ýþðäöì. Á.Âà-
àë÷àã åòìÿê. Óøàãëàðûí òÿðáèéÿñèíäÿ ÷óáóã
ùàáçàäÿ.
âÿ ñèëëÿ âóðìàã îíëàðûí ÿõëàãûíû ïîçóð âÿ
ÀË×ÀËÒÌÀ “Àë÷àëòìàã”äàí ô.èñ.
òÿáèÿòëÿðèíè àë÷àãëàøäûðûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÀË×ÀËÒÌÀà ô. 1. Àë÷àã åòìÿê, áîéóíó
ÀË×ÀÃËÀÒÌÀà ô. äàí. Àë÷àã åòìÿê,
ãûñàëòìàã, ùöíäöðëöéöíö àçàëòìàã; ýþäÿëò-
àë÷àã ùàëà ñàëìàã, éöêñÿêëèéèíè àçàëòìàã,
ìÿê. Ùàñàðû àë÷àëòìàã. Ïÿíúÿðÿ éåðèíè àë-
åíäèðìÿê.
÷àëòìàã. Ñòîëóí ãû÷ëàðûíû àë÷àëòìàã. Äàìû
ÀË×ÀÃËÛà èñ. 1. Àë÷àã øåéèí ùàëû. Äàìûí
àë÷àëòìàã.
àë÷àãëûüû. Àüàúûí àë÷àãëûüû. Äèâàðûí àë÷àãëûüû.
2. ìÿú. Áèðèíèí âÿçèôÿñèíè, ðöòáÿñèíè àøàüû
2. Áîé ãûñàëûüû.
ñàëìàã, äàùà àøàüû âÿçèôÿéÿ êå÷èðìÿê. Âÿçè-
3. ìÿú. Ïèñëèê, õàðàáëûã, êåéôèééÿòñèçëèê.
ôÿñèíè àë÷àëòìàã. Ãóëëóüóíó àë÷àëòìàã.
Ìàëûí àë÷àãëûüû. Èø êåéôèééÿòèíèí àë÷àãëûüû.
3. ìÿú. Ùþðìÿòäÿí ñàëìàã, ùåéñèééÿòèíè,
4. ìÿú. Ðÿçèëëèê, øÿðÿôñèçëèê, íàìÿðäëèê;
ìÿíëèéèíè òÿùãèð åòìÿê. Þçöíö àë÷àëòìàã.
àë÷àã ùÿðÿêÿò. Äöøìÿíèí àë÷àãëûüû. Àë÷àãëûã
– “Àéäûí”, “Îãòàé Åëîüëó” (ïéåñëÿðè) ..
åòìÿê. – Áó ÷þùðÿëÿðäÿ éàëòàãëûã, ðèéà .. âÿ
èíñàíû àë÷àëäàí, ìÿüðóð ãÿùðÿìàíëàðû áèð
àë÷àãëûüûí ùÿð úöðÿ øÿêëèíè ýþðìÿê ìöìêöí
ùå÷ äÿðÿúÿñèíÿ åíäèðÿí, òÿìèç âÿ ïàê ìÿùÿá-
èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äèëàðàéà åëÿ ýÿëèðäè êè,
áÿòëÿðè ïîçóá ñîëäóðàí ìöùèòèí ÷ÿíýèíäÿí
Ñÿëèì äöíéàäà ùÿð áèð àë÷àãëûã åäÿ áèëÿð.
ãóðòàðìàã éîëóíó ýþñòÿðÿ áèëÿðäè. Ì.Èáðàùè-
Ì.Èáðàùèìîâ.
ìîâ. ßýÿð ñÿí âàðñàíñà... Êå÷èá þçöíäÿí;
Þçöíö áó ãÿäÿð àë÷àëòìàã íÿäèð? Á.Âàùàá-
ÀË×ÀÃÒßÏßËÈ ñèô. Àë÷àã òÿïÿëÿð îëàí.
Àë÷àãòÿïÿëè éåð.
çàäÿ. Ñÿí ñþçö àë÷àëòäûí þçöíäÿí ÿââÿë; Àë-
÷àëòäûí áèð àüûç àôÿðèí ö÷öí. Ì.Àðàç.
ÀË×ÀËÄÛËÌÀ “Àë÷àëäûëìàã”äàí ô.èñ.
4. Ïèñëÿøäèðìÿê, õàðàáëàøäûðìàã, àøàüû
ÀË×ÀËÄÛËÌÀà ìÿúù. 1. Àë÷àã åäèëìÿê,
ñàëìàã. Ìÿùñóëóí êåéôèééÿòèíè àë÷àëòìàã.
ýþäÿëäèëìÿê, áîéó ãûñàëäûëìàã.
5. Àçàëòìàã, àøàüû ñàëìàã, çÿèôëÿòìÿê.
2. ìÿú. Òÿùãèð åäèëìÿê, íöôóçäàí ñàëûíìàã,
Ñÿñèíè àë÷àëòìàã. Òîíó àë÷àëòìàã. – Úàâà-
ùþðìÿòäÿí ñàëûíìàã. [Øÿìñèééÿ:] .. Ëàêèí
ùèð ñàíêè ãûçûíûí [Àüúàíûí] åøèäÿúÿéèíäÿí
àë÷àëäûëìûø, òÿùãèð îëóíìóø áèð ãàäûí
åùòèéàò åäÿðÿê ñÿñèíè àë÷àëòäû. È.Ìÿëèêçàäÿ.
ãÿëáèíäÿ ñèç áöòöí þìðöíöçö ÷öðöäÿúÿê çÿùÿð-
ÀË×Û èñ. Àøûã-àøûã îéóíóíäà: àøûüûí áèð
äÿí áàøãà íÿ òàïà áèëÿðñèíèç? Ì.Èáðàùèìîâ.
öçö, òîõàí öçöí àðõà òÿðÿôè. Èêèíúè àøûã èñÿ
3. Âÿçèôÿñè, ðöòáÿñè àøàüû ñàëûíìàã.
áàøãàëàðûíûí ÿëè èëÿ îéíàäûëûð, ýàù àë÷û äóðàð,
4. Éàâàøûäûëìàã, àñòàëàøäûðûëìàã, çÿèôëÿ-
ýàù òîõàí. Áåëÿëÿðèíÿ ìà÷à äà äåéèëèð.
äèëìÿê. Ñÿñè àë÷àëäûëìàã.
– Îéíàéàíëàðûí áèðèñè àøûüûí àë÷û äóðäóüóíó
ÀË×ÀËÛà èñ. Àë÷à áàüû, àë÷à àüàúëàðû ÿêèë-
ñöáóò åòäèêäÿ, î áèðèñè àøûüûí àë÷û äóðìàéûá,
ìèø éåð.
àíúàã ïàëàçûí ãûðûøûüûíà ñþéêÿíèá àë÷ûéà
ÀË×ÀËÌÀ “Àë÷àëìàã”äàí ô.èñ.
áÿíçÿäèéèíè ñþéëÿéèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀË×ÀËÌÀà ô. 1. Àøàüû äöøìÿê, ýþäÿë-
◊ Àøûüû (ìà÷àñû) àë÷û äóðìàã – 1) àøûüûí,
ìÿê, áîéó ãûñàëìàã. ×àéûí êÿíàðû ñåëäÿí
óäìàã ÿëàìÿòè îëàðàã éàíû öñòÿ äóðìàñû.
àë÷àëìûøäûð. // Åíìÿê, àøàüû ñàëûíìàã. ßçèç
[Òîéäà] êèìèí ãàáàüûíäà ìà÷à àë÷û äóð-
ãîíàã ïèëëÿêÿíëÿðäÿí ãàëõäûãúà îíóí èíòèçà-
ñàéäû, îíó “õàí” ñå÷ÿðäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè;
ðûíäà äóðàí áàøëàð äà àë÷àëûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
2) ìÿú. Ùÿð úÿùÿòäÿí áÿõòè ýÿòèðìÿê, èøè
2. Àçàëìàã, çÿèôëÿìÿê, äöøìÿê. Ñÿñè àë-
äöç ýÿòèðìÿê.
÷àëìàã. Ìîòîðóí ñÿñè ýàù àë÷àëûð, ýàù ýöú-
ÀË×ÛÄÀØÛ èñ. Èíøààòäà èøëÿíèëÿí äàø íþâö.
ëÿíèð. ×àéäà ñóéóí ñÿâèééÿñè àë÷àëìûøäûð.
ÀËÄÀÄÛÚÛ ñèô. 1. Òîâëàéàí, éîëäàí ÷ûõà-
– Áóðàäà, þç-þçö èëÿ äàíûøûðìûø êèìè, ãàäû-
ðàí, áàøäàí ÷ûõàðàí, ùèéëÿýÿð; éàëàí. Àëäà-
íûí ñÿñè àë÷àëäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
äûúû ñþçëÿð. Àëäàäûúû ùÿðÿêÿò.
3. ìÿú. Ðöòáÿäÿ, âÿçèôÿäÿ êè÷èëìÿê, ùþð-
2. Àñàíëûãëà àëäàäà áèëÿí, çàùèðè ýþðöíöøö
ìÿòäÿí, íöôóçäàí äöøìÿê.
èëÿ àäàìûí åòèìàäûíû ãàçàíà áèëÿí; éàëàí÷û.
4. Þçöíö àë÷àëòìàã, éàëòàãëàíìàã, èççÿòè-
Çàùèðè ýþðöíöø àëäàäûúûäûð. Àëäàäûúû öìèäëÿð.
íÿôñèíè èòèðìÿê. Àë÷àëà-àë÷àëà éöêñÿëÿíëÿð;
– Çàùèð àëäàäûúû îëóð, äåéèðëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ.
95
ÀËÄÀÄÛÚÛËÛÃ
ÀËßÌ
ÀËÄÀÄÛÚÛËÛÃ èñ. Àëäàòìà èøè, éîëäàí
3. ×ÿêäèðìÿê. Áèðèíúè ñÿùèôÿäÿ ýÿíú Íèíà-
÷ûõàðìà, áàøäàí ÷ûõàðìà; éàëàí÷ûëûã. [Ãÿòèáÿ
íûí ìÿêòÿáäÿ èêÿí àëäûðäûüû ôîòîãðàôûíû ýþç-
Òîüðóëà:] Õöñóñÿí ñèçäÿ îëàí àëäàäûúûëûã âÿ
äÿí êå÷èðäèì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ñÿëèì] òÿëèì
äîñòëàðà éàëàí ñàòìàã ñèçèí òàõò-òàúûíûçûí
çàìàíû Êÿðèìëÿ áèðëèêäÿ àëäûðäûüû ãîøà øÿêëè
çàâàëûíû éàõûíëàøäûðìàãäàäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äÿ [ïàêåòÿ] ãîéäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀËÄÀÄÛËÌÀ “Àëäàäûëìàã”äàí ô.èñ.
4. Öçäÿí êÿñäèðìÿê, ýþòöðìÿê (ãàé÷û âÿ ñ.
ÀËÄÀÄÛËÌÀÃ ìÿúù. Òîâëàíìàã, éîëäàí
èëÿ). Ùÿëÿ êå÷ÿí èëÿúÿí öçöíÿ öëýöú äÿéìÿ-
÷ûõàðûëìàã, áàøäàí ÷ûõàðûëìàã.
ìèø Úÿìèë, èíäè ñàããàëûíû òÿðòÿìèç ãûðõäûðûá
ÀËÄÀÍÛØ èñ. Àëäàíìà.
ãàðà, íàçèê áûüûíûí öñòöíö àçàúûã àëäûðìûøäû.
ÀËÄÀÍÌÀ “Àëäàíìàã”äàí ô.èñ.
Ì.Ùöñåéí. Öç àëäûðìàã, ãàø àëäûðìàã
ÀËÄÀÍÌÀÃ ô. 1. Ùèéëÿéÿ óéìàã, éàëàí
äàí. – öçöíäÿêè (ãàøûíäàêû) àðòûã âÿ íàðûí
âÿäëÿðÿ óéìàã, éàëàí ñþçö äîüðó ñàéìàã,
òöêëÿðè ÷ÿêäèðìÿê (ãàäûíëàðäà).
áàøäàí ÷ûõìàã. Àëäàíìàðàì êè, äîüðóäóð
ÀËÄÛÐÌÀÌÀÃ ô. ßùÿìèééÿò âåðìÿìÿê,
àéèíèí, åé ÿìó; Êÿññèí ìÿíè ùÿãèãè èñÿ äèíèí,
ôèêèð âåðìÿìÿê, ãóëàã àñìàìàã, âåúèíÿ
åé ÿìó! Ì.ß.Ñàáèð.
àëìàìàã, ñàéìàìàã. Íÿ ãÿäÿð ñþéëÿäèìñÿ,
2. Öìèäè áîøà ÷ûõìàã, éàíûëìàã. Þç ôèê-
àëäûðìàäû. – Íÿùàéÿò, ßìèð þçöíö àëäûðìà-
ðèìäÿ àëäàíäûì.
äàí äåäè: – Øàèðèí äèëè þç õàëãûíûí èðàäÿñèäèð.
ÀËÄÀÒÌÀ “Àëäàòìàã”äàí ô.èñ.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÀËÄÀÒÌÀÃ ô. 1. Ãÿñäÿí éàéûíäûðìàã,
ÀËÅÁÁÑÒÐ [éóí.] Äèâàðà ñóâàã ÷ÿêìÿê
áàøûíû òîâëàìàã, éîëäàí ÷ûõàðìàã. Òÿúðö-
ö÷öí, éàõóä ùåéêÿëòÿðàøëûã èøëÿðèíäÿ âÿ
áÿñèç àäàìû àëäàòìàã àñàíäûð. – Àëäàäà
úÿððàùëûãäà èøëÿäèëÿí àü ýèïñ; êÿú.
áèëìÿìèø äöíéàíûí âàðû; Áèð ìÿñëÿê åøãèéëÿ
ÀËÅÚÒ èñ. Àëåóò âÿ Êîìàíäîð àäàëàðûíûí
éàøàéàíëàðû. Ñ.Âóðüóí.
ÿñàñ ÿùàëèñèíèí àäû âÿ áó ÿùàëèéÿ ìÿíñóá
2. Éàëàí äàíûøìàã, ÿñëè îëìàéàí áèð øåéè
àäàì.
äîüðó áèð øåé êèìè ýþñòÿðìÿê. Õàúÿ, àëäàò-
ÀË-ßËÂÀÍ ñèô. Ðÿíýáÿðÿíý, àëà-áÿçÿê.
ìà áèçëÿðè ñþçöíÿ! Ì.ß.Ñàáèð.
Äàüëàð áàøû àë-ÿëâàí; Ùàëûì îëóáäóð éàìàí;
3. Ñþçöíöí öñòöíäÿ äóðìàìàã, âÿäèíè
Ýåäèðÿì ùàëàë åéëÿ; Ýÿëìÿéèìÿ éîõ ýöìàí.
éåðèíÿ éåòèðìÿìÿê, âÿäèíè ïîçìàã. Ýÿëìÿ-
(Áàéàòû). Ýþðäöì êè, áèð ðÿíà ÷ÿìÿíëèêäÿ-
éÿ ñþç âåðìèøäè, àëäàòäû, ýÿëìÿäè.
éÿì; Äþðä éàíûìäà âàð àë-ÿëâàí ÷è÷ÿêëÿð.
4. Õÿéàíÿò åòìÿê (ÿðèíÿ, àðâàäûíà, éîë-
À.Ñÿùùÿò.
äàøûíà). ßðèíè àëäàòìàã. Àðâàäûíû àëäàòìàã.
ÀËßÌ èñ. [ÿð.] 1. Êàèíàò, äöíéà, éåð öçö.
Éîëäàøûíû àëäàòìàã. – Ìÿíè äÿ àðèô êèìè
Ãûø ýöíö ãóðòàðìàãäà èäè, öôöãëÿðäÿí ãàòû
áÿõòèì éàìàí àëäàòäû… Øÿùðèéàð.
áèð ãàðàíëûã àëÿìÿ éàéûëûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀËÄßÉÈØÈÊ èñ. äàí. 1. Áèð øåéè âåðèá,
// Ìÿú. ìÿíàäà. Åé Ôöçóëè, àëÿìèí ýþðäöì
ÿâÿçèíäÿ áàøãà øåé àëìà; ìöáàäèëÿ.
ãàìó íåìÿòëÿðèí; Ùè÷ íåìÿò ýþðìÿäèì
2. Åéíè úèíñäÿí îëàí øåéëÿðè äÿéèøèê ñàëìà.
äèäàðè-äèëáÿð òÿê ëÿçèç. Ôöçóëè. Òÿáèè ãàíóí
ÀËÄÛ-ÃÀ×ÄÛ çÿðô äàí. 1. Êîñ îéóíó, òîï-
ùàìû èíñàíëàð ö÷öí áèð ýÿðÿêäèð îëà, ùàìû
òîï îéóíóíóí áèð íþâö.
èíñàíëàð áèð íþãòÿéÿ ýÿðÿêäèð éöðöø åòñèíëÿð.
2. Áàøëû-áàøûíàëûã, ùÿðêè-ùÿðêèëèê, ùÿðú-
Áó íþãòÿ èñÿ ùöððèééÿò, ìÿùÿááÿò àëÿìèäèð.
ìÿðúëèê.
Í.Íÿðèìàíîâ. Àëÿìèí ñåéðèíÿ ýÿë, ýþð íÿ
ÀËÄÛÐÌÀ “Àëäûðìàã”äàí ô.èñ.
ýþçÿë ôèòðÿòè âàð. Ñ.Âóðüóí. // Äöíéà âÿ îíäà
ÀËÄÛÐÌÀÃ èúá. 1. Àëìàüà ìÿúáóð åò-
îëàí áöòöí âàðëûã, ìþâúóäàò, èíñàíëàð; òÿáèÿò.
ìÿê, àëìàñûíà ñÿáÿá îëìàã. Áó êèòàáû îíà
Ìöùèòèí òÿñèðè àëòûíäà áàø-áåéíèìèçäÿ
ìÿí àëäûðìûøàì.
ÿòðàôäàêû àëÿìèí úèñèì âÿ ùàäèñÿëÿðèíèí
2. Áàøãàñûíûí âàñèòÿñèëÿ àëìàã, àëìàüà
ñóðÿòëÿðè ÿìÿëÿ ýÿëèð. Ùàúûéåâ.
àäàì ýþíäÿðìÿê. Ýþçÿë áèð øåé àëäûðìû-
2. Êàèíàòûí, òÿáèÿòèí ùÿð ùàíñû áèð ñàùÿñè,
øàì. Áèð àäàì îëñàéäû, áàçàðäàí ýþéÿðòè
ãèñìè. Óëäóçëàð àëÿìè. Ýöíÿø àëÿìè. Ùåé-
àëäûðàðäûã.
âàíëàð àëÿìè. Úàíëû àëÿì þç ãóðóëóøó âÿ êåé-
96
ÀËßÌ
ÀËßÒ
ôèééÿòè èëÿ úàíñûç òÿáèÿòäÿí ôÿðãëÿíèð. – Ãîðó-
6. “Áèð” ñþçö èëÿ áÿðàáÿð: áèð àëÿì, áèð
üóí áèòêèëÿð àëÿìè õöñóñèëÿ ðÿíýàðÿíýäèð.
àëÿìúÿ – ÷îõëó, êöëëè ìèãäàðäà, ñàéñûç-
3. ìÿú. Ìÿôùóìëàð, ùèññëÿð, òÿÿññöðàò,
ùåñàáñûç. Áèð àëÿì øåé. Áèð àëÿì èø âàð.
òÿñÿââöðëÿð, ùÿéÿúàíëàð ìöùèòè. Õÿéàë àëÿìè.
– Ãàéûíàíà ìûðòûëäàíûðäû: – Îüëóì éàçûã
Ðþéà àëÿìè. Áàøãà áèð àëÿìäÿ éàøàìàã.
îëäó! Áèð àëÿìúÿ õÿðú òþêäöê. Ìèð Úÿëàë.
– Êþëýÿéÿ àëäàíàðàã ñåâìÿ úÿôà àëÿìèíè;
Ýåúÿíèí áèð àëÿìèíäÿ – ýåúÿ ùàìû éó-
Éöêñÿë öëâèééÿòÿ, ñåéð åéëÿ ñÿôà àëÿìèíè!
õóäà îëäóüó áèð âàõòäà, ýåúÿ éàðûñû. [ßìíèé-
À.Ñÿùùÿò. Áèð áàéðàì ñþçö âàð, áèð äÿ êè,
éÿáàøû:] Ýåúÿíèí áèð àëÿìèíäÿ éàâàøúà
ìàòÿì; Íÿøÿ áèð àëÿìäèð, ãöññÿ áèð àëÿì.
éåðèìäÿí òÿðïÿíäèì.. Ì.Èáðàùèìîâ.
Ñ.Âóðüóí. Ìÿí áóíëàðû õàòûðëàéûð, à÷ûã àíà
ÀËßÌÀÐÀ(É) ñèô. [ÿð. àëÿì âÿ ôàðñ. àðà]
öðÿéèíèí ãàïàëû àëÿìèíè äöøöíöðäöì. Ìèð
êëàñ. Äöíéàíû áÿçÿéÿí, äöíéàíûí áÿçÿéè
Úÿëàë. Þç àëÿìèíäÿ – 1) þç òÿñÿââö-
îëàí, ýþçÿë, ïàðëàã. Øÿìè-ðóéèí àôèòàáè-àëÿ-
ðöíäÿ; 2) þç ìèãéàñûíäà, þç ìöùèòèíäÿ, þç
ìàðàäûð ñÿíèí. Ôöçóëè.
äàèðÿñèíäÿ.
ÀËßÌ-ÀØÊÀÐ ñèô. âÿ çÿðô [ÿð. àëÿì âÿ
4. Õàëã, úàìààò, åë, áöòöí àäàìëàð, èíñàíëàð.
ôàðñ. àøêàð] Àïàéäûí, à÷ûãäàí-à÷ûüà, ùàìûéà
Èíñàí þçö-þçöíÿ åëÿäèéèíè àëÿì éûüûëñà, åéëÿéÿ
ìÿëóì îëàí; ùàìûíûí ýþçö ãàáàüûíäà îëàí.
áèëìÿç. (Àòà. ñþçö). Äîñòóì, àëÿì ñÿíèí÷öí
Íÿ îëóð äàíìàãäàí, äàëäàëàíìàãäàí; Äöø-
ýÿð îëóð äöøìÿí ìàíà; Ãÿì äåýèë, çèðà éåòèð-
êöíöíÿì àëÿì-àøèêàð ñÿíèí. Ã.Çàêèð.
ñÿí äóñò àíúàã ñÿí ìàíà. Ôöçóëè. Âèäàäèéÿì,
ÀËßÌßÔÐÓÇ ñèô. [ÿð. àëÿì âÿ ôàðñ.
àëÿì òàíûð äÿðäèìäÿí. Ì.Â.Âèäàäè. Ñåééèä,
ÿôðóç] êëàñ. Äöíéàíû èøûãëàíäûðàí; àëÿìè
éåòèøèá àëÿìÿ ôÿðéàäö ôÿüàíûí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
áÿçÿéÿí, ýþçÿëëÿøäèðÿí. Áèð ýöí êè, áàùàðè-
Áó ýöí áèð ñöíýöäöð ÿëèìäÿ ãÿëÿì; Ìÿíèì
àëÿìÿôðóç; Âåðìèøäè úàùàíà ôåéçè-íîâðóç.
áàéðàüûìà ýþç äèêèð àëÿì. Ñ.Âóðüóí. Øåðèì,
Ôöçóëè.
áó ùèêìÿòè àëÿìÿ áèëäèð; Õÿéàë þëÿíëÿðè
ÀËßÌÝÈÐ ñèô. [ÿð. àëÿì âÿ ôàðñ. ýèð] êëàñ.
áÿçÿí äèðèëäèð. Ì.Ðàùèì. // Ùÿð ùàíñû ÿëà-
1. Àëÿìÿ éàéûëàí, äöíéàíû òóòàí (ñÿñ, øþù-
ìÿòëÿðèíÿ ýþðÿ áèðëÿøìèø èíñàí úÿìèééÿòè,
ðÿò, øàéèÿ âÿ ñ.).
èúòèìàè ìöùèò. Îðòà ÿñð àëÿìè. Øÿðã àëÿìè.
2. Äöíéàíû òóòàí, èñòèëà åäÿí; úàùàíýèð.
// Èíñàíëàðûí èúòèìàè ïåøÿ, ìÿäÿíèééÿò,
ÀËßÌØÖÌÓË ñèô. [ÿð] Áöòöí äöíéàéà
ìÿèøÿò âÿ ñ. úÿùÿòäÿí ýþòöðöëÿí àéðûúà áèð
øàìèë îëàí, áöòöí äöíéàéà àèä îëàí, áöòöí
ãèñìè, òÿáÿãÿñè, ñèíôè, ãðóïó. Íÿðýèç õàíûìûí
äöíéà ö÷öí ÿùÿìèééÿòè îëàí. Àëÿìøöìóë
êèòàáõàíàñû èñÿ ùÿêèìëÿð àëÿìèíäÿ ãèáòÿ äî-
ÿùÿìèééÿòè îëàí ùàäèñÿëÿð. Àëÿìøöìóë òàðèõè
üóðàí, ÷îõ çÿíýèí êèòàáõàíà èäè. ß.Ìÿììÿä-
ãÿëÿáÿëÿð. // Àëÿìÿ éàéûëìûø. Î ìÿìëÿêÿò-
õàíëû. // ìÿú. Èíñàíëàðûí ìöÿééÿí ôÿàëèééÿò
ëÿðèí ùå÷ áèðèíäÿ Ìÿùñÿòè õàíûì êèìè àëÿì-
ñàùÿñè. Ñÿíÿò àëÿìè. – Ñîíðà áèð ùÿêèì ÷ûõäû.
øöìóë øþùðÿòÿ ìàëèê îëàí áèð ãàäûí íÿçÿðèìÿ
Éàø äÿñìàë öñóëóíóí åëì àëÿìèíäÿ áèð
äÿéìÿìèøäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
èíãèëàá îëäóüóíó ñþéëÿäè. Ìèð Úÿëàë. // ìÿú.
ÀËßÌÒÀÁ ñèô. [ÿð. àëÿì âÿ ôàðñ. òàá]
Ìöùèò. [Íöìàéÿíäÿ:] Êå÷ìèøäÿ ãàá-ãàçàí
êëàñ. Äöíéàíû èøûãëàíäûðàí, úàùàíû ïàðëàäàí.
àëÿìèíäÿí ñàâàéû áèð øåé òàíûìàéàí ãà-
Øåéõ Ñÿíàí, î øÿìñè-àëÿìòàá; Îëäó êàôÿð,
äûíëàð, èíäè èø áàøûíà êå÷èá, áþéöê-áþéöê
õà÷ àñäû, è÷äè øÿðàá. Ù.Úàâèä.
èäàðÿëÿðè äîëàíäûðûðëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀËßÒ èñ. [ÿð.] 1. Áèð èø ýþðìÿê, éàõóä
5. ìÿú. ×îõ ìàðàãëû, úàçèáÿëè, äèããÿòè
øåé ãàéûðìàã ö÷öí èøëÿäèëÿí òåõíèêè âàñèòÿ,
úÿëá åäÿí, çþâã âÿ íÿøÿ âåðÿí, òàìàøàëû,
êàðàñòû âÿ ñ. Èñòåùñàë àëÿòëÿðè. Êÿíä òÿñÿððö-
þçöíÿ ìÿõñóñ ýþçÿëëèéè îëàí øåé ùàããûíäà
ôàòû àëÿòëÿðè. Äöëýÿðëèê àëÿòëÿðè. ßìÿê àëÿòëÿðè.
äåéèëèð âÿ áàøãà êåéôèééÿò áèëäèðèð. Áèçèì
– [Ùÿéàò:] Êîëõîçëàðäàí òÿìèð ö÷öí ýÿëÿí
Ýþéýþë ãÿðèáÿ àëÿìäèð! – Ýþçÿë áèð ìóñèãè
àëÿòëÿð ÿë äÿéèëìÿìèø ãàëûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
àëÿòèíäÿ ÷îõ áÿéÿíäèéèí áèð ùàâàíû ñåâäèéèí
// Úèùàç. ×ÿêè àëÿòëÿðè. Þë÷ö àëÿòëÿðè. – Ðóç-
ãûçûí ÷àëìàñûíäàí .. äóéóëàí çþâã âÿ íÿøÿ
ýàðûí ïèø-ÿç-âÿãò äÿéèøèëìÿñèíè áèëìÿêäÿí
äÿ áèð àéðû àëÿìäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ýåúÿ
þòðö áèð àëÿò èõòèðà åäèáëÿð êè, àäûíà ìèçà-
éàðû äÿíèçèí áèð þçýÿ àëÿìè âàð. ß.Úÿìèë.
íöëùàâà (áàðîìåòð) äåéèðëÿð. Ù.Çÿðäàáè.
97
ÀËßÒ×È
ÀËÛÍËÛÃ
2. Ìóñèãè ñÿñëÿðè ÷ûõàðìàã ö÷öí õöñóñè
äàøûì, ñÿðùÿä áîéóíúà; Àëûúû ýþçëÿðèí ãûçûë-
úèùàç. ×àëüû àëÿòè. Ñèìëè ìóñèãè àëÿòëÿðè.
ãóø îëñóí! Ñ.Âóðüóí.
3. ìÿú. Ùÿð ùàíñû áèð ìÿãñÿäè ÿëäÿ åòìÿê
ÀËÛÚÛËÛÃ èñ. èãò. Ñàòûíàëìà èìêàíû, ãà-
ö÷öí âàñèòÿ. ßëäÿ àëÿò îëìàã. ßëèíäÿ àëÿò
áèëèééÿòè. ßùàëèíèí àëûúûëûã ãàáèëèééÿòè. Ìà-
åòìÿê. – Ìÿñúèääÿ ùÿñèðè åëÿìÿ àëÿòè-òÿçâèð;
íàòûí àëûúûëûã ãöââÿñè.
Ìÿðäàíÿ ãÿäÿù òóò, áó ðèéàäÿí äÿõè àð åò.
ÀËÛÃ èñ. êþùí. Þêöç, êÿë âÿ áàøãà éöê
Ñ.ß.Øèðâàíè. Ìöñòÿáèäëÿð éàøàìàã÷öí ðàùÿò;
ùåéâàíëàðûíûí áåëèíÿ ïàëàí ÿâÿçèíÿ ãîéóëàí
Øàèðè ÿëäÿ åäèáëÿð àëÿò. À.Ñÿùùÿò. ßââÿëúÿ
÷óë, êå÷ÿ âÿ ñ. éóìøàã øåé. Ñÿí êè àëûüà äà
Ùàúû Ñÿìÿä õàíûí ÷àð êîíñóëó ÿëèíäÿ àëÿò îë-
ìþùòàú îëóðñàí; ßáÿñ éåðÿ íå÷èí çÿùìÿò
äóüóíó èôøà åòìÿê .. ëàçûì èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
åëÿðñÿí. Ì.Â.Âèäàäè. Ñàùèáëÿðè ÷óëóí, àëûüûí
ÀËßÒ×È èñ. õöñ. Àëÿò ãàéûðàí óñòà.
ñîéäó. Ã.Çàêèð.
ÁËÔÀ [éóí.] Éóíàí ÿëèôáàñûíûí áèðèíúè
◊ Àëûüûíû àøûðìàã – þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿê,
ùÿðôèíèí àäû (α).
äåâèðìÿê. Áÿéè .. éîëà ñàëìûøûã, ëàï áèçèì
ÀËÜÛ èñ. Ñàòûí àëìà èøè.
ùþêóìÿòè ãóðàí ýöíëÿð áÿéëÿðèí àëûüûíû
ÀËÜÛ-ÑÀÒÃÛ èñ. Àëûá-ñàòìà èøè, àëâåð.
àøûðäûã. Ñ.Ðÿùèìîâ. ×îõ áåëÿëÿðèíèí àëûüûíû
ÀËÛ èñ. Àëáóõàðà, ãóðóäóëìóø Áóõàðà
àøûðìûøàì. Ì.Ùöñåéí.
ýàâàëûñû.
ÀËÛÃ-ÀËÛÃ çÿðô äàí. Ùåéðàí-ùåéðàí,
ÀËÛÁ-ÀËÀÚÀÃ äàí. á à õ àëàúàã.
ìàò-ìàò, òÿÿúúöáëÿ. [Âåéñ] áèðäÿí-áèðÿ êàð
ÀËÛÁ-ÀËÄÀÒÌÀÃ äàí. á à õ àëäàòìàã
îëìóø êèìè àëûã-àëûã òàíûìàäûüû àäàìà
1 âÿ 2-úè ìÿíàëàðäà.
áàõäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÀËÛÁ-ÑÀÒÌÀ èñ. Àëûø-âåðèø, àëüû-ñàòãû.
ÀËÛÃËÀÌÀ “Àëûãëàìàã”äàí ô.èñ.
ÀËÛÁ-ÑÀÒÌÀÃ ô. Àëûø-âåðèøëÿ ìÿøüóë
ÀËÛÃËÀÌÀÃ ô. Ùåéâàíûí áåëèíÿ àëûã
îëìàã. Àäàìëàð .. éåíÿ äÿ þç èøëÿðèíÿ, àëûá-
ãîéìàã, ÷óëëàìàã.
ñàòìàüà, áèð-áèðèíè èòÿëÿéèá éîë à÷ìàüà
ÀËÛÌ èñ. êþùí. 1. Àëàúàã, òÿëÿá. Àëòûäà
áàøëàäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
àëûìû éîõ, áåøäÿ âåðèìè. (Ìÿñÿë).
ÀËÛÁ-ÂÅÐßÚßÊ èñ. äàí. ßëàãÿ, èø. ..Ìÿí
2. Áèð ýþòöðöì, áèð òóòóì.
ìöñÿëìàíàì âÿ áèð äÿ Ìóñòàôà áÿéíÿí ìÿ-
ÀËÛÌ-ÑÀÒÛÌ äàí. á à õ àëüû-ñàòãû. Áÿí-
íèì íÿ àëûá-âåðÿúÿéèì âàð.. Ú.Ìÿììÿäãó-
äàëûíûí çàìàíûíäà àëûì-ñàòûì ùÿð øåéèí ùà-
ëóçàäÿ.
êèìè èäè. Ìèð Úÿëàë.
ÀËÛÚÛ1 1. èñ. Ìöøòÿðè, ìàë àëàí, øåé àëàí.
Áó ìàëûí àëûúûñû éîõäóð. Àëûúûëàðà ìÿäÿíè
ÀËÛÍ èñ. 1. Öçöí ñà÷ èëÿ ãàø àðàñûíäà îëàí
õèäìÿò. Àëûúûëàðûí òÿëÿáàòûíû íÿçÿðäÿ òóòìàã.
þí ùèññÿñè. Ýåíèø àëûí. Äàð àëûí. – Ñöëåéìàí
– Ñàòûúûëàð òÿðèôëÿéèð, àëûúûëàð ìöøòÿðè ýþçö
áÿé ÿéëÿøèð éåðäÿ, ïàïàüûíû ÷ûõàðûá ãîéóð
èëÿ áèð ÷îõ íþãñàíëàð òàïûð âÿ ïèñëÿéèðäèëÿð.
éàíûíà âÿ äÿñìàëû èëÿ àëíûíûí òÿðèíè ñèëèð.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ýöëáàäàì] àü êèñÿéè êþé-
2. ñèô. âÿ èñ. Òÿùâèë âåðèëÿí ìÿùñóëó, ìàëû
íÿéèíèí åíëè ãîëëàðû èëÿ óøàüûí àëíûíäàêû òÿðè
âÿ ñ.-íè ãÿáóë åäèá, ÿâÿçèíäÿ ïóë âÿ êàüûç
ñèëäè. Í.Íÿðèìàíîâ.
(ãÿáç) âåðÿí. [Çÿðáÿ÷è ãàäûíëàð] ïàìáûüûí
2. ìÿú. Áèð øåéèí þí òÿðÿôè. Àëíûíäàí
ãóðóñóíó àëûúû ìÿíòÿãÿñèíÿ òÿùâèë âåðèð-
âóðìàã.
äèëÿð. Ìèð Úÿëàë.
◊ Àëûí òÿðè – çÿùìÿò, ÿìÿê. Àëûí òÿðè èëÿ
ÀËÛÚÛ2 ñèô. 1. Éûðòûúû, îâ÷ó (ãóøëàð ùàã-
ãàçàíìàã – þç çÿùìÿòè èëÿ ãàçàíìàã, þç
ãûíäà). Éîëóí îðòàñûíà áèð íàë ãûðûüû äöø-
ÿìÿéè èëÿ ÿëäÿ åòìÿê. Àëûí òÿðè òþêìÿê –
ìöøäö. Êè÷èêáÿéèì óçàãäàí áóíó ýþðäö,
÷îõ çÿùìÿò ÷ÿêìÿê, ÿìÿê ñÿðô åòìÿê. Àëûí
÷àïà-÷àïà éàõûíëàøäûãäà, àëûúû ãóø ñöðÿòè
éàçûñû äèí. – òàëå, ãèñìÿò, ãÿäÿð. Àëíû ïàê –
èëÿ åíèá, íàëû ãàëäûðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Îíóí
âèúäàíû òÿìèç, ëÿêÿñèç, íàìóñëó. Àëíûíäà
áàõûøëàðû àëûúû òÿðëàí áàõûøëàðû êèìè êÿñ-
éàçûëìàã äèí. – òàëåéè ãàáàãúàäàí ìöÿé-
êèíäèð. Ñ.Âóðüóí.
éÿí îëìàã.
2. ìÿú. Èòèýþðÿí, úÿëä, ñàéûã. [Ãàéûã÷û]
ÀËÛÍËÛà èñ. êþùí. Êå÷ìèøäÿ ãàäûíëàðûí
àðàáèð àëûúû ýþçëÿðèíè ñàùèëÿ äèêèá áèð øåé
àëûíëàðûíà áàüëàäûãëàðû ãûçûë, ýöìöø âÿ ñ.
àõòàðûðìûø êèìè áàõûðäû. À.Øàèã. Ñèëàùëû ãàð-
áÿçÿê.
98
ÀËÛÍÌÀ
ÀËÛØÃÀÍ
ÀËÛÍÌÀ 1. “Àëûíìàã”äàí ô.èñ.
ÀËÛØÄÛÐÌÀ1 “Àëûøäûðìàã1”äàí ô.èñ.
2. èñ. Ñàòûí àëûíìûø øåé.
ÀËÛØÄÛÐÌÀ2 “Àëûøäûðìàã2”äàí ô.èñ.
3. ñèô. Áàøãà äèëëÿðäÿí àëûíìûø. Äèëèí ëöüÿò
ÀËÛØÄÛÐÌÀÃ1 ô. 1. Éàíäûðìàã, éàõóä
òÿðêèáèíäÿêè àëûíìà ñþçëÿð.
éàíàí øåéè äàùà äà ãûçûøäûðìàã, àëîâëàíäûð-
ÀËÛÍÌÀÃ1 “Àëìàã”äàí ìÿúù. ßìð
ìàã. Îúàüû àëûøäûðìàã. Òîíãàëû àëûøäûðìàã.
àëûíäû êè, ùàìû éîëà ùàçûð îëñóí. Êèòàáõàíà
Êöëÿê éàíüûíû äàùà äà àëûøäûðûá ýöúëÿíäèðäè.
ö÷öí ÷îõëó êèòàá àëûíìûøäûð. Éåíè ìÿëóìàò
– [Èëéàñ:] Èøäÿí ãàéûòäûììû, áåø äÿãèãÿíèí
àëûíìûøäûð. Ìþâçó õàëã ÿôñàíÿëÿðèíäÿí àëûí-
è÷èíäÿ ýþðöðñÿí, ïèëÿòÿíè àëûøäûðäûì. Ìèð Úÿëàë.
ìûøäûð. Äöøìÿíäÿí ÷îõëó ÿñèð àëûíìûøäûð.
2. ìÿú. äàí. Áÿðê ùèðñëÿíäèðìÿê, àúûãëàí-
Äàø êþìöðäÿí ìàéå éàíàúàã àëûíûð. Íåôòäÿí
äûðìàã, ùèääÿòëÿíäèðìÿê, ãûçûøäûðìàã.
áåíçèí àëûíûð. Òÿäãèãàòäàí ìàðàãëû íÿòèúÿ-
ÀËÛØÄÛÐÌÀÃ2 ô. 1. Þéðÿòìÿê, þéðÿøäèð-
ëÿð àëûíìûøäûð. – Íÿ ö÷öí ñóñäó íàòèãëÿð;
ìÿê, âÿðäèø åòìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìàã. Çÿù-
Àëûíäû ùÿáñÿ ñàäèãëÿð? Ì.ß.Ñàáèð.
ìÿòÿ àëûøäûðìàã. Þçöíö ñîéóüà àëûøäûðìàã.
ÀËÛÍÌÀÃ2 ô. ìÿù. Ñþéëÿíèëÿí áèð ñþçö þç
Óøàãëàðû êè÷èê éàøëàðûíäàí áàøëàéàðàã ñàü-
ùåñàáûíà ýþòöðöá òåç ïÿðò îëìàã, èíúèìÿê,
ëàìëûã ãàéäàëàðûíà àëûøäûðìàã ëàçûìäûð.
ñûíìàã, ìöòÿÿññèð îëìàã. Àëû êèøè ÿùâàëàòû
– Ìÿí Øöìøàä õàíûìûí îíó [Ìèññ Ùàííàíû]
îüëàíëàðûíà õÿáÿð âåðäè. Áó õÿáÿðäÿí Íÿáè-
äóà éàçäûðìàã âÿ ôàë à÷äûðìàüà àëûøäûð-
íèí ãàðäàøëàðû ÷îõ àëûíäû. “Ãà÷àã Íÿáè”.
äûüûíû áèëèðäèì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ýöëäö Áÿííà:
Ìàùìóäîâ õåéëè èíúèéèá àëûíäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
– Áÿëè, – äåäè, – ýÿðÿê òÿëÿñÿê; Úÿëä îëìàüà
ßëéàðîâóí çÿùìëè ñÿñèíäÿí çÿððÿ ãÿäÿð äÿ
àëûøäûðàã ùÿð áèð íàøûíû. ß.Úÿìèë.
àëûíìàéàí òðàêòîð÷ó ñàéìàçéàíà úàâàá
2. ßùëèëÿøäèðìÿê, ÿëÿ þéðÿòìÿê, òÿëèì
âåðäè. Ì.Ùöñåéí.
åòìÿê, èñèíèøäèðìÿê. [Îâ÷óëàð ãûçûëãóø áàëà-
ëàðûíû] èêè-ö÷ ýöí àú ñàõëàð âÿ éàâàø-éàâàø
ÀËÛÍÌÀÇ ñèô. Àëûíìàñû, ÿëÿ êå÷èðèëìÿñè
ìöìêöí îëìàéàí; éåíèëìÿç. Àëûíìàç ãàëà.
ÿò âåðèá þçëÿðèíÿ àëûøäûðäûãäàí ñîíðà, ýþç
// Ìÿú. ìÿíàäà. Äàüëàðäà ëàëÿì ñÿíñÿí;
ãàïàãëàðûíû à÷àðëàð. À.Øàèã.
3. Úàíûíà ñàëìàã. Ñÿëèì áÿé Íÿáèíèí áàøû
Àëûíìàç ãàëàì ñÿíñÿí; Êèìèì éîõ, êèìñÿ-
ö÷öí ÷îõëó ìàéà âåðìÿéè þùäÿñèíÿ àëäû.
íÿì éîõ; Áèð øèðèí áàëàì ñÿíñÿí. (Áàéàòû).
Ùàìïàëàðû àëûøäûðäû êÿíäëÿðÿ. “Ãà÷àã Íÿáè”.
Ñÿíèí óëäóçëó àëíûíäà ìöçÿôôÿð, øàíëû áèð
ÀËÛØÛÁ-ÂÅÐÈØÌßÊ ô. äàí. Þç àðàëàðûíäà
îðäó; Áöòöí àëÿì ãîøóí ÷ÿêñÿ, àëûíìàçäûð
êÿñäèðìÿê, ãÿò åòìÿê, ãÿðàðà àëìàã, ñþç-
ñþçöí éóðäó! Ñ.Âóðüóí.
ëÿøìÿê. [Àíàì:] Çÿùìÿò ÷ÿêèá ãûç áþéöòìö-
ÀËÛÍÌÀÇËÛà èñ. Àëûíìàñû, ÿëÿ êå÷èðèë-
øöê. Ñÿíèí íÿ ùàããûí âàð àëûøûá-âåðèøÿñÿí,
ìÿñè ìöìêöí îëìàìà; éåíèëìÿçëèê.
àé ÿðêàíñûç! Ìèð Úÿëàë.
ÀËÛØ ô.èñ. Àëìàã èøè, àëìà, ãÿáóë åòìÿ,
ÀËÛØÛÃ1 èñ. Îúàüû àëûøäûðìàã ö÷öí ýþçöíÿ,
ãÿáóë.
éàõóä ñàìîâàðûí îäëóüóíà ãîéóëàí éîíãó
ÀËÛØÄÛÌÉÀÍÄÛÌ èñ. êþùí. äàí. Çÿðëÿ
âÿ ñ. À ìîëëàëàð, íèéÿ ìÿíè äþéöðñöíöç?
èïÿêäÿí òîõóíìóø ïàðëàã ïàð÷à; õàðà. Ñÿòòàð
..Îëìàéà ãîðõóðñóíóç êè, ìÿúìóÿíèí âÿðÿ-
êèøèíèí àðâàäû àëûøäûìéàíäûìäàí þçöíÿ
ãÿëÿðèíè íþêÿðëÿð ñàìîâàð àëûøûüû åäÿ-åäÿ
ëèáàñ òèêèá. Í.Âÿçèðîâ. Ñàëîí. Ãàáàã ñûðàäà
âÿ øÿêèëëÿðèíè óøàãëàð îéíàäà-îéíàäà àõûð-
ÿéëÿøèá áèð íàçÿíèí; ßéíèíäÿêè ïàëòàðû àëûø-
äà úàìààò ýþçöíö à÷ûá áÿçè èøëÿðäÿí õÿáÿð-
äûìéàíäûìäàíäû. Ð.Ðçà.
äàð îëà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÀËÛØÄÛÐÛËÌÀ “Àëûøäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
ÀËÛØÛÃ2 ñèô. Àëûøìûø, âÿðäèø îëìóø,
ÀËÛØÄÛÐÛËÌÀÃ1 ìÿúù. Éàíäûðûëìàã.
þéðÿøìèø.
Ìàüàçàíûí è÷èíäÿêè ëàìïàëàð àëûøäûðûë-
ÀËÛØÃÀÍ1 1. ñèô. Òåç àëûøàí, òåç éàíàí,
äûãäàí ñîíðà ÷ÿêèëèá ùàìû ãàïû è÷èíäÿ
òåç àëîâëàíàí. Àëûøãàí ìàääÿëÿð. Åôèð àëûø-
äàéàíäû. ß.ßáöëùÿñÿí. // Àëîâëàíäûðûëìàã.
ãàí ìàääÿäèð.
ÀËÛØÄÛÐÛËÌÀÃ2 ìÿúù. 1. Þéðÿäèëìÿê,
2. èñ. äàí. Êèáðèò. // Ïàïèðîñ éàíäûðìàã
þéðÿíäèðèëìÿê, âÿðäèø îëìàñûíà ñÿáÿá
ö÷öí àëÿò. Õÿëèë .. ÿëèíè úèáèíÿ ñàëûá ïàïèðîñ
îëìàã. // Äàäàíäûðûëìàã.
÷ûõàðòäû. Òöôÿíý ïàòðîíóíäàí ãàéðûëìûø
2. ßùëèëÿøäèðèëìÿê, ÿëÿ þéðÿäèëìÿê.
àëûøãàíëà éàíäûðäû. Ì.Ùöñåéí.
99
ÀËÛØÃÀÍ
ÀËÈÚßÍÀÁ
ÀËÛØÃÀÍ2 ñèô. Áèð øåéÿ âÿðäèø åòìèø;
ÀËÛØ-ÂÅÐÈØ èñ. 1. Àëâåð, òèúàðÿò, àëüû-
àäÿòêÿðäÿ, âÿðäèøëè.
ñàòãû. Àëûø-âåðèøëÿ ìÿøüóë îëìàã. – Ùÿð áàçàð
ÀËÛØÃÀÍËÛÃ èñ. Òåç àëûøàí, òåç éàíàí,
ýöíö áó ìåéäàíäà èéèðìè-îòóç ìèí ìàíàò-
òåç àëîâëàíàí øåéèí õàññÿñè.
ëûã àëûø-âåðèø îëóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ùàúû
ÀËÛØÌÀ1 “Àëûøìàã1”äàí ô.èñ.
Ñàëåù:] Àëûø-âåðèø áåëÿäèð êè, áåøèíÿ ñÿí
ÀËÛØÌÀ2 “Àëûøìàã2”äàí ô.èñ.
áîðúëó îëóðñàí, áåøè äÿ ñÿíÿ. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÀËÛØÌÀ3 èñ. ìÿù. Áèð íå÷ÿ àäàìûí øÿðèêëè
Ïÿù, ïÿù, ïÿù!.. Àôÿðèí áåëÿ ãàçàíúà, àôÿðèí
ãîéóí âÿ éà ìàë êÿñìÿñè. [Áÿõòè:] Àé áàëàì,
áåëÿ àëûø-âåðèøÿ! Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ìÿíèì þç ÿòèì îëà-îëà, íèéÿ ãîúà èíÿéÿ
2. ìÿú. Èø. Ìÿíèì àíàì þëñöí, òàìàì
àëûøìà îëóì. Ñ.Ðÿùèìîâ.
âèëàéÿòèí àëûø-âåðèøè ìÿíèìëÿäèð. Í.Âÿçèðîâ.
ÀËÛØÌÀÃ1 ô. Îäëàíìàã, àëîâëàíìàã, îä
ÀËÛØ-ÂÅÐÈØ×È èñ. Àëûø-âåðèøëÿ ìÿøüóë
òóòóá éàíìàã. Îúàã àëûøäû. Áåíçèí ãàáû áèð-
îëàí àäàì, àëâåð÷è. [Àëëàùãóëó:] Ýÿëèá áèð
äÿí àëûøäû. Òàéà èëäûðûìäàí àëûøäû. // ìÿú.
éåðÿ ÷ûõäûã; àëûø-âåðèø÷èëÿð ùÿíäÿâÿðèìèçè
ìÿíàäà. Àëûøûá, øþëÿ ÷ÿêèá ñóç èëÿ éàíäûì,
àëäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Îí áåø èë áóíäàí ÿââÿë
ýþðäöì; Ùèúðèíè àòÿøè-ñóçàí äåäèëÿð, ýåð÷ÿê
áó êÿíäÿ øÿùÿðäÿí áèð íÿôÿð àëûø-âåðèø÷è
èìèø. Ñ.ß.Øèðâàíè. Úàíûì öçöëöð ÿëäÿêè ãàë-
ýÿëäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
õàíûíà áàõúàã; Ãÿëáèì àëûøûð áåëäÿêè ïàò-
ÀËÈ ñèô. [ÿð.] 1. ßí éöêñÿê, ÿí áàø, ÿí
ðîíóíó ýþðúÿê. Ì.ß.Ñàáèð. Àðâàä, öðÿéèì
éóõàðû. Àëè ìÿùêÿìÿ. Àëè áàø êîìàíäàí. Àëè
îä òóòóá àëûøûð, ìÿíè äàùà àðòûã éàíäûðìà.
èäàðÿëÿð. Àëè ìÿêòÿá. Àëè òÿùñèë. – [Íèçàìè:]
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àëûøûá éàíìàã – 1) îä
Áóíëàð àíúàã òÿðáèéÿ âÿ èñòåäàäûí íÿòèúÿ-
òóòóá éàíìàã, øèääÿòëÿ éàíìàã, àëîâëàí-
ñèíäÿ èíúÿñÿíÿòèí áó ãÿäÿð àëè äÿðÿúÿñèíÿ
ìàã. Êöëÿø àëûøûá éàíäû. – Áåëÿ áèð èñòè òîð-
÷ûõà áèëìèøëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ãàñûì:] Èøÿ
ïàüà ñàëäû; Àëûøûá éàíìàüà ÷þë àç ãàëäû.
èêè äÿôÿ Àëè ìÿùêÿìÿäÿ áàõûáëàð. Éåíÿ äÿ ÿë
À.Ñÿùùÿò; // ìÿú. ìÿíàäà. [Àüúà õàíûìûí]
÷ÿêÿí äåéèëÿì. Ñ.Ðÿùìàí.
ýþçö Èççÿòèí éàòàüûíà ñàòàøàíäà öðÿéè àëûøûá
2. Óúà, ùöíäöð, éöêñÿê. Ùöëàêó õàí
éàíûðäû. Ìèð Úÿëàë; 2) àëîâ ðÿíýèíäÿ ïàðëà-
ïàéòàõòû Òÿáðèç øÿùÿðèíäÿ àëè áèð èìàðÿò òèê-
ìàã, àëîâ êèìè àë-ãûðìûçû ðÿíýÿ ÷àëûá ïàðûë-
äèðäè. À.Áàêûõàíîâ. Áàêûíûí àëè èìàðÿòëÿðèíÿ
äàìàã. Ãûçëàð áöòöí áÿçÿêëÿðèíè òàõìûøëàð,
ñÿðô åäèëÿí àüäàø Ïóòà, Áàäàìäàð, Øàüàíáàç,
öñò-áàøëàðû ðÿíýäÿí-ðÿíýÿ ýèðÿðÿê, àëûøûá
Àëà÷ûã äåéèëÿí éåðëÿðäÿí ýÿòèðèëèð. Ù.Ñàðàáñêè.
éàíûð.
Ñ.Ðöñòÿì; 3) ìÿú.
ãûçàðìàã.
3. Õöñóñè òåðìèíîëîýèéàäà: ÿí èíêèøàô
Éàíàãëàðû ÷è÷ÿê êèìè àëûøûá éàíûð.
åòìèø, ÿí ìöêÿììÿë, ÿí ìöðÿêêÿá. Àëè ñèíèð
ÀËÛØÌÀÃ2 ô. 1. Þéðÿøìÿê, âÿðäèø åòìÿê,
ôÿàëèééÿòè. Àëè îðãàíèçìëÿð. – [Ñïèðòèí] îðòà
àäÿò åòìÿê. Ñîéóüà àëûøìàã. Ïàïèðîñà
íöìàéÿíäÿëÿðè êÿñêèí èéëè, àëè ñïèðòëÿð èñÿ
àëûøìàã. Çÿùìÿòÿ àëûøìàã. – Àòà ùÿð ýöí
èéñèçäèð. Ìþâñöìçàäÿ.
ýåäÿð èøÿ, ÷àëûøàð; Íÿ ãÿäÿð çÿùìÿò îëñà äà
ÀËÈÚÀÙ èñ. [ÿð.] êëàñ. Éöêñÿê ðöòáÿëè,
àëûøàð. Ì.ß.Ñàáèð. [ßçèì äàéûíûí] äàèìà
óúà ìÿíñÿáëè àäàì.
ãàïàëû âÿ èíúÿ äîäàãëàðû àíúàã ÿí ìöùöì
ÀËÈÚßÍÀÁ ñèô. [ÿð.] 1. Áàøãàëàðûíûí
ôèêèðëÿðèíè àíëàòìàã ö÷öí à÷ûëìàüà àëûø-
õàòèðèíÿ þç øÿõñè ìÿíàôåéèíäÿí êå÷ÿí;
ìûøäû. À.Øàèã. [Èñôÿíäèéàð] ÿëèíè àëíûíà
íàìóñëó, ñÿõàâÿòëè, íÿúèá, íÿúàáÿòëè. Àëèúÿ-
äàéàäû âÿ áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ äàéàíûá ãàðàíëûüà
íàá àäàì. Àëèúÿíàá ùÿðÿêÿò. Àëèúÿíàá
àëûøìàã èñòÿäè. Ì.Ùöñåéí. // ìÿú. Öíñèééÿò
õàñèééÿò. – [Èáðàùèì õàí] þçöíö àëèúÿíàá
áàüëàìàã, èñèíèøìÿê, þéðÿøìÿê.
(ç.) ýþñòÿðìÿê ö÷öí, áó ôöðñÿòäÿí èñòèôàäÿ
2. Äàäàíìàã, þéðÿøìÿê. ×àããàë òîéóã
åäÿðÿê, àðâàäëàðûí áóðàõûëìàñûíû òàïøûðäû.
äàìûíà àëûøûá, ùÿð ýåúÿ áèð òîéóã àïàðûð. Èò
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ãîíøó ùÿéÿòÿ àëûøûáäûð.
2. êþùí. Êå÷ìèøäÿ áþéöê ìÿíñÿá âÿ
3. ßùëèëÿøìÿê, ÿëÿ þéðÿíìÿê, èñèíèøìÿê.
ðöòáÿ ñàùèáëÿðèíÿ âåðèëÿí öíâàí. [Úÿôÿð:]
Íÿ ãÿäÿð ÿëëÿøäèëÿðñÿ äÿ, òöëêöíöí áàëàñû
Àëèúÿíàá õàí ùÿçðÿòëÿðèíèí õèäìÿòèíäÿ àíä
åâÿ àëûøìàäû.
è÷èðÿì ÿçèçëÿðèìèí úàíûíà êè, Ìîñêâàäàêû
ÀËÛØÌÀËÛÃ ñèô. ìÿù. Àëûøìà ö÷öí ãîéó-
óøàüûíûçäàí éàíà ìÿí áèð ñþç åøèòìÿìèøÿì.
ëàí, àéðûëàí (á à õ àëûøìà3). Àëûøìàëûã ãîéóí.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
100
ÀËÈÚßÍÀÁËÛÃ
ÀËÊÎÃÎËËÓ
ÀËÈÚßÍÀÁËÛà èñ. Íÿúèáëèê, íÿúàáÿò,
3. Àëèìÿ, åëìÿ ìÿõñóñ; åëìè. Àëèìëèê
ìÿðäëèê, ñàôãÿëáëèëèê, ñÿõàâÿò; àëèúÿíàá
äÿðÿúÿñè. Ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó àëèìëèê
ùÿðÿêÿò. Àëèúÿíàáëûã ýþñòÿðìÿê. – Íàçèìÿ-
äÿðÿúÿñè.
íèí ãàðøûñûíäà ìèííÿòäàðëûãëà ýþç éàøëàðû
ÀËÈÌÍÖÌÀ èñ. [ÿð. àëèì âÿ ôàðñ. íöìà]
òþêÿí àíà, èíäè àëèúÿíàáëûãëà (ç.) îüëóíó èëê
èñòåù. Àëèì îëìàäûüû ùàëäà þçöíö àëèì êèìè
äÿôÿ îíà òÿãäèì åäèð.. Ìèð Úÿëàë. [Øåéäà:]
ýþñòÿðÿí, þçöíö àëèìÿ îõøàäàí àäàì, àëèì
Àù, áó íÿâàçèøÿ, áó àëèúÿíàáëûüà ãàðøû ñûõûë-
ãèéàôÿñèíÿ ýèðÿí àäàì; éàëàí÷û àëèì.
ìàìàã ãàáèë äåéèë. Ù.Úàâèä.
ÀËÈÌÍÖÌÀËÛÃ èñ. êþùí. Àëèì îëìàäûüû
ÀËÈÝÞÂÙßÐ ñèô. [ÿð. àëè âÿ ôàðñ. ýöùÿð]
ùàëäà þçöíö àëèì êèìè ýþñòÿðìÿ, þçöíö àëèìÿ
êëàñ. Éöêñÿê íÿñèëäÿí îëàí, ÿñèëëè, ÿñèë-
áÿíçÿòìÿ, àëèì ãèéàôÿñèíÿ ýèðìÿ; éàëàí÷û
íÿñÿáëè, ÿñèëçàäÿ.
àëèìëèê.
ÀËÈÌ [ÿð.] 1. èñ. Ùÿð ùàíñû áèð åëì ñàùÿ-
ÀËÈÍßÑßÁ ñèô. [ÿð.] êëàñ. Éöêñÿê ðöòáÿëè,
ñèíäÿ ìöòÿõÿññèñ îëàí àäàì. Àçÿðáàéúàí
éöêñÿê ìÿíñÿá ñàùèáè îëàí.
àëèìëÿðè. Äöíéàäà òàíûíìûø àëèì. Àëèìèí
ÀËÈØÀÍ, ÀËÈØßÍ ñèô. [ÿð.] êëàñ. 1. Éöêñÿê
àäûíû ôèêèð òàðèõèíäÿ þëìÿçëÿøäèðÿí îíóí åëÿ
øàí âÿ øÿðÿô ñàùèáè îëàí. ×îõ àëèøàí íàçÿ-
áèð àç äà øàèðëèéèäèð.
íèíëÿð ýþðìöøÿì; Ñÿíèí êèìè øàùçàäÿ òàïûë-
2. ñèô. Åëìëè, áèëèêëè, ìÿëóìàòëû, ÷îõ
ìàç. Ã.Çàêèð. Êþíöë èñòÿð êè, îëñóí äÿùð
îõóìóø. Àëèì àäàì éöêñÿê ÿõëàãè êåéôèé-
ñöëùàáàä öíñèééÿò; Ìÿíè ñþâã åëÿéÿí áó
éÿòëÿðè èëÿ ñå÷èëÿí ôÿçèëÿò ñàùèáèäèð.
ôèêðÿ ôèêðè-àëèøàíûìäûð. Ì.Ùàäè.
◊ Àëèìè-áèÿìÿë çàð. – ëàçûì îëàí áèð øåéè
2. ×îõ çÿíýèí, äÿáäÿáÿëè, òÿìòÿðàãëû,
áàøãàëàðûíà òþâñèéÿ åäèá, þçö áóíà ÿìÿë
úÿëàëëû, áÿçÿêëè. [Øàù:] ..Äÿõè ìÿíèì èìà-
åòìÿéÿí àäàì ùàããûíäà. [Ñÿôÿð áÿé:] À
ðÿòèì âÿ äþâëÿòèì éîõäóð êè, ñèçè çèéíÿò âÿ
êèøè, Ìèðçÿ Òóðàá, ñÿíÿ êèøè êèìè ñþç äåéè-
çèâÿðäÿ âÿ àëèøàí îòàãëàðäà ñàõëàéûì.
ðÿì, ñèç èêè ãàðäàøñûíûç, èêèíèç äÿ àëèìâö-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
úóäñóíóç, ùÿð÷ÿíä ñÿí àëèìè-áèÿìÿëñÿí,
ÀËÈÒßÙÑÈËËÈ ñèô. Àëè ìÿêòÿá áèòèðìèø.
áóíóí ìÿòëÿáÿ äÿõëè éîõäóð. Á.Òàëûáëû.
Àëèòÿùñèëëè ìöòÿõÿññèñ. Àëèòÿùñèëëè ìöÿëëèì.
ÀËÈÌÀÍß [ÿð. àëèì âÿ ôàðñ. ...àíÿ] á à õ
ÀËÈÉß ñèô. [ÿð.] êëàñ. Óúà, éöêñÿê.
àëèìúÿñèíÿ.
´
ÀËÈÇÀÐÈÍ [ôð. ÿñëè ÿð.] òåõ. êèì. Áîéàã
ÀËÈÌÚßÑÈÍß çÿðô Àëèìÿ éàðàøàí áèð
äåéèëÿí áèòêè êþêöíäÿí àëûíàí, éàõóä ñöíè
òÿðçäÿ, áèð àëèì êèìè.
(ñèíòåòèê) ñóðÿòäÿ ùàçûðëàíàí áîéàã ìàääÿñè.
ÀËÈÌÅÍÒ èñ. [ëàò.] ùöã. Þâëàä âÿ éà ãî-
Àëèçàðèí ìöðÿêêÿá. Àëèçàðèí áîéà.
ùóìëóã ÿëàãÿñèíÿ ýþðÿ âåðèëìÿëè îëàí ìÿá-
ÀËÊÀËÓÈÄ [ÿñëè ÿð.] êèì. Òÿðêèáèíäÿ
ëÿü, äîëàíûøûã ùàããû, õÿðúè (ìÿñ.: óøàãëà-
àçîò âÿ ýöúëö ôèçèîëîæè òÿñèðè îëàí ãÿëÿâè
ðûíà, àòà-àíàñûíà, àðâàäûíà âÿ è.à.). Àëè-
õàññÿëè öçâè ìàääÿ. Àëêàëîèäëÿðèí ÷îõó ãèé-
ìåíòëÿð ùàããûíäà ãàíóí. Àëèìåíò âåðìÿê.
ìÿòëè äÿðìàí ìàääÿñèäèð.
– [Ìèíäèëëè:] Ãÿìÿð áóðäàäûð! Éàõøû êè,
ÀËÊÎÃÓË èñ. [ÿð. “ÿëêöùë” ñþçöíäÿí]
ìÿíè ýþðìÿäè. Ïàïàüûìû äà ñàòñàì, äþðä
1. Ñïèðò. Ñÿðõîøåäèúè è÷êèëÿðèí ùàìûñûíäà áàø-
èëèí àëèìåíòèíè âåðèá ãóðòàðà áèëìÿéÿúÿéÿì.
ëûúà òÿñèð åäÿí ìàääÿ .. àëêîãîëäóð. Ð.ßëèéåâ.
Ñ.Ðÿùìàí.
2. Àðàã, öìóìèééÿòëÿ ñïèðòëè è÷êèëÿð. Àëêî-
ÀËÈÌßÊÀÍ ñèô. [ÿð.] êëàñ. á à õ àëèìÿãàì.
ãîë äöøêöíëöéö.
´
ÀËÈÌßÃÀÌ ñèô. [ÿð.] êëàñ. Éöêñÿê ðöòáÿëè,
ÀËÊÎÃÎËÈÇÌ Ùÿääèíäÿí àðòûã ñïèðòëè
éöêñÿê âÿçèôÿëè, éöêñÿê ìþâãå òóòìóø.
è÷êèëÿð è÷ìÿ; ñïèðòëè è÷êèëÿðÿ àëóäÿ îëìà; è÷êè
ÀËÈÌßÍÑßÁ ñèô. [ÿð.] êëàñ. Éöêñÿê ìÿí-
äöøêöíëöéö; ÿééàøëûã. Àëêîãîëèçì èëÿ ìöáà-
ñÿá (âÿçèôÿ) ñàùèáè îëàí.
ðèçÿ. Àëêîãîëèçìÿ ìöáòÿëà îëìà. Àëêîãîëèçì
ÀËÈÌËÈÊ èñ. 1. Ùÿð ùàíñû áèð åëì ñàùÿ-
ïñèõè âÿ ôèçèêè ïîçüóíëóãëàð òþðÿäèð.
ñèíäÿ áþéöê áèëèê, äÿðèí ìÿëóìàò. Îíóí
ÀËÊÎÃÎËËÓ ñèô. Òÿðêèáèíäÿ àëêîãîë
àëèìëèéèíÿ øöáùÿ éîõäóð.
(ñïèðò) îëàí, ñïèðòëè. Àëêîãîëëó è÷êèëÿð. Àëêî-
2. Àëèìèí ïåøÿñè, ñÿíÿòè. Îíóí ïåøÿñè
ãîëëó è÷êè îðãàíèçì ö÷öí ÿí ýöúëö çÿùÿðäèð.
àëèìëèêäèð.
– Àëêîãîëëó è÷êè îðãàíèçìèí ùöúåéðÿëÿðèíè
101
ÀËÊÎÃÎËÑÓÇ
ÀËËÀÙ
éàâàø-éàâàø çÿùÿðëÿéèð, ñèíèð ñèñòåìèíÿ ÷îõ
ÀËËÀÙ èñ. [ÿð.] 1. Áöòöí êàèíàòûí éåýàíÿ
áþéöê çÿðÿð éåòèðèð. Ð.ßëèéåâ.
éàðàäûúûñû âÿ èäàðÿ åäÿíè; Éàðàäàí, Òàíðû,
ÀËÊÎÃÎËÑÓÇ ñèô. Òÿðêèáèíäÿ àëêîãîë
Ðÿáá. Ëàï ãàáàãëàð Àëëàùäàí áàøãà ùå÷
(ñïèðò) îëìàéàí; ñïèðòñèç. Àëêîãîëñóç è÷êèëÿð.
êèì éîõ èìèø.. (ßñàòèð). Àëëàùûí ãÿçÿáè òóòóð,
ÀË-ÃÛÐÌÛÇÛ ñèô. Òöíä-ãûðìûçû.
Àäÿìëÿ Ùÿââàíû úÿííÿòäÿí ãîâóð.. (ßôñàíÿ).
ÀËÃÛØ èñ. 1. Áèðèíè òÿáðèê ö÷öí âÿ éà áèð
Ãîðãìàçàì áó äöíéàäà ùå÷ êèøèäÿí; Úàíó-
øåéè áÿéÿíìÿ èôàäÿñè îëàðàã ÿë ÷àëìà.
ìóí ÿìàíÿòè Àëëàùàäóð. Ã.Áöðùàíÿääèí.
Ñöðÿêëè àëãûøëàð. Ýóðóëòóëó àëãûøëàð. Àëãûø
Î àëìà éàíàüû, áöëëóð áóõàüû; Àëëàù, áÿä-
ñÿñëÿðè. – Õàíÿíäÿ çèëÿ ÷ÿêäèéèíäÿí, ùàìûíûí
íÿçÿðäÿí ñÿëàìÿò åéëÿ! Ì.Ï.Vaqif.
ýþçö îíäà èäè. Áèðäÿí àëãûøëàð ãîïäó.
2. Ãÿäèì (÷îõàëëàùëû) äèíëÿðäÿ òÿáèÿò ôþâ-
Ì.Ùöñåéí. Àëãûø ñÿñëÿðè çàëû äîëäóðäó.
ãöíäÿ òÿñÿââöð åäèëÿí âöúóä. Ãÿäèì éóíàí
ß.Âÿëèéåâ. // Íèäà ìÿíàñûíäà. ßùñÿí, àôÿ-
àëëàùëàðû.
ðèí, ìÿðùÿáà. [Éàíàðäàü:] Àëãûø îäëàð
3. ìÿú. Ùàêèì, àüà; ùå÷ êÿñÿ òàáå îëìà-
ýÿëèíèíÿ! Åëÿ èñÿ, áèð éåðäÿ ñîí èáàäÿòÿ áàø-
éàí, àçüûíëûã åäÿí, áàøëû-áàøûíàëûã åäÿí
ëàéàã.. Ú.Úàááàðëû. Àëãûø äåéèð ìÿíèì äîüìà
àäàì ùàããûíäà. Áóíëàð [ãî÷óëàð] Ãóáà ìåé-
éóðäóì Àçÿðáàéúàí äà. Ð.Ðçà. Ìèí íåìÿò
äàíûíûí àëëàùû èäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè. Íàïîëåîí
éåòèðèð Âÿòÿí òîðïàüû; Àëãûø ìÿðä, ãàáàðëû,
äåäè: – Ýþé Àëëàùûíäûð; Ôÿãÿò éåð öçöíöí
ãàäèð ÿëëÿðÿ! ß.Úÿìèë.
àëëàùû ìÿíÿì. Ñ.Âóðüóí.
2. ôîëê. Øèôàùè ÿäÿáèééàòäà íÿúèá, õåéèð-
◊ Àëëàù àüûë âåðñèí – àüûëñûç èø ýþðÿí,
õàù äèëÿéè èôàäÿ åäÿí âÿ ìöÿééÿí ìÿðà-
ùÿðÿêÿò åäÿí, éàõóä ñþç äàíûøàí àäàì
ñèìëÿðëÿ áàüëû àðçóëàðû áèëäèðÿí ñþéëÿìÿ.
ùàããûíäà. Àëëàù àìàíäûð – éàëâàðûø, õàùèø
ÀËÃÛØËÀÌÀ “Àëãûøëàìàã”äàí ô.èñ.
áèëäèðèð. [Àõóíä:] Àëëàù àìàíäûð! Ìÿíèì
ÀËÃÛØËÀÌÀÃ ô. Áèðèíè òÿáðèê åòìÿê
åâèìäÿ ãàí òþêìÿéèí; ñèç àëëàùûíûç, ìÿíÿ
ö÷öí âÿ éà áèð øåéè áÿéÿíìÿ èôàäÿñè îëàðàã
äÿéìÿéèíèç. Á.Òàëûáëû. Àëëàù áàüûøëàñûí – öçð
ÿë ÷àëìàã. Àðòèñòè àëãûøëàäûëàð. Íàòèãè ÷îõ
èñòÿéÿí, éàõóä ýöíàù áèð èø ýþðìöø àäàì
àëãûøëàäûëàð. – Ãûçëàð îéíàìàãëàðûíû áèòèð-
ö÷öí õåéèð-äóà. [Ìèðçÿ Ùåéäÿð:] Àëëàù
äèëÿð, ùÿð òÿðÿôäÿí îíëàðû àëãûøëàäûëàð.
áàüûøëàñûí, áó íÿ ñþçäöð, ùàúû, áóéóðóð-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Òÿáðèê åòìÿê. Àëãûøëà
ñóíóç? ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àëëàù áÿëà(ñûíû)
èíñàíûí ïàê ÿìÿëèíè; Óçàò éåð öçöíÿ ùöíÿð
âåðñèí – äàíëàã, íàðàçûëûã èôàäÿ åäèð. Àëëàù
ÿëèíè. Ñ.Âóðüóí. Áèð âöãàð äóéàðàã îíóí
ñÿñèíäÿ; Éåð, ýþé àëãûøëàäû áó ãÿùðÿìàíû.
áÿíäÿñè – 1) áèð àäàì, áèð øÿõñ, áèð íÿôÿð.
Ì.Ðàùèì. // Ìÿú. ìÿíàäà. Êè÷èê ãóøëàð ..
[Ãóëó:] Àðâàäûí éîõ, îüëóí éîõ, áèð ãûçûí
ýþçÿëëèêëÿðÿ áàõûð, î ëÿòàôÿòÿ áöðöíìöø
âàð, î äà áó ýöí-ñàáàù ÷ûõûá Àëëàù áÿí-
òÿáèÿòè äàäëû íÿüìÿëÿðè èëÿ àëãûøëàéûðäûëàð.
äÿñèíèí áèðèíÿ ýåäÿð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ; 2) ôàüûð,
À.Øàèã. // ×îõ áÿéÿíìÿê, òÿðèôëÿìÿê, òàì
ñàêèò, éàçûã. Áàøìàã÷û óñòà Àüàáàëà Âåéëà-
ðàçûëûüûíû èçùàð åòìÿê. Èðÿëè ñöðöëÿí éåíè
áàä øÿùÿðèíäÿ áåø êèøèíèí áèðè èäè. Ñàëåù,
òÿêëèôè ùàìû àëãûøëàäû. Îíóí áó ýþçÿë òÿøÿá-
ñàëèì, ìþìèí, Àëëàù áÿíäÿñè áèð øÿõñ èäè.
áöñöíö àëãûøëàìàã ëàçûìäûð.
×ÿìÿíçÿìèíëè. Àëëàù áèëèð – ìÿëóì äåéèë,
ÀËÃÛØËÀÍÌÀ “Àëãûøëàíìàã”äàí ô.èñ.
ùå÷ êÿñ áèëìèð. [Áàáÿê:] Ùÿëÿ íÿ ãÿäÿð áó
ÀËÃÛØËÀÍÌÀà ìÿúù. ßë ÷àëûíìàãëà
øÿùÿðäÿ ãàëàúàéûã Àëëàù áèëèð. ß.Ìÿììÿä-
òÿáðèê âÿ òÿùñèí îëóíìàã. ßñëèíÿ áàõñàí,
õàíëû. Àëëàù úàíûíû àëñûí! (úÿçàñûíû âåðñèí!)
[Ýöëíèñÿ õàëà] îüëóíóí èëê ìöâÿôôÿãèééÿò âÿ
– ìÿçÿììÿò, ãàðüûø áèëäèðèð. Àëëàù åëÿìÿñèí
àëãûøëàíäûüûíû ýþðäöêäÿí ñîíðà, áèðúÿ øåéè
– àðçó åäèëìÿéÿí áèð øåé ùàããûíäà äåéèëèð.
áàøà äöøìöøäö. Ìèð Úÿëàë. // Áÿéÿíèëìÿê.
[Ñÿíÿì:] Õåéð, Àëëàù åëÿìÿñèí ìÿí ñÿíÿ
ÀËËÀÔ èñ. [ÿð.] êþùí. Òàõûë, óí, éàõóä
íÿñèùÿò åëÿéèì. Äÿõè àúûüûí íèéÿ òóòóð?
éåì, îò âÿ ñ. àëâåð÷èñè. Àëëàô äöêàíû.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ñÿáà õàíûì:] Àëëàù åëÿìÿ-
ÀËËÀÔÁÀÇÀÐ èñ. [ÿð. ÿëëàô âÿ ôàðñ.
ñèí ìÿí î ùÿéàäà ãûç îëóì... Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áàçàð] êþùí. Êå÷ìèøäÿ: àëëàô äöêàíëàðû îëàí
Àëëàù åëÿñèí (êè) – àðçó åäèëÿí áèð øåé ùàã-
áàçàð, éà êö÷ÿ.
ãûíäà äåéèëèð. [ßøðÿô áÿé:] Àëëàù åëÿñèí,
ÀËËÀÔËÛÃ èñ. êþùí. Àëëàô ïåøÿñè.
Àëëàù åëÿñèí, àé êèøè. Åøèòäèì þçöí äÿ áèð úàùèë
102
ÀËËÀÙ
ÀËËÀÙÑÛÇ
àðâàä àëìûñàí, äîüðóäóðìó? Í.Âÿçèðîâ.
èøëÿíèð. Àòàìûí àíàìà àúûüû òóòàíäà
Àëëàù åøãèíÿ – éàëâàðûø, õàùèø, èëòèìàñ
“Àëëàùö-ÿêáÿð” äåéèðäè; àíàìûí áèçÿ àúûüû
áèëäèðèð. [Ñîëìàç:] Ýåò, Àëëàù åøãèíÿ ýåò!
òóòàíäà ùÿì÷èíèí “Àëëàùö-ÿêáÿð” ÷ûüûðûðäû.
Ìÿí ùå÷ áèð çàìàí ñÿíèí îëìàéàúàüàì.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Áàëàø:] Àëëàùö-
Ú.Úàááàðëû. Àëëàù åâè äèí. – ìÿñúèä. Àëëàù
ÿêáÿð! Äèëáÿð, ìÿí îíó äåìÿäèì, ìÿí ñþç-
õàòèðèíÿ (åøãèíÿ) – òÿêèäëè õàùèø áèëäèðèð.
ýÿëèøè äåéèðÿì. Ú.Úàááàðëû. [Ñÿôÿð áÿé:]
Àëëàù êþìÿê åëÿñèí! Àëëàù êþìÿéèí(èç)
Àëëàùö-ÿêáÿð! Éåíÿ äÿ íàããàëëûüûíà áàøëàäû.
îëñóí! – èøëÿéÿí, éàõóä àüûð âÿçèééÿòäÿ îëàí
Á.Òàëûáëû. Àëëàùö-ÿêáÿðèí åøèäèëìÿéÿí
áèð àäàìà ìöâÿôôÿãèééÿò àðçóñó. Àëëàù
éåðè – ÷îõ óçàã, ÷îõ óúãàð, ÷îõ òÿíùà, ÿë÷àò-
ãîéñà – õîø àðçó èôàäÿ åäèð. [Íàáàò õàëà:]
ìàéàí éåð. Ñÿí (ñèç) àëëàù – éàëâàðûø, õàùèø,
Éàõøû éîë, îüëóì, ñàü ýåò, ñàëàìàò ýÿë! Àëëàù
ðèúà áèëäèðèð. [Òàôòà:] [Ñåâèë] áó éàõûí âàõòëàð
ãîéñà, ãàéûäûá òîé òÿäàðöêöíö ýþðÿðñÿí.
ìÿíè êö÷ÿäÿ ýþðäö, ÿëëÿðèíè áîéíóìà ñàëäû,
Á.Òàëûáëû. Àëëàù ãöââÿò âåðñèí! – á à õ Àëëàù
öçöìäÿí þïäö, íåúÿ éàëâàðûðäû êè, ñÿí àëëàù,
êþìÿê åëÿñèí! Àëëàù êþìÿéèí(èç) îëñóí!
óøàüûìà éàõøû áàõ. Ú.Úàááàðëû.
[Ìÿúèä:] Àëëàù ãöââÿò âåðñèí, àé Íàäèð, áó
ÀËËÀÙÀÕÒÀÐÀÍ á à õ àëëàùàõòàðûúû.
áÿéëÿðèí ÿëèíäÿí úàíûíû éàõøû ãóðòàðäûí.
ÀËËÀÙÀÕÒÀÐÛÚÛ èñ. òàð. Àëëàùàõòàðûúûëûã
Á.Òàëûáëû. Àëëàù ìöáàðÿê åëÿñèí! – òîé,
òÿðÿôäàðû.
áàéðàì âÿ ñ. ìöíàñèáÿòè èëÿ òÿáðèê. ..Ùàìû
ÀËËÀÙÀÕÒÀÐÛÚÛËÛÃ èñ. òàð. 1905-úè èë
ñàâàäñûç îëäóãëàðûíäàí èìçà éåðèíÿ áàø
èíãèëàáûíäàí ñîíðà ðóñ ëèáåðàë çèéàëûëàðû àðà-
áàðìàãëàðûíû áàñàðàã áèð-áèðèíÿ: “Àëëàù
ñûíäà éàéûëìûø äèíè-ôÿëñÿôè úÿðÿéàí. Àëëàù-
ìöáàðÿê åëÿñèí, Àëëàù ìöáàðÿê åëÿñèí” – äåéÿ
àõòàðûúûëûüûí íöìàéÿíäÿëÿðè.
áàéûðà ÷ûõûðëàð. Á.Òàëûáëû. Àëëàù ðÿùìÿòèíÿ
ÀËËÀÙÀÐÀÉÛÚÛ á à õ àëëàùàõòàðûúû.
ýåòìÿê – þëìÿê. [Àòàñû îüëóíà éàçäû:]
ÀËËÀÙÀÐÀÉÛÚÛËÛÃ á à õ àëëàùàõòàðû-
Àíàí Àëëàù ðÿùìÿòèíÿ ýåòäèêäÿí ñîíðà,
úûëûã.
äîüðóñó êè, äîëàíàúàã ìÿíèì ö÷öí ÷îõ
ÀËËÀÙÃÓÐÓÚÓ èñ. òàð. Àëëàùãóðóúóëóã
÷ÿòèí îëìóøäóð. Á.Òàëûáëû. Àëëàù ñàõëàñûí
òÿðÿôäàðû. Àëëàùãóðóúóëàðûí ìÿãñÿäè.
– 1) áèðèíÿ úàíñàüëûüû âÿ óçóí þìöð àðçóñó.
ÀËËÀÙÃÓÐÓÚÓËÓÃ èñ. òàð. 1905-úè èë
Ìóñà êèøè ìÿùÿááÿò âÿ öìèä äîëó íÿçÿðëÿðëÿ
èíãèëàáûíûí ìÿüëóáèééÿòèíäÿí ñîíðà ñîñèàë-
îíà [Àéàçà] áàõûá: “Äöøìÿí òîõìàüûäûð,
äåìîêðàò çèéàëûëàð àðàñûíäà éàéûëìûø âÿ éåíè
Àëëàù ñàõëàñûí!” – äåéèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ;
“ñîñèàëèñò” äèíè òÿáëèü åòìèø äèíè-ôÿëñÿôè, äàùà
2) êþùí. ãåéðè ìöñÿëìàíëàðëà ñàëàìëàøìà
÷îõ åòèê úÿðÿéàí.
èôàäÿñè. Àëëàù òÿðÿôè – ÿäàëÿòëè, èíñàôëû, âèú-
ÀËËÀÙËÛÃ èñ. ìÿú. äàí. Ùþêìðàíëûã,
äàíëû, äöç. [Ãÿíáÿðãóëó:] Þçö äÿ [áàáàì]
ùàêèìëèê, þçáàøûíàëûã. [Ñàôî:] Áó ýþäÿê
÷îõ ðÿùìäèë âÿ Àëëàù òÿðÿôè àäàì èäè.
àäàìëàð äà ýöíäÿ ö÷ äÿôÿ àëëàùëûã èääèàñûíà
Á.Òàëûáëû. Àëëàù âóðñóí – íàðàçûëûã, øèêàéÿò,
äöøöðëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àëëàùëûã åòìÿê
èêðàù áèëäèðèð. Àëëàùà áàõ! – õàùèø, éàëâàðûø.
– ùþêìðàíëûã åòìÿê, ùþêì ñöðìÿê, áàøëû-
Äèëáÿðèì, áàðè ñÿí ÿüéàð ñþçöíÿ ýóø åéëÿ-
áàøûíàëûã åòìÿê.
ìÿ; Áó ãÿäÿð çöëì åéëÿìÿ, õîô åéëÿ, áèð
ÀËËÀÙÏÀÉÛ èñ. Ñÿäÿãÿ. Äèëÿí÷è ãîëòó-
Àëëàùà áàõ! Ùåéðàí õàíûì. Àëëàùà øöêöð –
üóíäàêû êþùíÿ ïàëòàðû êè, îíà àëëàùïàéû âåð-
éàõøû îëäó êè, õîøáÿõòëèêäÿí. [Ìèðçÿ
ìèøäèëÿð, Íóðÿääèíÿ ýåéèíäèðäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
Ùåéäÿð:] Ùàúû, áàüûøëàéûíûç, ñèçèí Àëëàùà
ÀËËÀÙÏßÐßÑÒ èñ. [ÿð. Àëëàù âÿ ôàðñ.
øöêöð áèð ïàð÷à éåìÿéÿ ÷þðÿéèíèç âàð,
ïÿðÿñò] Àëëàùà èíàíàí, Àëëàùà ñèòàéèø åäÿí;
þâðÿòèíèç âàð... ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àëëàùû
äèíäàð.
ñåâÿðñÿí... – õàùèø, ðèúà áèëäèðèð. Àëëàùûí
ÀËËÀÙÏßÐßÑÒËÈÊ èñ. Àëëàùà èíàíìà,
òÿíáÿëè – ÷îõ òÿíáÿë àäàì ùàããûíäà. Àëëàùûí
Àëëàùà ñèòàéèø åòìÿ; äèíäàðëûã.
âåðÿí ýöíö – ùÿð ýöí. Àëëàùûí âåðÿí ýöíö
ÀËËÀÙÑÛÇ ñèô. âÿ èñ. 1. Àëëàùà, äèíè åòèãàä-
åëÿ áåëÿ ñöáóò åëÿéèð. Í.Âÿçèðîâ. Àëëàùö-
ëàðà èíàíìàéàí, äèíñèç. Àëëàùñûçëàð úÿìèééÿòè.
ÿêáÿð! – ÿñëÿí äèíè òÿáèð îëóá, úàíëû äèëäÿ
2. ìÿú. äàí. Èíñàôñûç, çàëûì, àìàíñûç (áÿçÿí
íàðàçûëûã, ùèääÿò, àúûã áèëäèðÿí íèäà êèìè
çàðàôàò, áÿçÿí äÿ òþùìÿò éåðèíÿ èøëÿíèð).
103
ÀËËÀÙÑÛÇËÛÃ
ÀËÌÀÚÛÃ
Âåðìÿ öðÿéè, ÿìàíÿòèíäèð! Àëëàùñûç èëÿ ùÿéàò
ÀËËÛ ñèô. êþùí. Àë ðÿíýëè ïàëòàð ýåéìèø.
÷ÿòèíäèð! Øÿùðèéàð.
Òÿðèôëè ýþçÿëëÿð ýÿëùàýÿë îëäó; Éàøûëëû, çÿð-
ÀËËÀÙÑÛÇËÛÃ èñ. 1. Àëëàùà, äèíè åòèãàä-
áàôëû, àëëû Ñÿíÿì, ýÿë! Õÿñòÿ Ãàñûì.
ëàðà èíàíìàìà. Àëëàùñûçëûã úÿìèééÿòè ìÿíÿí
ÀËËÛ-ßËÂÀÍËÛ ñèô. Àë-ÿëâàí. À÷ûëûí èéëè
þëöìÿ ìÿùêóì åäèð. – Áÿøÿð îüëó, ùå÷ öçöíö
ýöëëÿðèì, à÷ûëûí! Àëëû-ÿëâàíëû ýöëëÿðèì, à÷ûëûí!
òóòìà ýþéëÿðÿ; Àëëàùëàðû öøöòìÿäè àëëàùñûç-
À.Ñÿùùÿò. Àëëû-ÿëâàíëû (ç.) áÿçÿíìèø ãûçëàð,
ëûüûí.. Ì.Àðàç.
ýÿëèíëÿð ÿëëÿðèíäÿ ùÿíà, ýþçëÿðèíäÿ ñöðìÿ,
2. ìÿú. äàí. Èíñàôñûçëûã, çàëûìëûã. Àëëàù-
ãàøëàðûíäà âÿñìÿ, øàä âÿ õöððÿì ùÿð êÿñ þçö-
ñûçëûã áàø àëûá ýåäèðäè.
íÿ ýþðÿ êîñàéà ïàé âåðÿðäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè.
ÀËËÀÍÌÀ “Àëëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÀËËÛ-ÝÖËËÖ ñèô. Ýþçÿë, ãÿøÿíý, áÿçÿêëè,
ÀËËÀÍÌÀÃ ô. Àë ðÿíýÿ áîéàíìàã,
àëà-áÿçÿê, ýöëëö-÷è÷ÿêëè. Ýÿëÿúÿêäèð áàáàì
áÿçÿíìÿê; àë ÷è÷ÿê à÷ìàã. // Ãûçàðìàã, àë
ìÿíèì éàíûìà; Áàõàúàã àëëû-ýöëëö áîñòà-
ðÿíý àëìàã. Àü àëìà àëëàíûáäû; Àüàúäàí
íûìà. À.Ñÿùùÿò. Äîñòóì, ñèðäàøûìäûð àëëû-
ñàëëàíûáäû; Ìÿí ñÿíÿ íÿ äåäèì êè; Ýöë öçöí
ýöëëö áàùàð. Î.Ñàðûâÿëëè.
õàëëàíûáäû? (Áàéàòû). Áÿçÿêëÿíèð, äöçÿêëÿíèð,
ÀËËÛÃ èñ. Àë ðÿíýëè øåéèí ùàëû; ãûðìûçûëûã.
áàüûí ôÿçàñû ðÿíýëÿíèð; Éàøûëëàíûð, ùÿì àëëà-
Áó àëëûãäà ýöë îëìàç. – Ýåíèø ïàéûç ìåøÿñè
íûð, øöêóôÿëÿð ÷è÷ÿêëÿíèð. À.Ñÿùùÿò. ×ÿìÿí-
áèð àëëûüà âÿ ðÿíýàðÿíý ñàðûëûüà áîéàíûðäû.
ëÿðàðàñû éàìéàøûë áóäàãëàðûí àðà-áÿðÿñèíäÿí
Ñ.Ðÿùèìîâ.
óçóí ñàïëàãëû àðìóäëàð ñàðàëûð, éóïéóìðó
ÀËËÛ-ØÀËËÛ ñèô. ìÿù. Àë-ÿëâàí. Ïÿòÿê-
àëìàëàð ãûçàðûá àëëàíûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëÿðäÿí âÿ áàü÷àäà ãîéóëàí ãûðìûçû ðÿíýëè
ÀËËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Àëëàøäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
éåøèêëÿðäÿí àðûëàð äÿñòÿ-äÿñòÿ ÷ûõûð, ýåíèø,
ÀËËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Àë ðÿíýÿ áîéà-
éàøûë ìåøÿëÿðäÿ, àëëû-øàëëû ÷ÿìÿíëÿðÿ àõûð,
äûëìàã, àë ùàëà ñàëûíìàã, ãûçàðäûëìàã.
äÿðÿëÿðÿ éàéûëûð, øÿùä òîïëàéûð âÿ ãàéûäûð-
ÀËËÀØÄÛÐÌÀ “Àëëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
äûëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀËËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Àë ðÿíýÿ áîéàìàã, àë
ÀËËÈÒÅÐÁÑÈÉÀ èñ. [ëàò.] äèë÷. 1. Àâàç
åòìÿê, ãûçàðòìàã.
´
éàðàòìàã ìÿãñÿäèëÿ åéíè ñÿñèí òÿêðàð
ÀËËÅÃÎÐÈÊ ñèô. Àëëåãîðèéàëû, ìÿúàçè.
åäèëìÿñè (ìÿñ.: ÿëäÿí ãàëàí ÿëëè èë ãàëàð.).
Àëëåãîðèê ùåêàéÿ. Àëëåãîðèê øåèð. Àëëåãîðèê
2. Øåèðäÿ áÿäèè âàñèòÿëÿðäÿí áèðè. Àëëèòå-
òÿñâèðëÿð. – Àëëåãîðèê õàñèééÿò äàøûéàí áó
ðàñèéà Àçÿðáàéúàí ïîåçèéàñû âÿ õàëã ÿäÿ-
ùåéêÿëëÿð õàëã ðèôàùûíûí ÿìÿêäÿ, åëìäÿ
îëäóüóíó èôàäÿ åäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
áèééàòûíäà ýåíèø éàéûëìûøäûð.
ÀËËÓ [èíý.] Òåëåôîíëà äàíûøàðêÿí “ãóëàã
ÀËËÅÃÓÐÈÉÀ [éóí.] 1. Ùÿð ùàíñû áèð
ìöúÿððÿä ìÿôùóìóí, ôèêðèí, èäåéàíûí
àñûðàì”, “ãóëàã àñûí” – ìÿíàñûíäà èøëÿíÿí
êîíêðåò áÿäèè ñóðÿòäÿ ÿéàíè èôàäÿñè (ÿäÿ-
íèäà. Àëëî, Áàêûìûäûð? – äåéèð Òàëûñòàí;
áèééàòäà, ùåéêÿëòÿðàøëûãäà, ðÿññàìëûãäà).
Éàøàñûí ýÿëÿúÿê! Éàøàñûí èíñàí! Ñ.Âóðüóí.
Îðòà ÿñð Øÿðã ÿäÿáèééàòûíäà àëëåãîðèéà
ÀËÌÁ1 èñ. Ìöõòÿëèô ÷åøèäëÿðè âÿ ìöõòÿëèô
ìöùöì éåð òóòìóøäóð.
ðÿíýëÿðäÿ îëàí ýèðäÿ, éàõóä óçóíñîâ ìåéâÿ.
2. Ðÿìç, êèíàéÿ, òÿøõèñ, ìÿúàç.
Àëìà þç àüàúûíäàí óçàüà äöøìÿç. (Àòà.
ÀËËÉÃÐÎ [èòàë.] ìóñ. 1. Òåç, èòè, úÿëä
ñþçö). Àëìà êèìè – ãûïãûðìûçû. [Ýÿëèíèí]
(ìóñèãè ÿñÿðèíèí èôàñûíûí òåìïè ùàããûíäà).
éàíàãëàðû àëìà êèìè ãûçàðìûøäû. ×ÿìÿíçÿ-
2. Áó òåìïäÿ èôà åäèëÿí ìóñèãè ÿñÿðè âÿ
ìèíëè.
éà îíóí áèð ùèññÿñè. ßââÿëëÿðäÿ éàëíûç èòè
ÁËÌÀ2 “Àëìàã”äàí ô.èñ.
ñöðÿòëÿ éàçûëäûüûíà ýþðÿ áóíà ùÿì äÿ ñîíàòà
ÀËÌÀ-ÀÐÌÓÄËÓÃ èñ. Àëìà âÿ àðìóä
àëëåãðîñó äåéèëèð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
áàüû, àëìà âÿ àðìóä àüàúëàðû ÿêèëìèø éåð.
´
ÀËËÅÐÝÈÉÀ èñ. [éóí.] 1. Îðãàíèçìèí
Áèíàíû ÿùàòÿ åäÿí áàü àëìà-àðìóäëóãäàí,
áÿçè øåéëÿðÿ ùÿññàñëûüû íÿòèúÿñèíäÿ êîð-
ýèëÿíàðëûãäàí èáàðÿò èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëàíìàñû õÿñòÿëèéè. Àëëåðýèéà õÿñòÿëèêëÿðèíèí
ÀËÌÀÚÛÃ èñ. Ýþçëÿðèí àëòûíäà, öñò ÷ÿíÿ-
áàøâåðìÿ ñÿáÿáëÿðè.
íèí öñòöíäÿêè ÷ûõûã, éàíàã ñöìöêëÿðèíèí äèê
2. ìÿú. Ìöÿééÿí ùàäèñÿ âÿ éà øåéäÿí
éåðè. Àëìàúûã ñöìöêëÿðè. – ..Ñàëàâàò Ìîâ-
õîøëàíìàìàã, íàðàùàò îëìàã.
ëàéåâ ãàðàéàíûç, åíëèñèôÿò, àëìàúûã ñöìöê-
104
ÀËÌÀ×Û
ÀËÌÀÃ
ëÿðè ÷ûõûã, îðòà éàøëû êîñà áèð àäàì èäè.
Ì.Èáðàùèìîâ. // Àïàðìàã, ýþòöðìÿê, ýÿòèð-
ß.ßáöëùÿñÿí.
ìÿê. [Ãûçûëãóø] îâëàäûüû ãóøó ñó êÿíàðûíà
ÀËÌÀ×Û èñ. äàí. 1. Àëìà ìöòÿõÿññèñè,
àëàð, òöêëÿðèíè éîëàð, úÿìäÿéèíè ñóäà òÿìèç
àëìà òàíûéàí àäàì.
éàõàëàäûãäàí ñîíðà ïàð÷àëàéûá áàëàëàðûíûí
2. êþùí. Àëìà àëâåð÷èñè.
ãàáàüûíà àòàð. À.Øàèã.
ÀËÌÀÝÖÂßÑÈ èñ. çîîë. Àëìà àüàúëàðûíà
9. ßëÿ êå÷èðìÿê, ôÿòù åòìÿê, èñòèëà åòìÿê,
çèéàí âåðÿí áèð úöúö. Àëìàýöâÿñè èëÿ àãðî-
òóòìàã, þçöíÿ òàáå åòìÿê. Øÿùÿðëÿð àëìàã.
òåõíèêè, áèîëîæè âÿ êèìéÿâè öñóëëàðëà ìöáà-
ßñèð àëìàã. Ãàëàíû àëìàã.
ðèçÿ àïàðûëûð.
10. Çÿáò åòìÿê, ÿëèíÿ êå÷èðìÿê, òóòìàã,
ÀËÌÀÃ ô. 1. ßëèíÿ ýþòöðìÿê, ÿë èëÿ òóòóá
èõòèéàðûíà êå÷èðìÿê. [Ãóáåðíàòîð:] Áóäóð,
ýþòöðìÿê, ãàëäûðìàã. ßëèíÿ àüàú àëìàã.
ßìèðàñëàí áÿé äåéèð: ìöñÿëìàíëàðûí éåð-
Ãÿëÿìè ÿëèíÿ àëäû âÿ éàçäû. Òöôÿíýèíè àëûá
ëÿðèíè àëûðëàð, ùå÷ ùÿëÿ þçöíäÿí õÿáÿðè éîõäóð.
îâà ýåòäè. – Àãèë áþéöêëÿðÿ ìÿõñóñ áèð ÿäÿáëÿ
Ú.Úàááàðëû.
÷ÿíýÿë-áû÷àã àëìûø, ÷þðÿéèíè-õþðÿéèíè ãàáà-
11. Åâëÿíìÿê, þçöíÿ àðâàä åòìÿê.
üûíà ÷ÿêìèøäè. Ìèð Úÿëàë. // Úÿëä ãàïìàã,
[Âÿçèð:] Ìÿí ñÿíèí áàëäûçûí Íèñÿ õàíûìà
òóòìàã, ÿëÿ êå÷èðìÿê; îâëàìàã. Ãûçûëãóøëàð
òÿÿøøöã éåòèðèá îíó àëìàüà òàëèá èäèì.
îâ êèìè ñöçöá, ãûðãîâóëëàðû ýþéäÿ àëûá,
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Íÿúÿôãóëó:] ..Ìàùìóä,
îòëóüà åíäèëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
èíäè çàìàíà õàðàá îëóá, ãûçû ýþðìÿìèø ùå÷
2. Èúðà ö÷öí ãÿáóë åòìÿê. Òàïøûðûã àëìàã.
êÿñ àëìàã èñòÿìÿéèð. Á.Òàëûáëû.
Ñèôàðèø àëìàã. Êîìàíäà àëìàã. Ñèãíàë
12. Áöðöìÿê, ãàïëàìàã, ÿùàòÿ åòìÿê,
àëìàã.
áàñìàã, ñàðìàã, þðòìÿê. Äàüëàðûí áàøûíû
3. Ñàòûí àëìàã. Áàçàðäàí ÿò àëìàã. Ìà-
äóìàí àëìûøäûð. – ×ÿí àëûá äàüëàð áàøûí;
üàçàäàí ïàëòî àëäûì. – Áàùàäûð ìàùóä
Áàü áàøûí, áàüëàð áàøûí; Úàìàëûí áèð
àëìàã ôèêðè èëÿ áèð ìàüàçàéà âàðèä îëäó.
àéíàäûð; Ùÿð ýþðÿí áàüëàð áàøûí. (Áàéàòû).
Í.Íÿðèìàíîâ. Ñàëàì êèøè [Àãèëÿ] ÷îõëó
13. Éåìÿê, è÷ìÿê, äàäìàã. Êàáàáäàí
äÿôòÿð, ðÿíýëè ãÿëÿì àëàúàüûíû âÿä åòäè.
áèð-èêè òèêÿ àëäûì. Áèð óäóì ñó àëäûì.
Ìèð Úÿëàë.
14. Èñòåùñàë åòìÿê, ùàñèë åòìÿê, ùàçûðëà-
4. Ãàëäûðìàã, ýþòöðìÿê, ÷ûõàðìàã, à÷ìàã.
ìàã. Íåôòäÿí áåíçèí àëûðëàð. Äàø êþìöðäÿí
Ñåâäèéèì àëàéäû öçöíäÿí íèãàá; Áèð äÿ áà-
ìöõòÿëèô ìàääÿëÿð àëìàã îëóð. Òÿäãèãàòäàí
õûá î úàìàëû ýþðÿéäèì. Ì.Ï.Âàãèô.
ìàðàãëû íÿòèúÿëÿð àëìàã.
5. ßõç åòìÿê, ýþòöðìÿê, èñòèôàäÿ åòìÿê.
15. Äàõèë åòìÿê, èøòèðàêà éîë âåðìÿê. Àðà-
Ìÿëóìàòû èëê ìÿõÿçëÿðäÿí àëìûøàì. Ìöÿëëèô
ëàðûíà àëìàã. Ñàùèáñèç óøàãëàðû óøàã åâèíÿ
ìþâçóíó õàëã ùÿéàòûíäàí àëìûøäûð.
àëäûëàð.
6. Ýþíäÿðèëÿí, âåðèëÿí, òÿêëèô åäèëÿí, ýþç-
16. Ìöÿééÿí áèð øÿêëÿ äöøìÿê, ìàùèééÿò
ëÿíèëÿí, èñòÿíèëÿí áèð øåéè ãÿáóë åòìÿê, ýþ-
êÿñá åòìÿê. Ìöáàùèñÿ ÷îõ êÿñêèí áèð øÿêèë
òöðìÿê, ÿëäÿ åòìÿê. Ìÿêòóáó àëìàã. Ìààø
àëäû. Éàüûø àäè áèð ùàë àëìûøäûð. Îíëàðûí
àëìàã. Éåíè åâäÿ ìÿíçèë àëìàã. Òèááè éàð-
ñþùáÿòè áàøãà áèð ðÿíý àëäû. – Èíäè ñèéàñÿò
äûì àëìàã. Öçÿðèíÿ âÿçèôÿ àëìàã. – [Ãöäðÿò:]
äöíéàñû òóôàíëû áèð äÿðéà ùàëûíû àëìàãäàäûð.
Ýÿìè âåðìèðëÿð? Àëìàã ëàçûìäûð. Àëìàüû
Ì.Èáðàùèìîâ.
áàúàðìàã ëàçûìäûð. Ì.Ùöñåéí.
17. Êÿñìÿê, ýþäÿëòìÿê, ãûñàëòìàã, êè÷èëò-
7. Ðöòáÿ, àä, äÿðÿúÿ, âÿçèôÿ ñàùèáè îëìàã,
ìÿê. Àüàú óçóíäóð, áèð àç áîéóíäàí àëìàã
ãàçàíìàã. Ïðîôåññîð àäû àëìàã. Åëìëÿð
ëàçûìäûð. Ïàëòîíóí ÿòÿéèíäÿí áèð àç àëñàí,
íàìèçÿäè åëìè äÿðÿúÿñè àëìàã.
ïèñ îëìàç. Ñà÷ëàðûí éàí-éþðÿñèíè àëìàã.
8. Þçö èëÿ áÿðàáÿð ýÿòèðìÿê, þçö èëÿ
18. Àíëàìàã, äöøöíìÿê, äÿðê åòìÿê. Ìÿí
àïàðìàã, éàíûíúà ýÿòèðìÿê. [Ðÿøèä:] ×îõ
îíóí äàíûøûüûíäàí áèð øåé àëà áèëìÿäèì.
òÿâÿããå åäèðÿì êè, Íèíà õàíûìû äà àëûá áèçÿ
Çåùíèì áóíó àëìûð.
òÿøðèô ýÿòèðÿñèíèç. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ùÿð ýöí
19. ×ûõàðòìàã, ýþòöðìÿê. Äîããóç éàøû
øàìäàí ñîíðà àòàì ìÿíè éàíûíà àëûá,
îëàíäà àíàñû îíó [Àçàäû] îõóäà áèëìÿéèá,
÷ÿðÿêÿäÿí ìÿíÿ äÿðñ äåìÿéÿ áàøëàäû.
ìÿêòÿáäÿí àëäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
105
ÀËÌÀËÛÃ
ÀËÎÂÝÞÇËÖ
20. Ìÿøüóë åòìÿê, ìàðàãëàíäûðìàã, äèã-
ÀËÌÀÉÀÍÀÃ ñèô. 1. Éàíàãëàðû ãûðìûçû;
ãÿòèíè úÿëá åòìÿê, ùÿéÿúàíëàíäûðìàã. [Òàüû-
àëéàíàã. Àëìàéàíàã ãûç.
íûí] áàúûñûíû õàí .. àïàðàíäàí ñîíðà, åâäÿ
2. Àëìàúûã ñöìöêëÿðè ÷ûõûã. Àëìàéàíàã
ãàëìûø áàëàúà ãàðäàøûíûí ãåéäè îíó àëûáäûð.
ìîíãîëëàð; Éåë ãàíàäëû àòëàðëà àøäûëàð; Òèáåò
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ãÿðèáÿ áèð õàòèðÿ ìÿíè àëäû.
÷þëöíö. Ð.Ðçà.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀËÌÀÇ èñ. 1. Ñîí äÿðÿúÿ áÿðê, ðÿíýñèç,
21. ìÿú. äàí. Òÿñèð åòìÿê, ÿñÿð åòìÿê. Áó
øÿôôàô ãèéìÿòëè äàø (õöñóñè øÿêèëäÿ òàðàø-
ñþç ìÿíè àëäû.
ëàíìûø àëìàç áðèëéàíò àäëàíûð). Àëìàç êèìè
22. ×àëûøàðàã ÿëäÿ åòìÿê, ðàáèòÿ éàðàò-
øÿôôàô. – [Ùàúû Ìóðàä:] Ïÿù, ïÿù, ïÿù, ..
ìàã. Íÿ ãÿäÿð çÿíý åòäèìñÿ, èñòÿäèéèì
àëìàçëàðûí øÿôÿãè ýþçëÿðèìè ãàìàøäûðûð.
íþìðÿíè àëà áèëìÿäèì. – Áèðäÿí [Äÿìèðîâ]
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. ..Èíúÿ àëìàçëàðëà ñöñëÿíìèø
àðà âåðäè, çÿíý åäèá Ãèéàñÿääèíîâó àëäû.
áèð úèá ñààòûíû ýþòöðöá ÷ûõäûì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
2. Ùÿìèí äàøäàí áèð ãûðûã êå÷èðèëìèø øöøÿ-
23. Ìÿùðóì åòìÿê. Àøûã àëà ýþçëÿðèí;
êÿñÿí àëÿò. Øöøÿñàëàíûí àëìàçû êöòëÿøìèøäèð.
Úàíûì àëà ýþçëÿðèí; Ãîðõóðàì äöøÿì þëÿì;
3. Ñèô. ìÿíàñûíäà. Ùÿìèí äàøäàí ùàçûð-
Éàäà ãàëà ýþçëÿðèí. (Áàéàòû). Àëûáñàí ÿëèì-
ëàíìûø âÿ éà áó äàøëà áÿçÿíìèø. Öçöéöí
äÿí äèí-èìàíûìû; Ìöøòàã åëÿéèáñÿí àé öçÿ-
àëìàç ãàøû.
öçÿ. Àøûã ßëÿñýÿð.
4. Õöñóñè òÿøáèùëÿðäÿ – øÿôôàôëûã, ñàôëûã,
24. Ñÿðô åòìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê, àïàðìàã.
ïàðëàãëûã ìÿíàñûíäà. Ýöíÿø çèéàñûíäà ãûëàð-
Áó èø èêè ýöí âàõòûìû àëäû.
êÿí íÿçÿð; Àëìàç êèìè ïàðûëäàéûð ãÿòðÿëÿð.
25. ìÿú. äàí. Ðöøâÿòõîð îëìàã, ðöøâÿò
À.Ñÿùùÿò. Ùÿð ñþçö áèð óëäóç, áèð øÿôôàô
ãÿáóë åòìÿê. [Ñÿôÿð áÿé:] Äåéèðëÿð êè, áèçèì
àëìàç; Ìÿíàëàð äöíéàñû ãàðàíëûã äåéèë.
ùàêèì àëìàéûð. (Áàðìàüû èëÿ ðöøâÿòÿ èøàðÿ
Ñ.Âóðüóí. Àëìàç êèìè øåù äöøöð áàü÷àëàðà,
åëÿéèð). Á.Òàëûáëû.
áàüëàðà. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
26. Áèð ñûðà èñèìëÿðäÿí ñîíðà ýÿòèðèëÿðÿê,
ÀËÌÀÇÛ ñèô. Àëìàç êèìè øÿôôàô; äóðó,
ìöðÿêêÿá ôåèë âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿëäè-
òÿìèç. ßäàëÿò ýþçëÿðèíäÿí àëìàçû éàøëàð
ëèð; ìÿñ.: þíöíö àëìàã, ñþç àëìàã, èíòèãàì
òþêÿðÿê áàøûàøàüû äÿðÿéÿ ãà÷ûðäû. Ìèð Úÿëàë.
àëìàã, ãàí àëìàã, êþíëöíö àëìàã âÿ ñ.
ÀËÍÛÀ×Ûà ñèô. Âèúäàíû òÿìèç, óòàíûëàúàã
ÀËÌÀËÛÃ1 èñ. Àëìà áàüû, àëìà àüàúëàðû
èøè îëìàéàí, íàìóñëó. Èëê áàùàðûí ñåâèíúèëÿ
ÿêèëÿí éåð. Îíëàð ýÿëèá àëìàëûüà ÷àòäûëàð.
õóìàðëàíàí ýþçÿë ñÿùÿð; Ìèí çÿôÿðëÿ ãàð-
Ãûðìûçû ÿòèðëè àëìàëàðû ýþðäöêäÿ, Ãàðàúà
øûëàéûð àëíûà÷ûã îðäóìóçó. Ñ.Âóðüóí. [Êÿðèì
ãûçûí ýþçëÿðè ïàðëàäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
áÿé:] [Íÿðèìàí], î ýöí îëñóí êè, ñàü-ñàëàìàò,
ÀËÌÀËÛÃ2 èñ. Àòëàðûí ýþçëÿðèíèí öñò òÿðÿ-
àëíûà÷ûã (ç.) ãàéûò ýÿë, áàáàí ñÿíÿ ÷îõ áîðú-
ôèíäÿêè ÷óõóð éåð, ÷þêÿêëèê.
ëóäóð. Ìèð Úÿëàë.
ÀËÌÀÍ èñ. Àëìàíèéàíûí ÿñàñ ÿùàëèñèíè
ÀËÎÂ èñ. Éàíàí áèð øåéäÿí ÷ûõàí îä.
òÿøêèë åäÿí õàëã âÿ áó õàëãà ìÿíñóá àäàì.
Òîíãàëûí àëîâó óçàãäàí ýþðöíöð. Éàíüûíûí
Àëìàí ÿäÿáèééàòûíûí ãÿäèì àáèäÿëÿðè. Êëàññèê
àëîâó ùÿð òÿðÿôè èøûãëàíäûðûð. – Ãûüûëúûìäàí
àëìàí ôÿëñÿôÿñè.
àëîâ òþðÿð. (Ìÿñÿë). Ùÿð òÿðÿôäÿí îä éàüûðäû,
ÀËÌÀÍÁÕ [ÿð. “ÿëìÿíàù” ñþçöíäÿí]
àëîâ âÿ òöñòö ÷ûõûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Àëîâäàí
Ìöõòÿëèô éàçû÷ûëàðûí ÿñÿðëÿðèíäÿí èáàðÿò
ñÿìàéÿ ÷ÿêèëèð ùàñàð; Ùÿð àääûì áàøûíäà
ãåéðè-äþâðè ìÿúìóÿ. ßäÿáèééàò àëìàíàõû.
áèð òÿùëöêÿ âàð. Ì.Ðàùèì. // Ìÿú. ìÿíàäà.
– ..“Èíúÿñÿíÿò” àëìàíàõûíûí ö÷öíúö íþì-
Ìöùàðèáÿ àëîâó. Ìÿùÿááÿò àëîâó. – [Ìèðçÿ:]
ðÿñè ÷àïà ùàçûðëàíìûøäûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
Õåéð, áÿé, úèéÿð éàíàíäà íÿôÿñ ÿâÿçèíÿ àëîâ
ÀËÌÀÍÚÀ çÿðô âÿ ñèô. Àëìàí äèëèíäÿ.
÷ûõàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àëîâëàð äàüûäàí õîø
Àëìàíúà äàíûøìàã. Àëìàíúà äÿðñëèê.
íÿôÿñèíäÿí; Ùÿð ÿñýÿð ãÿëáèíÿ ìèí ãöââÿò
ÀËÌÀÍÏßÐßÑÒ èñ. Àëìàíëàðà, àëìàí
àõäû. Ñ.Âóðüóí. Ùàìûíûí öçöíäÿ íèôðÿò àëîâó
àäÿò âÿ ìÿäÿíèééÿòèíÿ ïÿðÿñòèø åäÿí àäàì.
éàíûðäû. Ì.Ùöñåéí.
ÀËÌÀÍÏßÐßÑÒËÈÊ èñ. Àëìàíëàðà, àëìàí
ÀËÎÂÝÞÇËÖ ñèô. Ýþçëÿðèíäÿí àëîâ ñà÷àí,
ìÿäÿíèééÿò âÿ àäÿòëÿðèíÿ ïÿðÿñòèø åòìÿ.
ãûçüûí, åùòèðàñëû. // Ìÿú. ìÿíàäà. Ìÿí ýó-
106
ÀËÎÂËÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ
ÀËÒ
ðóëòó ãîïàðìàüû èëê þíúÿ; Àëîâýþçëö øèì-
ãûëûíú âÿ ãàí áàùàñûíà ãàçàíàðàã àëäûãëàðû
øÿêëÿðäÿí þéðÿíäèì. Ì.Ìöøôèã.
òèòóë. Àëï ÿðÿ ãîðõó âåðìÿê åéèá îëóð. “Äÿäÿ
ÀËÎÂËÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. 1. Éàíäû-
Ãîðãóä”.
ðûëìàã, àëûøäûðûëìàã, àëîâ ÷ûõàðûëìàã.
´
ÀËÏÈÍÈÑÒ [õöñ. èñ.-äÿí] Àëïèíèçì èëÿ ìÿø-
2. ìÿú. Ãûçûøäûðûëìàã, øèääÿòëÿíäèðèëìÿê,
üóë îëàí àäàì, äàü òóðèñòè. Èëê àëïèíèñò êëóáëàðû.
ýöúëÿíäèðèëìÿê.
´
ÀËÏÈÍÈÇÌ [Àëï äàüëàðû àäûíäàí] Äàü
ÀËÎÂËÀÍÄÛÐÌÀ “Àëîâëàíäûðìàã”äàí
òóðèçìè; óúà äàüëàðûí òÿïÿñèíÿ, áóçëàãëàðà
ô.èñ.
÷ûõìàãäàí èáàðÿò èäìàí íþâö. Àëïèíèçì òÿä-
ÀËÎÂËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Éàíäûðìàã, àëûø-
áèðëÿðèíèí òÿøêèëè. Áåéíÿëõàëã Àëïèíèçì Àññî-
äûðìàã, òóòóøäóðìàã, àëîâ ÷ûõàðòìàã. Òîí-
ñèàñèéàñû Èòòèôàãû. Àëïèíèçìäÿ õöñóñè ëÿâàçè-
ãàëû àëîâëàíäûðìàã. Êöëÿê éàíüûíû äàùà äà
ìàòäàí èñòèôàäÿ îëóíóð.
àëîâëàíäûðäû.
ÀËÒ èñ. 1. Áèð øåéèí àøàüû ùèññÿñè, öñòöíöí
2. ìÿú. Äàùà äà øèääÿòëÿíäèðìÿê, ãûçûøäûð-
ÿêñ òÿðÿôè, ñÿòù öçÿðèíÿ ãîéóëàí òÿðÿôè.
ìàã, ýöúëÿíäèðìÿê. Äöøìÿíèí âÿùøèëèéè îíà
Ãÿíääàíûí àëòû. Äèá÷ÿéèí àëòû. Ãóòóíóí àëòû.
ãàðøû îëàí êèí âÿ íèôðÿòè äàùà äà àëîâëàíäûðäû.
×ÿëëÿéèí àëòû ãîïäó. // Þðòöëö áèð øåéèí öñò
// Áÿðê ùèðñëÿíäèðìÿê, ãÿçÿáëÿíäèðìÿê.
òÿðÿôèíèí ÿêñè, àøàüûñûíäàêû éåð. Äàìûí àëòû.
ÀËÎÂËÀÍÌÀ “Àëîâëàíìàã”äàí ô.èñ.
Òàëâàðûí àëòû. Àüàúûí àëòûíäà êþëýÿëÿíìÿê. –
ÀËÎÂËÀÍÌÀÃ ô. 1. Áÿðê éàíìàã, àëûø-
×àðäàã àëòûíäà ñàüûëàí ùåéâàíëàðûí êÿñèê-
ìàã, òóòóøìàã, àëûøûá-éàíìàã. Èëäûðûì âóð-
êÿñèê ìÿëÿìÿëÿðè .. åøèäèëèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ìóø òàéà äÿðùàë àëîâëàíäû.
// Áèð ñÿòùèí öçÿðèíäÿ øåé äóðàí ùèññÿñè.
2. ìÿú. Ãûçàðìàã, èøûãëàíìàã, ïàðëàìàã.
Ñÿêèíÿ êÿðïèúèí àëòûíà áàõäû, à÷àð îðàäà éîõ
Äàí éåðè àëîâëàíäû. – Éåíÿ îä òóòäó, äàí
èäè. Ìèð Úÿëàë. Àëòûí ýþðìÿäèéèí ãàáäàí ñó
éåðè éàíäû; Øþëÿëÿíäè, öôöã àëîâëàíäû.
è÷ìÿ. Ìÿñÿë.
À.Ñÿùùÿò. Áÿçè íàõûøëàð ñàíêè àëîâëàíûá éàíûð
2. Åâèí àëò ìÿðòÿáÿñè. Åâèí öñò ìÿðòÿáÿñè
âÿ ïàðëàã òàéëàðûí çîëàãëàðû èëÿ ïÿíúÿðÿéÿ
éàòàãõàíà, àëòû èñÿ ìàüàçàäûð. Èäàðÿìèçèí
äîüðó ó÷óøóðäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
àëòû àíáàðäûð. Ìÿêòÿáèí àëòû åìàëàòõàíàäûð.
3. ìÿú. Øèääÿòëÿíìÿê, ãûçûøìàã, ýöúëÿí-
// Ñèô. ìÿíàñûíäà. Àëòäà, àëò òÿðÿôäÿ îëàí. Àëò
ìÿê. Ìöùàðèáÿ àëîâëàíäû. – ßç äöøìÿíè,
ìÿðòÿáÿ. Øêàôûí àëò ýþçö. – Àëò îòàüûí áþéöê
ãûð äöøìÿíè çàìàíäûð; Ýþçëÿðèíäÿ àëîâëàí-
ãàïûñû úûðûëòû èëÿ à÷ûëäû. Ìèð Úÿëàë. Àëò äàøû
ñûí ãÿçÿá, êèí. Ñ.Ðöñòÿì.
àüûð îëàð. (Àòà. ñþçö).
ÀËÎÂËÀÒÌÀÃ á à õ
àëîâëàíäûðìàã
3. Áèð øåéèí ñÿòùèíäÿí àøàüû òÿðÿô. Àëòûìûç
1-úè ìÿíàäà.
äÿðÿ èäè, öñòöìöç ãàðëû òÿïÿëÿð. Ñóéóí àëòûíà
ÀËÎÂËÓ ñèô. 1. Øèääÿòëÿ éàíàí, ïàðëàéàí,
äöøìÿê. Äàüûí àëò òÿðÿôèíäÿêè åâëÿðè ñåë
àëîâ ÷ûõàí.
áàñìûøäû.
2. ìÿú. òÿíò. Ùÿðàðÿòëè, àòÿøèí, åùòèðàñëû,
4. Áèð àäàìûí, ùåéâàíûí äóðäóüó, éàòäûüû,
úîøãóí. Àëîâëó ñàëàìëàð. Àëîâëó íèòã. Àëîâëó
îòóðäóüó éåð. Àëòûíà äþøÿê ñàëìàã. – Ùÿð
ñþçëÿð. Àëîâëó áàõûøëàð. // Ùèääÿòäÿí ãûï-
ñÿùÿð ìàëëàðûí àëòûíû òÿìèçëÿéèá, ñó âÿ éåì-
ãûðìûçû îëìóø. Áó ùàëäà [Òîüðóëóí] àëîâëó
ëÿðèíè âåðäèêäÿí ñîíðà, ìÿí ùÿéÿòèìèçäÿêè
ýþçëÿðè Ðÿøèä êèøèíèí ãàí ÷àíàüûíà äþíìöø
ïåéèíëèêäÿ úÿëÿ ãóðàðäûì. Ì.Èáðàùèìîâ.
ýþçëÿðèíÿ ñàòàøäû. Ù.Íÿçÿðëè. // ìÿú. Éàí-
5. Áèëàâàñèòÿ éàõûíëûã ìÿíàñûíäà èøëÿíèð.
äûðûúû, éàõûúû. Äàü áàøûíäà îâ áóäóð; ×àõ-
Âîëãîãðàä àëòûíäà èøüàë÷û àëìàí îðäóëàðûíà
ìàã áóäóð, ãîâ áóäóð; Ñåâýè îä äåéèë éàíà;
çÿðáÿëÿð âóðàí ãÿùðÿìàí. – Àðòûã .. êÿíä
Îääàí äà àëîâëóäóð. (Áàéàòû).
àëòûíäàí ìàðàë ñöðöëÿðè êå÷èá äàüëàðà ãàëõ-
ÀËÎÂËÓËÓÃ èñ. Åùòèðàñëûëûã, ãûçüûíëûã,
ìûð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
úîøãóíëóã, ùÿðàðÿòëèëèê.
6. Áèð øåéèí òÿñèð äàèðÿñèíè ýþñòÿðèð. ßñýÿð-
ÀËÎÂÑÀ×ÀÍ ñèô. Îäñà÷àí, îä ïöñêöðÿí,
ëÿðèìèç äöøìÿíèí ýöëëÿñè àëòûíäà èðÿëèëÿéèðäè.
àòÿøèí, àëîâëó; ùÿðàðÿòëè, ãûçüûí.
Òîï àòÿøè àëòûíà äöøìÿê. Éàüûø àëòûíäà éåðè-
ÀËÏ èñ. âÿ ñ. ãÿä. Ãÿäèì òöðê îðäóñóíäà
ìÿê. – Ýöíöí àëòûíäà äàéàíìàã ìöìêöí
õöñóñè çöìðÿ òÿøêèë åäÿí àäàìëàðûí éàëíûç
äåéèëäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
107
ÀËÒÀÜÛÇ
ÀËÒÛÚßÐÝßËÈ
7. (Éàëíûç éþíëöê, éåðëèê âÿ ÷ûõûøëûã ùàë-
ýþðöì, íåúÿ îëäó? – äåäè, – áàõ, áèðèíè
ëàðäà). Áèð øÿõñèí âÿ éà øåéèí äöøäöéö âÿ éà
àëòäàí-öñòäÿí äåñÿí, áàøûí úÿëëàä ÿëèíäÿäèð!
è÷ÿðèñèíäÿ îëäóüó âÿçèééÿòè, êåéôèééÿòè
×ÿìÿíçÿìèíëè.
áèëäèðèð. Ùèìàéÿñè àëòûíà àëìàã. Òÿñèð àëòûíà
ÀËÒÄÀÍ-ÉÓÕÀÐÛ çÿðô Àøàüûäàí-éóõàðû.
äöøìÿê. Ìöäàôèÿ àëòûíäà îëìàã. Ðÿùáÿðëèê
Àãèë àëòäàí-éóõàðû Ùÿáèáèí öçöíÿ áàõäû.
àëòûíäà èøëÿìÿê. Òÿùëöêÿ àëòûíäà îëìàã.
ß.Âÿëèéåâ.
Ùÿêèìèí íÿçàðÿòè àëòûíäà ìöàëèúÿ. – Ìÿí ..
ÀËÒÅÐÁÑÈÉÀ [ëàò.] ìóñ. Ìóñèãè êþ-
ùÿéàòû óíóäóá îíóí òÿñèðëÿðè àëòûíäàí ÷ûõà
êöíäÿ ÿñàñ ñÿñèí éàðûì òîí, éàõóä áöòþâ òîí
áèëìèðäèì.. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
çèëëÿøäèðèëìÿñè (éöêñÿëäèëìÿñè) éà äà, ÿêñè-
8. Ñèô. ìÿíàñûíäà. Àëòäàí ýåéèëÿí. Àëò êþé-
íÿ, áÿìëÿøäèðèëìÿñè (àøàüû ñàëûíìàñû). Àëòå-
íÿê. Àëò òóìàí.
ðàñèéà èøàðÿëÿðè. – ..Àðòûðûëìûø ñåêóíäà,
◊ Àëò áàøûíäà – éàíûíäà. Àëò äàí – á à õ
òðèòîí îðòà òîíëàðûíûí àëòåðàñèéà åäèëìÿñè
äàí. Àëò-àëò(äà), öñò-öñò(äÿ) – îëäóüó
éîëó èëÿ ö÷ áöòþâ òîí àðäûúûëëûüûíûí ïîçóë-
êèìè; ñÿëèãÿñèç, ãàðûøûã áèð ùàëäà. Î, ìöäèð
ìàñû íÿòèúÿñèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
îëäóüó ñó èäàðÿñèíèí èøèíè àëò-àëòäà, öñò-
´
ÀËÒÅÐÍÀÒÈÂ èñ. [ôð.] 1. Áèð-áèðèíè èñòèñíà
öñòäÿ ãîéóá ýÿëäè Ðçàãóëó êÿíäèíÿ ýåäÿí
åäÿí èìêàíëàðäàí ùÿð áèðè.
éîëà. Àëòäà ãàëìàã – ìÿüëóá îëìàã,
2. Áèð-áèðèíè èñòèñíà åäÿí èìêàíëàðäàí
áàñûëìàã. Àëòäà ãàëàí íàìÿðääèð. (Àòà.
áèðèíè ñå÷ìÿ. Àëòåðíàòèâ þùäÿëèê.
ñþçö). Èíäè êè ãóéðóüóí áàñäûí èëàíûí; Úàíû
ÀËÒÛ ìèãä. ñ. Áåøäÿí ñîíðà ýÿëÿí ÿäÿä – 6.
÷ûõñûí ýÿðÿê àëòäà ãàëàíûí. Ã.Çàêèð. Àëòûíà
àëòû-àëòû çÿðô Ùÿð áèðèíÿ, éàõóä ùÿð äÿôÿ-
àëìàã – áàñìàã, ìÿüëóá åòìÿê, áàñûá
ñèíÿ àëòû. Äÿôòÿðëÿðè àëòû-àëòû àéûðìàã. ßñýÿð-
öñòöíÿ ÷ûõìàã. Òÿðëàí, Ìÿììÿäàüàíûí áèð
ëÿð àëòû-àëòû ñûðàéà äöçöëäöëÿð.
éàíûíäà áèáèñè îüëó ßééóáó áàñìàðëàéûá
ÀËÒÛÀ×Ûà 1. ñèô. Àëò òÿðÿôè à÷ûã îëàí.
úöúö êèìè àëòûíà àëûáäûð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
2. èñ. ìÿù. Òàëâàð.
Àëòûíäàí ÷ûõìàã – þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿê;
ÀËÒÛÀ×ÛËÀÍ èñ. äàí. ×àõìàüû èëÿ ëöëÿñè
þäÿìÿê, ÿâÿçèíè âåðìÿê. Îíëàð áèëìèðäèëÿð
àðàñûíäà àëòû ýöëëÿ òóòàí, ùÿðëÿíÿí òîïó îëàí
êè, áó ãûçûë ïóëóí àëòûíäàí íåúÿ ÷ûõñûíëàð.
òàïàí÷à.
“Ãà÷àã Íÿáè”. Àëòûíû ÷ÿêìÿê – ïåøìàí
ÀËÒÛÀÂÀÐËÛ ñèô. Ö÷ úöò àâàðû îëàí.
îëìàã, òóòäóüó èøèí ïèñ íÿòèúÿñèíè ýþðìÿê.
Àëòûàâàðëû ãàéûã.
Ñîéóã ùàâàäà ïàëòîñóç ýÿçäè, èíäè àëòûíû
ÀËÒÛÀÉËÛÃ ñèô. 1. Àëòû àé, éàðûì èë äàâàì
÷ÿêèð. – [Ýöëÿíäàì:] Ãûç óøàüûíûí áåéíè
åäÿí âÿ éà äàâàì åòìèø. Àëòûàéëûã ùåñàáàò.
îëìàç. ..Ñîíðà áèð èø îëàð, àëòûíû ÷ÿêÿ áèë-
Àëòûàéëûã áèð äþâð. Àëòûàéëûã ìþùëÿò. Ìÿñÿ-
ìÿçñÿí. Í.Âÿçèðîâ.
ëÿíèí àëòûàéëûã áèð òàðèõè âàð.
ÀËÒÀÜÛÇ èñ. çîîë. ×ÿêè áàëûãëàðûíûí ÷àé-
2. Éàøû àëòû àé îëàí, éàðûìèëëèê. Àëòûàéëûã
ëàðûí äèáèíäÿ éàøàéàí áèð íþâö.
óøàã. Àëòûàéëûã áóçîâ.
ÀËÒÄÀÍ çÿðô 1. Àøàüû òÿðÿôäÿí, àëò
3. Àëòûàéëûãäà äîüóëìóø (óøàã).
òÿðÿôäÿí. Àëòäàí òóòóá ãàëäûðìàã.
ÀËÒÛÁÀÐÌÀÃ ñèô. ßëèíäÿ âÿ éà àéà-
2. ìÿú. Ýèçëè, õÿëâÿòè. [Ýÿäÿ:] Ìÿí îíëà-
üûíäà àëòû áàðìàã îëàí.
ðûí àëòäàí ñþéäöéöíö ýþðìöøÿì. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀËÒÛÁÀØËÛ ñèô. Àëòû òÿïÿñè, óúó, áàøû
àëòäàí-àëòäàí çÿðô á à õ àëòäàí 2-úè
îëàí. Àëòûáàøëû äàü. Àëòûáàøëû àüàú.
ìÿíàäà. [Íàáàò] ÿëàëòû þçöíÿ ïàëòàð òèêäè-
ÀËÒÛÁÓÚÀÃ èñ. ùÿíä. Àëòû áóúàüû îëàí
ðèðäè âÿ àëòäàí-àëòäàí ýåéèíèá àñòà-àñòà ñàë-
úèñèì.
ëàíûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àèëÿíèí áàøãà öçâëÿðè
ÀËÒÛÁÓÚÀÃËÛ ñèô. Àëòû áóúàüû îëàí.
äÿ ñàêèò âÿ àëòäàí-àëòäàí ýàù Øÿìñèééÿéÿ,
Àëòûáóúàãëû úèñèì.
ýàù Ñÿëèìèéÿ áàõûð(äûëàð).. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀËÒÛÚßÙßÒ ñèô. Àëòûòÿðÿôëè, àëòû òÿðÿôè
[Ãàðà êèøè] àëòäàí-àëòäàí ãàðûñûíà áàõûðäû.
îëàí.
ß.ßáöëùÿñÿí.
ÀËÒÛÚßÐÝßËÈ ñèô. Àëòû úÿðýÿ (ñûðà) øÿê-
ÀËÒÄÀÍ-ÖÑÒÄßÍ çÿðô Éàëàí, äöçýöí
ëèíäÿ îëàí, àëòû ñûðà øÿêëèíäÿ äöçöëìöø, àëòû
îëìàéàðàã. [Õàí ãÿòè áèð ñÿñëÿ:] Äöçöíö äå
úÿðýÿäÿí èáàðÿò îëàí. Àëòûúÿðýÿëè ÿêèí.
108
ÀËÒÛÄÖÉÌß
ÀËÒ-ÖÑÒ
ÀËÒÛÄÖÉÌß ñèô. äàí. Þë÷öñö àëòû äöéìÿ
3. Àéàããàáûíûí àëòûíà âóðóëàí äÿðè, ðåçèí
îëàí. Àëòûäöéìÿ òàõòà. Àëòûäöéìÿ ìûõ.
âÿ ñ. ßââÿëëÿð àéàããàáûíûí àëòëûüû ÿë èëÿ
ÀËÒÛÝÖËËÖÊ èñ. ìÿù. Éåð àëòûíäà éóâà
âóðóëóðäó.
òèêÿí ýþé ðÿíýëè áèð ãóø.
ÀËÒÌÛØ ìèãä. ñ. Àëòû îíëóã; ÿëëè äîã-
ÀËÒÛÝÖÍËÖÊ 1. ñèô. Àëòû ýöí ñöðÿí âÿ
ãóçäàí ñîíðà ýÿëÿí ÿäÿä – 60. ßëëèñèíäÿ ÿëèô
éà ñöðìöø. Àëòûýöíëöê ìöääÿò. Àëòûýöíëöê
ãÿääèí áöêöëÿð; Àëòìûøûíäà þí äèøëÿðèí òþêö-
ñÿéàùÿò.
ëÿð.. “Êîðîüëó”. Àëòìûø èëëèê þìðöì îëäó
2. èñ. Àëòû ýöíäÿí èáàðÿò ìöääÿò. Àïðåëèí
ñÿíäÿ áÿðáàä, ßðäÿáèë. Ì.ß.Ñàáèð.
áèðèíúè àëòûýöíëöéö. Àëòûýöíëöéöí áèðèíúè ýöíö.
ÀËÒÌÛØÛÍÚÛ ñûðà ñ. Ñûðà èëÿ ÿëëè äîããó-
ÀËÒÛÃÀÒËÛ ñèô. 1. Àëòû ìÿðòÿáÿñè îëàí.
çóíúóäàí ñîíðà ýÿëÿí ÿäÿä. Àëòìûøûíúû èëëÿð.
Àëòûãàòëû åâ. Àëòûãàòëû øêàô.
Àëòìûøûíúû ñÿùèôÿ. Àëòìûøûíúû èëäþíöìö.
2. Àëòû ãàòû, àëòû ëàéû îëàí. Àëòûãàòëû êàðòîí.
ÀËÒÌÛØËÛÃ ñèô. Àëòìûø éàøëû, àëòìûø
Àëòûãàòëû ìÿäÿí éàòàüû. Àëòûãàòëû ôàíåð.
éàøûíäà. Éàìàãëû ÷àðøàáû àëòûíäàí àëòìûøëûã
ÀËÒÛËÛÃ 1. ñèô. Þë÷öñö (åíè, ùöíäöðëöéö,
áèð ãàäûí éàøûë äàìàðëàðû ÷ûõìûø ýÿìèê ÿëè
ãàëûíëûüû) àëòû äöéìÿ (âÿ ñ.) îëàí. Àëòûëûã
èëÿ áèð êàüûç ïàð÷àñûíû óçàäàðàã: – Îüóë, àë
òàõòà. Àëòûëûã ìèñìàð.
áó êàüûçû îõó, ýþð êèìÿ âåðèëÿúÿê? – äåäè.
2. èñ. Îéóí êàüûçëàðûíäà àëòû õàëû îëàí
À.Øàèã.
âÿðÿã, éàõóä àëòû íþìðÿëè øåé. Àëòûëûã êàðò.
ÁËÒÎ [èòàë.] ìóñ. 1. Õîð, éàõóä âîêàë
ÀËÒÛÌÀÍÀÒËÛÃ ñèô. Àëòû ìàíàòà äÿéÿí;
àíñàìáëëàðûíäà áÿì ãàäûí âÿ éà óøàã ñÿñ-
ãèéìÿòè àëòû ìàíàò îëàí. Àëòûìàíàòëûã ïàð÷à.
ëÿðè èëÿ èôà îëóíàí ïàðòèéà. // Áó ñÿñëÿ îõó-
Àëòûìàíàòëûã êþéíÿê.
éàí àäàì.
ÀËÒÛÌßÐÒßÁß(ËÈ) ñèô. Ùöíäöðëöéö àëòû
2. Ñêðèïêàéà îõøàð, ëàêèí îíäàí áèð ãÿäÿð
ìÿðòÿáÿ îëàí, àëòûãàòëû. Àëòûìÿðòÿáÿ(ëè) åâ.
áþéöê, 4 ñèìëè ìóñèãè àëÿòè. // Àë÷àãñÿñëè
– Íÿùàéÿò, òðåñò àëòûìÿðòÿáÿëè éàøàéûø åâèíèí
íÿôÿñëÿ ÷àëûíàí ìóñèãè àëÿòè.
öñòöíäÿ äóðìóøäó. Ì.Èáðàùèìîâ.
´
ÀËÒÐÓÈÇÌ [ôð.] Áàøãàñûíûí íàìèíÿ,
ÀËÒÛÍÚÛ ñûðà ñ. Ñûðà èëÿ áåøèíúèäÿí ñîíðà
òÿìÿííàñûç îëàðàã, þç ìÿíàôåéèíè ãóðáàí
ýÿëÿí ÿäÿä. Àëòûíúû ñèíèô. Àëòûíúû ñûðà. Ùÿô-
âåðìÿêäÿí èáàðÿò ÿõëàãè ïðèíñèï. Àëòðóèçì
òÿíèí àëòûíúû ýöíö (øÿíáÿ). – Íÿðèìàí èëê
ïðèíñèïèíèí ìÿíøÿéè Ãÿäèì Øÿðãèí ÿõëàã
úÿðýÿäÿí àëòûíúû àäàì èäè. Ãàáàãäà äàéàí-
ùàããûíäàêû òÿñÿââöðëÿðè èëÿ áàüëûäûð.
ìàüûíäàí ìÿìíóí èäè. Ìèð Úÿëàë.
ÀËÒÓÍ èñ. Ãûçûë. Ñÿíÿ ýöëøÿíäÿ íèñàð
ÀËÒÛÑÀÀÒËÛÃ ñèô. Àëòû ñààò ñöðìöø âÿ éà
åòìÿê ö÷öí, ùÿð íÿðýèñ; Ýþòöðöáäöð áàøà
ñöðÿí; àëòû ñààò âàõò òÿëÿá åäÿí. Àëòûñààòëûã èø
àëòóí äîëó áèð ñèì òÿáÿã. Ôöçóëè. [Àéäûí:]
ýöíö. Àëòûñààòëûã éîë.
Äöíéàäà ùàêèì áèð ãöââÿò âàðñà, î äà àëòóí,
ÀËÒÛÒÀÐËÀËÛ ñèô. ê.ò. Àëòû èëäÿí áèð äþâð
éåíÿ àëòóíäóð. Ú.Úàááàðëû. Ïàéûç ýöíÿøè ÿòðà-
åäÿí (ÿêèí äÿéèøìÿ). Àëòûòàðëàëû òÿñÿððöôàò.
ôûíäàêû êîëëàðûí ñåéðÿê éàðïàãëàðûíû àëòóí
Àëòûòàðëàëû ÿêèí.
òÿáÿãÿëÿðè êèìè ïàðëàòìàãäà èäè. Ù.Íÿçÿðëè.
ÀËÒÛÖÇËÖ ñèô. ùÿíä. Àëòû öçö îëàí ùÿí-
ÀËÒ-ÖÑÒ çÿðô Ãàðìàãàðûøûã, ïîçüóí,
äÿñè úèñèì.
íèçàìñûç, áÿðáàä áèð ùàëäà. Ýÿëäèì áöòöí
ÀËÒÛÉÀÍËÛ á à õ àëòûöçëö.
êàüûçëàðûìû àëò-öñò ýþðäöì. Àëòûíû öñòöíÿ
ÀËÒÛÉÀØÀÐ ñèô. Àëòû éàøûíäà îëàí. Àëòû-
÷åâèðìÿê – á à õ àëò-öñò åòìÿê (åëÿìÿê)
éàøàð óøàã.
1-úè ìÿíàäà. Ýåúÿ éàðûñû [ãîðîäîâîéëàð]
ÀËÒÛÉÀØËÛ ñèô. Éàøû àëòû îëàí. Àëòûéàøëû
Ôåéçóëëàíûí àðâàäûíû, óøàãëàðûíû öðÿêãîïìà
ßäàëÿò äÿ èø ýþðöð, êþìÿê åäèðäè. Ìèð Úÿëàë.
àçàðûíà ñàëûá, åâèí àëòûíû öñòöíÿ ÷åâèðäèðëÿð.
ÀËÒËÛÃ èñ. 1. Áèð øåéè ñàõëàìàã ö÷öí
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àëòûíû-öñòöíö þë÷ìÿê
îíóí àëòûíà ãîéóëàí øåé, äàéàã âÿ ñ. Äèá÷ÿê
– äîëàøìàã, ýÿçìÿê, ÷îõ ýÿçèá ýÿëìÿê.
àëòëûüû.
Çóðíà÷ûëàðäàí òóòìóø òðàêòîð ñöðÿíÿ ãÿäÿð
2. Áöíþâðÿ, ÿñàñ, äàéàã, áèð øåéèí àøàüû
ùàìû éîëóí àëòûíû-öñòöíö þë÷öðäö. Ì.Ùöñåéí.
ùèññÿñè, àëòû. Ùåéêÿëèí àëòëûüû. Àáèäÿíèí àëòëûüû
Àëò-öñò åòìÿê (åëÿìÿê) – 1) äàüûòìàã,
ìÿðìÿðäÿíäèð.
ãàðûøäûðìàã, áÿðáàä åòìÿê, äàðìàäàüûí
109
ÀËÓ
ÀÌÀÄß
åòìÿê. Æàíäàðìëàð .. îòàüû àëò-öñò åòìÿéÿ
ðÿìèçèí àëöìèí ãàíàäëàðû; Ùàâà äàëüàëà-
áàøëàäûëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Íÿ áóëäóëàð
ðûíû, ýÿðèá ñèíÿ ñÿðò éåëÿ. Ñ.Ðöñòÿì.
Èñêÿíäÿðëÿð, ×èíýèçëÿð; Úàùàíû òèòðÿäèá àëò-
´
ÀËÖÌÈÍÈÓÌ èñ. [ëàò.] êèì. ×ÿêèú àëòûíäà
öñò åòäèëÿð. Ù.Úàâèä; 2) ïó÷à ÷ûõàðìàã, ùå÷ÿ
àñàí äþéöëöá éàéûëà áèëÿí ýöìöø ðÿíýëè
÷ûõàðìàã, ïîçìàã. Òóáóíóí ñÿñèíäÿêè
éöíýöë ìåòàë. Àëöìèíèóì àíúàã áèðëÿøìÿëÿð
ìöëàéèìëèê Óìóäóí áàéàãêû øöáùÿëÿðèíè áèð
øÿêëèíäÿ òàïûëûð. Êèìéÿâè åëåìåíòëÿðäÿí èñÿ
àíäàúà àëò-öñò åëÿäè. È.Ìÿëèêçàäÿ. Àëò-öñò
àëöìèíèóì, âîëôðàì, íèêåë, êîáàëò, ãóðüóøóí
èëÿ – àðòûðàðàã, ÷åâèðÿðÿê, äÿéèøäèðÿðÿê,
âÿ ðàäèîàêòèâ ìåòàëëàðûí éåíè éàòàãëàðûíûí àõ-
áàøãà øÿêèëäÿ. [Àüúà õàíûì] úîðàá÷ûäàí
òàðûøû õöñóñè ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèð. Ì.Ãàøãàé.
åøèòäèêëÿðèíè áèð àç äà àëò-öñò èëÿ Ýÿëäèéåâÿ
ÀËÖÌÈÍÈÓÌËÓ ñèô. êèì. Òÿðêèáèíäÿ àëö-
äàíûøûð. Ìèð Úÿëàë. Àëò-öñò îëìàã – 1) àëòû-
ìèíèóì îëàí. Àëöìèíèóìëó ÿðèíòèëÿð.
öñòöíÿ ÷åâðèëìÿê, äàüûëìàã, ãàðûøìàã, áÿð-
ÀËÂÅÐ èñ. Àëüû-ñàòãû, òèúàðÿò. Õûðäà àëâåð.
áàä îëìàã, äàðìàäàüûí îëìàã; 2) ïó÷à
Àëâåðëÿ ìöáàðèçÿ. Àëâåð åòìÿê.
÷ûõìàã, ùå÷ÿ ÷ûõìàã, ïîçóëìàã. Áöòöí
ÀËÂÅÐ×È èñ. Àëûø-âåðèøëÿ, àëâåðëÿ, ìàë
àðçóëàðûì àëò-öñò îëäó. – Ùÿéàòäàí áåçìèø,
àëûá-ñàòìàãëà ìÿøüóë îëàí àäàì; àëâåð÷èëèéè
áöòöí öìèäëÿðè àëò-öñò îëìóø Ýöëéàçûí ùå÷
þçöíÿ ïåøÿ åòìèø àäàì; åùòèêàð÷û. Áóðàñû
áèð ÷ûõûø éîëó ãàëìàìûøäû. Ì.Ùöñåéí. Àéà-
[Òåùðàíäà áèð äþíýÿ] õûðäà àëâåð÷èëÿðèí âÿ
üûì éåêÿ áèð äàøà òîõóíäó, áöòöí ôèêèðëÿðèì
áàçàð àëâåð÷èëÿðèíèí äîëàíäûüû éåð èäè.
àëò-öñò îëäó. ß.Âÿëèéåâ.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀËÓ [ôàðñ.] á à õ àëû. Äåäè: “Ìåéëèí îëóð-
ÀËÂÅÐ×ÈËÈÊ èñ. Àëâåðëÿ ìÿøüóë îëìà,
ìó àëóéÿ; Òÿìè ìåéõîø ãûçûë ýàâàëóéÿ?”
àëâåð èøè. Ãóëóäà àëâåð÷èëèê äàìàðû âàðäû.
Ì.ß.Ñàáèð.
À.Øàèã.
ÀËÓÄß [ôàðñ.] Òóòóëìóø, ìöáòÿëà; âó-
ÀËÉÀÍÀÃ(ËÛ) ñèô. Éàíàãëàðû ãûðìûçû.
ðóëìóø, ìÿôòóí. Áèç îë àëóäåéè-äÿðäèê êè,
Àëéàíàã óøàã. – Àëàýþçëö, àëéàíàãëû ãûç óòà-
úàìè-ìåé äÿâàìûçäûð. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àëóäÿ
íàðàã ãóìðàë ñà÷ëàðûíû öçöíÿ þðòöá, öðêìöø
îëìàã – 1) òóòóëìàã, ìöáòÿëà îëìàã, ãàïûë-
ìàðàë êèìè åâÿ ãàéûäûð. Ù.Ñàðàáñêè.
ìàã, áàøû ãûçûøìàã. Îüëàí îéóíà áèð ìÿðòÿ-
ÀË-ÉÀØÛË èñ. êþùí. Àë-éàøûë ðÿíýëè èïÿê
áÿäÿ àëóäÿ îëìóøäó êè, ýåúÿ âàãèÿäÿ äÿ îéóí-
ïàð÷à. ßçèçèéÿì áèçÿ ýÿë; Àë-éàøûë ýåé, áèçÿ
äàí ñàéàãëàðäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ôèðèäóí]
ýÿë. (Áàéàòû). [Ùåéäÿð áÿé:] Àììà áóðà-
äöøöíúÿëÿðèíÿ î ãÿäÿð àëóäÿ îëìóøäó êè, ýö-
íûí õàëãû áåëÿ ôèðÿíý ÷èòèíÿ ùÿðèñäèð êè, îíó
íîðòà éåðèíäÿ äóðìóø âÿ ùÿð øåéè éàíäûðàí
ýþðÿíäÿ àë-éàøûëûí öçöíÿ áàõìûðëàð.
ýöíÿøèí èñòèñèíè áåëÿ ùèññ åòìèðäè. Ì.Èáðàùè-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ìîâ; 2) âóðóëìàã, ìÿôòóí îëìàã. Àëóäåéè-
ÀÌ èñ. [ÿð. “ÿâàì” ñþç. òÿêè] Àäè õàëã
ãÿääö ðöõö ÷åøìèí îëà àøèã; Ñÿðâö ñÿìÿíÿ,
êöòëÿñè, àäè úàìààò, àäè àäàìëàð (õàñ çèääè).
íÿðýèñè-øÿùëàéà áàõàðìû? Ã.Çàêèð. Íÿðèìàí
Áÿçì ÿùëèíÿ íþâáÿò èëÿ âåð úàì; Ùÿì õàñ
óçàãäàí-óçàüà áó ãûçà åëÿ àëóäÿ îëäó êè,
ðèàéÿò åéëÿ, ùÿì àì! Ôöçóëè. Áÿñäèð äàùà
ïÿíúÿðÿ ýöíëÿð èëÿ þðòöëìÿäè. Ìèð Úÿëàë.
òÿíãèä åëÿäèí õàñ èëÿ àìû; ×îõ éàçìà, äà-
ÀËÓÄßËÈÊ èñ. 1. Áèð øåéÿ àëóäÿ îëìóø
íûøìà, äàùà òóë åòìÿ êÿëàìû. Ú.Úàááàðëû.
àäàìûí ùàëû; ìöáòÿëàëûã.
ÀÌÀÚ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Íèøàíÿ, ùÿäÿô,
2. Áþéöê ùÿâÿñ, øþâã. Ôèðèäóí ÿäÿáè ÿñÿð-
íèøàíýàù. Êèì, Èáíè-Ñÿëàìè åòäè ýÿðäóí;
ëÿðè àòÿøèí áèð àëóäÿëèêëÿ (ç.) òÿùëèë åäÿðäè.
Àìàúè-õÿäÿíýè-àùè-Ìÿúíóí. Ôöçóëè. Àìàúè-
Ì.Èáðàùèìîâ. Ìÿäÿä .. áþéöê áèð ñÿéëÿ âÿ
ñèíÿìè íþâýè-ìóæýàíûí; Ãîéóá íèøàíÿéÿ
àëóäÿëèêëÿ ìÿêòóáóí àõûðûíúû úöìëÿëÿðèíè
ýþçëÿð, íÿ ýþçëÿð! Íÿáàòè. Ìÿí äåìÿäèììè
éàçûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ñÿíÿ, áàøäà îòóð òàú òÿê; Äóðìà ìöãàáèë
´
ÀËÓÍÈÒ [ôð.] ìèíåð. Çÿé äàøû. Äàøêÿñÿí
áÿëà òèðèíÿ àìàú òÿê. Ì.ß.Ñàáèð.
éàõûíëûüûíäà îëàí Çÿéëèê àëóíèò éàòàüûíûí ÷îõ
ÀÌÀÄß çÿðô [ôàðñ.] Ùàçûð, ùàçûðëàíìûø,
áþéöê ÿùÿìèééÿòè âàðäûð. Ì.Ãàøãàé.
ìöíòÿçèð. Êå÷ÿí øÿá áèð ìÿêàíäà áèð íèýàðè-
ÀËÖÌÈÍ [ëàò.] Àëöìèíèóìäàí ãàéðûëìûø.
ñàäÿ ýþðäöì ìÿí; Õÿäÿíýè-ãÿìçÿñèí úàí
Àëöìèí ãàçàí. Àëöìèí ãàøûã. – Éàðûð òÿééà-
àëìàüà àìàäÿ ýþðäöì ìÿí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
110
ÀÌÀÄßËÈÊ
ÀÌÀÍÛ
Îâ÷ó Ïèðèì îüëó Úàìàë õàíûí ÷ûõìàéà-
5. Òàãÿò, ãöââÿò, ýöú. Äàä åäèá ñóçÿíè
úàüûíû ýþðöá, åâè òàìàìèëÿ îäà òóòìóøäó âÿ
÷ÿêäèì ÿëèíäÿí; Ãîéìàäû úàíûìäà àìàí
ÿëèíäÿ òöôÿíý àìàäÿ äàéàíìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àéðûëûã. (Ãîøìà). Àìàíû êÿñèëìÿê
Àìàäÿ îëìàã – ùàçûð îëìàã. Âåðäèí
(ãûðûëìàã) – öçöëìÿê, ÿëäÿí äöøìÿê, éîðóë-
êå÷ÿí èë áîðúóíà éîðüàíûíû, íåéëèì; Îë èíäè
ìàã, òàãÿòäÿí äöøìÿê. Àìàíûíû êÿñìÿê
ïàëàç ñàòìàüà àìàäÿ, ÿêèí÷è! Ì.ß.Ñàáèð.
– éîðìàã, öçìÿê, ÿëäÿí ñàëìàã, òàãÿòäÿí
[Ñÿëèìè:] Ìÿíèì ôèêðèì éàâàø-éàâàø êè÷èê
ñàëìàã. Ñîéóã ÿñýÿðèí àìàíûíû êÿñäè.
áèð äÿñòÿ ùàçûðëàìàãäûð. Àìàäÿ îëìàã ëàçûì-
6. íèäà. Úàí àüðûñû, ùÿéÿúàí, ôÿðéàä,
äûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
èçòèðàá, ãîðõó âÿ ñ. ùèññëÿðè èôàäÿ åäèð. Àìàí,
ÀÌÀÄßËÈÊ èñ. Ùàçûðëûã, ùàçûð âÿçèééÿò,
áàøûì àüðûéûð. Àìàí, ñàíúûäàí þëäöì! Àìàí,
ìöíòÿçèðëèê. Ö÷-äþðä ýöíöí ìöääÿòèíäÿ
ãû÷ûì ñûíäû! – Ýþçëÿ çöëôöí áàä âóðàð; Áàä
ùàìû ìöíòÿõèá îëóíàí êÿñëÿð ýþðöíäö âÿ
ÿëèíäÿí äàä âóðàð; Äÿðääÿí àìàí äåéÿíèí;
ùàìûñû øóðèøÿ ìåéèë âÿ àìàäÿëèê ýþñòÿðèðäè-
Áîéíóíó úÿëëàä âóðàð. (Áàéàòû). Àé ñåâäè-
ëÿð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
éèì, ñÿíäÿí ãåéðè êèìèì âàð; Ýÿë öñòöìÿ,
ÀÌÀË èñ. [ÿð. “ÿìÿë” ñþç. úÿìè] òÿíò. Ãàéÿ,
àìàí, þëäöì, äàä, þëäöì! Ì.Â.Âèäàäè. Íÿëÿð
ìÿãñÿä, àðçó, öìèä, äèëÿê. Ìÿí ýåäÿðñÿì, âàð
ýþðäöí, àìàí, Âàãèô! Íÿ ãàíñûçìûø çàìàí,
îëñóí àìàëûì! Éàøàñûí øÿùðèéàðè-ùöððèééÿò!
Âàãèô! Ñ.Âóðüóí. // Ùåéðÿò, òÿÿúúöá áèëäèðèð.
Ì.ß.Ñàáèð. Àíä è÷ÿê êè, þëöì áèçè Àçÿðáàé-
Àìàí, áó ñÿíñÿí! Àìàí, áó íÿäèð?
úàíûí ñÿàäÿòè éîëóíäàí, áþéöê àìàëûìûç
7. íèäà. Ðèúà, õàùèø, éàëâàðûø áèëäèðèð (áÿçÿí
éîëóíäàí äþíäÿðÿ áèëìÿç! Ì.Èáðàùèìîâ.
“àìàíäû”, “àìàíäûð” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð).
ÀÌÀËÃÁÌÀ [ôð. ÿñëè ÿðÿáúÿäÿí] êèì.
Ýåúÿ-ýöíäöç ôèêðèì-çèêðèì, ÿçáÿðèì; Öçöë-
Áÿçè ìåòàëëàðûí úèâÿ èëÿ ÿìÿëÿ ýÿòèðäèéè
äö òàãÿòèì, àìàí, áÿðè áàõ! Ì.Ï.Âàãèô. Åé
ÿðèíòè, õÿëèòÿ. Àìàëãàìà ìàéå éàðûììàéå
éûüûëàí úàíëàð, ñèç îëóí òàíðû; Àìàíäû, ãîé-
âÿ éà áÿðê ùàëäà îëà áèëÿð.
ìàéûí éàð îéàíìàñûí. Ã.Çàêèð. Ìÿíè éàí-
ÀÌÀÍ èñ. [ÿð.] 1. ßìèí-àìàíëûã, ÿìíèé-
äûðìà, àìàíäûð; Öðÿéèì äîïäîëó ãàíäûð.
éÿò, òÿùëöêÿñèçëèê, ãîðõóñóçëóã, äèíúëèê.
Ì.ß.Ñàáèð. // Éåíÿ ùÿìèí ìÿíàäà áÿçÿí
2. Ìþùëÿò, ìàúàë, èìêàí. Àìàí âåð-
“ýöíöäöð” ñþçö èëÿ áÿðàáÿð èøëÿíèð. Àìàí
ìÿê – ìàúàë âåðìÿê, èìêàí âåðìÿê, âàõò
ýöíöäöð, îíó òÿê ãîéìà. Àìàí ýöíöäöð,
âåðìÿê, ðàùàò áóðàõìàã. [Ìîëëà Èáðàùèì
òÿê ýåòìÿ. Àìàí ýöíöäöð, þçöíö ýþçëÿ.
Õÿëèë:] Ýöìöø õàùèø åäÿíëÿð áèð ìÿðòÿáÿäÿ
8. íèäà. Íàðàçûëûã, øèêàéÿò, íèôðÿò áèëäèðèð
÷îõäóð êè, ùÿòòà ìÿíÿ àìàí âåðìèðëÿð êè,
(÷îõ âàõò “ÿëèíäÿí” ñþçö èëÿ áèðëèêäÿ).
èêñèðèí ìöääÿòè-òÿêìèëèíè èòìàìÿ éåòèðÿì.
Àìàí éàìàí éîëäàø ÿëèíäÿí! – Âàãèô äåéèð:
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ãàçûíûí ãûñûëà-ãûñûëà ýÿë-
ñÿíèí ÿëèíäÿí àìàí; Ìÿí áè÷àðÿ íÿ ùàâàëû
ìÿéèíÿ àüà àðòûã åòèíà åòìÿéèá, áèð àç äà
ñåâìèøÿì. Ì.Ï.Âàãèô.
èðÿëè ýÿëìÿéÿ àìàí âåðèð âÿ ñîíðà äþíöá áèð
◊ Àìàí åâè – äàëäàëàíàúàã éåð, ïÿíàù
òÿïèê âóðóð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ýÿòèðèëÿúÿê éåð. (Ãàðàáàü õàíû Ïÿíàù õàí áó
3. Ðÿùì, ìÿðùÿìÿò. Äöøìÿíÿ àìàí
ôèêèðäÿ îëäó êè), .. ìþùêÿì áèð áèíà âÿ ãàëà
éîõäóð. – Îâ÷óäà àìàí îëóð; ßëèíäÿ êàìàí
òèêèëñèí. Áèð ùàäèñÿ öç âåðäèéè çàìàí îðà
îëóð; Îõëàìà, éàð, êþíëöìö; Îõ äÿéñÿ, éà-
ìÿñêÿí; òÿíýëèê âÿ áîëëóã âàõòûíäà èñÿ àìàí
ìàí îëóð. (Áàéàòû). Àìàí âåðìÿê – ðÿùì
åâè îëñóí. À.Áàêûõàíîâ. Àíä-àìàí åëÿìÿê
åòìÿê, ìÿðùÿìÿò åòìÿê, ÿôâ åòìÿê, áàüûø-
– á à õ àíä-àìàí.
ëàìàã. Ýåò, äöøìÿíÿ àìàí âåðìÿ äàâàäà;
ÀÌÀÍÀÁßÍÄ á à õ àìàíàòàáÿíä.
Áàòûð ñóäà, âóð ãóðóäà, ùàâàäà! Ñ.Âóðüóí.
ÀÌÀÍÀÒÀÁßÍÄ çÿðô 1. Áèð øåéè åòìÿéÿ
4. Èìäàä, éàðäûì, êþìÿê, íèúàò, ìÿðùÿ-
ùàçûð, áÿùàíÿ ýþçëÿéÿí, áèð ùèìÿ áÿíä,
ìÿò äèëÿéè. Àìàí èñòÿìÿê. – Àìàíà ýÿëÿíèí
èøàðÿéÿ áÿíä.
áîéíóíó ãûëûíú êÿñìÿç. (Àòà. ñþçö). Éàíäû
2. Ñûíûã-ñàëõàã, äàâàìñûç; ó÷óëìàã, äàüûë-
áàüðûì, äþíäö ãàíà; Áèð íàìÿ éàç Äèâàð-
ìàã, éûõûëìàã öçðÿ îëàí.
ãàíà; Äàùà ñÿíäÿí àìàí îëìàç. Àøûã Àááàñ.
ÀÌÀÍÛ á à õ àìàíàòàáÿíä.
111
ÀÌÀÍÑÛÇ
ÀÌÈÍ
ÀÌÀÍÑÛÇ ñèô. Ðÿùìñèç, ìÿðùÿìÿòñèç,
2. áîò. Ùÿì ãóðóäà, ùÿì äÿ ñóäà áèòÿí
ðÿùì áèëìÿéÿí, ìÿðùÿìÿò áèëìÿéÿí; áàðûø-
áèòêè.
ìàç. Àìàíñûç çÿðáÿ. Àìàíñûç þëöì. Äöøìÿí-
3. Ùÿì ñóäà, ùÿì äÿ ãóðóäà åíèá ãàëõà
ëÿðÿ ãàðøû àìàíñûç (ç.) îëìàëû! – [Ñÿðèééÿ]
áèëÿí òÿééàðÿ, ùÿì÷èíèí ñóäà âÿ ãóðóäà
ìöáàðèçÿ åòìÿê, àìàíñûç òàëåéè èëÿ öç-öçÿ
ùÿðÿêÿò åäÿí àâòîìîáèë, òàíê.
äóðìàã èãòèäàðûíäà äåéèëäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÌÔÈÒÅÁÒÐ [éóí.] 1. Ãÿäèì éóíàíëàðäà
Áóðàäàêû ìöëàéèì òÿáèÿòëè ñàäÿ èíñàíëàðûí
âÿ ðîìàëûëàðäà: ÿòðàôûíäà òàìàøà÷ûëàð ö÷öí
ãÿëáè áó ýöí àìàíñûç áèð êèíëÿ äþéöíöð.
éàðûìäàèðÿ øÿêëèíäÿ ïèëëÿ-ïèëëÿ éöêñÿëÿí éåð-
Ì.Ùöñåéí. [Øàèðèí] ãÿëáèíäÿ íÿ èñÿ áþéöê,
ëÿð îëàí òèêèëè, òàìàøàýàù. Àìôèòåàòðûí îðòà-
àìàíñûç âÿ ýþçÿë áèð ãöââÿ áàø ãàëäûðäû.
ñûíäà àðåíà âàð èäè.
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
2. Ìöàñèð òåàòðëàðäà: ïàðòåðëÿðèí äàëûíäà
ÀÌÀÍÑÛÇÚÀ(ÑÛÍÀ) çÿðô Àìàíñûç áèð
âÿ éà ëîæàëàðûí öñòöíäÿ ïèëëÿ-ïèëëÿ éöêñÿëÿí
ñóðÿòäÿ, ðÿùì åòìÿäÿí, éàçûüû ýÿëìÿäÿí;
éàðûìäàèðÿ øÿêëèíäÿ éåðëÿð. // Àìôèòåàòð êèìè
÷îõ ñÿðò áèð ñóðÿòäÿ. Àìàíñûçúàñûíà ìöáà-
ýåòäèêúÿ éóõàðû ãàëõàí øåé ùàããûíäà. Àìôè-
ðèçÿ åòìÿê. Öñéàí÷ûëàðà àìàíñûçúàñûíà äèâàí
òåàòð øÿêëèíäÿ äÿíèçäÿí òÿïÿëÿðÿ äîüðó éöê-
òóòóëäó. Àìàíñûçúàñûíà úÿçà âåðìÿê.
ñÿëÿí øÿùÿð ìèëéîí èøûãëàðû èëÿ ïàðëàéûðäû.
ÀÌÀÍÑÛÇËÛÃ èñ. Ðÿùìñèçëèê, ìÿðùÿ-
ß.Ñàäûã.
ìÿòñèçëèê; áàðûøìàçëûã, ñÿðòëèê; øèääÿò. Ìöáà-
ÁÌÔÎÐÀ èñ. [ëàò.] Éàü âÿ øÿðàá ñàõëà-
ðèçÿíèí àìàíñûçëûüû. – Áöòöí áóíëàð, åëÿ áèë,
ìàã ö÷öí èêè øàãóëè ãóëïëó éóìóðòà ôîðìàëû
äöøìÿíëÿðèí àìàíñûçëûüûíû, èíàä âÿ ãÿòèééÿ-
ãàá. Àìôîðà ÷îõ âàõò ðÿñìëÿðëÿ áÿçÿäèëèðäè.
òèíè äàùà äà àðòûðìûøäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÀÌÈË1 èñ. [ÿð.] Áèð ïðîñåñèí, ùàäèñÿíèí
ÀÌÀÍ-ÇÀÌÀÍ ñèô. äàí. Òÿê, âàð-éîõ,
ùÿðÿêÿòâåðèúè ãöââÿñè, ñÿáÿáè. Ùàâà, òîð-
éàëíûç, âàùèä. Àìàí-çàìàí áèð îüëó âàð.
ïàã âÿ ñó êèìè òÿáèè àìèëëÿð èíñàíûí ùÿéà-
ÀÌÀÇÎÍËÀÐ úÿì [éóí. õöñ. èñ.-äÿí] ìèô.
òûíäà îëäóãúà áþéöê ðîë îéíàéûð. // Ñÿáÿá,
Ãÿäèì éóíàí ÿñàòèðèíäÿ: Ãàðà äÿíèç ñàùèë-
âàñèòÿ. Ãîðõóíóí ÷îõëóüó åùòèéàòëû îëìàã
ëÿðèíäÿ éàøàìûø âÿ ãîíøó þëêÿëÿðÿ áàñãûíëàð
ôèêðèíè äîüóðàí áèðèíúè àìèëäèð. Ì.Ñ.Îðäó-
åòìèø úÿíýàâÿð ãàäûíëàð. Ãàôãàç àìàçîí-
áàäè. Ïîëèôîíèê ìåòîä ìóñèãè ÿñÿðëÿðèíäÿ
ëàðû áàðÿäÿ ÿôñàíÿëÿð ìÿëóìäóð.
úàíëû, ïàðëàã îáðàçëàðûí éàðàäûëìàñû ö÷öí
ÀÌÁÛË èñ. ìÿù. Õûøà ãîøóëìóø þêöçëÿðèí
÷îõ ãöäðÿòëè áèð àìèëäèð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
áèðèíúè úöòö. Ãóëàìÿëè êÿëëÿðè ùàéãûðûá .. àìáûë
ÀÌÈË2 èñ. [ÿð.] êþùí. Òàúèð ìöâÿêêèëè,
êÿëèíèí éàíû èëÿ àääûìëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
òèúàðÿò àýåíòè. Èñòàíáóëäà, Áàêûäà, Òèôëèñäÿ,
ÀÌÁÛÐ èñ. õöñ. Äÿìèð÷èëÿðèí, íàëáÿíäëÿ-
Áàòóìäà îíóí [Ùàúû Êàìéàáûí] àìèëëÿðè âàð
ðèí èøëÿòäèéè èðè êÿëáÿòèí.
èäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àìèëëÿðÿ òöúúàðäÿí àðòûã
ÀÌÁÛÐÀÜÛÇ èñ. õöñ. Ìÿôòèë êÿñìÿê ö÷öí
ÿñÿðèí âàð; Ôÿòùèí, çÿôÿðèí âàð. Ì.ß.Ñàáèð.
êè÷èê êÿëáÿòèí.
ÀÌÈËËÈÊ èñ. êþùí. Àìèë âÿçèôÿñè âÿ èøè
´
ÀÌÁÈÑÈÉÀ èñ. [ôð.] Ëîâüàëûã, òÿêÿááöð,
(á à õ àìèë2). [Îüëó àòàñûíà:] Ðÿùìàí òàúèð,
òÿøÿõõöñ, èääèà åòìÿ.
íå÷ÿ âàõòäûð, ìÿíèì äàëûìúà ýÿçèð, ìÿíè
ÀÌÁÓËÀÒÓÐÈÉÀ èñ. [ëàò.] òèá. Õÿñòÿõà-
þçöíÿ àìèëëèéÿ ÷àüûðûð.. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
íàäàí êÿíàð ìöàëèúÿ ìöÿññèñÿñè. Àìáóëàòî-
ÀÌÈÍ [ÿð. ÿñëè ãÿäèì éÿù.] äèí. Ãÿáóë
ðèéà áèíàñû. Àìáóëàòîðèéà ìöàëèúÿñè.
îëñóí, àðçóí éåðèíÿ éåòñèí, îëñóí (àäÿòÿí äóà
ÀÌÅÐÈÊÀËÛ, ÀÌÅÐÈÊÀÍ èñ. Àìåðèêà
âÿ ñÿíàëàðûí àõûðûíäà ñþéëÿíèð). ßçèçèéÿì,
Áèðëÿøìèø Øòàòëàðûíûí ÿùàëèñèíÿ ìÿíñóá îëàí
áèð àìèí; Áèð äóà äå, áèð àìèí; Áó ýöíäÿí
øÿõñ. Äðàéçåð ñàäÿ àìåðèêàëûëàðûí ôàúèÿëè
ìÿùÿááÿòèì; Àðòûá ñÿíÿ áèðÿ ìèí. (Áàéàòû).
òàëåéèíè òÿñâèð åäèðäè.
Úàìààò äà ãàçûéà áàõûá ñÿñëÿíäè: – Àìèí!
´
ÀÌÅÐÈÊÀÍÈÇÌ [õöñ. èñ.-äÿí] 1. Àìå-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Àìèí äåéÿí ìÿú.
ðèêà ìèëëÿò÷èëèéè.
– þç ôèêðè îëìàéûá, áàøãàñûíûí äåäèéèíè
2. Àìåðèêà Áèðëÿøìèø Øòàòëàðûíäà èíýèëèñ
òÿêðàð åäÿí, áÿëè-áÿëè äåéÿí, áàøãàñûíûí
äèëè õöñóñèééÿòè.
ñþçö èëÿ äóðóá-îòóðàí àäàì. Àìèí äåìÿê
´
ÀÌÔÈÁÈÉÀ [éóí.] 1. çîîë. Ùÿì ãóðóäà,
ìÿú. – þç ôèêðè îëìàéûá, áàøãàñûíûí äåäèéèíè
ùÿì äÿ ñóäà éàøàéàí ùåéâàí.
òÿêðàð åòìÿê, “áÿëè-áÿëè” äåìÿê.
112
ÀÌÈÍÕÀÍ
ÀÌÉÞÁ
ÀÌÈÍÕÀÍ [ÿð. àìèí âÿ ôàðñ. õàí] äèí.
ÀÌÓÐÔ ñèô. [éóí.] Ôîðìàñûç, øÿêèëñèç.
Àìèí äåéÿí, àìèí îõóéàí.
Òÿáèÿòäÿ àìîðô ìàääÿëÿð êðèñòàëëàðà íèñáÿ-
ÀÌÈÐ èñ. [ÿð.] Áóéóðàí, ÿìð åäÿí, ùþêì
òÿí àçäûð. Àìîðô äèëëÿð äèë÷. – ñþçëÿðèí
åäÿí; áàø÷û, áþéöê. Ìèëëÿòÿ ÷àòäûãúà ãÿì,
ôîðìàë (øÿêëè) ÿëàìÿòëÿðè (ìÿñ.: ñîíëóãëàðû)
ÿééàø èäèê; Ùàêèìÿ éàð, àìèðÿ ãàðäàø èäèê.
îëìàéàí âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ìöõòÿëèô ãðàì-
Ì.ß.Ñàáèð. Éàâÿð ìÿòáÿõäÿ õþðÿê ùàçûðëàéûð
ìàòèê ÿëàãÿëÿðè (ùàë, ñàé, øÿõñ, çàìàí âÿ ñ.
Øÿùëà õàíûì áèð àìèð êèìè îíà ýþñòÿðèø âå-
ìöíàñèáÿòëÿðè) êþìÿê÷è ñþçëÿðëÿ, úöìëÿäÿ
ðèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñþçëÿðèí ñûðàñû èëÿ èôàäÿ îëóíàí äèëëÿð (ìÿñ.:
ÀÌÈÐÀÍß çÿðô âÿ ñèô. [ÿð. àìèð âÿ ôàðñ.
×èí äèëè). “Õàëèñ” àìîðô äèëëÿð éîõäóð.
...àíÿ] ßìð åäÿðúÿñèíÿ, ùþêì åäÿðúÿñèíÿ.
ÀÌÎÐÒÈÇÁÑÈÉÀ [ëàò.] 1. èãò. Àâàäàíëû-
Ìÿí èñòÿðÿì ÷ûõàðìàüà êþíëöìäÿí åøãèíè;
üûí èøëÿíìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ äÿéÿðèíèí ýåòäèêúÿ
Ãûëìàã èòàÿò ÿìðèìÿ, ïÿê àìèðàíÿäèð.
àçàëìàñû.
Ì.Ùàäè. Ôÿùëÿëÿð óøàüûí áó àìèðàíÿ ñþ-
2. òåõ. Õöñóñè ìåõàíèçìëÿðèí êþìÿéè èëÿ
çöíäÿí ýöëöìñÿéÿðÿê, áèð-áèðèíèí öçöíÿ
àâòîìîáèë, òÿééàðÿ âÿ ñ.-äÿ çÿðáÿ âÿ òÿêàí
áàõäû(ëàð). À.Øàèã. Áÿé îíà àìèðàíÿ èôàäÿ
òÿñèðèíèí àçàëäûëìàñû.
èëÿ òàïøûðäû: – Éîëäàøëàð ìÿúëèñè ñÿíÿ ùÿâàëÿ
ÀÌÎÐÒÈÇÁÒÎÐ [ôð.] Àâòîìîáèë, òÿééàðÿ
åäèðëÿð. Ìèð Úÿëàë.
âÿ ñ. ìàøûí âÿ úèùàçëàðäà çÿðáÿíèí òÿñèðèíè
ÀÌÈÐËÈÊ “Àìèð”äÿí ìöúÿð. ..Ìÿíèì
àçàëäàí ìåõàíèçì. Éàéëû àìîðòèçàòîð.
áèð Øÿðã êèøèñè àìèðëèéè èëÿ äåäèéèì ñþçëÿð
ÀÌÏÉÐ [õöñ. èñ.-äÿí] ôèç. Åëåêòðèê úÿðÿ-
îíó [ãûçû] òÿÿúúöáëÿíäèðìÿéÿ áèëìÿçäè.
éàíû ýöúöíöí þë÷ö âàùèäè. Ìöòëÿã àìïåð.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÀÌÏÅÐÌÉÒÐ [õöñ. èñ. àìïåð âÿ éóí.
ÀÌÌÀ áàüë. 1. Úöìëÿëÿðè, ùàáåëÿ úöìëÿ
ìåòð] ôèç. Åëåêòðèê úÿðÿéàíû øèääÿòèíè þë÷-
öçâëÿðèíè (ÿñàñÿí ùÿìúèíñ öçâëÿðè) áèðëÿøäè-
ìÿê ö÷öí úèùàç. Àìïåðìåòðèí äàõèëè ìö-
ðÿðÿê ãàðøûëûã áèëäèðèð. ..Àììà øèðèí äèëëè, à÷ûã
ãàâèìÿòè.
ãàáàãëû; Êþíöë àøèíàñû, ùàéûô êè, éîõäóð.
´
ÀÌÏÈÐ [ôð.] ñÿíÿò. Û Íàïîëåîíóí èìïå-
Ì.Ï.Âàãèô. Ñÿí áèð ýþçÿëúÿ ãþí÷ÿñÿí, àììà
ðàòîðëóüó äþâðöíäÿ Ôðàíñàäà ìåéäàíà ýÿë-
éàáàíûñàí. À.Ñÿùùÿò. [Ðàìàçàí:] Äîüðóäóð,
ìèø áÿäèè öñëóá (ÿñàñÿí ìåìàðëûãäà âÿ
÷îõ ãîúàëìûøàì, àììà úàâàíëàðäàí ýåðè
òÿòáèãè èíúÿñÿíÿòäÿ). Êëàññèñèçì çÿìèíèíäÿ
ãàëìûðàì. Ì.Ùöñåéí.
éàðàíìûø àìïèð öñëóáó.
2. Íèäà ìÿíàñûíäà. Òÿÿúúöá, ìöáàëèüÿ,
ÀÌÏËÈÒÚÄÀ [ëàò.] ôèç. 1. Ðÿãñ åäÿí úèñ-
èñòåùçà, êèíàéÿ áèëäèðèð. Àììà íÿ îõóäó!
ìèí òàðàçëûã âÿçèééÿòèíäÿí óçàãëàøäûüû íþã-
Àììà íÿ äåäèí! – Ìîëäàéû, ýþðäöí íÿ èã-
òÿëÿð àðàñûíäàêû ìÿñàôÿ. Ðÿãñ àìïëèòóäàñû.
äàì åòäè? Àììà ìèëëÿò à! Àç çàìàíäà íÿ
2. Áàðîìåòðäÿ âÿ éà òåðìîìåòðäÿ éöê-
ñÿðÿíúàì åòäè! Àììà ìèëëÿò à! Ì.ß.Ñàáèð.
ñÿêëèêëÿð ôÿðãè.
ÀÌÌÈÁÊ [éóí.] êèì. Àçîò èëÿ ùèäðîýåí
ÁÌÏËÓÀ [ôð.] 1. Àêòéîðóí õöñóñèééÿòèíÿ
áèðëÿøìÿñèíäÿí ÿìÿëÿ ýÿëÿí êÿñêèí ãîõóëó
ýþðÿ èôà åòäèéè ìöÿééÿí ðîëëàð äàèðÿñè.
ðÿíýñèç ãàç. – Ìÿäÿí ýöáðÿëÿðè àììèàê øîðà-
Ñÿíÿòäÿ ßðÿáëèíñêèíèí àìïëóàñû ìþùòÿøÿì
ñûíäàí èáàðÿòäèð.
ãÿùðÿìàíëàð ðîëó èäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. [Ðó-
ÀÌÌÓÍÈÓÌ [éóí.] êèì. Áèð ÷îõ äóçëàðûí
ùóëëà] àíúàã ßðÿáëèíñêè èëÿ òàíûø îëàíäàí
òÿðêèáèíäÿ îëàí, ñÿðáÿñò ùàëäà òàïûëìàéàí,
ñîíðà þç àìïëóàñûíû òàïà áèëäè. Ñ.Ðÿùìàí.
òÿðêèáè àçîò âÿ ùèäðîýåíäÿí èáàðÿò îëàí
2. Öìóìèééÿòëÿ ðîë. Àêòéîðóí äàð àìïëóà
àòîìëàð ãðóïó (òåõíèêà âÿ êÿíä òÿñÿððöôà-
÷ÿð÷èâÿñè.
òûíäà èøëÿäèëèð). Àììîíèóì äóçëàðû.
ÁÌÏÓË èñ. [ëàò.] òèá. È÷èíäÿ äÿðìàí ìàä-
´
ÀÌÍÈÑÒÈÉÀ [éóí.] Àëè äþâëÿò îðãàíûíûí
äÿëÿðè ñàõëàìàã ö÷öí ùÿð òÿðÿôè ãàïàëû øöøÿ
ãÿðàðû èëÿ ìÿùêÿìÿ òÿðÿôèíäÿí èø êÿñèëìèø
áîðóúóã.
øÿõñëÿðèí úÿçàñûíûí éöíýöëëÿøäèðèëìÿñè, éàõóä
ÀÌÉÞÁ [éóí.] çîîë. Òÿêùöúåéðÿëèëÿðÿ
îíëàðûí úÿçàäàí òàìàìèëÿ àçàä åäèëìÿñè. // Àëè
ìÿíñóá îëóá, øèðèí ñóäà éàøàéàí âÿ äàèìè
äþâëÿò îðãàíëàðûíûí áó õöñóñäà âåðäèéè
ôîðìàñû îëìàéàí ìèêðîñêîïèê (àäè ýþçëÿ
ôÿðìàí. Àìíèñòèéà ùàããûíäà àêòûí øÿðòëÿðè.
ýþðöíìÿéÿí) èáòèäàè ùåéâàí. Èáòèäàè ùåé-
113
ÀÍ
ÀÍ
âàíëàð: èíôóçîðëàð, àìéþáëÿð âÿ ñ. ÿí ñàäÿ
– Àíàñûíà áàõ, ãûçûíû àë. (Ìÿñÿë). [Çåéíÿá:]
ãóðóëóøà ìàëèê ùåéâàíëàðäûð. Ì.Àõóíäîâ.
Åù, Äèëðöáà, ñÿí þçöí äÿ àíà îëàúàãñàí.
ÀÍ èñ. [ÿð.] ßí úöçè áèð çàìàí, ëÿùçÿ,
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ýÿëèíèí ñþçëÿðè àíàñûíû äà
äÿì, áèð ýþçãûðïûìëûã ìöääÿò. Áèð àí
êþâðÿëòäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Äþðä àé âàðäû,
– áèð ñàíèéÿ, áèð äÿãèãÿ. Áèð àí îíó ýþçöí-
àíàíûí ýþçëÿðè éîë ÷ÿêèðäè. Ñ.Ðöñòÿì. // Ìÿú.
äÿí ãîéìàäû. – Áèð àí ñÿíè ýþðìÿéÿíäÿ,
ìÿíàäà. Çàìàí áèçÿ áèð àíàäûð; Áèç çàìà-
éàðûì; ßôüàíû éåòèððÿì àñèìàíÿ. Ùåéðàí
íûí þâëàäûéûã! Ñ.Âóðüóí.
õàíûì. Ýþçöíö óøàãäàí, àíàäàí áèð àí;
2. Þç áàëàëàðûíà íèñáÿòÿí ùåéâàí, áàëàñû
Àéûðà áèëìèðäè Íþâðÿñòÿ ãàðû. Ð.Ðçà. [Êàìèë
îëàí ùåéâàí. Ãóçóëàð àíàëàðûíû ÿìèðëÿð.
âÿ Ìóðòóçîâ] áèð àí áÿðàáÿð èõòèéàðà ìàëèê
Ïèøèéèí áàëàñû ëàï àíàñûíà îõøàéûð.
àäàìëàð êèìè ÷èéèí-÷èéèíÿ äàéàíûá ýöëöø-
3. Éàøëû ãàäûíà ùþðìÿòëÿ ìöðàúèÿò. Àíà,
äöëÿð.. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áèð àíäà, áèð àí è÷èíäÿ
áèð àç ñó âåðèí.
– äÿðùàë, î ñààò, ýþç éóìóá à÷ûíúà. Áó
4. ìÿú. Áèð øåéèí ÿñàñ ãèñìè, ìÿðêÿçè,
õÿáÿð áèð àíäà àüàëûã õèäìÿòëÿðèíÿ éàéûëäû.
êþêö ìÿíàñûíäà. Àíà ÷àé. Àíà çîü. Àíà
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Êÿêëèê îíóí [ãàðäàøûíûí]
äèëè. – Áöòöí àíà âÿ ãîë àðõëàð òÿìèçëÿíèá
ÿëèíäÿí îõ êèìè ÷ûõäû âÿ áèð àíäà îðìàíûí
ãàéäàéà ñàëûíìûøäûð. // ìÿú. Áÿñëÿéèúè, ãèäà-
éàðïàãëàðû àðàñûíäà ãåéá îëäó. À.Øàèã.
ëàíäûðûúû, òÿðáèéÿëÿíäèðèúè. Ùöíäöð äàüëàð
Áóüà áèð àíäà ùÿðëÿíèá îíà [Áóüàúà] ñàðû
ñèçèí èëÿ þéöíöð; Àíàñûíûç ÷àé, áóëàüà,
úóìäó. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Áèð àíëûã, áèð
áóëóäëàð. Ù.Ê.Ñàíûëû.
àíëûüà – ÷îõ àç áèð çàìàí ö÷öí, áèð ëÿùçÿ,
5. ìÿú. Ìöõòÿëèô îéóíëàðäà áàø÷û. Óøàã-
áèð ýþç à÷ûá éóìóíúà. Àäàìëàð áèð àíëûüà
ëàðäàí áèð íÿôÿð íöôóçëóñó “àíà” (îéóí
òÿÿúúöáëÿ áó ãÿðèáÿ ñÿñÿ òÿðÿô äþíÿðÿê, éåíÿ
áàø÷ûñû) îëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
þç èøëÿðèíÿ .. áàøëàäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ. Ñîíðà
◊ Àíà áÿòíè – àíà ãàðíû, óøàãëûã. Áÿëêÿ äÿ
à÷ûð ãàïûíû, áóäóð èúëàñ ñàëîíó; Õàòèðÿëÿð
îíëàðûí [Áàá âÿ Áÿùàíûí] àíà áÿòíèíäÿí
áèð àíëûã àëûá àïàðûð îíó. Ð.Ðçà. Äóðäó áèð
àëèì äîüóëäóüóíà èíàíàíëàð òàïûëûðäû.
àíëûüà î áèðäÿí-áèðÿ; Äöøäö ãàð öñòöíÿ,
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àíà Âÿòÿí, àíà òîðïàã,
éûõûëäû éåðÿ. Ì.Ðàùèì. // Öìóìèééÿòëÿ,
àíà éóðä òÿíò. – Âÿòÿí. Îíóí ñàäÿ ùÿéàòûíû
âàõò. Îíóí [âÿòÿíèí] öçÿðèíäÿ ùÿéàòûìûí
ìÿí áèëèðÿì; Áèëèð áèçèì àíà òîðïàã, àíà
ãöññÿ âÿ êÿäÿðè áèëìÿäèéèì àíëàðû êå÷-
âÿòÿí. Ñ.Âóðüóí. Ìÿí äåéèðäèì êè, áèð ýöí
ìèøäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Åâëÿðèíäÿí àéðûëäûã-
âàðûá àíà éóðäóíà; Þïÿðñèíèç àíàìûí òîç
ëàðû àíäàí îíëàðû [Ñÿðèééÿýèëè] äþçöëìÿç
áàñàí ìÿçàðûíû... À.Èëäûðûì. Àíà äèëè – áèð
èçòèðàáëàðëà äîëó áèð ùÿéàò ãóúàüûíà àëäû.
àäàìûí äîüìà äèëè, êþðïÿëèêäÿí þç àòà-
Ì.Èáðàùèìîâ. [Ìåùðÿëè áÿé:] Õåéð, ìÿí áó
àíàñûíäàí þéðÿíäèéè äèë. ..ßðÿá âÿ ôàðñ
àíà êèìè øÿðÿôëÿ éàøàìûøàì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
êÿëìÿ âÿ èáàðÿëÿðèíèí øþâã âÿ ùÿâÿñèíäÿ
Áó àí, áó àíäà – áó çàìàí. Áó àíäà ãîúà
îëóá, åùòèéàú îëìàäûüû ùàëäà îíëàðû àíà
óñòà áàøûíû äèê ãàëäûðûá, äÿìèð ãöëëÿíèí çèð-
äèëèíÿ ãàòûá ãàðûøäûðìàã, áèçèì ÿãèäÿìèçúÿ,
âÿñèíäÿ äóðìóø ôÿùëÿíè ñÿñëÿäè. Ì.Ùöñåéí.
áþéöê ñÿùâäèð. Ô.Êþ÷ÿðëè. Ôöçóëè áàéðàã
[ßçèç] áó àí áöòöí ôèêðèíè àðòåçèàí ãóéó-
åòäè äîüìà àíà äèëèíè; Î áó äèëäÿ èëê äÿôÿ
ñóíà, îíóí ñóéóíà úÿëá åòìèøäè. ß.Âÿëèéåâ.
“Ëåéëè-Ìÿúíóí” éàðàòäû. Á.Âàùàáçàäÿ. Àíà
Åëÿ áó àíäà îíóí [øàèðèí] ïÿíúÿðÿñèíäÿ íÿ
õÿòòè – ÿñàñ, ìöùöì úÿùÿò. Ëàêèí þçëöéöíäÿ
èñÿ áèð øþëÿ òèòðÿäè âÿ ñþíäö. ß.Ìÿììÿä-
ìöñòÿãèë îëàí áöòöí áó ìóñèãè ïàð÷àëàðû
õàíëû. Ùÿð àí, ùÿð àíäà – ùÿð çàìàí,
àðàñûíäà ìöÿééÿí áèð ðàáèòÿíèí âàðëûüû âÿ
ùÿìèøÿ, äàèì. Ñàáèð, åé àëÿìè-õÿëãÿ òÿðúö-
áóíóíëà äà áöòöí íþìðÿëÿðèí áèð àíà õÿòòèíÿ
ìàí; Åé ùÿð àíäà êàñÿ-êàñÿ çÿùð óäàí!
ÿñàñëàíìàñû ëàçûìäûð. ß.Áÿäÿëáÿéëè. Àíà
À.Ñÿùùÿò. Äöíéàíûí äÿðäèíè, ãÿìèíè ùÿð àí;
ñöäö êèìè ìÿú. – ùàëàë, ãàíóíè. [Ùÿñÿí:]
Ìÿíÿ áèð áàõûøëà óíóòäóðóðñàí. Ñ.Âóðüóí.
Àé ìèðçÿ, Àëëàùû ñåâÿðñÿí, êàñûá àäàìàì,
ÀÍÀ èñ. 1. Þâëàäû îëàí ãàäûí. Àíà ìÿùÿá-
ìÿíèì åâèìè éûõìà, éåäèéèí íàùàð äà àíà
áÿòè. Ìåùðèáàí àíà. Áöòöí ãÿäèì øàèðëÿð àíà-
ñöäö êèìè ùàëàëûí îëñóí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ëàðûíûí ñöäö èëÿ éîüðóëìóø äèëäÿ éàçûðäûëàð.
Àíà óøàüû ìÿú. – óòàíúàã, äèëñèç-àüûçñûç,
114
ÀÍÀ-ÁÀÚÛ
ÀÍÀËÝÈÍ
ôàüûð. Äþðäèëëèê ìÿêòÿá ùÿéàòûíäà þçöíö àíà
ÀÍÀÚ ñèô. 1. Äÿôÿëÿðëÿ áàëà äîüóá, éàõóä
óøàüû êèìè àïàðàí Ñÿëèì áèðäÿí-áèðÿ äÿéèøäè.
áàëà éåòèøäèðèá ãàðòëàøìûø (ùåéâàí ùàããûíäà).
Ì.Ùöñåéí. Àíàäàí îëìàã – äîüóëìàã.
// Èðè, éåêÿ, ýöúëö, ãöââÿòëè (ùåéâàí ùàã-
Íóðÿääèí .. àíàäàí îëàíäàí þç øÿùÿðëÿðèíäÿí
ãûíäà). Àíàú ãóðáàüà. Àíàú òîéóã. – Àììà
áàøãà áèð éåð ýþðìÿìèøäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
êÿíääÿí ÷ûõûá áîñòàíëàð àðàñûíäàêû úûüûðà
Àíàí þëñöí! – òÿÿññöô, êÿäÿð áèëäèðèð.
òÿçÿúÿ àéàã áàñìûøäûã êè, àíàú áèð äîâøàíûí
[ßùìÿä:] ..Äÿðäëÿð äÿðìàíû òàïûëìàç ìÿýÿ-
îìáàñûíû éóõàðû àòà-àòà ãàáàüûìûçà äöøöá
ðèíêè áó êèòàáëàðûí è÷èíäÿ... Àíàí þëñöí êèòàá
ãà÷äûüûíû ýþðìöøäöê. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
éàçàí!.. Í.Âÿçèðîâ. Àíàñû ìÿëÿð ãàëìàã
2. ìÿú. äàí. Áèð èøäÿ ãîúàëûá òÿúðöáÿ ãà-
– þëìÿê. Àíàñû þëìöø (þëñöí) – 1) éàçûã,
çàíìûø.
ôàüûð, áè÷àðÿ, áÿäáÿõò (òÿÿññöô áèëäèðèð).
ÀÍÀÚÀÍ èñ. Àíàéà íÿâàçèøëÿ ìöðàúèÿò.
[Ìÿñìÿ:] Òÿçÿëèêäÿ ùå÷ õÿáÿð-ÿòÿð éîõäóð.
[Ðÿñóë:] Àíàúàí, äàéàíìàüà ùàëûì éîõäóð,
Àíàñû þëìöø [Áÿíäàëû] äöøäö ãöðáÿòÿ, éàìàí
ýÿðÿê ìÿí ýåäÿì. “Àøûã Ãÿðèá”.
äöøäö. Ìèð Úÿëàë. Ñÿëáè òÿçÿäÿí äèëëÿíäè:
ÀÍÀÚÛÃ, ÀÍÀÚÛÜÀÇ “Àíà”äàí îõø.
– Àíàñû þëìöøö ùàðàäà ãîéóá ýÿëäèí?
ÀÍÀÚËÀÍÌÀÃ ô. äàí. Áþéöìÿê, éåêÿ-
ß.Âÿëèéåâ; 2) ãî÷àã, çèðÿê (òÿðèô éåðèíäÿ
ëÿøìÿê. // Ãîúàëûá òÿúðöáÿëèëÿøìÿê, óñòà-
èøëÿíèð). Àíàñûíû àüëàð (ìÿëÿð) ãîéìàã –
ëàøìàã.
äèâàí òóòìàã, þëäöðìÿê, áÿäáÿõò åòìÿê,
ÀÍÀÚËÛÃ èñ. 1. Äÿôÿëÿðëÿ áàëà äîüóá éå-
ìöñèáÿòÿ óüðàòìàã. [Ðÿøèä:] ..Éàäûíäà ñàõëà,
òèøäèðìèø âÿ ãàðòëàøìûø ùåéâàíûí ùàëû.
ìÿíèì òèêÿìÿ ÿë óçàäàíûí àíàñûíû àüëàð
2. Èðèëèê, éåêÿëèê.
ãîéàðàì. È.Øûõëû. Àíàñûíû àüëàòìàã – çöëì
ÀÍÀ(ÄÀÍ)ÁÈÐ ñèô. Áèð àíàäàí îëàí, áèð
åòìÿê, äèâàí òóòìàã, áÿðê úÿçàëàíäûðìàã,
àíàäàí äîüóëàí.
þëäöðìÿê. [Èñìàéûë áÿé:] Ñÿí ìÿíè øàùèä
ÀÍÀÄÀÍÄÎÜÌÀ á à õ àíàäàíýÿëìÿ.
éàç, ìÿí îíóí [Úàìàë áÿéèí] àíàñûíû àüëà-
ÀÍÀÄÀÍÝßËÌß ñèô. 1. Ëàï äîüóëàíäàí
äûì. Í.Âÿçèðîâ. Ýöëäö, ñèíÿñèíè äàüëàäûá
õàñ îëàí; õèëãÿòèíäÿ, éàðàäûëûøûíäà îëàí; ôèòðè.
ùàããûí; Ýöëäö, àíàñûíû àüëàäûá ùàããûí.
Àíàäàíýÿëìÿ íþãñàí. Àíàäàíýÿëìÿ ïÿëòÿê.
Á.Âàùàáçàäÿ. Àíàñû âàéûíà îòóðìàã
Àíàäàíýÿëìÿ ëàë. – [Ìöðøöä:] Àäàìäà ýÿðÿê
– þëìÿê. Óøàãëàðûí àíàñû äàí. – åâôåìèñòèê
ãàíàúàã àíàäàíýÿëìÿ îëñóí. Ñ.Ðÿùìàí.
éîë èëÿ ÿðèí þç àðâàäûíûí àäûíû ÷ÿêìÿìÿê
[ßçèçèí] ..àíàäàíýÿëìÿ ñàü àéàüû ñîë àéà-
ö÷öí èøëÿòäèéè èôàäÿ. [Êÿðÿìÿëè:] Åøèòìÿéèá-
ñÿíìè èëàí âóðàí éàòàð, àú éàòìàç. Ñÿíäÿí
üûíäàí àçàúûã ýþäÿê èäè. È.Ìÿëèêçàäÿ.
äÿ öçöì ãàðà, óøàãëàðûí àíàñû äà éîðüàíà
2. ìÿú. äàí. Òàìàìèëÿ ëöò, ÷ûëïàã. Àíà-
áöðöíöá ùû÷ãûðûðäû. È.Øûõëû.
äàíýÿëìÿ îëìàã – ëöò îëìàã.
ÀÍÀ-ÁÀÚÛ èñ. äàí. Àíà âÿ áàúû êèìè
ÀÍÁÔÎÐÀ èñ. [éóí.] Ìèñðàëàðûí ÿââÿëèí-
îëàíëàð, áèð-áèðèíÿ ÷îõ éàõûí îëàíëàð; éàõûí
äÿ åéíè ñÿñèí âÿ éà åéíè ñþçöí òÿêðàðû.
´
äîñòëàð, ðÿôèãÿëÿð.
ÀÍÀÕÐÎÍÈÇÌ [éóí.] Áÿäèè ÿñÿðäÿ êå÷-
ÀÍÀ-ÁÀËÀ èñ. Àíà èëÿ îüëó âÿ éà ãûçû.
ìèøèí òÿñâèðèíäÿ õðîíîëîæè äÿãèãëèéèí áèë-
Ñÿìÿä ýåòäè. Àíà-áàëà áàø-áàøà âåðèá
ìÿäÿí, éàõóä áèëÿðÿêäÿí ïîçóëàðàã áàøãà
àüëàøäûëàð. Á.Òàëûáëû. Òàõò öñòöíäÿ àíà-
äþâðöí ùàäèñÿ ÿëàìÿòëÿðèíèí ÿñÿðÿ ýÿòèðèë-
áàëà îòóðóáëàð éàíàøû. ß.Úÿìèë. // Ùåéâàí-
ìÿñè. Îðòà ÿñðëÿð, Èíòèáàù äþâðö âÿ êëàññèñèçì
ëàð ùàããûíäà. Ãîéóíëàð ñàüûëûá ãóðòàðäûã-
èíúÿñÿíÿòè âÿ ÿäÿáèééàòû ö÷öí àíàõðîíèçì
äàí ñîíðà àüûëûí àüçûíû à÷àðêÿí àíà-áàëà
ñÿúèééÿâè ùàëäûð.
ìÿëÿøÿ-ìÿëÿøÿ ãà÷àðàã áèð-áèðèíÿ ãàðûøûðäû.
ÀÍÀÕÒÀÐ èñ. ìÿù. À÷àð; ñàíäûã à÷àðû.
À.Øàèã.
ÀÍÀÊÎÍÄÀ èñ. [èñï.] Éàòàüàíëàð ôÿñèëÿ-
◊ Àíà-áàëà åëÿìÿê – ëàçûì îëìàäûüû
ñèíäÿí ÿí áþéöê èëàí. Àíàêîíäàíûí ðÿíýè
ùàëäà åéíè øåéäÿí áèð íå÷ÿ äÿíÿ àëìàã.
çåéòóíó-áîçäóð.
´
Àíà-áàëà êèìè – ÷îõ ìåùðèáàí, ìÿùÿá-
ÀÍÀËÝÈÍ èñ. [éóí.] ÿúç. Àüðûêÿñèúè, ãûç-
áÿòëè. Àíà-áàëà îëìàã – àíà èëÿ áàëà êèìè
äûðìàñàëàí âÿ èëòèùàáà ãàðøû äÿðìàí ïðåïà-
ìåùðèáàí îëìàã, ìÿùÿááÿòëè îëìàã.
ðàòû. Àíàëýèíèí ÿí éöêñÿê äîçàñû.
115
ÀÍÀËÛ
ÀÍÀÒOÌÈÉÀ
ÀÍÀËÛ ñèô. Àíàñû îëàí. Àíàëû óøàã. Àíàëû
ëàíàðàã, îíëàðûí äèýÿð úÿùÿòëÿðäÿí äÿ áèð-
ãóçó. – Àíàëû ãóçó, õûíàëû ãóçó. (Ìÿñÿë).
áèðëÿðèíÿ áÿíçÿìÿëÿðè ùàããûíäà íÿòèúÿ
Àíàëû åâëÿðäÿ úÿííÿò éàðàíàð; Àíàñûç åâëÿð-
÷ûõàðìàãäàí èáàðÿò ìöùàêèìÿ öñóëó. Àíà-
äÿ ùÿñðÿò éàðàíàð. Øÿùðèéàð.
ëîýèéà ìÿôùóìóíó åëìÿ Àðèñòîòåë äàõèë
ÀÍÀËÛ-ÀÒÀËÛ ñèô. Àíàñû âÿ àòàñû îëàí.
åòìèøäèð.
Àíàëû-àòàëû (ç.) áþéöñöí.
ÀÍÀÍÁÑ [èñï.] Àñèéà, Àôðèêà âÿ Àâðî-
ÀÍÀËÛ-ÁÀËÀËÛ çÿðô Àíà èëÿ áàëà áèð
ïàíûí èñòè éåðëÿðèíäÿ éåòèøÿí èðè, óçóíñîâ,
éåðäÿ, ùàìûñû áèð éåðäÿ, áÿðàáÿð. Àíàëû-
ñÿðòãàáûãëû, ÿòèðëè, øèðÿëè ìåéâÿ âåðÿí àüàú.
áàëàëû áöòöí ãîéóíëàðû ñèéàùûéà àëìàã.
ßñèë àíàíàñûí éàðïàãëàðûíäàí èïëèê àëûíûð.
ÀÍÀËÛÃ èñ. 1. Àíàíûí þç óøàãëàðû èëÿ îëàí
// Áó àüàúûí, èðè éóìóðòà øÿêëèíäÿ îëàí
ÿëàãÿ âÿ ìöíàñèáÿòè, àíà âÿçèôÿñè. Àíàëûã
ÿòèðëè, øèðÿëè ìåéâÿñè.
ùèññè. Àíàëûã áîðúó. Àíàëûã åòìÿê. Àíàëûã
´
ÀÍÀÐÕÈÑÒ Àíàðõèçì òÿðÿôäàðû.
èíñàí ñåâèíúèíèí òöêÿíìÿç ìÿíáÿéèäèð.
ÀÍÁÐÕÈÉÀ [éóí.] Ùÿðú-ìÿðúëèê, ùþêó-
– Úÿìàëÿ èíäè áèëèðäè êè, îíóí åëìè èøëÿðè èëÿ
ìÿòñèçëèê, áàøëû-áàøûíàëûã, ãàðûøûãëûã, ïîç-
éàíàøû, áèð àíàëûã âÿçèôÿñè äÿ âàðäûð.
üóíëóã.
Ñ.Ðÿùèìîâ. Úåéðàí Ñÿëòÿíÿòèí óøàüûíà,
´
ÀÍÀÐÕÈÇÌ [éóí.] 1. Ùÿð úöð äþâëÿò
àíàëûüûíà, ñàäÿëèéèíÿ ýöëöðäö. Ìèð Úÿëàë.
ùàêèìèééÿòèíè âÿ ñèéàñè ìöáàðèçÿíè èíêàð
2. Þýåé àíà, àíà âÿçèôÿñèíè ýþðÿí ãàäûí.
åäÿí âÿ ïðîëåòàðèàòûí èíãèëàáè ùàêèìèééÿòè
[Ñàðà:] Ùÿð÷ÿíä áèç áèð ýöíàù èø ýþðìöðöê,
ÿëåéùèíÿ ÷ûõàí õûðäà áóðæóà èúòèìàè-ñèéàñè
àììà ùÿð ùàëäà Ýöëíèñÿ ìÿíèì àíàëûüûìäûð.
úÿðÿéàíû. Àíàðõèçìèí ÿñàñ èäåéàñû.
Ú.Úàááàðëû.
2. ìÿú. Ùÿðú-ìÿðúëèê, ãàðûøûãëûã, áàøëû-
3. ñèô. Àíàéà ìÿõñóñ, àíàéà àèä îëàí.
áàøûíàëûã.
Àíàëûã ùöãóãó.
´
´
ÀÍÁÐÕÎ-ÑÈÍÄÈÊÀËÈÑÒ Àíàðõî-ñèíäè-
ÀÍÀËÈÒÈÊ ñèô. Àíàëèçÿ àèä îëàí, àíàëèçÿ
êàëèçì òÿðÿôäàðû.
õàñ îëàí; àíàëèç òÿòáèã åäÿí. Àíàëèòèê òÿùëèë
´
ÀÍÁÐÕÎ-ÑÈÍÄÈÊÀËÈÇÌ
Áåéíÿëõàëã
ìÿðêÿçè. Àíàëèòèê öñóë. Àíàëèòèê äèëëÿð
ùÿìêàðëàð èòòèôàãû ùÿðÿêàòûíäà èäåîëîæè âÿ
äèë÷. – úöìëÿëÿðäÿ ñþçëÿð àðàñûíäàêû ÿëàãÿ
ñèéàñè úÿùÿòäÿí àíàðõèçì òÿñèðè àëòûíäà îëàí
ñþçëÿðèí þçëÿðèíèí ôîðìàëàðû èëÿ äåéèë,
úÿðÿéàí. Àíàðõî-ñèíäèêàëèçìèí ìþâãåëÿðè
êþìÿê÷è ñþçëÿð, ñþçëÿðèí ñûðàëàíìàñû âÿ ñ.
çÿèôëÿäè.
âàñèòÿñè èëÿ èôàäÿ îëóíàí äèëëÿð (èíýèëèñ,
ðîìàí äèëëÿðèíäÿ âÿ áÿçè áàøãà äèëëÿðäÿ
ÀÍÀÑÛÇ ñèô. âÿ èñ. Àíàñû îëìàéàí, àíà
îëäóüó êèìè).
òÿðÿôäÿí éåòèì. Àíàñûçûí ýþðäöéö èø äàí-
Àíàëèòèê ùÿíäÿñÿ ðèéàç.
– ùÿíäÿñÿíèí ùÿíäÿñè õÿòëÿðè, ñÿòùëÿðèí âÿ
ëàãñûç áèòìÿç. (Àòà. ñþçö). [Ôÿðùàä:] Äåéèð-
úèñèìëÿðèí õàññÿëÿðèíè úÿáð âÿ òÿùëèë öñóëó
ëÿð êè, àòàñûç àäàì éåòèì îëìàç, àíàñûç éåòèì
èëÿ þéðÿíÿí áÿùñè.
îëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀÍÁËÈÇ [éóí.] Òÿäãèã îëóíàí øåéèí
ÀÍÀÑÛÇËÛÃ èñ. Àíàñûç àäàìûí ùàëû.
ùàíñû òÿðêèá ùèññÿëÿðèíäÿí èáàðÿò îëäóüóíó,
ÀÍÀØÀ èñ. äàí. Õàøõàøäàí ùàñèë îëàí ÷îõ
éàõóä îíóí òÿðêèáèíÿ íÿ ìèãäàðäà áó âÿ éà
çÿùÿðëè íàðêîòèê ìàääÿ.
äèýÿð ìàääÿíèí äàõèë îëäóüóíó ìöÿééÿí
ÀÍÀØÀ×ßÊßÍ á à õ àíàøà÷û 1-úè ìÿíàäà.
åòìÿê ö÷öí òÿòáèã åäèëÿí ÿìÿëèééàò; òÿùëèë.
ÀÍÀØÀ×Û èñ. äàí. 1. Àíàøà ÷ÿêÿí àäàì.
Àíàëèç âÿ ñèíòåç. Êèìéÿâè àíàëèç. Ìÿäÿ øèðÿñè
2. Àíàøà ùàçûðëàéàí âÿ éà ñàòàí àäàì.
àíàëèçè. – Ãÿáóëäàí ñîíðà Ôèðóçÿ êàáèíåòè
ÀÍÁÒÎÌ èñ. [éóí.] Àíàòîìèéà ìöòÿõÿñ-
èíòèçàìà ñàëûðäû âÿ ëàáîðàòîðèéàäà ãàí
ñèñè, àíàòîìèéà èëÿ ìÿøüóë îëàí àëèì.
´
àíàëèçè öçÿðèíäÿ ÷àëûøûðäû. Ú.Úàááàðëû.
ÀÍÀÒÎÌÈÊ ñèô. Àíàòîìèéàéà àèä îëàí.
ÀÍÀËÓÝÈÉÀ [éóí.] 1. Ùàäèñÿëÿð, ìÿô-
Àíàòîìèê àòëàñ. Áÿäÿíèí àíàòîìèê ãóðóëóøó.
ùóìëàð, øåéëÿð àðàñûíäà îõøàðëûã, áÿíçÿðëèê,
ÀÍÀÒÓÌÈÉÀ èñ. [éóí.] Úàíëû îðãàíèçìèí
óéüóíëóã.
ôîðìà âÿ ãóðóëóøóíäàí áÿùñ åäÿí åëì. Èíñàí
2. Ìÿíòèãäÿ: èêè ÿøéà âÿ éà ùàäèñÿíèí ùÿð
àíàòîìèéàñû. Áèòêè àíàòîìèéàñû. Àíàòîìèéà
ùàíñû úÿùÿòäÿí áèð-áèðèíÿ áÿíçÿðëèéèíÿ ÿñàñ-
òåðìèíëÿðè ëöüÿòè.
116
ÀÍÀÉÎËÓ
ÀÍÄÄÀØ
ÀÍÀÉÎËÓ èñ. åòíîãð. Êþùíÿ ìÿèøÿòäÿ:
íÿòèúÿñèíäÿ èíúÿñÿíÿòèí áó ãÿäÿð àëè äÿðÿ-
ÿðÿ ýåäÿí ãûçûí ÿð åâèíäÿí àíàñûíà ýÿòèðäèéè
úÿñèíÿ ÷ûõà áèëìèøëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ùÿäèééÿ, ñîâãàò.
àíúàã-àíúàã çÿðô Àçàúûã, ýöúëÿ, ÷ÿòèí-
ÀÍÁÀÀÍ çÿðô Ýåòäèêúÿ, òÿäðèúëÿ; äÿãè-
ëèêëÿ. Òîçóí âÿ êöëÿéèí òÿñèðèíäÿí ôÿíÿðëÿðäÿ
ãÿáÿäÿãèãÿ, àðàñû êÿñèëìÿäÿí, ôàñèëÿñèç.
éàíàí ëàìïàëàðûí èøûüû áóëóä äàëüàñûíäà
Õÿñòÿíèí ãûçäûðìàñû àíáààí àðòûð. – Áîé
óëäóç êèìè àíúàã-àíúàã ýþðöíöð(äö).
àðòäûãúà àíáààí, äèâàðëàð ãàðûø-ãàðûø; Ïàë-
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
÷ûãäàí ÿòèð ãàëõäû, à äîñòëàð, ýöëàá êèìè.
ÀÍÄ èñ. Áèð øåé ùàããûíäà âåðèëÿí òÿíòÿ-
Ñ.Ðöñòÿì.
íÿëè âÿä, ñþç. // Ñÿäàãÿòÿ ðèàéÿò åòìÿê ùàã-
ÀÍÁÀÐ èñ. Òàõûë, ÿðçàã, ìàë âÿ ñ. ñàõëàí-
ãûíäà ðÿñìè âÿ òÿíòÿíÿëè âÿä. ßñýÿðè àíä.
ìàã ö÷öí õöñóñè áèíà, òèêèëè. Òàõûë àíáàðû.
– Àíäûíà èíàíûðàì, õîðóçóí äà ãóéðóüó
ßðçàã àíáàðû. Àíáàðà âóðìàã – 1) ñàõ-
ýþðöíöð. (Àòà. ñþçö). Áó àíä èëÿ õÿáÿð âåðèð
ëàìàã ö÷öí àíáàðà éûüìàã; 2) ìÿú. ñîíðà-
áèçÿ úÿáùÿäÿí; Áèçèì çÿôÿð òîïëàðûíûí î
äàí áàùà ãèéìÿòÿ ñàòìàã ö÷öí éûüûá ñàõ-
ãàäèð ñÿñè. Ñ.Âóðüóí. Àíä è÷äèðìÿê
ëàìàã. Áèð àíáàð – àíáàð äîëóñó, ÷îõëó.
– àíä è÷ìÿéÿ, ñþç âåðìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê.
[Ìîëëà:] Ýþðìöðñÿí, áèð àíáàð ïóë ýÿòèðìè-
Àíä è÷ìÿê – 1) ìöãÿääÿñ, éàõóä áþéöê âÿ
øÿì. “Ì.Í.ëÿòèô.”.
ÿçèç ñàéûëàí áèð øÿõñèí âÿ éà øåéèí àäûíû
ÀÍÁÀÐ×Û èñ. 1. Àíáàðà áàõàí âÿ éà àí-
÷ÿêìÿêëÿ þç ñþçöíÿ, âÿäèíÿ, éàõóä
áàðäà èøëÿéÿí àäàì; àíáàðäàð.
þùäÿñèíÿ àëäûüû âÿçèôÿíè ëàéèãèíúÿ éåðèíÿ
2. êþùí. Êå÷ìèøäÿ àíáàðäà êöëëè ìèã-
éåòèðÿúÿéèíÿ èíàíäûðìàã. Ìÿíèì àíä è÷äè-
äàðäà ìàë ñàõëàéàí èðè òàúèð.
éèì î ìÿùÿááÿòèí; Ðóùóíäà ìöãÿääÿñ áèð
ÀÍÁÀÐ×ÛËÛà èñ. Àíáàð÷û âÿçèôÿñè, èøè.
ïÿðè éàøàð. Ñ.Âóðüóí. Ìóñà äàéûíûí íÿ ö÷öí
ÀÍÁÀÐÄÀÐ á à õ àíáàð÷û. Íÿ ùåñàáäàð
àíä è÷ìÿäèéè [Ôèðèäóíóí] ôèêðèíäÿ àíëà-
éàçûð, íÿ àíáàðäàð áóðàõûð, íÿ äÿ ôÿùëÿ òàéà
øûëìàç áèð ñèðð îëóá ãàëìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ;
éàõûí ýÿëèðäè. Ìèð Úÿëàë.
2) ñþç âåðìÿê. Úàìààòûí âÿçèééÿòè åëÿ èäè êè,
ÀÍÁÀÐÄÀÐËÛÃ á à õ àíáàð÷ûëûã.
ýóéà ùàìû ÿëèíè áèð èøÿ âóðìàéàúàüûíà àíä
ÀÍÁÀÐÝÖÂßÑÈ èñ. çîîë. Òàõûëà äöøÿí
è÷ìèøäè. ß.Âÿëèéåâ. Àíä âåðìÿê – ìöãÿä-
ýöâÿ, òàõûëáèòè.
äÿñ, éàõóä ÿçèç ñàéûëàí áèð øÿõñèí, éà øåéèí
ÀÍÁÀÐËÀÌÀÃ ô. äàí. Àíáàðà éûüìàã,
àäûíû ÷ÿêìÿêëÿ õàùèø åòìÿê, éàëâàðìàã.
àíáàðà âóðìàã, àíáàðà éûüûá ñàõëàìàã.
Àíä âåðèá ñîðóøäóì áèð-áèð äåäèëÿð; Ôÿãèð,
ÀÍÚÀÃ 1. áàüë. Ëàêèí, àììà. Àíúàã ìÿí
ñÿíè øåéäà ãûëàí ýÿëìÿìèø. Ã.Çàêèð. ßçèçèì
ñåâýèëÿðèí áó ãÿäÿð àëäàäûúû .. îëäóüóíó
áèíÿ ýÿëñèí; Êþ÷ ýÿëñèí, áèíÿ ýÿëñèí; Ñåâäèì
áèëìèðäèì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ìöäèð:] Àíúàã
òÿðñà ãûçûíû; Àíä âåðèí äèíÿ ýÿëñèí. (Áàéàòû).
åøèòäèéèìÿ ýþðÿ, ñèçèí éîëäàøûíûç Úÿìèëè ÷îõ
Àíäû(íû) ïîçìàã – âåðäèéè âÿäÿ éàëàí÷û
èíúèäèð. Ìèð Úÿëàë.
÷ûõìàã, àíäû éåðèíÿ éåòèðìÿìÿê. Àíäûíäàí
2. Çÿðô ìÿíàñûíäà. ×ÿòèíëèêëÿ, çîðëà, ýöú-
äþíìÿê – á à õ àíäû(íû) ïîçìàã. Ãàðäà-
áÿëà èëÿ. Òàìàøàíûí ö÷öíúö ïÿðäÿñèíÿ
øûì! Äþíìÿðÿì þç àíäûìäàí! Ñ.Ðöñòÿì.
àíúàã ÷àòà áèëäèì. Áó èøè àõøàìà àíúàã
ÀÍÄ-ÀÌÀÍ: àíä-àìàí åëÿìÿê – áèð
ãóðòàðìàã îëàð. Áó éåðÿ àíúàã áåø àäàì
øåéè èíêàð âÿ éà òÿñäèã åòìÿê ö÷öí àíä
éåðëÿøÿ áèëÿð. Î, àõûðûíúû ñþçö àíúàã ñþéëÿéÿ
è÷ìÿê, äÿëèëëÿð âÿ ñöáóòëàð ýÿòèðèá èíàíäûð-
áèëäè. – Ýþðöíöøöíäÿí [Àëìóðàäà] 50 éàø
ìàüà ÷àëûøìàã. Áèð äÿôÿ [Ìèðàõóð] àðâàäûíû
àíúàã âåðìÿê îëàðäû. È.ßôÿíäèéåâ.
þëäöðìÿê èñòÿìèø, àðâàä àíä-àìàí åëÿéèá,
3. ßäàò êèìè èøëÿíèð – ìÿùç, ñûðô, éàëíûç,
îíó øöáùÿäÿí äàøûíäûðìûøäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
òÿê. Áèç áóðàéà àíúàã èø ö÷öí ýÿëìèøèê. Áóíà
ÀÍÄ×Û èñ. êþùí. Êå÷ìèøäÿ ìÿùêÿìÿäÿ
àíúàã òÿÿúúöá åòìÿê îëàð. Àíúàã íàüûëëà
âÿ ñ.-äÿ áàøãàñûíûí éåðèíÿ àíä è÷ÿí èíàíûë-
òÿðáèéÿ îëóíìóø áåéèí ùÿð úöð éåíèëèéÿ öðÿê-
ìûø âÿ íöôóçëó àäàì.
äÿí ãîë à÷à áèëÿð. – Åâèí äîëàíàúàüû àíúàã
ÀÍÄÄÀØ èñ. Ìöÿééÿí ÿùä, øÿðò ö÷öí
Úàâàäûí ãÿëÿìèíÿ áàüëû èäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
àíäëàøûá áèð-áèðèíÿ òÿíòÿíÿëè âÿä âåðÿí
[Øàèð:] Áóíëàð àíúàã òÿðáèéÿ âÿ èñòåäàäûí
àäàìëàðûí ùÿð áèðè.
117
ÀÍÄÛÐ
ÀÍÃÛÐÒÛ
ÀÍÄÛÐ èñ. äàí. ßñèë ìÿíàñû “ñàùèáñèç,
ÀÍÛØ èñ. ãÿä. Èñòÿê, àðçó, äèëÿê. Ýåúÿ-
éèéÿñèç ìàë, þëÿí áèð øÿõñèí ãîùóìëàðûíà èðñ
ýöíäöç ìÿíèì àíûøûì áóäóð; Ýþðöì Ùóðè
ãîéóá ýåòäèéè ìàë, øåé” îëóá èíäè, àäÿòÿí,
Ïÿùëÿâàíäàí àéðûëñûí. (Ãîøìà).
úàíëû äèëäÿ ñþéöø, ãàðüûø éåðèíäÿ (áÿçÿí
ÀÍÈ ñèô. ßí àç, ÿí ãûñà áèð çàìàíäà îëàí;
“àíäûðà ãàëìûø” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð) èøëÿíèð.
áèð àíäà, ýþç éóìóá à÷ûíúà îëóá êå÷ÿí. Àíè
Àíäûðà ãàëìûø íÿ éàìàí ñÿñëÿíèð; Ñþç äå-
òÿñèð. Àíè ñöêóò. Àíè þëöì. – Áèçèì áó àíè
ìÿéÿ âåðìèð àìàí, ñÿñëÿíèð. Ì.ß.Ñàáèð. Âàãèô
òàíûøëûüûìûçûí þìðö áèð-èêè ñààòëûã ñþùáÿò-
ùåéèôñèëÿíÿðÿê: – Ìÿíè äÿ êè áó àíäûð àçàð
äÿí èáàðÿò îëàúàãìû? Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Íÿðè-
òÿðïÿíìÿéÿ ãîéìóð, – äåäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìàí áó áàõûøëàðäà äà þç öðÿéèíäÿí êå÷ÿí-
ÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Àíëàòìàã, áàøà ñàëìàã,
ëÿðè äóéäó, ëàêèí áó ÷îõ àíè (ç.) îëäó. Ìèð
ãàíäûðìàã. Ïàéûç ýÿëèá õÿçàíäûð; Õÿçàí
Úÿëàë. Ìóñà êèøè ñóñàðàã àíè áèð ôèêðÿ ýåòäè.
ïÿðýàð ïîçàíäûð; Öðÿêäÿ áèð äÿðäèì âàð;
Ì.Èáðàùèìîâ. // Ìöâÿããÿòè, êå÷èúè, òåç
Åë-îáàéà éàç, àíäûð. (Áàéàòû). Éàçäûüûí òà
êå÷ÿí. // Ãÿôèë, ýþçëÿíèëìÿç. Àíè òÿÿððöç.
îõóéóá àíäûðñûí; Ìÿòëÿáèí áàøãàñûíà ãàí-
ÀÍÈËÈÊ èñ. Áèð àí è÷èíäÿ îëàí øåéèí
äûðñûí. À.Ñÿùùÿò. Íàÿùë îëàíà ìÿòëÿáè
õàññÿñè, ùàëû. // Ìöâÿããÿòèëèê, êå÷èúèëèê.
àíäûðìàã îëóðìó? Ì.ß.Ñàáèð.
// Ãÿôèëëèê, ýþçëÿíèëìÿçëèê.
´
2. Õàòûðëàòìàã, éàäà ñàëìàã, îõøàð êèìè
ÀÍÈÌÈÇÌ [ëàò.] Èáòèäàè èíñàíëàðûí ùÿð áèð
ýþðöíìÿê. Òîõóíìàäàí ñûçûëòûëû ÷ûõàí ùÿçèí
øåéèí ðóùó îëäóüóíà èíàíìàñû, òÿáèÿò
íàëÿñè; ßëäÿí äöøìöø áèð ñûíûã ñàç îëäóüóíó
ãöââÿëÿðèíÿ âÿ ùàäèñÿëÿðèíÿ ðóùè èñíàä
àíäûðûð. À.Ñÿùùÿò. [Êîð êèøèíèí] ÿëáèñÿñèíèí
âåðìÿñèíäÿí èáàðÿò åòèãàäû (äèíè åòèãàäëàðûí
òÿðçè, áè÷èìè, öçöíöí õÿòëÿðè àúèç âÿ áàúà-
èëê ìÿíøÿéè). Àíèìèçìèí áàøëûúà èäåéàñû.
ðûãñûçëûüûíû àíäûðûðäû. Ñ.Ùöñåéí. Áèð àç ÿââÿë
ÀÍÊÉÒ [ôð.] Ãàáàãúàäàí ùàçûðëàíìûø
ñóàëëàðà úàâàá àëìàã ö÷öí ñîðüó âÿðÿãÿñè.
èëäûðûìëû ýåúÿëÿðè àíäûðàí î ýþçëÿð .. òÿëà-
Àíêåò äîëäóðìàã. – [Ùåéáÿò:] ßðèçÿìè
òöìÿ ýÿëìèø áèð äÿíèç êèìè ãàéíàäû.
îõóäóëàð. Àíêåòèìè îõóäóëàð. Ñîíðà äà áàø-
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ëàäûëàð ñóàë âåðìÿéÿ. Ì.Ùöñåéí.
ÀÍÄÛÇ èñ. áîò. Õàëã òÿáàáÿòèíäÿ äÿðìàí
ÀÍÊËÁÂ èñ. [ôð.] Ùÿð òÿðÿôäÿí åéíè áèð
êèìè èøëÿíèëÿí áèòêè. Àíäûç êþêöíäÿí áÿëüÿì-
äþâëÿòèí ÿðàçèñè èëÿ ñÿðùÿäëÿíÿí âÿ äÿíèçëÿ
ýÿòèðèúè äÿðìàí ùàçûðëàíûð.
ñÿðùÿäè îëìàéàí éåð, òîðïàã. Àíêëàâûí äÿíèç
ÀÍÄÛÇËÛÃ èñ. Àíäûç áèòÿí éåð.
ñàùèëè îëäóãäà îíà éàðûì àíêëàâ äåéèëèð.
ÀÍÄËÀØÌÀ “Àíäëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÀÍÃÁÐ [ôð.] Òÿééàðÿëÿðèí ñàõëàíìàñû âÿ
ÀÍÄËÀØÌÀÃ
ãàðø. Áèð-áèðèíÿ öðÿê
úàðè òÿìèðè ö÷öí õöñóñè òèêèëè. Àíãàðëàð èñòè-
ãûçäûðûá èíàíìàã âÿ áåë áàüëàìàã ùàããûíäà
ôàäÿñèíÿ ýþðÿ äàèìè, ìöâÿããÿòè âÿ éûüûëûá-
áèð-áèðèíÿ òÿíòÿíÿëè ñþç âåðìÿê, ÿùäëÿøìÿê.
ñþêöëÿí îëà áèëÿð.
ÀÍÄËÛ ñèô. Àíä è÷ÿðÿê öçÿðèíÿ ìöÿééÿí
ÀÍÃÛÐÛØÌÀÃ ãàðø. Àüûç-àüûçà âåðèá,
âÿçèôÿ âÿ ñ. ýþòöðìöø, àíä è÷ìèø. Àíäëû èúëàñ-
ùàìûñû áèðäÿí àíãûðìàã, áàüûðìàã; áàüûðûø-
÷ûëàð èíñòèòóòó.
ìàã. Äàõìàëàðû éåðÿ éàòìûø äàüûíûã êÿíääÿ
ÀÍÅÊÄÓÒ [éóí.] Ýöëìÿëè âÿ ìÿçÿëè áèð
åøøÿêëÿð àíãûðûøûð, õîðóçëàð áàíëàøûð..
ùàäèñÿ ùàããûíäà óéäóðìà ãûñà ùåêàéÿ; ëÿòèôÿ.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
Àíåêäîò äàíûøìàã.
ÀÍÃÛÐÌÀ “Àíãûðìàã”äàí ô.èñ.
ÀÍßÍ çÿðô [ÿð.] Áèðäÿí, ýþçëÿíìÿäÿí;
ÀÍÃÛÐÌÀÃ ô. Áÿðê áàüûðìàã, áþéöð-
áèð àíäà, äÿðùàë. Àíÿí ýÿëäè.
ìÿê. Åøøÿê àíãûðàíäà èòèí áàøû àüðûéàð.
´
ÀÍÝÈÍÀ [ëàò.] òèá. ßñíÿéèí ñåëèêëè ãèøà-
(Àòà. ñþçö). – Òÿëõÿêëÿð áöòöí êÿëÿêëÿðèíè
ñûíûí âÿ õöñóñÿí áàäàìúûãëàðûí èëòèùàáû.
ìåéäàíà ãîéäóëàð: .. ÷àããàë êèìè óëàøäûëàð,
Àíýèíà îéíàã, áþéðÿê âÿ öðÿê õÿñòÿëèéèíÿ
áàíëàäûëàð, àíãûðäûëàð, êèøíÿäèëÿð, .. õàíûí
ñÿáÿá îëà áèëÿð.
ùàëûíà òÿôàâöò åëÿìÿäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÀÍÛËÌÀ “Àíûëìàã”äàí ô.èñ.
ÀÍÃÛÐÒÛ èñ. Åøøÿê ñÿñè, åøøÿê áàüûðòûñû.
ÀÍÛËÌÀÃ ìÿúù. Éàäà ñàëûíìàã, õàòûðëàí-
Óçàãäàí àíãûðòû ñÿñè ýÿëèð. // Öìóìèééÿòëÿ,
ìàã, éàä åäèëìÿê. Éàçû÷ûíûí õàòèðÿñè àíûëäû.
áÿðê ñÿñ, áàüûðòû. Èêè éöç èë èäè êè, éàòìûøäûì
118
ÀÍÃÛÐÒÌÀ
ÀÍËÀØÛËÌÀÇ
Òÿáðèçäÿ .. íÿ ìàøûí ÷ûüûðòûñû, íÿ ïàðîõîä
èíäè àíëàäû êè, óçóíáîéëó, ãàðàáûüëû ìöñàôèð
àíãûðòûñû, íÿ ôàéòîí-àðàáà òûããûëòûñû (åøèäèð-
õîçåéèí äåéèëìèø, îüðó èìèø. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
äèì). Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
2. Äóéìàã, ñåçìÿê, ùèññ åòìÿê, áàøà
ÀÍÃÛÐÒÌÀ “Àíãûðòìàã”äàí ô.èñ.
äöøìÿê. Îíëàð áèð-áèðèíè éàõøû àíëàéûðëàð.
ÀÍÃÛÐÒÌÀÃ èúá. 1. Àíãûðìàüà, ãûøãûð-
Öðÿéèíäÿí êå÷ÿíè äÿðùàë àíëàäûì. – Ãûç
ìàüà, áàüûðìàüà ìÿúáóð åòìÿê; áàüûðòìàã.
àðòûã îíó [Ôèðèäóíó] þçöíÿ éàõûí áèð äîñò
2. ìÿú. èñòåù. Àüëàòìàã, áþéöðòìÿê.
ùåñàá åäèðäè. Áóíó î, îíóí ñÿìèìè ðÿôòà-
ÀÍÃÓÒ èñ. 1. çîîë. Óçóíáîüàçëû, þðäÿéÿ
ðûíäàí àíëàéûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
îõøàð, òóòãóí ãûðìûçû ðÿíýëè úàéäàã ãóø. Àí-
3. Áèð øåé ùàããûíäà ìöÿééÿí ôèêðè, áàõûøû
ãóò êþ÷ÿðè ãóøäóð, ëàêèí ãûøëàéàíëàðû äà îëóð.
îëìàã. Áóíó ìÿí áàøãà úöð àíëàéûðàì.
2. ìÿú. äàí. Óçóí, èðè ýþâäÿëè, èðè ñöìöê-
Ñèçúÿ, áóíó íåúÿ àíëàìàã ëàçûìäûð? Ìÿíèì
ëö, éàõóä àðûãëûãäàí ñöìöêëÿðè ÷ûõìûø àäàì
àíëàäûüûìà ýþðÿ.
ùàããûíäà. Àíãóòà äþíìÿê, àíãóòó
ÀÍËÀÌÀÇ ñèô. Ãàíìàç, ìÿðèôÿòñèç, øöóð-
÷ûõìàã – àðûãëûãäàí àíãóò êèìè áîüàçû óçàí-
ñóç, ãàíàúàãñûç; êîáóä. Àíëàìàç àäàì. // Èñ.
ìàã. Àðûãëàéûá àíãóòà äþíìöøäöð.
ìÿíàñûíäà. ßüéàð èëÿí ÷ûõûá ñåéðÿ äÿðìÿñèí;
3. ìÿú. Ùÿðèñ, àúýþç, ÷îõ èøòàùàëû àäàì
Ëàéèã îëìàç àíëàìàçà áÿíþâøÿ. Ì.Ï.Âàãèô.
ùàããûíäà. Àíãóò êèìè óäìàã – ãàáà-
ÀÍËÀÌÀÇËÛÃ èñ. Ãàíìàçëûã, øöóðñóç-
üûíà ãîéóëàí éåìÿéè àúýþçëöêëÿ, òÿëÿñèê
ëóã, ìÿðèôÿòñèçëèê, ãàíàúàãñûçëûã, êîáóäëóã.
ãàìàðëàéûá éåìÿê.
ÀÍËÀØÛÃËÛ ñèô. Àéäûí, áàøà äöøöëÿí,
ÀÍÃÓÒÁÎÜÀÇ ñèô. äàí. ×îõ àðûã; áîüàçû
ùàìûíûí áàøà äöøÿúÿéè øÿêèëäÿ îëàí. Áèç ..
èíúÿëìèø, óçóíáîüàç (àäàì ùàããûíäà).
ùàìûíûí ãÿëáèíÿ éîë à÷àí, àéäûí, àíëàøûãëû
ÀÍËÀÄÛËÌÀ “Àíëàäûëìàã”äàí ô.èñ.
âÿ ñàäÿ áèð äèëäÿ éàçûëìûø øåèðëÿð éàðàòìà-
ÀÍËÀÄÛËÌÀÃ ìÿúù. Áàøà ñàëûíìàã,
ëûéûã. Ñ.Âóðüóí. ..ßðóçëà àéäûí âÿ àíëàøûãëû
ãàíäûðûëìàã, áèëäèðèëìÿê.
áèð äèëäÿ éàçìàüû áàúàðìàã ëàçûìäûð.
ÀÍËÀÃ èñ. Äöøöíúÿ, ãàíàúàã, ìÿðèôÿò,
Ñ.Ðöñòÿì.
äÿððàêÿ. [Àüà Ãóðáàí:] Áèçèì áó éåêÿïà-
ÀÍËÀØÛËÀÍ àðà ñþç. Éÿãèí êè, åùòèìàë
ïàãëàðäà àíëàã íÿ ýÿçèð, ýåäèðëÿð áàçàðà,
êè, ýþðöíöð êè.
ýÿëèðëÿð åâëÿðèíÿ, áèð àç çÿùðèìàð éåéèá éûõû-
ÀÍËÀØÛËÌÀ “Àíëàøûëìàã”äàí ô.èñ.
ëûá éàòûðëàð âÿ åëÿ áèëèðëÿð êè, ùÿéàò ñöðöðëÿð.
ÀÍËÀØÛËÌÀÃ ìÿúù. Áàøà äöøöëìÿê,
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
äÿðê åäèëìÿê; ìÿëóì îëìàã, àéäûí îëìàã.
ÀÍËÀÃËÛ ñèô. Äöøöíúÿëè, ãàíàúàãëû, ìÿðè-
Îíóí ñþçëÿðèíäÿí ùå÷ áèð øåé àíëàøûëìàäû.
ôÿòëè, äÿððàêÿëè. Àíëàãëû àäàì. Àíëàãëû óøàã.
Äàíûøûüûíäàí àíëàøûëäû êè, áó ýöí éîëà äö-
ÀÍËÀÃËÛÃ èñ. ùöã. Øÿõñèí þç ùÿðÿêÿòëÿ-
øÿúÿêäèð. – Àçÿðáàéúàí õàëã ìóñèãèñè íÿèíêè
ðèíè þë÷öá-áè÷ìÿê âÿ éà þçöíö èäàðÿ åòìÿê
éàëíûç àçÿðáàéúàíëûëàð òÿðÿôèíäÿí àíëàøûëûá
ãàáèëèééÿòè. Úèíàéÿò åòìèø øÿõñèí àíëàãëûüû.
ñåâèëèð; î, áèð ÷îõ õàëãëàðûí ãÿëáèíÿ éîë à÷à
ÀÍËÀÃÑÛÇ ñèô. Äöøöíúÿñèç, ãàíàúàãñûç,
áèëèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Àë÷àã, éàñòû âÿ òîðïàã
ìÿðèôÿòñèç, äÿððàêÿñèç. [Íèçàìè:] Ãÿäèì
åâëÿðäÿí áóðàíûí êè÷èê áèð êÿíä õàðàáàñû
ìÿäÿíèééÿò òàðèõèíè óíóäàí .. àäàìëàðà éà
îëäóüó àíëàøûëûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
àíëàãñûç, éàèíêè ÿúíÿáè ïóëóíà ñàòûëàí àäàì-
ÀÍËÀØÛËÌÀÇ ñèô. Áàøà äöøöëìÿéÿí âÿ
ëàð êèìè áàõûðûã. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
éà áàøà äöøöëìÿñè ÷ÿòèí îëàí, ìÿíàñû àéäûí
ÀÍËÀÃÑÛÇËÛÃ èñ. Äöøöíúÿñèçëèê, ãàíà-
îëìàéàí. Àíëàøûëìàç ñþç. Àíëàøûëìàç ôèêèð.
úàãñûçëûã, ìÿðèôÿòñèçëèê, äÿððàêÿñèçëèê. Àíëàã-
Êöòëÿ ö÷öí éàçûëàí êèòàáëàðäà ãÿëèç âÿ àíëà-
ñûçëûã âÿçèééÿòè.
øûëìàç ñþçëÿð èøëÿòìÿìÿëè. – Ýåúÿ éàðûñû àâàì
ÀÍËÀÌÀ “Àíëàìàã”äàí ô.èñ.
úàìààò ìÿúëèñëÿðÿ äîëóá, ìîëëàíûí ÿðÿáúÿ
ÀÍËÀÌÀÃ ô. 1. Áàøà äöøìÿê, ãàíìàã,
äåäèéè àíëàøûëìàç èáàðÿëÿðè äèíëÿð, ñîíðà ùÿð
äöøöíìÿê, äÿðê åòìÿê. Ñþçöí ìÿíàñûíû àí-
êÿñ åâèíÿ ãàéûäàðäû. Ù.Ñàðàáñêè. // Èçàù åäè-
ëàìàã. Áó ñþùáÿòäÿí ùå÷ áèð øåé àíëà-
ëÿ áèëìÿéÿí, ñÿáÿáè áèëèíìÿéÿí, ãÿðèáÿ,
ìàäûì. – ×îõ íöêòÿ âàð, ñÿí àíëàìàñàí,
òÿÿúúöáëö, ìöÿììàëû. Àíëàøûëìàç ùàäèñÿ.
àíëàð àøèãèí! Ì.ß.Ñàáèð. Ñàäÿäèë ìóçäóð
Àíëàøûëìàç ùÿðÿêÿò. – Èíäè [Çöëåéõà] äàõè-
119
ÀÍËÀØÛËÌÀÇËÛÃ
ÀÍÑAÌÁË
ëèíäÿ àíëàøûëìàç áèð íàðàùàòëûã, áèð èçòèðàá
ÀÍËÛ ñèô. ãÿä. Àüûëëû, äöøöíúÿëè. Ãàí èëÿ
äóéóðäó. Ì.Èáðàùèìîâ. Äÿðñ îòàüûíà äÿðèí
îéíàìàç àíëû êÿñëÿð; Êèí èëÿ êöêðÿìÿäÿ
âÿ àíëàøûëìàç áèð ñöêóò ÷þêìöøäö. Ì.Ùöñåéí.
âàðìû ùöíÿð? À.Øàèã.
Íÿäÿí èñÿ áó ýåúÿ ãîúà àðõèâ÷èíèí ãÿëáèíäÿ
ÀÍÌÀ “Àíìàã”äàí ô.èñ. Àíìà ìÿðàñèìè.
ñåâèíú èëÿ ãàðûøûã àíëàøûëìàç áèð ùèññ âàðäû.
ÀÍÌÀÃ ô. Éàäà ñàëìàã, õàòûðëàìàã, éàä
Ù.Íÿçÿðëè.
åòìÿê, éàäà ýÿòèðìÿê. Íÿðýèñ ýþçöíÿ íèýàù
ÀÍËÀØÛËÌÀÇËÛÃ èñ. 1. Àíëàøûëìàç øåéèí
åäÿðäè; Éàðûí ýþçöí àíûá àù åäÿðäè. Ôöçóëè.
ùàëû.
Êå÷ÿí ýöíëÿðè êè, èíäè áó äÿìëÿð; Äÿëè êþíöë,
2. Áèð-áèðèíè àíëàìàìà, áàøà äöøìÿìÿ,
ÿáÿñ àíàð, àüëàðñàí. Ì.Ï.Âàãèô. Ëàéèãëè
éàõóä éàíëûø áàøà äöøìÿ âÿ áóíóí íÿòè-
ÿìÿëäè ñÿùâè àíìàã; Ëàêèí ÿçàáû îëóðìó
úÿñèíäÿ òþðÿéÿí ùàë, êåéôèééÿò. [Ãûçûë
äàíìàã? Øÿùðèéàð.
Àðñëàí:] Àðàëûãäà ìþâúóä îëàí áöòöí
ÀÍÓÄ [éóí.] ôèç. Ìöñáÿò åëåêòðèêëÿ éöêëö
àíëàøûëìàçëûã, ùÿòòà áèð ïàðà èõòèëàôëàð äà
åëåêòðîä. Àíîä øöàëàðû.
ùèìàéÿñèçëèê íÿòèúÿñèíäÿ éàðàäûëìûøäûð.
ÀÍÓÔÅËÅÑ [éóí.] Ìàëéàðèéà (ãûçäûðìà)
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
òþðÿäÿí àüúàãàíàä.
´
ÀÍËÀØÌÀ “Àíëàøìàã”äàí ô.èñ. Ñöëùö
ÀÍÎÍÈÌ [éóí.] 1. ßñÿðëÿðèíäÿ, ìÿêòó-
ìþùêÿìëÿíäèðìÿê ö÷öí áöòöí èìêàíëàðäàí
áóíäà àäûíû ýèçëÿäÿí ìöÿëëèô.
èñòèôàäÿ åäèëèð, äþâëÿòëÿð àðàñûíäà ñÿìèìè
2. Ìöÿëëèôèíèí àäû ýþñòÿðèëìÿéÿí ÿñÿð,
àíëàøìàéà âÿ õåéèðõàù ìöíàñèáÿòëÿð éàðàí-
ìÿêòóá. Àíîíèì øèðêÿò èãò. – ñÿùìëÿðè-
ìàñûíà ÷àëûøûëûð.
íèí öñòöíäÿ ñàùèáèíèí ôàìèëèéàñû éàçûëìàéàí
ñÿùìäàðëàð úÿìèééÿòè.
ÀÍËÀØÌÀÃ ô. Áèð-áèðèíè àíëàìàã, áàøà
äöøìÿê, áèð-áèðè èëÿ ðàçûëàøìàã, ñàçèøÿ
ÀÍÓÍÑ [ôð.] Ýÿëÿúÿê ãàñòðîëëàð, òàìà-
øàëàð, êîíñåðòëÿð âÿ ñ. ùàããûíäà ãàáàãúàäàí
ýÿëìÿê. Ëàêèí Òîüðóë Ãûçûë Àðñëàíëà àíëàø-
éàïûøäûðûëàí åëàí, àôèøà.
ìàã ÿâÿçèíÿ Àçÿðáàéúàíäà íöôóçà ìàëèê
ÀÍÎÐÌÁË ñèô. [éóí. à – èíêàð ÿä. âÿ ëàò.
îëàí òÿê-òÿê àäàìëàðëà àíëàøìàã âÿ ÿëàãÿéÿ
íîðìàë] Ãåéðè-íîðìàë, ãåéðè-òÿáèè, öìóìè
ýèðìÿéè äöøöíäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ñîëòàí
ãàéäàéà óéüóí îëìàéàí, öìóìè ãàéäàäàí
Àüàìÿììÿä øàùëà àíëàøûá, îíà Ãàðàáàüäà
êÿíàð. Àíîðìàë ùàäèñÿ. Àíîðìàë âÿçèééÿò.
Ðóñèéàéà ãàðøû ÷ûõìàüûíû òþâñèéÿ åäèðìèø.
– [Ðçà áÿé] Ùÿêèìöëìöëê âÿ Ñÿëèìèíè
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ýþçëÿäèéè çàìàíäà äà ðóùÿí áåëÿ áèð àíîð-
ÀÍËÀÒÌÀ “Àíëàòìàã”äàí ô.èñ.
ìàë âÿçèééÿò è÷ÿðèñèíäÿ èäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÍËÀÒÌÀÃ ô. Áàøà ñàëìàã, ãàíäûðìàã,
ÀÍÎÐÌÀËËÛÃ èñ. Ãåéðè-íîðìàëëûã.
èçàù åòìÿê. Ìÿí êè áèëìÿç èäèì íÿäèð ìÿ-
ÀÍÐÛ çÿðô âÿ ñèô. äàí. 1. Î éàí, î òÿðÿô, î
ùÿááÿò; Áó ñèððè ñÿí ìÿíÿ àíëàòìàäûíìû?
éàíà, î òÿðÿôÿ. Àíðû ýåäèðÿì. – Àíðû éàíûìäà
Ì.Ìöøôèã.
àðâàä ñÿñè ýÿëäè. Ãóëàã âåðäèì, Ðóãèééÿ èäè.
ÀÍËÀÉÀÍ ô.ñèô. Áàøà äöøÿí, ãàíàí, ìÿ-
À.Äèâàíáÿéîüëó.
ðèôÿòëè, ãàíàúàãëû, àðèô. Èøàðÿò åéëÿðÿì àíëà-
2. Õûðûì-õûðäà.
éàí äîñòà; Äîñòóíóí ãÿäðèíè áèëÿí îéíàñûí.
3. Àðòûã-ÿñêèê, éåðñèç.
Ì.Ï.Âàãèô. Êèøè äþâëÿòèíÿ ïàñèáàí ýÿðÿê;
◊ Àíðû-áÿðè ÷ÿêìÿê – ñöðöíäöðìÿê, î
Èøàðÿ àíëàéàí, ñþç ãàíàí ýÿðÿê. Ã.Çàêèð. // Èñ.
òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ ÷ÿêìÿê, óçàòìàã. Àíðû-
ìÿíàñûíäà. Ñöáù âàõòûíäà òåç äóðóá áàíëàð;
áÿðè åòìÿê – 1) éåðáÿéåð åòìÿê, éåðëÿøäèð-
Àíëàéàíëàð èøàðÿñèí àíëàð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ìÿê; 2) áàø ãà÷ûðìàã, ñöðöíäöðìÿê.
ÀÍËÀÉÛØ èñ. 1. Àíëàøìà, ãàíìà, äöøöí-
ÀÍÑÁÌÁË [ôð.] 1. ìóñ. Áèð éåðäÿ ÷ûõûø
ìÿ, äÿðê åòìÿ èøè; èäðàê, àüûë, çÿêà, ôÿðàñÿò.
åäÿí âÿ áèð áÿäèè êîëëåêòèâ òÿøêèë åäÿí
2. Áèð øåé ùàããûíäà ìÿíòèãè úÿùÿòäÿí ôîð-
÷àëüû÷ûëàð, îõóéàíëàð âÿ îéíàéàíëàð äÿñòÿñè.
ìàëàøìûø öìóìè ôèêèð, òÿñÿââöð; ìÿôùóì.
Ñàç÷û ãûçëàð àíñàìáëû. Ìàùíû âÿ ðÿãñ
Áèð-áèðèíÿ çèää îëàí àíëàéûøëàð. Èúòèìàè ñèíèô
àíñàìáëû.
àíëàéûøû.
2. Äðàì, éàõóä ìóñèãè ïéåñèíèí àðòèñòëÿð
ÀÍËÀÉÛØËÛ ñèô. Äöøöíúÿëè, ôÿðàñÿòëè, çå-
òÿðÿôèíäÿí áèðýÿ èôàñû. // Áèð íå÷ÿ èøòèðàê-
ùèíëè, òåç áàøà äöøÿí, òåç ãàâðàéàí.
÷ûíûí áèðýÿ èôàñû ö÷öí éàçûëìûø ìóñèãè ÿñÿðè.
120
ÀÍÑÛÇ
ÀÍÒÈÒEÇÈÑ
3. ìÿú. Áèð áöòþâ øåéè òÿøêèë åäÿí ùèññÿ-
ýåíèø ñóðÿòäÿ äÿðìàí êèìè (ïåíèñèëëèí,
ëÿðèí ìöòÿíàñèá, àùÿíýäàð áèðëèéè. Øÿùÿðëÿ-
ñòðåïòîìèñèí âÿ ñ.) èøëÿäèëèð.
ðèìèç ýåòäèêúÿ ýþçÿëëÿøèð âÿ éåíè-éåíè ìå-
´
ÀÍÒÈÔÀØÈÑÒ [éóí. àíòè... âÿ èòàë. ôàøèñò]
ìàðëûã àíñàìáëëàðû éàðàäûëûð. “Èíúÿñÿíÿò”.
1. Ôàøèçìèí äöøìÿíè, ôàøèçìëÿ ìöáàðèçÿ
ÀÍÑÛÇ ñèô. âÿ çÿðô Áèðäÿí, ýþçëÿíèë-
èøòèðàê÷ûñû.
ìÿäÿí, ãÿôèëäÿí. Àíñûç þëöì. Àíñûç ùàäèñÿ.
2. ñèô. Ôàøèçì ÿëåéùèíÿ éþíÿëäèëìèø, ôà-
ÀÍÑÛÇÛÍ á à õ àíñûç. Áó çàìàí àíñûçûí
øèçìëÿ ìöáàðèçÿ àïàðàí. Àíòèôàøèñò òÿøêèëàò-
ãîïàí .. áèð ôûðòûíàäàí éåð-ýþé ñàðñûëäû.
ëàð. Àíòèôàøèñò ùÿðÿêàòûí öçâëÿðè.
À.Øàèã. Àíñûçûí ÷ûõàí áó úåéðàíû ùå÷ êÿñ àòà
´
ÀÍÒÈÊ ñèô. [ëàò.] Ãÿäèì. Ãÿäèì éóíàí
áèëìÿäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ùÿìèä ýåäÿíäÿí
âÿ Ðîìà èúòèìàè ãóðóëóøóíà, ìÿäÿíèééÿ-
ñîíðà àíñûçûí äÿùøÿòëè áèð õÿçðè áàøëàäû.
òèíÿ, èíúÿñÿíÿòèíÿ àèä îëàí. Àíòèê êîëîíèéà-
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ëàðûí äþâëÿò ãóðóëóøó. Àíòèê ôÿëñÿôÿ. Àíòèê
ÀÍÑÛÇËÛÃ èñ. Ýþçëÿíèëìÿçëèê, íàýÿùà-
ÿäÿáèééàò.
íèëèê; áèðäÿí-áèðÿ, ãÿôèëäÿí îëìà.
ÀÍÒÈÍÓÌÈÉÀ [éóí. àíòèíîìèà] ôÿëñ.
ÀÍØËÁÃ [àëì.] Òåàòðäà, êèíîäà, ñèðêäÿ
Ìöùàêèìÿíèí ýåäèøèíäÿ áèð-áèðèíÿ çèää,
âÿ ñ.-äÿ áèëåòëÿðèí ñàòûëûá ãóðòàðäûüûíû
ëàêèí åéíè äÿðÿúÿäÿ ÿñàñëàíäûðûëìûø ùþê-
áèëäèðÿí åëàí. Î òåàòð êè, áèð çàìàí éàíûí-
ìöí ìåéäàíà ýÿëìÿñè. Ñåìàíòèê àíòèíîìè-
äàí êå÷ÿðêÿí úàìààò àç ãàëà ýþçöíö éó-
éàëàð. Àíòèíîìèéà àíëàéûøû àíòèê äþâðäÿ
ìàðäû, èíäè àüçûíà ãÿäÿð äîëóäóð, áÿçÿí
ìåéäàíà ýÿëìèøäèð.
òåàòð, òàìàøàéà èêè ýöí ãàëìûø àíøëàã
´
ÀÍÒÈÑÅÌÈÒ [éóí. àíòè... âÿ õöñ. ñåìèò]
àñìàëû îëóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
´
Éÿùóäè äöøìÿíè; éÿùóäèëÿðè ñåâìÿéÿí,
ÀÍÒÀÃÎÍÈÑÒ [éóí.] Áèð-áèðè èëÿ áàðûø-
îíëàðà íèôðÿò âÿ ÿäàâÿò áÿñëÿéÿí àäàì.
ìàç äöøìÿí îëàí. Àíòàãîíèñò ñèíèôëÿð. Àíòà-
´
ÀÍÒÈÑÅÌÈÒÈÇÌ [éóí. àíòè... âÿ õöñ.
ãîíèñò âÿ ãåéðè-àíòàãîíèñò çèääèééÿòëÿð.
´
ñåìèò] Éÿùóäèëÿðÿ ãàðøû ÿäàâÿò, äöøìÿí-
ÀÍÒÀÃÎÍÈÇÌ [éóí.] Áàðûøìàç çèääèé-
÷èëèê, íèôðÿò. Àíòèñåìèòèçì ñÿëèá ñÿôÿðëÿðè
éÿò. Ñèíôè àíòàãîíèçì. Àíòàãîíèçì äàùà
çàìàíû ýåíèø øÿêèë àëìûøäû.
êÿñêèí øÿêèë àëûðäû.
´
´
ÀÍÒÈÑÅÏÒÈÊ ñèô. [éóí.] òèá. êèì. Ìèêðîá-
ÀÍÒÀÐÊÒÈÊ ñèô. Àíòàðêòèêàéà àèä îëàí;
ëàðûí èíêèøàôûíà ìàíå îëàí. Àíòèñåïòèê ìàä-
úÿíóáè, ãöòáè.
äÿëÿð. Àíòèñåïòèê âàñèòÿëÿð. – Òÿáàáÿòäÿ ìèõÿê
ÀÍÒÁÐÊÒÈÊÀ [éóí.] úîüð. Éåð êöðÿñèíèí
éàüû .. äèø õÿñòÿëèêëÿðèíèí ìöàëèúÿñèíäÿ
úÿíóá ãöòáö ñàùÿñè. Àíòàðêòèêàíûí áèòêèñè çÿèô
èíêèøàô åòìèøäèð.
àíòèñåïòèê äÿðìàí êèìè èøëÿäèëèð. ßëèéåâ.
ÀÍÒÈÑÉÏÒÈÊÀ [éóí.] òèá. 1. Ìèêðîáëàðû
ÀÍÒÉÍÀ [ëàò.] Ðàäèî ãóðüóñóíóí åëåê-
òðîìàãíèò äàëüàëàðûíû éàéìàã (ðàäèî âåðè-
þëäöðÿí êèìéÿâè ìàääÿëÿð âàñèòÿñèëÿ éàðà-
ëèøèíäÿ) âÿ éà îíëàðû òóòìàã (ãÿáóë åòäèêäÿ)
ëàðû ìèêðîáëàðäàí ãîðóìà âÿ çÿðÿðñèçëÿø-
ö÷öí ìÿôòèëëÿð ñèñòåìè. Àíòåíàíûí èøëÿìÿ
äèðìÿ öñóëó.
íÿçÿðèééÿñè âÿ ãóðàøäûðûëìà ìåòîäëàðû.
2. Áó ìÿãñÿä ö÷öí èøëÿäèëÿí äÿðìàíëàð,
àíòè... [éóí.] Áèð ñûðà õàðèúè ñþçëÿðèí (èñèì
ïðåïàðàòëàð.
âÿ ñèôÿòëÿðèí) ãàáàüûíäà, îíëàðà ÿêñëèê âÿ
ÀÍÒÈÑÎÂÉÒ ñèô. [éóí. àíòè... âÿ ðóñ. ñîâåò]
çèäëèê ìÿíàñû âåðÿí þíëöê, ìÿñ.: àíòèçÿððÿ-
Ñîâåò ùþêóìÿòè ÿëåéùèíÿ éþíÿëäèëìèø, îíà
úèê, àíòèòåçèñ, àíòèñèñòåì.
äöøìÿí îëàí. Àíòèñîâåò øöàðëàð.
´
ÀÍÒÈÁÈÎÒÈÊ ñèô. [éóí.] áèîë. òèá. Ìèê-
ÀÍÒÈÒÉÇÀ [éóí.] 1. Òÿçàä, çèäëèê, ÿêñëèê.
ðîáëàðûí àðòûá òþðÿìÿñèíèí ãàðøûñûíû àëàí,
// ÿäÿá. Áèð-áèðèíÿ çèää ìÿôùóì âÿ ñóðÿò-
éàõóä îíëàðû þëäöðÿí àíòèáèîòèê ìàääÿëÿð.
ëÿðèí ãàðøûëàøäûðûëìàñûíäàí èáàðÿò ñòèëèñòèê
ÀÍÒÈÁÈÓÒÈÊËßÐ úÿì, áèîë. òèá. Áÿçè
öñóë. Àíòèòåçàäàí ÿñÿðèí ñÿðëþâùÿñèíäÿ äÿ
ìèêðîîðãàíèçìëÿðèí èôðàç åòäèéè, áó âÿ éà
èñòèôàäÿ åäèëÿ áèëÿð.
áàøãà ìèêðîáëàðûí àðòûá òþðÿìÿñèíèí ãàðøû-
2. Á à õ àíòèòåçèñ.
ñûíû àëàí, éàõóä îíëàðû þëäöðÿí êèìéÿâè
ÀÍÒÈÒÉÇÈÑ [éóí.] ôÿëñ. ìÿíò. Èíêèøàô
ìàääÿëÿð. Àíòèáèîòèêëÿð ìöàñèð òÿáàáÿòäÿ
ïðîñåñèíäÿ ÿñàñ ìöääÿàíûí èíêàðû; òåçèñÿ
121
ÀÍÒÎËOÝÈÉÀ
ÀÏÀÐÌÀÃ
ãàðøû ãîéóëàí ìöääÿà. Àíòèòåçèñ Ùåýåë òðèà-
ÀÏÀÐÁÒ [ëàò.] 1. òåõ. Àëÿò, úèùàç, ãóðüó.
äàñûíûí öíñöðëÿðèíäÿí áèðèäèð.
Ðàäèî àïàðàòû. Àïàðàòëà ÿéèðìÿ.
ÀÍÒÎËÓÝÈÉÀ [éóí.] ÿäÿá. Ìöõòÿëèô
2. Èäàðÿ âÿ éà òÿñÿððöôàòûí ìöÿééÿí
éàçû÷ûëàðûí ÿñÿðëÿðèíäÿí (ÿñàñÿí, øåèðëÿðèí-
ñàùÿñèíäÿ õèäìÿò åäÿí ìöÿññèñÿëÿðèí ìÿú-
äÿí) èáàðÿò ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿð ìÿúìóÿñè.
ìóñó. Äþâëÿò àïàðàòû. // Áèð èäàðÿíèí âÿ éà
Àçÿðáàéúàí øåèð àíòîëîýèéàñû.
òÿøêèëàòûí áöòöí èø÷èëÿðè, øòàòû.
ÀÍÒÓÍ: àíòîí àëìàñû [õöñ. èñ.-äÿí] –
3. ôèçèîë. Îðãàíèçìèí ùÿð ùàíñû ôÿàëèééÿ-
ïàéûçäà éåòèøÿí éàøûë-ñàðû ðÿíýëè, òóðøìÿçÿ
òèíè òÿìèí åäÿí öçâëÿð.
àëìà íþâö. Ìè÷óðèí 1893-úö èëäÿ ìåé-
◊ Åëìè àïàðàò – åëìè èøäÿ ìöÿëëèôèí
âÿëÿðèíèí ùÿð áèðè àëòû éöç ãðàì ýÿëÿí àíòîí
èñòèôàäÿ åòäèéè âÿñàèò âÿ ìàòåðèàëëàð (ýþñòÿ-
àëìàñûíûí òîõóìëàðûíû ÿêäè. Ì.Àõóíäîâ.
ðèúèëÿð, áèáëèîãðàôèéà, ëöüÿòëÿð, øÿðùëÿð âÿ ñ.).
ÀÍÒÓÍÈÌ [éóí.] äèë÷. Áàøãà ñþçÿ ãàðøû
ÀÏÀÐÀÒ×Û èñ. õöñ. Àïàðàòäà èøëÿéÿí,
ÿêñ ìÿíà äàøûéàí ñþç. Àíòîíèìëÿð ôèêðèí
àïàðàòû èäàðÿ åäÿí ôÿùëÿ. Àïàðàò÷ûëàð áðèãà-
îõóúóéà ãàáàðûã ÷àòìàñûíà êþìÿê åäèð.
äèðè òÿúðöáÿ ñàùÿñèíäÿ òþêìÿ öñóëó èëÿ ùàçûð-
ÀÍÒÐÁÊÒ [ôð.] 1. Òàìàøàíûí ïÿðäÿëÿðè,
ëàíìûø ìàøûíëàðûí èñòèëèê ðåæèìèíè éîõëàéûð.
éàõóä êîíñåðòèí ùèññÿëÿðè àðàñûíäà ôàñèëÿ,
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
òÿíÿôôöñ.
ÀÏÀÐÛÚÛ ñèô. 1. Áàøäà ýåäÿí, èðÿëèäÿ ýå-
2. Îïåðà, áàëåò âÿ éà äðàì òàìàøàëàðûíûí
äÿí, ãàáàãäà ýåäÿí. // ßñàñ, áàø, ÿí ìö-
àéðû-àéðû ïÿðäÿëÿðè àðàñûíäà èôà åäèëÿí
ùöì. “Ðàñò” ëàäûíûí ìàéÿñèíÿ áöòöí ïÿð-
ìóñèãè ÿñÿðè.
äÿëÿð òàáåäèð: àëò êâàðòà, àëò ìåäèàíòà, àëò
ÀÍÒÐÎÏÎËÓÝÈÉÀ èñ. [éóí.] Èíñàíûí âÿ
àïàðûúû òîí, öñò àïàðûúû òîí, òåðñèéà, öñò
èíñàí èðãèíèí ìÿíñóá ôèçèêè òÿøÿêêöëö âÿ òÿ-
êâàðòà, êâèíòà. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Áóðàäà [åëì
êÿììöëö ùàããûíäà åëì. Àíòðîïîëîýèéàíûí
âÿ òÿùñèë éîëëàðûíäà] øÿõñè ùöíÿð, ñÿé âÿ
òÿäãèãàò ìåòîäó.
çÿùìÿòèí àïàðûúû îëäóüó äà éÿãèí åäèëèðäè.
´
ÀÍÒÐÎÏÎËÎÆÈ ñèô. Àíòðîïîëîýèéàéà àèä
Ñ.Ðÿùèìîâ.
îëàí. Àíòðîïîëîæè òÿäãèãàò. Àíòðîïîëîæè ïðèíñèï.
2. òåõ. Ìöùÿððèê òÿðÿôèíäÿí ùÿðÿêÿòÿ
ÀÍÒÐÎÏÓËÎÃ
[éóí.] Àíòðîïîëîýèéà
ýÿòèðèëÿí âÿ ùÿðÿêÿòè ìåõàíèçìèí áàøãà ùèñ-
ìöòÿõÿññèñè.
ñÿëÿðèíÿ êå÷èðÿí. Àïàðûúû òÿêÿðëÿð. Àïàðûúû îõ.
´
ÀÍÒÐÎÏÎÌÎÐÔÈÇÌ [éóí. àíòùðîïîñ
3. Ðàäèî âÿ òåëåâèçèéà âåðèëèøëÿðèíäÿ
– èíñàí, ìîðïùå – ôîðìà] Èíñàíà õàñ îëàí
ìÿòíèí ìöÿëëèôÿ àèä âÿ éà èçàùåäèúè ñþç-
õàññÿ âÿ õöñóñèééÿòëÿðèí õàðèúè òÿáèÿò ãöâ-
ëÿðèíè ñþéëÿéÿí àäàì.
âÿëÿðèíÿ êþ÷öðöëìÿñè âÿ áóíëàðûí óéäóðìà
ÀÏÀÐÛËÌÀ “Àïàðûëìàã”äàí ô.èñ. Éöê-
ÿôñàíÿâè âàðëûãëàðà àèä åäèëìÿñè. Äèíäÿ
ëÿðèí âàõòûíäà àïàðûëìàñûíû òÿìèí åòìÿëè.
àíòðîïîìîðôèçìèí ÿùÿìèééÿòèíè Ôåéåðáàõ
ÀÏÀÐÛËÌÀà “Àïàðìàã”äàí (1, 2, 3, 8
äàùà äÿðèí âÿ äîëüóí ýþñòÿðìèøäèð.
âÿ 12-úè ìÿíàëàðäà) ìÿúù. Ñÿðíèøèíëÿðèí
ÀÓÐÒÀ èñ. [éóí.] àíàò. Öðÿéèí ñàü ìÿäÿ-
ùàìûñû éåðëÿðèíÿ àïàðûëäû. Ìöáàðèçÿ àïàðûë-
úèéèíäÿí ÷ûõàí âÿ áÿäÿíèí (úèéÿðëÿðäÿí
ìàã. Òÿøâèãàò àïàðûëìàã. – Ðàéà þçöíöí
áàøãà) áöòöí öçâëÿðèíè àðòåðèàë ãàíëà òÿúùèç
ùàðàéà âÿ êèìèí åâèíÿ àïàðûëäûüûíû áèëìèðäè.
åäÿí ÿí áþéöê ãàí äàìàðû; øàù äàìàð. Àîð-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Àëëàùãóëó:] Îüëóìóí ùàðàéà
òàíûí äèâàðû. Àîðòàíûí ãàëõàí ùèññÿñè.
àïàðûëäûüûíû áèëìèðÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀÏÀ×Ûà ñèô. âÿ çÿðô Òàìàìèëÿ à÷ûã,
ÀÏÀÐÌÀ “Àïàðìàã”äàí ô.èñ.
òàìàìèëÿ àéäûí. Àïà÷ûã ìÿñÿëÿ. Áöòöí ÿëà-
ÀÏÀÐÌÀÃ ô. 1. Áèð øåéè ÿëèíÿ ýþòöðÿðÿê,
ìÿòëÿð áó éåðëÿðäÿ íåôò éàòàãëàðû îëäóüóíó
éàõóä äàëûíà éöêëÿéÿðÿê áèð éåðäÿí áàøãà
àïà÷ûã ýþñòÿðèð. – Ùÿñÿí êèøèíèí ùÿéÿòè,
éåðÿ êþ÷öðìÿê, ýÿòèðìÿê. Óøàüû ãóúàüûíäà
àüàëûã äàìûí öñòöíäÿí àïà÷ûã ýþðöíöð.
àïàðìàã. Éöêö äàëûíäà àïàðìàã. Òàéû
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ìàüàðà î ãÿäÿð êè÷èê èäè êè,
÷èéíèíäÿ àïàðìàã. – Ùÿêèìèí íöñõÿñèíè ùå÷
àéû ïîòàñû àïà÷ûã ýþðöíöðäö. À.Øàèã.
äÿðìàíõàíàéà àïàðìàäûì. Ìèð Úÿëàë.
ÀÏÀÜ ñèô. Òàìàìèëÿ àü, ëàï àü, àüàïïàã.
// Äàøûìàã, íÿãë åòìÿê. Àâòîáóñ ìèíèêëÿðè
Àïàü ñöôðÿ. Àïàü ñèôÿò.
àïàðäû. Ãàòàð ÷îõëó éöê àïàðäû. Ãàðûøãà
122
ÀÏÀÐÌÀÃ
ÀÏÏÅÍÄÈÑÈÒ
äÿí àïàðûð. – Ñÿùèééÿ÷èëÿð éàðàëûëàðû àïàðûð-
ãîé ýåòñèí; Àä ãàëûð, áÿñ äåéèëìè ìèëëÿò èëÿ.
äûëàð. Ìèð Úÿëàë.
Ì.ß.Ñàáèð.
2. Áèðèíèí ùÿðÿêÿòèíè éþíÿëòìÿê, éîë ýþñ-
11. Èäàðÿ åòìÿê, áàøäà äóðìàã, áàø÷ûëûã
òÿðìÿê; þçö èëÿ áÿðàáÿð éåðèìÿñèíÿ êþìÿê
åòìÿê, ðÿùáÿðëèê åòìÿê. ßñýÿðëÿðè éöðöøÿ
åòìÿê, éàõóä ýåòìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê, þçö
àïàðìàã. Ìÿúëèñ àïàðìàã áàúàðûã èñòÿéèð.
èëÿ áÿðàáÿð ýÿòèðìÿê. Óøàãëàðû òåàòðà àïàð-
12. ìÿú. Áèùóø åòìÿê, ìÿñò åòìÿê; éóõó-
ìàã. Ãîúàíûí ãîëóíäàí òóòóá àïàðìàã.
ëàòìàã, áàéûëòìàã. Ìóñèãèíèí ñÿñè ìÿíè
3. Þçö èëÿ áÿðàáÿð ýþòöðöá ýåòìÿê.
àïàðäû. – ..Îüëàíû äÿðä àïàðäû; Äÿðìàíû
Êþòöéö ñó àïàðäû. – Ýþðäö áèð êÿëëÿ ñó
ãûçäà ãàëäû. (Ìàùíû).
öçöíäÿ ÿéàí; Àïàðûð ÷àé àøàüû ñåéëè-ðÿâàí.
13. Àïàðûá ÷ûõàðìàã, ýÿòèðèá ÷ûõàðìàã,
Ñ.ß.Øèðâàíè. Úèüàòî ÷àéû ìèíëÿðëÿ .. ìàë-
éþíÿëòìÿê. Áó éîë ùàðàéà àïàðûð? // ìÿú.
ãàðà úÿìäÿêëÿðèíè àõûäûá Óðìó ýþëöíÿ
Ñöðöêëÿìÿê, ñÿáÿá îëìàã, ýÿòèðèá ÷ûõàðìàã.
àïàðûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ôÿëàêÿòÿ àïàðìàã.
4. Îüóðëàìàã, ÷àëìàã, ãà÷ûðìàã, ÷ûðïûø-
14. Áèð ñûðà èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã ìöðÿêêÿá
äûðìàã, àëûá ãà÷ìàã. ßçèçèì, íÿ õàíäûëàð;
ôåèë âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿëäèëèð; ìÿñ.:
Íÿ ñóëòàí, íÿ õàíäûëàð; Àïàðäûëàð éàðûìû;
éóõó àïàðìàã, ëÿççÿò àïàðìàã, ôèêèð àïàð-
Òàéôàëûãúà äàíäûëàð. (Áàéàòû). [Ïðèñòàâ:] Áó
ìàã, ãàí àïàðìàã.
êàñûá áÿäáÿõòèí þêöçöíö àïàðûáñàí, áèíÿ-
15. “Þçöíö” ñþçö èëÿ áèðëèêäÿ – þçöíö
âàíû ÿëè ãîéíóíäà ãîéóáñàí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
èäàðÿ åòìÿê, áèð ãàéäàäà ùÿðÿêÿò åòìÿê.
[Äÿéèðìàí÷û:] Âàðûìû-éîõóìó àïàðäûëàð,
Þçöíö éàõøû àïàðìàìàã. Þçöíö ðÿñìè
áèëèðñÿí êè, ÿêèíèì éîõ, áè÷èíèì éîõ, øàùàäà
àïàðìàã. – ..Àñëàí þçöíö áó ýöí ÷îõ ñî-
äîëàíûðàì, éåéÿíèì äÿ éåääè áàøäûð.
éóããàíëû âÿ ñÿáèðëè àïàðûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
×ÿìÿíçÿìèíëè.
[Êÿðèì] ùÿìèøÿ þçöíö áèð àüñàããàë êèìè
5. ìÿú. Óäìàã, ãàçàíìàã, ãàëèá ýÿëìÿê
àïàðûð, åëèí èøèíÿ éàðàéûð, îíóí êþðïöñöíö
(îéóíäà, ìÿùêÿìÿäÿ âÿ ñ.-äÿ). Èêè îéíà-
òèêèð, äÿéèðìàíûíû äöçÿëäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
éàíûí áèðè àïàðàð. Ìÿùêÿìÿäÿ èøè ùàíñû
ÀÏÀÐÒÌÀÃ
èúá. Àïàðìàüà ìÿúáóð
òÿðÿô àïàðäû? – Êèì îõóñà, àïàðûáäûð. Ìèð
åòìÿê.
Úÿëàë. [Ñÿðâèíàç Ôèðóçÿéÿ:] ×ÿêèøìèðÿì,
ÀÏÀØÊÀÐ á à õ àïàéäûí.
àïàðñàì äà âåðìÿéÿúÿêñÿí, úûüàëûí áèðèñÿí.
ÀÏÀÉÄÛÍ ñèô. Òàìàìèëÿ àéäûí, òàìàìèëÿ
È.ßôÿíäèéåâ.
áÿëëè. Àïàéäûí ìÿñÿëÿ. Àïàéäûí ùàâà. – Ãÿù-
6. ìÿú. Éîõ åòìÿê, ñèëèá òÿìèçëÿìÿê, ÷û-
ðÿìàíûí öçöíäÿ öìèäñèçëèê âÿ òÿðÿääöä ÿëà-
õàðìàã. Ëÿêÿíè àïàðìàã. Ïàëòàðûí ëÿêÿñèíè
ìÿòëÿðè àïàéäûí ýþðöíìÿêäÿ èäè. ß.Âÿëèéåâ.
áåíçèíëÿ àïàðìàã îëàð.
ÀÏÅËËÉÁÑÈÉÀ èñ. [ëàò. àïïåëëàòèî – ìöðà-
7. ìÿú. Ìÿùâ åòìÿê, éîõ åòìÿê, ïó÷ åò-
úèÿò] ùöã. Ìÿùêÿìÿíèí ãàíóíè ãöââÿéÿ
ìÿê, õàðàá åòìÿê, äàüûòìàã. Áÿíäè ñåë àïàð-
ìèíìÿìèø ãÿðàðëàðûíäàí éóõàðû èíñòàíñè-
äû. Äîëó áöòöí ìåéâÿëÿðè àïàðäû. ßêèíëÿðè
éàéà øèêàéÿò âåðìÿ ãàéäàñû. Àïåëëéàñèéà
äîí àïàðäû.
ìÿùêÿìÿñè. Àïåëëéàñèéà ãàéäàñûíäà ãÿáóë
8. Ñÿðô åäèëìÿñèíÿ, èøëÿíìÿñèíÿ ñÿáÿá
îëóíàí ãÿðàð.
îëìàã; ÿëèíäÿí àëìàã. Áó èø áåø ýöí âàõòûìû
ÀÏËÈÊÁÑÈÉÀ èñ. [ëàò.] Ãóðàìà, îðíàìåíò-
àïàðäû. – [Êÿðèì:] Áèð ãóéóíóí ãàçûëìàñûíà
ëÿðèí éàðàäûëìàñû öñóëó.
ýåäÿí âàõòûí éàðûäàí ÷îõóíó áàøãà èøëÿð
ÀÏÓÐÒ [õöñ. èñ.-äÿí] Àëìà àüàúû íþâö
àïàðûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
âÿ áó àüàúûí ÷îõ ãàëàí òóðøìÿçÿ-øèðèí èðè
9. ìÿú. Ãîïàðìàã, éåìÿê, êÿñìÿê; ñöð-
àëìàñû. Àïîðò þçöíö éàõøû òîçëàìûð.
òöá àïàðìàã, õàðàá åòìÿê. Áàðìàüûíûí áàøûíû
ÀÏÎÑÒÐÓÔ [éóí.] äèë÷. Ñþçëÿðäÿ áóðà-
ìàøûíûí ÷àðõû àïàðäû. Äàø öëýöúöí àüçûíû
õûëàí ñÿñè ÿâÿç åòìÿê ö÷öí ùÿðôëÿðèí àðà-
àïàðûá.
ñûíäà öñòäÿ ãîéóëàí âåðýöë øÿêèëëè èøàðÿ (’).
10. Ùÿéàòà êå÷èðìÿê, éåðèòìÿê, åòìÿê.
Àïîñòðîô èøàðÿñèíèí àòûëìàñû.
Ìöáàðèçÿ àïàðìàã. Ìöùàðèáÿ àïàðìàã.
´
ÀÏÏÅÍÄÈÑÈÒ [ëàò.] òèá. Êîð áàüûðñàüûí
Òÿáëèüàò àïàðìàã. – Èø àïàð, áàø ýåäÿðñÿ
àðòûìûíûí èëòèùàáû. Àïïåíäèñèò òóòìàëàðû.
123
ÀÏÐEË
ÀÐÀ
ÀÏÐÉË [ëàò.] Òÿãâèì èëèíèí äþðäöíúö àéû.
èôàäÿíè ïîçìàüû þçöíÿ àð áèëäè. Ìèð Úÿëàë.
Àïðåë àéûíûí èëê ýöíëÿðè.
Àð åòìÿê – óòàíìàã, ùÿéà åòìÿê, õÿúàëÿò
ÀÏÐÈÓÐ(È) [ëàò.] ôÿëñ. Òÿúðöáÿäÿí âÿ
÷ÿêìÿê. ×àüûðûëàí éåðÿ àð åëÿìÿ, ÷àüûðûë-
òÿúðöáÿíèí íÿòèúÿñèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã.
ìàéàí éåðè äàð. (Àòà. ñþçö). Ñþùáÿòèìäÿí
Àïðèîð áèëèê.
àð åäèá, åé ýöë, ìÿíè òÿðê åòìÿ êèì; Ýöë îëóð
ÀÏÐÎÁÁÑÈÉÀ èñ. [ëàò.] 1. Áÿéÿíìÿ, òÿñ-
ÿôñöðäÿ òÿðêè-ñþùáÿòè-õàð åéëÿýÿú. Ôöçóëè.
äèãåòìÿ.
Àð îëìàã – åéèá îëìàã. Áèð äÿ áàõìàã
2. Êåéôèééÿòè òÿéèí åòìÿ. Àïðîáàñèéà ìå-
ìÿíÿ àð îëäó ñÿíÿ; Áàøãà áèð úÿçáÿëè éàð îëäó
òîäèêàñû.
ñÿíÿ. Ì.ß.Ñàáèð. Àðû éåìÿê – ùÿéàñûçëàø-
ÀÏÒÉÊ [ÿñëè éóí.] Ùÿêèìëÿðèí ðåñåïòè öçðÿ
ìàã, àáûð-ùÿéàñûíû èòèðìÿê, àðñûçëàøìàã, ùå÷
äÿðìàí ùàçûðëàéûá ñàòàí ìöÿññèñÿ; äÿðìàí-
øåéäÿí óòàíìàìàã. Àðû éåéèá íàìóñó äàëûíà
õàíà, ÿúçàõàíà. Àïòåê èëê äÿôÿ 754-úö èëäÿ
àëûá. (Àòà. ñþçö). Àðûíà ýÿëìÿê – á à õ àð
Áàüäàä øÿùÿðèíäÿ éàðàäûëìûøäûð. – Àïòåêäÿí
åòìÿê. [Ñàäûãîâ] Ãîé íÿ åäèð åòñèí. Àíúàã
òÿçÿ äÿðìàí ýÿòèðìèøäèëÿð. Ú.Ìÿììÿäãó-
úàìààò è÷èíäÿ àðûìà ýÿëèð. È.ßôÿíäèéåâ.
ëóçàäÿ.
ÀÐÀ èñ. 1. Èêè íþãòÿ, èêè øåé àðàñûíäàêû
ÀÏÒÅÊ×ß êè÷. Èëê òèááè éàðäûì ýþñ-
ìÿñàôÿ. Áàêû èëÿ Ýÿíúÿ àðàñûíäà àñôàëò éîë
òÿðìÿê ö÷öí ëàçûì îëàí äÿðìàíëàð òîïëóñó
âàð. Ìÿêòÿáëÿ åâèìèçèí àðàñû éöç àääûì
âÿ è÷èíäÿ áó úöð äÿðìàíëàð îëàí ãóòó. Ùÿð
îëàð. – Ãóëàì ßñýÿðîâ äöøìÿí èëÿ þç àðà-
áèð äöøÿðýÿäÿ – ÷àðäàãäà èëê éàðäûì ýþñ-
ëàðûíäàêû ìÿñàôÿíè áèëèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
òÿðìÿê ö÷öí áàéòàðëûã àïòåê÷ÿñè îëìàëûäûð.
2. Áîøëóã, à÷ûãëûã, áîø éåð, à÷ûã éåð,
ÀÏÒÅÊ×È èñ. 1. Ùÿêèìèí ðåñåïòè èëÿ
ìÿñàôÿ. Àðà ãîéìàã. Ãàïûíû éàõøû þðò, àðà
äÿðìàí ùàçûðëàéàí àïòåê èø÷èñè; ÿúçà÷û. ..Ãûç
ãàëìàñûí. Ïÿíúÿðÿíèí àðàñûíäàí êöëÿê ýÿëèð.
ñòîë áàøûíäà àïòåê÷èëÿð êèìè äÿðìàíëàð
×ÿïÿðèí àðàñûíäàí áàõìàã. – Ñîíà åëÿ êè
ÿùàòÿñèíäÿ îòóðìóøäóð. Ìèð Úÿëàë.
ýåéèíèá ùàçûð îëäó, ãàïûíûí àðàñûíäàí áàõäû.
2. êþùí. Àïòåê ñàùèáè. Áèð ðóñ àïòåê÷èñèíÿ
Í.Íÿðèìàíîâ.
èçí âåðèëèá ãèðàÿòõàíà à÷ñûí. Ú.Ìÿììÿä-
3. Èêè ùàäèñÿ, èø, ÿùâàëàò âÿ ñ. àðàñûíäàêû
ãóëóçàäÿ.
ìöääÿò, âàõò. Ìÿêòÿáÿ ýèðìÿéèì èëÿ áèòèð-
ÀÏÒÅÊ×ÈËÈÊ èñ. Àïòåê÷è ñÿíÿòè, èøè;
ìÿéèìèí àðàñû 4 èë ÷ÿêäè. // Ôàñèëÿ. Àðà
ÿúçà÷ûëûã.
âåðìÿäÿí – äàéàíìàäàí, àðàñû êÿñèë-
ÀÐ èñ. [ÿð.] 1. Ùÿéà, àáûð, óòàíìà; íàìóñ,
ìÿäÿí, ôàñèëÿñèç. Àðà âåðìÿäÿí äàíûøìàã.
ãåéðÿò, èççÿòè-íÿôñ, ìÿíëèê. Áó àäàìäà ùå÷
– Äÿíèç àðà âåðìÿäÿí áóðóüóí ïîëàä ñö-
àð äåéÿí øåé éîõäóð. – Ýþðöð ÿüéàð èëÿ
òóíëàðûíû äþéÿúëÿéèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Áóðàäà
éàðèíè, þëìÿç; Èëàùè, Ñåééèäÿ áèð àð ýÿëñèí.
Íóðó îüëó ñþçöíÿ àðà âåðìÿäÿí øÿùàäÿò
Ñ.ß.Øèðâàíè.
áàðìàüû èëÿ ãàðàíû ýþñòÿðäè.. Ì.Ùöñåéí.
2. Åéèá, óòàíûëàúàã øåé, íþãñàí. Íÿ åòìÿê,
Àðà âåðìÿê – äàéàíìàã, êÿñèëìÿê, ôàñèëÿ
ìÿí ôÿãèðÿì, éàð ñóëòàí; Ìÿíÿ éàð îëìà-
âåðìÿê, ìöâÿããÿòè îëàðàã àðàñû êÿñèëìÿê.
ñûíäàí àðû âàðäûð. Ùåéðàí õàíûì. Ìÿí áó
Éàüûø àðà âåðäè. – Àíúàã ãóäóç õÿçðè äÿãèãÿ-
àðû ùå÷ âàõò ãåéðÿòèìÿ ñûüûøäûðà áèëìÿäèéèì
äÿãèãÿ àðà âåðèá, äàìëàð áàøûíäà óëóéóðäó.
ö÷öí, îíóí òÿêëèôèíè ðÿää åòìÿäèì.
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Áÿéèí äèâàíû àðà âåðÿíäÿ
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ãàôèë éàøàìàãäàíñà, ýþçÿë
çóðíà÷ûëàð áàøëàéûðäû. Ìèð Úÿëàë. Àðà âåð-
êàðäûð þëìÿê; Ùÿð÷ÿíä êè, ãÿôëÿòäÿ äÿõè
ìÿìÿê – êÿñèëìÿìÿê, äàéàíìàìàã. Éàüûø
àðäûð þëìÿê. Ì.ß.Ñàáèð. Àð áèëìÿê
àðà âåðìèð. Àðàñû êÿñèëìÿê – á à õ àðà
– þçö ö÷öí ÿñêèêëèê, åéèá áèëìÿê, èççÿòè-
âåðìÿê. Ñåëèí àðàñû êÿñèëäè. Ñöðöíöí àðàñû
íÿôñèíè ýþçëÿìÿê. Ìÿí áó ùÿðÿêÿòè þçöìÿ
êÿñèëäè. – Óçóí èëëÿð êÿñèëìÿéèð àðàñû; Øàìö
àð áèëèðäèì. – Êþíöë, îë ìàùëèãà ñþùáÿòèìèç
ñÿùÿð, ëåéëö íàùàð àüëàðñàí. Ì.Ï.Âàãèô.
àð áèëèð; Êè, þçöí öëôÿòè-ÿüéàðÿ ñÿçàâàð áèëèð.
Äèëàðÿíèí ëåéòåíàíò ßæäÿðäÿí àëäûüû ìÿê-
Ñ.ß.Øèðâàíè. Òàùèð ãîðõñà äà, óñòàíûí
òóáëàðûí àðàñû êÿñèëìèøäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
òÿêëèôèíäÿí áîéóí ãà÷ûðìàüû þçöíÿ àð áèëäè.
4. Ùöäóä, ñÿðùÿä; èêè òîðïàüû, ìöëêö âÿ
Ì.Ùöñåéí. Óøàã óôóëäàäûñà äà, öçöíäÿêè õîø
ñ.-íè áèð-áèðèíäÿí àéûðàí õÿòò, ìÿðç. Èêè áàüûí
124
ÀÐÀ
ÀÐÀ
àðàñûíäà ÷èíàð àüàúëàðû ÿêèëìèøäè. Ùÿéÿò-
ìèø àðà ãàðûøûá; Òÿíÿëè-òÿíÿëè ñþçëÿð äàíûøûá;
ëÿðèí àðàñûíäà ùàñàð ÷ÿêèëèáäèð.
ßëèíè äèçèíÿ ÷àòäûüûí éåòÿð. Ã.Çàêèð. Àðà
5. È÷ÿðè, îðòà, îðòàëûã. Òàõûëûí àðàñûíäà
ãàòìàã – á à õ àðà ãàðûøäûðìàã. Áèð-èêè
ëàëÿëÿð áèòìèøäèð. Éöçëÿðúÿ êèòàá àðàñûíäàí
íÿôÿð àðàíû ãàòìàã ö÷öí ùþêóìÿòÿ äîíîñ
áèðúÿñèíè ñå÷äèì. Àëèìëÿð àðàñûíäà ìöáàùèñÿ.
âåðäèëÿð.. Ù.Ñàðàáñêè. Àðà ãûðìàã – á à õ
– ..Áó ýöí ÿùàëè àðàñûíäà âÿ ðóçíàìÿëÿðäÿ
àðà âóðìàã. Àðà ïîçìàã – á à õ àðà âóð-
èêèíúè êèòàá ùàããûíäà áþéöê äàíûøûãëàð
ìàã. Àðà ïîçóëìàã – á à õ àðà äÿéìÿê.
áàøëàíìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Ýöíÿø ïàð÷à-
Àðà ñàéõàøìàã (ñàêèòëÿøìÿê) – ñàêèòëèê
ïàð÷à àüàðûøàí áóëóäëàð àðàñûíäàí ñöçöá
äöøìÿê, ñÿñ-êöé êÿñèëìÿê. Ìÿúëèñ äàüûëäû,
÷ûõäûãúà ùàâà äàùà äà èñòèëÿøèð. Ì.Ùöñåéí.
àðà ñàéõàøäû. – Áóäóð, äàùà àðà ñàéõàøäû,
6. ìÿú. ßëàãÿ, ìöíàñèáÿò, ðÿôòàð. Éàð ìÿí-
òîç-äóìàí ÷ÿêèëèð. À.Ñÿùùÿò. Àðà ñàçëà-
äÿí êÿñìÿçäè áåëÿ àðàíû; Áó ãîéìàéàí
ìàã – á à õ àðà äöçÿëòìÿê. Àðà ñîéóìàã
êèìäèð, áàðû ýþðÿéäèì. Ì.Ï.Âàãèô. Éÿãèí êè,
– ÿëàãÿ êÿñèëìÿê, äîñòëóã ïîçóëìàã. Àðà
áèçëÿðäÿí îëìóø áÿäýöìàí; Êÿñèëäè éîë,
ñþç, àðà úöìëÿ ãðàì. – äàíûøàíûí ùàããûíäà
áåëÿ áàüëàíäû àðà. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
äàíûøûëàí øåéÿ ìöíàñèáÿòèíè èôàäÿ åòìÿê
7. È÷, ãàò, áöêöì. ×þðÿéèí àðàñûíà ïåíäèð
ö÷öí úöìëÿ è÷ÿðèñèíÿ äàõèë åäèëÿí ñþç, éà
ãîéìàã. Ïàëàçûí àðàñûíû à÷ìàã. Êèòàáûí
úöìëÿ, ìÿñ.: ÿëáÿòòÿ, îëà áèëñèí, äàùà äîü-
àðàñûíà íèøàí ãîéìàã. Ãÿëÿì äÿôòÿðèí
ðóñó, éÿãèí êè âÿ è. à. Àðà ñþçö (ñþùáÿòè) –
àðàñûíäàäûð.
øàéèÿ, éàëàí õÿáÿð, óéäóðìà. Àðà ñþçö åâ
8. Éåð. ùàëäà: àðàäà – 1) á à õ àðà éåðäÿ.
éûõàð. (Ìÿñÿë). Àðà âóðìàã (âóðóøäóð-
Àðàäà áàüðû ïàð÷àëàíàí, éàíàí, òöñòöñö
ìàã, ïîçìàã) – éîëäàøëàð, äîñòëàð âÿ ñ.
ýþéÿ ãàëõàí êàáàáäûð. Ìèð Úÿëàë; 2) èøèí
àðàñûíäà íèôàã, äöøìÿí÷èëèê ñàëìàã, äàëàø-
àðàñûíäà. Àðàäà áèð áèçÿ äÿé.
äûðìàã, ÿëàãÿëÿðèíè ïîçìàã. Àðà éåðäÿ
9. ×ûõ. ùàëûíäà: àðàäàí – áèð èøèí, ùàäè-
– àðàäà, àðàëûãäà, îðòàëûãäà, íàùàã éåðÿ.
ñÿíèí öñòöíäÿí. Àðàäàí áèð ýöí êå÷äè. Ùÿì-
Öçöíö ýöçýöéÿ ãåéáÿòäÿ îõøàäàí ãàôèë;
øÿðèìè äàùà êö÷ÿäÿ ýþðìÿäèì. Ú.Ìÿììÿä-
Òîõóíñà öç-öçÿ, îëìàçìû àðà éåðäÿ õÿúèë.
ãóëóçàäÿ.
Ôöçóëè. Àðà éåðäÿ áàøûìà ãîïìóø ãèéàìÿò-
◊ Àðà à÷ìàã – 1) ãèéìÿò êÿñìÿê, ñàòûø
ëÿð ìÿíèì. Ì.Ï.Âàãèô. Àðà éåðäÿ ãàëìàã
øÿðòëÿðèíè ìöÿééÿí åòìÿê; 2) àðàíû äöçÿëò-
– éèéÿñèç, ñàùèáñèç, êèìñÿñèç, ÿëàúñûç ãàë-
ìÿê, ìöíàñèáÿòè äöçÿëòìÿê, éàõøûëàø-
ìàã, ùÿð øåéäÿí ÿëè ÷ûõìàã. Àðàäà ýÿç-
äûðìàã. Àðà äÿéìÿê – êöñöøìÿê, ÿëàãÿ âÿ
ìÿê – àðàéà ôèòíÿ ñàëìàã ìÿãñÿäè èëÿ
äîñòëóã ïîçóëìàã. ßââÿëëÿðè îíóíëà àðàì
õÿáÿð÷èëèê åòìÿê âÿ ñþç àïàðûá ýÿòèðìÿê,
äÿéìèøäè, áèð äÿôÿ ñþçöíÿ úàâàá ãàéòàðìûø-
àðà ãàðûøäûðìàã. Àðàäà ãàëìàã – 1) àðà-
äûì. Àðà äöçÿëòìÿê – áàðûøäûðìàã, âàñèòÿ-
ëûãäà ãàëìàã, ùÿð øåéäÿí ÿëè ÷ûõìàã;
÷èëèê åòìÿê, àðàäà ÿëàãÿ äöçÿëòìÿê. Àðà
2) ìöòÿðÿääèä ãàëìàã, íÿ åäÿúÿéèíè áèë-
ãàðûøäûðìàã – àðàéà ôèòíÿ ñàëìàã, ïîçüóí-
ìÿìÿê. Àðàäàí ÷ûõàðìàã – ãóðòàðìàã,
ëóã, ãàðûøûãëûã ñàëìàã. [Ñÿìÿä Íàäèðÿ:]
õèëàñ åòìÿê, ÷ÿòèí âÿçèééÿòäÿí ãóðòàðìàã.
Àíúàã áåø-àëòû íÿôÿð .. âàð, îíëàð àðàíû ãà-
Ëàçûì ýÿëäèéè âàõò Òöòöí÷öîüëóíà ñèëàùëà
ðûøäûðûðëàð. Á.Òàëûáëû. Ñÿìÿäèí àíàñû .. Ýöë-
äà éàðäûì ýþñòÿðÿúÿê âÿ îíó àðàäàí ãàëäû-
ïÿðèíè àðà ãàðûøäûðìàãäà, ñàìàí àëòûíäàí
ðàúàã èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àðàäàí ÷ûõìàã
ñó éåðèòìÿêäÿ .. òÿãñèðëÿíäèðèðäè. Ì.Ùöñåéí.
– úàíûíû ãóðòàðìàã, ÷ÿòèí âÿçèééÿòäÿí ãóð-
Àðà ãàðûøûá ìÿçùÿá èòìÿê – á à õ àðà
òàðìàã, éàõà ãóðòàðìàã, ãà÷ìàã, ãà÷ûá ýèç-
ãàðûøìàã. Ìÿñÿëÿ ìÿëóì îëäóãäà, íåúÿ
ëÿíìÿê; // ýþçäÿí èòìÿê, éîõ îëìàã. Àðàäàí
äåéÿðëÿð, àðà ãàðûøûá ìÿçùÿá èòÿðäè..
ãàëäûðìàã (ýþòöðìÿê) – éîõ åòìÿê; ëÿüâ
Ù.Ñàðàáñêè. Àðà ãàðûøìàã – íèçàìñûçëûã
åòìÿê, îðòàäàí ãàëäûðìàã. Àðàëàðû äÿéìÿê
äöøìÿê, ãàðûøûãëûã äöøìÿê, ãàéäà-ãàíóí
(ñÿðèíëÿøìÿê)
– êöñöøìÿê, ÿëàãÿëÿðè
ïîçóëìàã, ùÿðú-ìÿðúëèê äöøìÿê. Ýàù
ïîçóëìàã. Àðàíû ñàç åëÿìÿê – äîñòëàøìàã,
êöñöëö îëóá, ýàùû áàðûøûá; Áèð ñààò êå÷ìÿ-
ëàï éàõûíëàøìàã. Àðàíû âóðìàã (êÿñìÿê)
125
ÀÐÀ
ÀÐÀÁÈÐ
– ÿëàãÿíè êÿñìÿê, êöñìÿê. Êÿñèáÿí áèçèìëÿ
òþðÿòìÿê. Áó àðà, áó àðàäà – áó çàìàí, áó
àðàíû íÿäÿí; Íÿ ìöääÿòäÿí áÿðè éîõ ýåäèá-
àíäà, áó äÿìäÿ. Ìþùíÿòèìÿ ÷àðÿ, äÿðäèìÿ
ýÿëÿí. Ã.Çàêèð. Àðàñû à÷ûëìàã – 1) éàõûí-
äÿðìàí; Åäÿí éîõäó, áó àðàäà, ýåäèðÿì.
ëàøìàã, äîñòëàøìàã. Î øÿíäèð, Ñöáùàíâåð-
Ã.Çàêèð. Ëÿðçÿ äöøäö áÿäÿíèìÿ áó àðà.
äèçàäÿ èëÿ àðàñû à÷ûëìàüûíà ÷îõ ñåâèíèð.
Ì.Ðàùèì. Þç àðàìûçäûð – ìÿõôè, ýèçëè,
Ñ.Ðÿùèìîâ; 2) ïîçóëóøìàã, àðàñû äÿéìÿê.
éàëíûç ìöñàùèáëÿð àðàñûíäà ãàëìàëû ñèðð,
Úàâàä õàíëà Èðàêëèíèí àðàñû à÷ûëäûüû ö÷öí
ñþùáÿò ùàããûíäà. [Àëëàùãóëó:] – Àé óñòà
Èðàêëè Úàâàä õàíû ýþòöðöá éåðèíÿ Ðÿùèì
Êàçûì, – äåäè, – þç àðàìûçäûð, áó õàíëàð åëÿ
õàíû êå÷èðìÿê èñòÿéèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
èë óçóíó áèð-áèðè èëÿ äàâà åëÿéèðëÿð, êàñûá-
Àðàñû êÿñèëìÿäÿí – äàéàíìàäàí, äóðìàäàí,
êóñóá ÿëäÿí ýåäèð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ôàñèëÿñèç, àðàìñûç. Àðàñû êþê îëìàã – á à õ
ÀÐÀÁÀ èñ. Èêè âÿ éà äþðäòÿêÿðëè íÿãëèééàò
àðàñû îëìàã 2-úè ìÿíàäà. Áóíäàí ñîíðà
âàñèòÿñè. Ìèíèê àðàáàñû. Éöê àðàáàñû. ßë àðà-
áèð àéðûñû áàøëàéûðäû: – Ðÿùìÿòëèê õàíûí ìÿí-
áàñû (ÿë èëÿ ñöðöëÿí àðàáà). Èêèòÿêÿðëè àðàáà.
íÿí äÿ àðàñû ÷îõ êþê èäè. Çîðõàíàäà
– Àðàáàíû àò àïàðìûð, àðïà àïàðûð. (Ìÿñÿë).
èøëÿéÿíäÿ õàí äà áèçèìëÿ èøëÿéèðäè. ×ÿìÿí-
Àðàáàíû ìèíäèê âÿ éàðûì ñààòà ýÿëäèê ÷ûõäûã
çÿìèíëè. Àðàñû îëìàã – 1) õîøëàìàã,
Íàõ÷ûâàíà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Èêèòÿêÿðëè
èñòÿìÿê, ñåâìÿê, àðçó åòìÿê, ùÿâÿñè îëìàã.
àðàáà ãîøóëóá ãàïûéà ÷ÿêèëìèøäè. Ì.Ùöñåéí.
Îíóí øèðíè èëÿ ÷îõ àðàñû âàð; 2) ÿëàãÿñè,
◊ Àðàáà èëÿ äîâøàí òóòìàã – 1) áèð øåéè
äîñòëóüó îëìàã. Àðàñû îëìàìàã – õîøëàìà-
òÿäáèðëÿ, ùèéëÿ âÿ öñóë èëÿ ÿëäÿ åòìÿéÿ
ìàã, ñåâìÿìÿê, çÿùëÿñè ýåòìÿê. Íÿäÿíñÿ,
÷àëûøìàã; áàø òóòìàéàúàã áèð èøÿ ýèðèøìÿê;
äèâàð éàçàí óøàãëàðíàí ìÿíèì àðàì éîõ-
2) ÷îõ ëÿíý èøëÿìÿê, áèð èøè ÷îõ àüûð, éàâàø
äóð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ìÿíèì îíëàðëà
ýþðìÿê. Áóõàð àðàáàñû êþùí. – ïàðîâîç.
ãÿäèìäÿí àðàì éîõäóð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
Ñààò îí èêè òàìàìäà áóõàð àðàáàñû àúûãëû
[ßçèì äàéû] éàëàí, ðèéàêàðëûã íÿ îëäóüóíó
ÿæäàùà êèìè Áàëàõàíû òÿðÿôäÿí ýþçëÿðèíè àüàð-
áèëìÿç âÿ áåëÿ àäàìëàðëà ùå÷ àðàñû îëìàçäû.
äàðàã, íÿðÿ âóðìàüà áàøëàäû. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
À.Øàèã. Àðàñû ñàç îëìàã – á à õ àðàñû
ÀÐÀÁÀÁßÍÄ èñ. Àðàáà ãàéûðàí óñòà.
îëìàã. [Êàòèá] äàëäàéà ýÿëÿíäÿ èñÿ, ÿçèç
ÀÐÀÁÀÚÛà êè÷. Êè÷èê àðàáà. // Óøàã àðà-
äîñòó, àðàñû ñàç îëäóüó ÿìÿëè êàòèáèí äåäèê-
áàñû, îéóíúàã àðàáà.
ëÿðèíè õàòûðëàðäû. Ìèð Úÿëàë. Àðàéà àëìàã –
ÀÐÀÁÀ×Û èñ. 1. Àðàáà ñöðÿí àäàì, àðàáà
äþâðÿéÿ àëìàã, îðòàëûüà àëìàã, äþâðÿëÿìÿê,
èøëÿäÿí àäàì. Êö÷ÿëÿðäÿ àðàáà÷ûëàð, ñó÷óëàð
ÿòðàôûíû àëìàã. [Ãîðîäîâîéëàð] Ìÿùÿððÿìè
.. î éàí-áó éàíà éåðèìÿêäÿ èäè. Ñ.Ì.Ãÿíè-
àðàéà àëàðàã ãàïûäàí ÷ûõäûëàð. Ù.Íÿçÿðëè.
çàäÿ. [Ùàúû:] Àðàáà÷û, äàéàí, áàáûëàðëà éîë
Áó àðàëûã ãàäûíëàð äà éåòèøèá àðàáàìûçû
ýåòìÿê þçö áèð ôèòíÿ-ôÿñàä èøäèð, ñàõëà!
àðàéà àëäûëàð. À.Øàèã. Àðàéà àòìàã – îðòà-
Ìèð Úÿëàë.
ëûüà àòìàã, èðÿëè ñöðìÿê, ìåéäàíà àòìàã.
2. Àðàáà ãàéûðàí, àðàáà áàüëàéàí óñòà.
Àðàéà äöøìÿê – âàñèòÿ÷èëèê åòìÿê, âàñèòÿ÷è
ÀÐÀÁÀ×ÛËÛà èñ. Àðàáà÷û ñÿíÿòè, èøè. Êèøè
îëìàã. Ñàãè îëäóí, ñÿí êè, äöøäöí àðàéà;
Íóðÿääèíëÿ áÿðàáÿð àðàáà÷ûëûüà ýåòìèøäè.
Äÿõè áó ìÿúëèñäÿí àéûëàí îëìàç. Ã.Çàêèð.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
Àðàéà ýÿëìÿê – îðòàëûüà ýÿëìÿê, îðòàéà
ÀÐÀ-ÁßÐß èñ. äàí. 1. Àðàëûã, àðà, îðòà.
ãîéóëìàã. Ñöôðÿ éûüûëäû, àðàéà ÷àé ýÿëäè.
Êþ÷öí àðà-áÿðÿñèíäÿ, òîçóí è÷èíäÿ, ãàáàüû
“Àøûã Ãÿðèá”. Àðàéà ýèðìÿê – 1) á à õ
þêöç éöêëö, àðõàñû àüûð øÿëÿëè, áîéóíëàðûíäà
àðàéà äöøìÿê; 2) áèð-áèðè èëÿ áÿùñ åäÿí âÿ
óøàãëàðû îëàíëàð äà ãàí-òÿð è÷èíäÿ äàðòûíûá
éà êöñöøÿí àäàìëàð àðàñûíà ýèðèá, îíëàðû
.. ýåäèðäèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàùà äà ãûçûøäûðìàã. Àðàéà ãîéìàã ìÿú.
2. Ùöäóä, ñÿðùÿä.
– ÿëÿ ñàëìàã, îéíàòìàã, ìàñãàðàéà ãîéìàã,
ÀÐÀÁÈÐ
çÿðô Ùÿðäÿíáèð, ýàùäàíáèð,
ëàüà ãîéìàã. Àðàéà ñîõóëìàã – ìöäàõèëÿ
áÿçÿí. Àðàáèð éàüûø éàüûð. Àðàáèð áèçÿ
åòìÿê, ãàðûøìàã. Àðàéà ñþç ñàëìàã – ìöáà-
ýÿëÿðäè. – [Êÿðèì áàáà òöôÿíýèíè] ùÿð ýöí
ùèñÿ ãàëõìàñûíà ñÿáÿá îëìàã, ìöáàùèñÿ
ñèëÿð, òÿìèçëÿð âÿ àðàáèð äÿðÿíèí è÷èíÿ åíÿðÿê
126
ÀÐÀ×Û
ÀÐÀËÀÌÀÃ
áèð éåðè íèøàí àëàðäû. À.Øàèã. [Íàäèð] éÿãèí
2. Áÿçè ÷è÷ÿê, ýöë âÿ îòëàðûí äèñòèëëÿñèíäÿí
åòìèøäè êè, þçö Çåéíÿáÿ áàõäûüû êèìè, Çåéíÿá
ùàñèë åäèëÿí úþâùÿð (÷îõ âàõò õàëã òÿáàáÿ-
äÿ àðàáèð ýþçàëòû îíà áàõûð. Á.Òàëûáëû.
òèíäÿ äÿðìàí âÿ ÿäâèééàò êèìè èøëÿäèëèð).
ÀÐÀ×Û èñ. Àðà äöçÿëäÿí àäàì, äÿëëàë.
Áÿäìöøê àðàüû. Ãóëóíúàí àðàüû. Íàíÿ àðàüû.
// Àðàäà äóðàí àäàì, âàñèòÿ÷è. Ìàùìóä .. þç
ÀÐÀÃÀÐÛØÄÛÐÀÍ ñèô. âÿ èñ. Ôèòíÿ-ôÿñàä
öðÿéèíè ñîéóòìàã èñòÿéèðäè. Ëàêèí àðà÷ûëàð
ñàëàí. [Ïéîòð:] [Âàíî] áÿëêÿ àðàãàðûøäûðàí-
áóíà ìàíå îëäóëàð. Ï.Ìàêóëó.
ëàðäàíäûð, ãÿñäÿí ýþíäÿðèëèá. Ñ.Ðÿùìàí.
ÀÐÀ×ÛËÛà èñ. Âàñèòÿ÷èëèê, ìèéàí÷ûëûã,
ÀÐÀÃ-×ÀÕÛÐ òîï. Ñïèðòëè è÷êèëÿð.
àðà äöçÿëòìÿ; äÿëëàëëûã. Àðà÷ûëûã åòìÿê
ÀÐÀÃ×ßÊßÍ èñ. 1. Àðàã ÷ÿêìÿêëÿ
– âàñèòÿ÷èëèê åòìÿê, àðà äöçÿëòìÿê.
ìÿøüóë îëàí àäàì.
ÀÐÀÄÀÁÈÐ á à õ àðàáèð.
2. Àðàã ÷ÿêìÿê ö÷öí úèùàç, àëÿò âÿ ñ.
ÀÐÀÄÖÇßËÄßÍ èñ. äàí. Âàñèòÿ÷è (éàëíûç
ÀÐÀÃ×Û èñ. äàí. 1. Àðàã÷ÿêÿí, àðàã ùà-
ìÿíôè ìÿíàäà).
çûðëàéûá ñàòàí àäàì.
ÀÐÀÙßÊÈÌÈ èñ. Ùå÷ áèð òÿùñèëè îëìàéàí
2. ×îõ àðàã è÷ÿí, è÷êèëÿðäÿí ÿí ÷îõ àðàüû
âÿ ãåéðè-åëìè öñóëëàðëà ìöàëèúÿ åäÿí àäàì;
ñåâÿí àäàì.
òöðêÿ÷àðÿ÷è.
ÀÐÀÃ×ÛÍ èñ. [ÿð. ÿðÿã âÿ ôàðñ. ÷èí] Ãèé-
ìÿòëè ïàð÷àäàí, ÷îõ âàõò òèðìÿäÿí âÿ ñ.-
ÀÐÀÊ×ÅÉÅÂ×ÈËÈÊ èñ. [Ðóñèéà ÷àðû Û
Àëåêñàíäð äþâðöíäÿ íàçèð îëìóø Àðàê÷å-
äÿí òèêèëèá, öñòö ýöëÿáÿòèí (çÿðëè) âÿ éà èïÿê
éåâèí àäûíäàí] 1. ÕÛÕ ÿñðèí ÿââÿëèíäÿ
ñàïëà íàõûøëàíìûø áàø ýåéèìè, òÿñÿê. [Õîðò-
Ðóñèéàäà: ãåéðè-ìÿùäóä ïîëèñ èñòèáäàäû,
äàí:] Ðåñòîðàí ñàùèáè äÿ áàøûíäà àðàã÷ûí,
ùÿðáè çöìðÿíèí áàøëû-áàøûíàëûüû âÿ õàëã
äþøöíäÿ äþøëöê .. ãàçàíëàðäàí ìöøòÿðèëÿðèí
èñòÿäèêëÿðè õþðÿêëÿðè ÷ÿêèá âåðèð. ß.Ùàãâåð-
öçÿðèíäÿ úÿáð âÿ çöëì ðåæèìè.
äèéåâ. [Ìîëëà Ãàôàð] àðàã÷ûíû ãàëäûðûá
2. ìÿú. Áèð îâóú àäàìûí èúòèìàè ùÿéàòûí
áàøûíà, ñîíðà äà ýþäÿê, áîüàçû íàõûøëû éóí
ùÿð ùàíñû áèð ñàùÿñèíäÿ þçáàøûíà âÿ èñòÿäèéè
úîðàáëàðûíû ÷ûõàðûá, àéàãëàðûíà ìÿñ ÷ÿêäè.
êèìè ùþêì ñöðäöéö áèð âÿçèééÿò.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÐÀÊßÑÈËÌßÇËÈÊ èñ. Àðàñûêÿñèëìÿç
ÀÐÀÃ×ÛÍËÛ ñèô. Áàøûíäà àðàã÷ûí îëàí,
øåéèí ùàëû, ôàñèëÿñèçëèê, äàâàìëûëûã, ñöðÿêëèëèê.
áàøûíà àðàã÷ûí ãîéìóø. ..Áàøû àðàã÷ûíëû,
ÀÐÀÊßÑÌß èñ. Áèð îòàüû, éåðè, áèíàíû èêè
óçóí àðõàëûãëû Âàãèô íÿ èñÿ ñàéûð, ùÿì äÿ
éåðÿ àéûðàí éöíýöë äèâàð; àðàëûüà ÷ÿêèëÿí
ýþçöíöí óúó èëÿ îíà [Ãûçõàíûìà] áàõûðäû.
äèâàð, òàõòà âÿ ñ. Åâèí àðàêÿñìÿñè òàõòà-
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ýþé äþøÿêúÿ öñòöíäÿ îòóðàí
äàíäûð. Àðàêÿñìÿíè ñóâàðìàã. // Öçÿðèíÿ
àü àðàã÷ûíëû ìîëëà úÿëä àéàüà ãàëõûá, ÿììà-
ïàð÷à ÷ÿêèëìèø ÷ÿð÷èâÿëÿðäÿí èáàðÿò áöêöëÿí
ìÿñèíè áàøûíà ãîéäó.. Ìèð Úÿëàë.
ïÿðäÿ; øèðìà. [Àüàáàëà] Ðåéùàíûí îòàüûíäàêû
ÀÐÀÃ-ÂÀÐÀÃ: àðàã-âàðàã åëÿìÿê –
àðàêÿñìÿ öñòöíäÿí ÿéèëÿð(äè). Ìèð Úÿëàë.
◊
ùÿðòÿðÿôëè àõòàðìàã, àõòàðûëìàéàí éåð ãîé-
Àðàêÿñìÿéÿ ñàëìàã – ÿùàòÿ åòìÿê,
ìàìàã. [Äîñòóì] áöòöí ùþêóìÿò äàèðÿëÿ-
ÿòðàôûíû àëìàã, áöðöìÿê, äþâðÿëÿìÿê.
ðèíè áèð-áèðèíÿ ÷àõíàøäûðìûø, áöòöí øÿùÿðè
[Îäàáàøû:] Úÿùÿííÿì ÿùëè Èáëèñè àðàêÿñìÿéÿ
àðàã-âàðàã åëÿìèøäè. Ãàíòÿìèð. ßëèíäÿ
ñàëûáëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Óøàã ãà÷ûð, Ùöì-
çÿíáèë áàçàðäàí ãàéûäàí Õàíûì Áàëàúàéåâÿ
ìÿò êèøè ÿë ýþòöðìöð. Äÿðÿ-òÿïÿíè àøûð, ùàé
è÷ÿðèéÿ ýèðÿ-ýèðÿ: – Àé ãûç, äöíéàíû àðàã-
ñàëûð, ãàáàãäàí àäàìëàð ýÿëèð, àðàêÿñìÿéÿ
âàðàã åëÿìèøÿì, – äåäè, – ñÿí äÿ ñîõóëìóñàí
ñàëûá òóòóðëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
áó ñòàíñèéàéà, ìûðò âóðóðñàí? Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÐÀÃ èñ. [ÿð.] 1. Ìåéâÿäÿí âÿ ñ.-äÿí
ÀÐÀËÀÌÀ “Àðàëàìàã”äàí ô.èñ.
÷ÿêèëÿí ñïèðòëè è÷êè. Òóò àðàüû. Çîüàë àðàüû.
ÀÐÀËÀÌÀÃ ô. 1. Áèòèøèê, éàõóä éàí-éàíà
Àðàã ÷ÿêìÿê. – ßðÿãëÿ áàäÿäèð îë èêè úþâùÿð;
äóðàí øåéëÿðè êÿíàðà ÷ÿêèá áèð-áèðèíäÿí
Êè, éîõäóð îíëàðà äöíéàäÿ ñàëèñ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
àéûðìàã, àéðû ãîéìàã. Ïÿíúÿðÿíèí ïÿðäÿ-
[Êÿðÿìîâ:] Áöòöí äöíéà ãóðóëóá àðàã
ñèíè àðàëàìàã. Êîëëàðû àðàëàéûá éîë à÷ìàã.
øöøÿñèíèí öñòöíäÿ, áèðúÿ ìÿí îðà éåðëÿøìè-
2. À÷ìàã. Êèòàáû àðàëàéûá áàõìàã.
ðÿì. Ñ.Ðÿùìàí.
Àüçûíû àðàëàéûá áèð ñþç äåìèð.
127
ÀÐÀËÀÍÄÛÐÌÀ
ÀÐÀËÛÃ
3. Çîðëà áàøãà-áàøãà òÿðÿôëÿðÿ ÷ÿêìÿê,
ÀÐÀËÀØÌÀ “Àðàëàøìàã”äàí ô.èñ.
êÿíàðà ÷ÿêìÿê, àðàëàøäûðìàã. Äàëàøàíëàðû
ÀÐÀËÀØÌÀÃ ô. 1. Àéðûëìàã, àéðû äöøìÿê,
àðàëàìàã. – Áèç áèð-áèðèìèçëÿ ñàâàøàðäûã, ..
àðàëû äöøìÿê, óçàãëàøìàã, ÿëàãÿíè êÿñìÿê.
éîë àäàìëàðû áèçè ýÿëèá àðàëàðäûëàð.
2. Ñåéðÿêëÿøìÿê.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÀÐÀËÀÒÄÛÐÌÀÃ èúá. Ö÷öíúö øÿõñ âàñè-
ÀÐÀËÀÍÄÛÐÌÀ “Àðàëàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
òÿñè èëÿ àðàëàòìàã. [Õàí:] Ìÿí îíóí áàøûíû
ÀÐÀËÀÍÄÛÐÌÀÃ á à õ àðàëàìàã.
áÿäÿíèíäÿí àðàëàòäûðàðàì, îíäà áèëÿð êè,
ÀÐÀËÀÍÌÀ “Àðàëàíìàã”äàí ô.èñ.
íþêÿð áàéàòû äåéèá, õàíû éóõóäàí îéàòìàç.
ÀÐÀËÀÍÌÀÃ ô. 1. Áèð-áèðèíäÿí àéðûë-
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìàã, óçàãëàøìàã. Àòëûëàð àðàëàíàðàã ùÿðÿ
ÀÐÀËÀÒÌÀÃ èúá. Àðàëàìàüà ìÿúáóð
áèð òÿðÿôÿ ýåòäè. – Àðàëàíûð áóëóäëàð, òÿðà-
åòìÿê.
âÿòëÿíèð îòëàð. À.Ñÿùùÿò. Ñÿäðÿääèí áÿéäÿí
ÀÐÀËÛ çÿðô 1. Áèð-áèðèíäÿí áèð ãÿäÿð
àðàëàíàíäàí ñîíðà, èíäè èêè ýöí èäè êè, ìóç-
óçàã, àðàäà áèð ãÿäÿð ìÿñàôÿ ãîéàðàã. Õàñàé
äóð Ìÿøÿäè ßñýÿð þç àðâàä âÿ óøàüû èëÿ
àòëûëàðûí áèð-áèðèíäÿí àðàëû ýåòìÿñèíè ìÿñ-
ðàùàòëàíûðäû. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. // Áèð ãÿäÿð
ëÿùÿò ýþðäö. Ì.Ùöñåéí. Êÿùÿð êþâøÿíèí
êÿíàðà, éàíà ÷ÿêèëèá éîë à÷ìàã. Àäàìëàð
îðòàñûíäà, éîëäàí õåéëè àðàëû ó÷óã áèð õàðà-
àðàëàíûá Òöêÿçáàíà éîë âåðäèëÿð.. Á.Òàëûáëû.
áàëûüûí ñÿìòèíÿ ÷àòûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
// Óçàãëàøìàã. Àéðû äöøìöø âÿòÿíèíäÿí,
// Óçàã. Àðàëû ýÿçìÿê. – Àé àðèôëÿð, ýÿëèí
åëèíäÿí; Ùÿìäÿðäèíäÿí àðàëàíìûø êþíëöìö.
ñèçÿ ñþéëÿéèì; Èñòÿêëè äîñòóìäàí àðàëû
Ì.Â.Âèäàäè. Êÿíääÿí áèð ãÿäÿð àðàëàíàíäà,
äöøäöì. Àøûã Êÿðÿì. Ëöòô åëÿ, Íîâðóçó
.. ñÿùÿð ùàâàñû èëÿ íÿôÿñ àëàíäà þçöíö äöíéà-
éåòèð Ãÿíäàáà; Éàðû ñàëìà ìÿíäÿí àðàëû,
íûí ÿí áÿõòèéàð àäàìû ñàéûðñàí. Ìèð Úÿëàë.
äàüëàð! (Ãîøìà). Óçàãäàñàí... ýþðìÿéèðÿì...
2. Á à õ àéðûëìàã 2-úè ìÿíàäà. Õàíïÿðè
áÿëêÿ äÿ áó àí; Ãàð öñòöíäÿ ñöðöíöðñÿí
êå÷ìèø õàòèðÿñèíäÿí ÷ÿòèíëèêëÿ àðàëàíäû.
áèçäÿí àðàëû. Ñ.Âóðüóí.
ß.Âÿëèéåâ.
2. Áèð àç à÷ûã, éàðûãàïàëû, éàðûþðòöëö. Ãà-
3. ×àòëàìàã, àðàëàð ÿìÿëÿ ýÿëìÿê. Çÿëçÿ-
ïûíû áèð àç àðàëû ãîé, ùàâà ýÿëñèí. Ïÿíúÿðÿ
ëÿäÿí åâèí äèâàðëàðû àðàëàíäû. // Ãîïìàã.
àðàëû ãàëìûøäû. Ñàíäûüûí ãàïàüû àðàëû ãàëûð,
×ÿêìÿíèí àëòû àðàëàíìûøäûð.
þðòöëìöð.
4. Áèð àç à÷ûëìàã, éàðûà÷ûã ùàëà ýÿëìÿê.
3. Ñåéðÿê. Àüàúëàðû àðàëû ÿêìÿê.
Ãàäûíëàðûí ÷àðøàáëàðû àðàëàíäûãäà îíëàðûí
ÀÐÀËÛÃ èñ. 1. Èêè øåé àðàñûíäàêû áîøëóã,
íÿçìèééÿ ëèáàñû ýåéäèêëÿðè ýþðöíöðäö.
áîø éåð; èêè éåðèí àðàñû; îðòàëûã, îðòà, àðà.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Âàùèä Íàéûáîâóí åâ ãàïûñû
Àðàëûãäà ãàëàí øåéëÿðè ýþòöðöí. Àðàëûãäà
ùÿìèøÿêè ñàêèòëèéè èëÿ àðàëàíäû âÿ þðòöëäö.
ýÿçèá èøÿ ìàíå îëìà. // Áèð íå÷ÿ îòàã âÿ
Ìèð Úÿëàë.
ñàèðÿ àðàñûíäàêû à÷ûã éåð. Ñàìîâàðû àðàëûãäà
5. ìÿúù. Áàøãàñû òÿðÿôèíäÿí àéðûëìàã.
ãîé. Êþìöð éåøèéè àðàëûãäàäûð. // ñèô. Èêè âÿ
Ïóëäàí áèð ãÿäÿð àðàëàíûá òîïà èëÿ ÿëàùèääÿ
éà áèð íå÷ÿ øåéèí àðàñûíäà, îðòàñûíäà îëàí.
ãîéóëìóøäó. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
Àðàëûã ìàëû àðàäà éåéèëÿð. – ßùìÿä àðàëûã
ÀÐÀËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Àðàëàøäûðûëìàã”äàí
ïå÷èíè éàíäûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ô.èñ.
2. Äàð äàëàí, äàð êö÷ÿ. Äàëàíäàð àðàëûüû
ÀÐÀËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Áèð-áèðèíäÿí
ñöïöðäö. Áèçèì åâ àðàëûãäàäûð. Ãàïû àðàëûüà
àéðûëìàã, óçàãëàøäûðûëìàã, êÿíàðà ÷ÿêèëìÿê.
÷ûõûð. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Ôàéòîí àðàëûã êö÷ÿ-
ÀÐÀËÀØÄÛÐÌÀ “Àðàëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
ëÿðäÿí êå÷èá èðÿëèëÿìÿéÿ áàøëàäû. Ñ.Ðÿùìàí.
ÀÐÀËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Äàëàøàíëàðû áèð-
3. “Áó” ñþçö èëÿ áÿðàáÿð: áó àðàëûã – áó
áèðèíäÿí àéûðìàã, óçàãëàøäûðìàã, êÿíàðà
çàìàí, áó âàõò, áó ÿñíàäà, áó äÿìäÿ. Áó
÷ÿêìÿê. Ìîëëà àðàëàøäûðûð, îíà äà áèð-èêè
àðàëûã ýþé ýóðóëäàìàüà áàøëàäû. – Áó àðà-
éóìðóã äÿéèð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ãîúà ãàðûëàð
ëûã ãóøëàðûí úèâèëòèëÿðè ùÿð øåéäÿí ÿââÿë
ùàðàé÷ûëûã åäèá áóíëàðû [äàëàøàíëàðû] àðà-
åøèäèëèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áó àðàëûã áèðäÿí-
ëàøäûðàðäûëàð. Ù.Ñàðàáñêè.
áèðÿ òîéóüóìó õàòûðëàéûá, úÿëä ùèíèí àüçûíà
128
ÀÐÀÌ
ÀÐÀÌËÛ
éöéöðäöì. À.Øàèã. // “Áèð” ñþçö èëÿ áÿðàáÿð:
åòìÿê (åëÿìÿê) – 1) ñàêèò åòìÿê, ðàùàò
áèð àðàëûã – àç çàìàí, áèð ìöääÿò, áèð
åòìÿê. Àõóíä îíó [Ñåéèäè] áèð íþâ àðàì
àíëûüà, ìöâÿããÿòè îëàðàã. Áèð àðàëûã ñàêèòëèê
åäèá åâèíÿ òÿêëèô åòäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ;
äöøäö. Áèð àðàëûã ñÿñèíè êÿñäè.
2) ñàêèò îëìàã, ðàùàò îëìàã, äèíúÿëìÿê.
4. Éåðë. ùàëäà: àðàëûãäà – îðòàëûãäà, îðòà-
Ñÿíñèç, åé úàí, êþíëöì àðàì åéëÿìÿç. Íÿñèìè.
äà, àðàäà. [Ùåéäÿð áÿé:] Îíäàí þòðö Ñÿôÿð
Àðàì îëìàã – 1) ñàêèò îëìàã, ðàùàò îëìàã,
áÿé ìÿñëÿùÿò ýþðäö êè, ýþòöðöì ãà÷ûì. Òîé
ãÿðàð òàïìàã; 2) ñÿáèð åòìÿê. [Ìîëëà
õÿðúè àðàëûãäà èòñèí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. ..Éàðûì
Ãàôàð:] Êÿðáÿëàéû, áèð àðàì îë. Áó ñààò
ñààò ÷ÿêìÿäè, àðàëûãäà áåø-îí êþéíÿê
ìÿñÿëÿíè ãóðòàðìàã ëàçûìäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
úûðûëäû âÿ Ùöðçàä òÿðÿô äþéöëìöø, ñþéöëìöø,
Àðàì òóòìàã (òàïìàã) – ñàêèò îëìàã,
ýåðè ÷ÿêèëèá åâäÿ ãàïàíäûëàð. ×ÿìÿíçÿ-
ðàùàò îëìàã, ãÿðàð òàïìàã, ñÿáèð åòìÿê. Úàí
ìèíëè. [Ñÿôÿð áÿé:] ßýÿð ñèç áàøëàñàíûç áèð-
íå÷öí àðàì äóòñóí, ùÿääÿí þòäö èíòèçàð.
áèðèíèí çèääèíÿ ýåòìÿéÿ, àðàëûãäà çèéàí
Õÿòàéè. [Íóõàëûëàð:] Àüà, ñàêèò îë. Àðàì òóò.
÷ÿêÿí ìÿí îëàðàì. Á.Òàëûáëû.
Îëàúàüà ÷àðÿ éîõäóð.. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
◊ Àðàëûã àäàìû – 1) àðà÷û, âàñèòÿ÷è, àðà-
àðàì-àðàì çÿðô Éàâàø-éàâàø, àñòà-àñòà,
äöçÿëäÿí; 2) òîéäà, ìÿúëèñäÿ ãîíàãëàðà
àðàìëà. Àðàì-àðàì äàíûøìàã. Àðàì-àðàì
õèäìÿò åäÿí àäàì; 3) àâàðà, âåéèë. Àðàëûüà
îõóìàã. Èøè àðàì-àðàì ýþð. – Òàáóò
àëìàã – á à õ àðàéà àëìàã (“àðà”äà). Ñàë-
ýåäèð... Áó àüðûäàí öðÿêëÿð äÿ ãàíà äþíöð;
ìàíûí áó ùÿðÿêÿòèíÿ úèääè äèããÿò éåòèðÿí úà-
Úÿíàçÿíèí àðõàñûíúà àðàì-àðàì åë ñöðöíöð.
âàíëàð îíó àðàëûüà àëäûëàð. ß.Âÿëèéåâ. Àðà-
Á.Âàùàáçàäÿ.
ëûüà àòìàã – á à õ àðàéà àòìàã (“àðà”äà).
àðàìëà çÿðô Ãàðàúà ãûç ãàëõûá àðàìëà
Àðàëûüà ýÿëìÿê – îðòàéà ÷ûõìàã. ..Åâëÿí-
ýåéèíìÿéÿ áàøëàäû. Ñîíðà ÿë-öçöíö éóéóá,
ìÿê ìÿñÿëÿñèíèí íÿ ãÿäÿð ÷ÿòèí îëäóüó éåíÿ
÷àé è÷ìÿéÿ ìÿøüóë îëäó. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
äÿ àðàëûüà ýÿëäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Àðàëûüà
“Ìèðçÿéè” ùàâàñûíäà áèð âÿçí àüûð âÿ
ýÿòèðìÿê – îðòàéà ýÿòèðìÿê, ìåéäàíà
àðàìëà âóðóëóð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
àòìàã. Áó èíòåëèýåíòëÿðèí ñþçöí ýÿòèðìÿ ùå÷
ÀÐÀÌÀ “Àðàìàã”äàí ô.èñ.
àðàëûüà. Ì.ß.Ñàáèð. Àðàëûüà ñþç ãàòìàã
ÀÐÀÌÀÃ ô. Àõòàðìàã. Ñÿí ìöêàôàòûíû
– êÿíàð ñþçëÿðëÿ àëäàòìàüà, ôèêðè éàéûíäûð-
èíñàíëûüà õèäìÿòäÿ àðà; ßáÿäè çþâãö, òÿñÿë-
ìàüà ÷àëûøìàã. Àðàëûüà òþêìÿê – ñèððèí
ëèíè ùÿãèãÿòäÿ àðà. À.Ñÿùùÿò. Ìöùÿíäèñ éåíÿ
öñòöíö à÷ìàã, èôøà åòìÿê, à÷ûá ñþéëÿìÿê.
äÿ þç äÿôòÿð÷ÿñèíèí íåôò èëÿ éàüëàíìûø
Àðàëûã ãàðûøìàã – á à õ àðà ãàðûøìàã
âÿðÿãëÿðèíè àðàìàüà áàøëàäû. Á.Òàëûáëû.
(“àðà”äà). Àðàëûã ýåò-ýåäÿ ãàðûøûðäû. Ùÿð
Àðàéûá àõòàðìàã – ìàðàãëàíìàã, ñîðó-
ýöí øÿùÿðäÿí ýÿëÿí áèð-áèðèíÿ çèää õÿáÿðëÿð
øóá áèëìÿê, õÿáÿð òóòìàã. Éàð ìÿýÿð éàðûíû
êÿíääÿ âÿçèééÿòè äÿéèøèðäè. Ìèð Úÿëàë.
éàäûíà ñàëìàç; Àðàéûá àõòàðìàç, ãÿìèíÿ
Àðàëûã ñþçö – á à õ àðà ñþçö (ñþùáÿòè)
ãàëìàç? Ã.Çàêèð.
(“àðà”äà). Àðàëûã âóðìàã – á à õ àðà âóð-
ÀÐÀÌÚÀ çÿðô Àðàìëà, àðàì ñóðÿòäÿ,
ìàã (“àðà”äà). Áàõìà ôèðèáèíÿ ùÿðçÿýó-
àüûð-àüûð, éàâàø-éàâàø, éàâàøúà. [Áöëÿíä]
ëàðûí; Àðàëûã âóðìàãäû èøè áóëàðûí. Ã.Çàêèð.
àðàìúà àòûí úèëîâóíó ÷ÿêèð, àò äà åùòèéàòëà
Àðàëûãäà ãàëìàã – á à õ àðàäà ãàëìàã
ðàùàò àääûìëàéûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
(“àðà”äà).
ÀÐÀÌÝÀÙ èñ. [ôàðñ.] òÿíò. 1. Èñòèðàùÿò éåðè,
ÀÐÀÌ èñ. [ôàðñ.] Ñàêèòëèê, ãÿðàð, ðàùàòëûã,
äàéàíûëàí éåð; ìÿñêÿí, ìÿíçèë. Áó, áÿçìè-
äèíúëèê, ñöêóò; ñÿáèð, äþçöì. Ùÿíóç âÿñëäèð,
õàñè-öíñäöð, àðàìýàùè ãöäñäöð. Íÿáàòè.
åé ìàù, éîõäóð àðàìûí; Íÿ íþâ áÿñ êå÷ÿúÿê
2. ìÿú. Ãÿáèð ìÿíàñûíäà. Áóðà ùöíäöð,
ìÿí ôÿãèðÿ ùèúðàíûí? Ñ.ß.Øèðâàíè. Õóäàéàð
ãöááÿëè äèâàðëàðû âÿ ãöááÿñè áàøäàí-áàøà
áÿéèí áó ôèêðÿ äöøÿíäÿí áèð äÿãèãÿ àðàìû
êàøûëàðëà þðòöëìöø áèð îòàãäûð, áóðà áþéöê
éîõäó. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ñàðà Áÿù-
øàèðèí àðàìýàùûäûð. ß.Ñàäûã.
ðàìà:] Áèð àéäûð ñÿíñèç àðàìûì éîõäóð, äöí-
ÀÐÀÌËÛ ñèô. 1. Ñÿáèðëè, äþçöìëö.
éà áàøûìà äàð îëóáäóð. Ú.Úàááàðëû. Àðàì
2. Àüûð, éàâàø.
129
ÀÐÀÌÑÛÇ
ÀÐÀÒ
ÀÐÀÌÑÛÇ 1. ñèô. Àðàìû îëìàéàí, ãÿðàð
ÀÐÀÍÌÀ “Àðàíìàã”äàí ô.èñ.
òàïìàéàí, ãÿðàðñûç, íàðàùàò; ñÿáèðñèç, äþçöì-
ÀÐÀÍÌÀÃ ìÿúù. Àõòàðûëìàã. Îðäà ùÿð
ñöç. Ùÿñÿí òðàìâàé äóðàúàüûíäà .. àðàìñûç
øåé àëûí òÿðè âÿ çÿùìÿòäÿí éàðàíàðäû; Éàøà-
áèð öðÿê ÷ûðïûíòûñû èëÿ Äèëàðàíû ýþçëÿéèðäè.
ìàã÷ûí ÿí ìöãÿääÿñ, òÿìèç éîëëàð àðàíàðäû.
Ì.Èáðàùèìîâ.
Ì.Äèëáàçè.
2. çÿðô Ñÿáèðñèçëèêëÿ. Ùàââà ãîíàüû àðàì-
ÀÐÀÑÛÊßÑÈËÌßÇ ñèô. Àðàñû êÿñèëìÿéÿí,
ñûç ýþçëÿéèðäè. Ìèð Úÿëàë. Ìóñòàôà êèøè èñÿ
áèð àí áåëÿ äàéàíìàéàí, ñöðÿêëè, ôàñèëÿñèç.
ñîáàéà àðàìñûç îäóí àòûðäû. È.Øûõëû.
Àðàñûêÿñèëìÿç ùÿìëÿ. Àðàñûêÿñèëìÿç éàüûø.
3. çÿðô Àðàñû êÿñèëìÿäÿí, äóðìàäàí.
– ×þëäÿ ÷àããàëëàðûí óëàøìàñû âÿ úûðúûðàìà-
ßùìÿäèí òÿðÿôèíäÿí èñÿ ýþíäÿðèëÿí åë÷èëÿð
íûí àðàñûêÿñèëìÿç íÿüìÿñèíäÿí áàøãà, ùå÷
âÿ ìèííÿò÷èëÿð àðàìñûç ýÿëèá-ýåòìÿêäÿ èäè.
áèð øåé ÷àéõàíàíûí ñöêóòóíó ïîçìóðäó.
Á.Òàëûáëû. Ìÿí ýåúÿëÿðè éàòìàéûá äÿðñèìè
Ì.Èáðàùèìîâ.
ùàçûðëàéûð, ùèñëè ÷ûðàüûí èøûüûíäà àðàìñûç
ÀÐÀ-ÑÛÐÀ çÿðô Àðàáèð, áÿçÿí, ùÿðäÿí-
÷àëûøûðäûì. Ì.Ùöñåéí.
áèð, áÿçè âàõò, áÿçè ùàëëàðäà, âàõòäàí-âàõòà.
ÀÐÀÌÑÛÇËÛÃ èñ. Ãÿðàðñûçëûã, ðàùàòñûçëûã;
Ñÿùÿðëÿðÿ ìÿõñóñ îëàí íÿñèìäÿí àðà-ñûðà
ñÿáèðñèçëèê.
éàðïàãëàð ãûìûëäàíûð.. Éàðïàãëàð àðàñûíà
ñûüûíìûø ãóøúóüàçëàð ñÿñ-ñÿñÿ âåðèá þòöøöðäö.
ÀÐÀÍ èñ. Àçÿðáàéúàíäà: éàéëàã éåðëÿðÿ
íèñáÿòÿí àë÷àã âÿ èãëèìúÿ èñòè îëàí éåðëÿð.
À.Øàèã. Êÿíääÿ ùÿìèøÿêè êèìè ñàêèòëèê àðàì
Àçÿðáàéúàíûí ÿñàñ àðàí éåðëÿðè Ìóüàí,
èäè. Àíúàã àðà-ñûðà êÿíäèí êÿíàðûíäà áèð-
Ãàðàáàü, Øèðâàí âÿ Ìèë äöçëÿðè ùåñàá îëó-
èêè êþïÿéèí ùöðìÿñè åøèäèëèðäè. Á.Òàëûáëû.
íóð. Éàéäà àðàí ÷îõ èñòè îëóð. – ßçèçèéÿì áàü
Àðà-ñûðà áó èøûã ñöòóíó ñàíêè äàèðÿâè áèð
øöøÿéÿ ðàñò ýÿëÿðÿê ñûíûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
èëÿí; Áàü÷à èëÿí, áàü èëÿí; Äåäèí àðàíäà
ýþçëÿ; Éîëóí ñàëäûí äàü èëÿí. (Áàéàòû).
ÀÐÀØÄÛÐÛÚÛ
èñ. Àõòàðûúû, éîõëàéûúû.
// Òÿäãèãàò÷û. Àðàøäûðûúû ìÿñÿëÿéÿ ñèñòåìëè
Àðàíäàí ãà÷ûá ýÿëÿí êþ÷, éîëëàðû âÿ øÿùÿðèí
éàíàøìàëûäûð.
ÿòðàôûíäàêû äàü âÿ òÿïÿëÿðè äîëäóðìóøäó.
ÀÐÀØÄÛÐÛËÌÀ “Àðàøäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
×ÿìÿíçÿìèíëè. // Äöçÿíëèê (äàü ìöãàáèëè).
ÀÐÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Àõòàðûëìàã, éîõ-
[Êÿðèì áÿé] òÿïÿíèí îðòàñûíäàêû òàëàäàí,
ëàíûëìàã. // Òÿäãèã åäèëìÿê.
ùÿì àðàíà ñåéð åòìÿéÿ, ùÿì äÿ áóðàäàêû
ÀÐÀØÄÛÐÌÀ 1. “Àðàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
ðÿñÿäõàíàéà áàõìàüà ýÿëìèøäè. Ìèð Úÿëàë.
2. èñ. Òÿäãèãàò. Åëìè àðàøäûðìàëàð. Àçÿð-
Ôÿúðèí ñîéóã òîíãàëû áóëóäëàðäà éàíàíäà;
áàéúàí øèôàùè õàëã ÿäÿáèééàòûíà äàèð ñîí
Ìÿí äÿ òîíãàë ãàëàðäûì ýàù äàüäà, ýàù
àðàøäûðìàëàð.
àðàíäà. ß.Úÿìèë.
ÀÐÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Àõòàðìàã, éîõëàìàã.
ÀÐÀÍ×Û èñ. ìÿù. êþùí. 1. Éàéäà éàéëàüà
[Õÿôèééÿëÿð] êö÷ÿäÿ ýåäÿí àðâàäëàðûí áàü-
êþ÷ìÿéèá, þç òÿñÿððöôàòûíäà ãàëûá èøëÿéÿí
ëàìàëàðûíû áåëÿ à÷ûá àðàøäûðûðëàð. Ì.Ñ.Îðäó-
êÿíäëè. // Àðàí éåðëÿðäÿ éàøàéàí àäàì.
áàäè. Êÿðèì áÿé ÿëèíè úèáèíÿ ñàëûá àðàøäûðäû.
– Àðàí÷ûëàð äàìëàðûí öñòöíäÿ, òàëâàðëàðäà
Ìèð Úÿëàë. // Òÿäãèã åòìÿê, òÿùëèë åòìÿê.
þçëÿðèíÿ éåð ñàëìûøäûëàð. Ãàçìà äàõìàëàð-
[Ãÿùðÿìàí] óøàãäà îëàí áó àëÿìè þç ôèê-
äà îòóðìàã ìöìêöí äåéèëäè. È.Øûõëû.
ðèíäÿ àðàøäûðà-àðàøäûðà (ç.) éóõóéà ýåòäè.
2. Êå÷ìèøäÿ àðàíäàí äàüà (éàéëàüà) øåé
Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàøûéàí, ìàë ýÿòèðèá ñàòàí âÿ îðàäàí àüà-
ÀÐÀØÃÛÍ á à õ àðàã÷ûí. Àðàøãûíû äÿñòÿ
ðàíòû àëûá àïàðàí àäàì.
ãîé; Åíäèðèá ýþç öñòÿ ãîé; Ýÿòèð áöòöí
ÀÐÀÍ×ÛËÛà èñ. êþùí. Àðàí÷ûíûí èøè, ïåøÿñè.
äÿðäëÿðè; Äÿðäèìèí äöç öñòÿ ãîé. (Áàéàòû).
ÀÐÀÍÆÈÌÀÍ èñ. ìóñ. 1. Áÿñòÿëÿíìÿ, òÿð-
ÀÐÀØÌÀÃ ô. ìÿù. Àõòàðìàã, àðàìàã;
òèá åòìÿ.
ñîðàãëàøìàã, õÿáÿð àëìàã. Êèìèí êèì åøã
2. Óéüóíëàøäûðìà.
áàüëàð ÿë-àéàüûí, äÿõè à÷ûëìàç; Áó ìöøêöë
ÀÐÀÍËÛ èñ. äàí. Ùÿìèøÿ àðàíäà éàøàéàí
ìÿíèíè ÷îõ êèìñÿäÿí Ãþâñè àðàøûáäûð. Ãþâñè.
àäàì.
ÀÐÀÒ èñ. ê.ò. Øóìëàíûá ñóëàíìûø, òîõóì
ÀÐÀÍËÛÃ èñ. Àðàí éåðëÿð.
ñÿïèëìèø éåð. // Òîõóì ñÿïìÿäÿí ÿââÿë
130
ÀÐÀÒËÀÌÀ
ÀÐÄÛÚÛË
øóìóí ñóëàíìàñû. Àðàò òîðïàüûí ôèçèêè õàññÿ-
äöøìÿê, èçëÿìÿê. Ïóë àðäûíà äöøìÿê. Îâ÷ó
ñèíè éàõøûëàøäûðûð. – Àðàò îëóíìóø òîðïàã
òöëêöíöí àðäûíà äöøäö. Èø àðäûíà äöøìÿê.
éàõøû ãóðóìàéûá, ùàâàëàð ìàíå îëóð.
2. Áèð øåéèí àðõà, äàë òÿðÿôè, ýåðèñè, ýåðè
Ì.Ùöñåéí. Àðàò(à) ãîéìàã, àðàò åëÿ-
òÿðÿôäÿ îëàí éåð. Åâèí àðäû. Äÿéèðìàíûí àðäû
ìÿê – òîõóì ñÿïìÿäÿí ÿââÿë øóìó
áàü÷àäûð. – Ýöíÿø ÷ÿêèëèðêÿí äàüëàð àðäûíà;
ñóâàðìàã. Àðàòû ÷ûõìàã – ìöÿééÿí äÿðÿ-
Öôöãëÿð ãàðàðäû, ñóëàð ãàðàðäû. Ñ.Âóðüóí.
úÿäÿ ãóðóéàðàã, òîõóì ñÿïèëìÿê ö÷öí ìö-
3. Áàøëàíìûø áèð øåéèí äàâàìû, äàëû,
íàñèá ùàëà ýÿëìÿê (àðàò îëóíìóø éåð). Àðàòû
ìàáÿäè, ñîíó. Ìÿãàëÿíèí àðäû ìÿúìóÿíèí
ãà÷ìàã – ÷îõ ãóðóìàã, ëàçûìè äÿðÿúÿíè
ýÿëÿí íþìðÿñèíäÿ äÿðú îëóíàúàãäûð. Ñþùáÿ-
êå÷ìÿê (àðàò îëóíìóø øóì).
òèí àðäû ñàáàùà ãàëäû. Ùåêàéÿíèí àðäû óçóí
ÀÐÀÒËÀÌÀ “Àðàòëàìàã”äàí ô.èñ.
îëàúàã. Àðäû êÿñèëìÿê – àðàñû êÿñèëìÿê,
ÀÐÀÒËÀÌÀÃ ô. ìÿù. Àðàòà ãîéìàã
äàëû êÿñèëìÿê, ãóðòàðìàã, áèòìÿê. Àðäû
(á à õ àðàò).
(àðäû-àðàñû) êÿñèëìÿìÿê – áèòìÿìÿê,
ÀÐÀÂÓÐÀÍ, ÀÐÀÂÓÐÓØÄÓÐÀÍ á à õ
ãóðòàðìàìàã, ñîíó-àõûðû ýþðöíìÿìÿê.
àðàãàðûøäûðàí.
Äàüëàðûí àðäû-àðàñû êÿñèëìèð, çÿíúèð êèìè
ÀÐÀÉÀÒÛ çÿðô ìÿù. Àðàäà áèð ýåúÿ éàò-
áèð-áèðèíÿ ùþðöëìöø, áèð-áèðèíè ãóúàãëàìûø
ìàãëà (áèð ýöíëöêäÿí óçàã îëàí éîë ùàããûíäà).
êèìè äóðóð. À.Øàèã.
ÀÐÀÉÛÚÛ ñèô. âÿ èñ. Àõòàðàí, àðàéàí.
◊ Àðäû à÷ûëìàã – 1) ïàõûðû à÷ûëìàã, òÿã-
ÀÐÀÉÛØ èñ. 1. Àðàìà, àõòàðìà èøè.
ñèðèíèí, åéáèíèí öñòö à÷ûëìàã, èôøà îëóíìàã;
2. Áèð øåé ùàããûíäà øèôàùè âÿ éà éàçûëû
2) éîðóëìàã, òàãÿòäÿí äöøìÿê, öçöëìÿê.
ìÿëóìàò. Àðàéûø àëìàã. Àðàéûø âåðìÿê.
Àðäû àòìàã – àéàã éîëóíà äöøìÿê, ãàðûí
Àðàéûø ö÷öí ìöðàúèÿò åòìÿê. Àðàéûøà ìþùöð
àüðûñûíà äöøìÿê, àéàüû èøëÿìÿê. Àðäû áó-
âóðäóðìàã. Àðàéûø êèòàá÷àñû (ìÿëóìàò êè-
ðóëìàã – áÿðê àðûãëàìàã, çÿèôëÿìÿê, éåðè-
òàá÷àñû). – [Äÿìèðîâ] òåëåôîíà éàõûíëàøûá
éÿðêÿí òàãÿòñèçëèêäÿí àéàãëàðû äîëàøìàã.
àðàéûø áöðîñó âàñèòÿñèëÿ òåàòðûí òåëåôîí
Àðäû ÷ûõìàã – 1) áÿðê àðûãëàìàã, çÿèôëÿ-
íþìðÿñèíè þéðÿíäè. Ñ. Ðÿùèìîâ.
ìÿê, áÿðê éîðóëìàã; 2) ëàï ãîúàëìàã, ÿëäÿí
ÀÐÁÉÈØ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Áÿçÿê, çèíÿò. Îëóá
äöøìÿê, þëöìö éàõûíëàøìàã.
àðàéèøè-áàüè-ñÿàäÿò úÿùëïÿðâÿðëÿð; Íå÷èí
ÀÐÄÛÚ èñ. áîò. Ñÿðâ àüàúû ôÿñèëÿñèíäÿí
àðèô éàøàð äöíéàäà áÿäáÿõòàíÿ, áèëìÿì êè?
îëóá, ÷îõ çàìàí ãàéàëûãëàðäà áèòÿí èéíÿ-
Ì.Ùàäè.
éàðïàãëû, ùÿìèøÿéàøûë êîë, éà àüàú. Àðäûú
ÀÐÀÇÁÀÐÛ èñ. Àçÿðáàéúàí ìóñèãèñèíäÿ
òÿáèÿò âÿ èíñàí ýþçÿëëèéèíè âÿñô åäÿí ëèðèê
íþâëÿðè äåêîðàòèâäèð.
õàðàêòåðëè, ýöìðàù âÿ íèêáèí òÿñèðëè âîêàë-
ÀÐÄÛÚÛË 1. ñèô. Ìöÿééÿí áèð ôèêðè, ìÿñ-
èíñòðóìåíòàë ïéåñ. Àøûã Úÿôÿð âÿ áàëàáàí÷û
ëÿêè òÿãèá åäÿðÿê, äþíìÿäÿí îíóí àðäûíúà
.. ìÿúëèñèí îðòàñûíäà äàéàíûðëàð âÿ êå÷èðëÿð
ýåäÿí. Àðäûúûë èíãèëàá÷ûëàð. Àðäûúûë ìàòå-
àðàçáàðû ÷àëüûñûíà. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ðèàëèñòëÿð. Àðäûúûë èíãèëàáè õÿòò éåðèòìÿê. // Èñ.
´
ÀÐÁÈÒÐ [ëàò.] á à õ ìöíñèô.
ìÿíàñûíäà. Íÿèìèíèí àðäûúûëëàðû.
ÀÐÁÈÒÐÁÆ [ôð.] Ìöíñèôëÿð ìÿùêÿìÿñè;
2. çÿðô Àðàñû êÿñèëìÿäÿí, áèð-áèðèíèí
èäàðÿëÿð, ìöÿññèñÿëÿð, òÿøêèëàòëàð àðàñûíäàêû
àðäûíúà, ìöíòÿçÿì ñóðÿòäÿ. ..Îüëó Òàïäû-
ìöáàùèñÿíè ùÿëë åäÿí èäàðÿíèí àäû. Áåé-
üûí ùÿéàòû àðäûúûë ñóðÿòäÿ ýÿëèá îíóí [Àüúà-
íÿëõàëã Àðáèòðàæ – äþâëÿòëÿð àðàñûíäàêû
íûí] ýþçö ãàáàüûíäàí êå÷èðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ìöáàùèñÿëè ìÿñÿëÿëÿðè ñöëù éîëó èëÿ ùÿëë åò-
Áåëÿëèêëÿ, ìóñèãè ÿñÿðëÿðèíäÿêè àüûð âÿ
ìÿê ö÷öí áåéíÿëõàëã ìöíñèôëÿð ìÿùêÿìÿñè.
éöíýöë ñÿñëÿðèí àðäûúûë âÿ ìöíòÿçÿì ñóðÿòäÿ
ÀÐ×ÀÍ ñèô. áîò. Àðäûú (àüàú). Àð÷àí àüàúû
òÿêðàð åäèëìÿñè ìóñèãèíèí áÿðàáÿð þë÷öëö
äàøà äþíìöø, ôÿãÿò òîðïàã îëìàìûøäûð.
àéðû-àéðû òàêòëàðà (õàíÿëÿðÿ) áþëöíìÿñèíè
Ñ.Âóðüóí. Áóõàðûäà àëûøûð; Ãóðó àð÷àí
ÿìÿëÿ ýÿòèðèð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
îäóíó. Ð.Ðçà.
3. ñèô. Ìÿíòèãëè, ìÿíòèãÿ ÿñàñëàíàí, ãàíó-
ÀÐÄ èñ. 1. Àðõà, äàë. Éöêö àðäûíà àëìàã.
íàóéüóí. Àðäûúûë ìöùàêèìÿ. Àðäûúûë íÿòèúÿ-
Àðäûíà (àðäûíúà) äöøìÿê – äàëûíúà
ëÿð ÷ûõàðìàã. Àðäûúûë ìàòåðèàëèçì íÿçÿðèééÿñè.
131
ÀÐÄÛÚÛËËÛÃ
ÀÐÕÀ
ÀÐÄÛÚÛËËÛÃ èñ. 1. Ìöÿééÿí áèð ôèêðè,
ÀÐÜÀÚ èñ. òîõóú. Õàë÷àäà, ýÿáÿäÿ âÿ
ìÿñëÿêè äþíìÿäÿí òÿãèá åòìÿ, àõûðà ãÿäÿð
öìóìèééÿòëÿ òîõóíàí øåéëÿðäÿ åíèíÿ ýåäÿí
îíóí àðäûíúà ýåòìÿ. Ôèêèðäÿ àðäûúûëëûã.
èï (ÿðèø ìöãàáèëè). Àðüàú ñàïû ñàðûéàí ìàøûí
2. Áèð-áèðèíèí àðäûíúà ýÿëìÿ, àðàñû êÿñèë-
ãóðóëäó. – Õîøãÿäÿì äèç öñòÿ îòóðóá, ñàü
ìÿäÿí äàâàì åòìÿ. Ùàäèñÿëÿðèí àðäûúûëëûüû.
ÿëèíèí áàø âÿ øÿùàäÿò áàðìàüû èëÿ ôÿðøèí
– Ñÿùÿð ýèìíàñòèêàñûíäà ôèçèêè ùÿðÿêÿòëÿðèí
êþùíÿëìèø àðüàúëàðûíû ãóðäàëàéà-ãóðäà-
àðäûúûëëûüû áþéöê ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèêäèð.
ëàéà äàâàì åòäè. ß.Âÿëèéåâ.
Çÿðýÿðëè.
◊ Àðüàú êå÷ìÿê – áèðèñèíèí èøèíÿ ïÿð
3. Ìÿíòèãëèëèê, ìÿíòèãÿ ÿñàñëûëûã, ãàíóíà-
âóðìàã, çÿðÿð âåðìÿê, éàõóä îíóí äöçÿë-
óéüóíëóã. Ìöùàêèìÿíèí àðäûúûëëûüû. – ßäÿáè,
ìÿñèíÿ ìàíå îëìàã ö÷öí õÿëâÿòè ñþç äåìÿê,
íÿçÿðè òÿíãèä àðäûúûëëûã, ïðèíñèïèàëëûã òÿëÿá
ÿëàëòûíäàí èøëÿìÿê, ãàðûøäûðìàã.
åäèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÐÜÀÚËÀÌÀ “Àðüàúëàìàã”äàí ô.èñ.
ÀÐÄÛÍÚÀ çÿðô Äàëûíúà, àðõàñûíúà, èçèíúÿ;
ÀÐÜÀÚËÀÌÀÃ ô. òîõóú. Õàíàíûí àðüà-
èçëÿéÿðÿê, òÿãèá åäÿðÿê. Àðäûíúà ýåòìÿê.
úûíû êå÷èðìÿê.
Áèð-áèðèíèí àðäûíúà ýÿëìÿê. Ýöíëÿð, ùÿôòÿ-
ÀÐÜÀÚËÀÍÌÀ “Àðüàúëàíìàã”äàí ô.èñ.
ëÿð, àéëàð áèð-áèðèíèí àðäûíúà ýÿëèá êå÷èð.
ÀÐÜÀÚËÀÍÌÀÃ ìÿúù. òîõóú. Õàíàéà
– Ùÿð ãàíäÿ øàì îëóðñÿ, àðäûíúÿ ñöáùäÿì-
àðüàú êå÷èðèëìÿê.
äèð. Íÿñèìè. Õóðøèäè-ìåé àðäûíúà ñÿíè ùÿð
ÀÐÜÀÚËÛÃ èñ. òîõóú. Àðüàú ö÷öí éàðàðëû.
ýåúÿ òà ñöáù; Åé ìàù, íÿ ëàéèãäè êè, ñÿééàðÿ
Àðüàúëûã èï.
äåñèíëÿð. Ñ.ß.Øèðâàíè. ßúíÿáè ìöñàôèð Áàêû-
ÀÐÜÀËÛ èñ. ìÿù. Âÿùøè ãî÷.
íûí ìÿøÿããÿòëè ðóçýàðûíà àäÿò åòìÿäèéèíäÿí
ÀÐÜÀÇ ñèô. ìÿù. Íÿ êþê, íÿ àðûã. Áó
òîçóí ãîðõóñóíäàí ýþçëÿðèíè éóìóá, Ìÿøÿäè
äÿðâèø óúàáîéëó, àðüàç, óçóíñà÷ëû âÿ
ßñýÿðèí àðäûíúà àùÿñòÿ-àùÿñòÿ ýåäèðäè.
ñàããàëëûéäû. À.Äèâàíáÿéîüëó. Áó äàíûøûüà
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
ãóëàã àñàí ùöíäöðáîéëó àðüàç êèøè [Àëî èëÿ
ÀÐÅÁË èñ. [ëàò.] Ìöõòÿëèô ãÿáèëäÿí îëàí
Ãÿìÿðèí] ñþùáÿòèíÿ ãàðûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
øåéëÿðèí (äèë, õàëã, ùåéâàí, áèòêè âÿ ñ.) éàéûë-
ÀÐÜÛÍ: éîðüóí-àðüûí – á à õ éîðüóí-
äûüû ÿðàçè. Àðåàëûí ìöãàéèñÿëè þéðÿíèëìÿñè.
àðüûí.
ÀÐÉÍÀ èñ. [ëàò.] 1. Ñèðê ñÿùíÿñè. Ìöàñèð
ÀÐÕ èñ. Òàðëàéà, áîñòàíà âÿ ñ.-éÿ ñó
ñèðêäÿ àðåíà ìàíåæ àäëàíûð.
àõûòìàã ö÷öí à÷ûëàí éîë. Àðõëàð àõûð ÷àé
2. Ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèëÿí éåð.
îëóð. – Éîëóí èêè éàíû èëÿ àõàí áàëàúà àðõëàð
3. áèîë. Îðãàíèçìèí ìþâúóä îëäóüó áöòöí
àõøàìäàí äîíìóøäó. Ì.Ùöñåéí.
éåðëÿðèí ìÿúìóñó. Ùÿéàò àðåíàñû.
◊ Àðõà áèð äÿ ñó ýÿëÿð – “öìèäèíè êÿñìÿ”
ÀÐßÑÒß ñèô. [ôàðñ.] êþùí. Áÿçÿíìèø, áÿ-
ìÿíàñûíäà ìÿñÿë. Ñèðèøêè-÷åøì òþêöá àüëà
çÿêëè, äöçÿëìèø. Àðÿñòÿ îëìàã – áÿçÿê-
éàð ö÷öí, Ñåééèä; Áó àðõà ñó ýÿëèá, öììèä
äöçÿéè, éàõóä íèçàì âÿ ãàéäàñû ùàçûð
âàð áèð äÿ ýÿëÿ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
îëìàã. [Õàí:] ..Çàëûì óøàãëàðûíûí êåôè êåô
ÀÐÕÀ èñ. 1. Èíñàíûí, ùåéâàíûí äàëû, êö-
äåéèë, áèð ÿëàìÿòäè; ìÿúëèñ àðÿñòÿ, ñàãè ùÿðÿ-
ðÿéè, áåëè. Àðõàñûíà éöêëÿìÿê. Àðõàñûíû
êÿòäÿ.. Í.Âÿçèðîâ.
÷åâèðìÿê. Àðõàñû öñòÿ éåðÿ ýÿëìÿê. – Ãûç àð-
ÀÐßÑÒßËßØÄÈÐÌßÊ ô. êþùí. Áÿçÿéÿ-
õàñû öñòÿ óçàíûá êèòàá îõóéóðäó. Í.Íÿðèìà-
ðÿê ùàçûð åòìÿê, äöçÿëäèá ùàçûðëàìàã.
íîâ. Òóòóëàíëàðûí èêèñèíèí àðõàñûíäà èðè øÿëÿ
ÁÐÔÀ [àëì.] ìóñ. Öçÿðèíÿ ñèìëÿð ÷ÿêèë-
âàðäû. ß.Âÿëèéåâ. Àðõà ÷åâèðìÿê – äàë
ìèø áþéöê ö÷áóúàã ÷ÿð÷èâÿ øÿêèëëè áàðìàãëà
÷åâèðìÿê, öç äþíäÿðìÿê. Àðõàñû éåðÿ
(ìèçðàáñûç) ÷àëûíàí ìóñèãè àëÿòè; úÿíý.
äÿéìÿìÿê – áàñûëìàìàã, ìÿüëóá îëìà-
[Èíñàíëàð] êàìàíëàðûí àëòûíà ÷àíàãëàð ãàéû-
ìàã. Àðõàñû éåðÿ ýÿëìÿê – áàñûëìàã,
ðûá, êèðèøëÿðèí äÿ ñàéûíû àðòûðìàã éîëó èëÿ
ìÿüëóá îëìàã. Àðõàñûí(ú)à äöøìÿê – áèðè-
íÿòèúÿäÿ àðôà âÿ àðôàéà áÿíçÿð úÿíý ìóñèãè
íèí äàëûíúà äöøìÿê, òÿãèá åòìÿê, èçëÿìÿê.
àëÿòëÿðèíè èõòèðà åäèðëÿð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
Ìÿäÿä íàùàðûíû ãóðòàðûá ãàïûäàí ÷ûõäû.
ÀÐÔÀ×ÀËÀÍ, ÀÐÔÀ×Û èñ. Àðôà ÷àëàí
Êîñà îíóí àðõàñûíà äöøäö. Ñ.Ðÿùèìîâ.
÷àëüû÷û.
Àðõàñûíû èøÿ âåðìÿìÿê – ùå÷ áèð èøäÿí
132
ÀÐÕÀÁÀÀÐÕÀ
ÀÐÕÀËÛÃ
éàïûøìàìàã, òÿíáÿëëèê åòìÿê, èøäÿí áîéóí
ëàíìûøäû. “Ãà÷àã Íÿáè”. Ìàë-ãàðà, ãîéóí-
ãà÷ûðìàã. Àðõàñûíû éåðÿ âåðìÿê (ãîé-
ãóçó êÿíääÿí áèð àç àðàëû ôåðìà àüûëëàðûíäà
ìàã) – áàñìàã, ìÿüëóá åòìÿê. [Âÿçèð:]
âÿ àðõàúëàðûíäà äèíúÿëèð. ß.Âÿëèéåâ.
Ìÿí úàâàá âåðäèì êè, ÿýÿð ìÿíÿ éàðàøñàé-
ÀÐÕÀÚËÀÌÀÃ ô. ìÿù. Ñöðöíö, ãîéóíó
äû, ..ýöëÿøèá îíóí àðõàñûí éåðÿ ãîéàðäûì.
àðõàúà éûüìàã.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÀÐÕÀÚËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Àðõàúà éûüûëìàã
2. Áèð øåéèí äàë òÿðÿôè, ýåðè òÿðÿôè. Ìÿê-
(ñöðö).
òÿáèí àðõà òÿðÿôè áàüäûð. – Ïèíÿ÷è.. äàëûìúà
ÀÐÕÀÄÀÍ çÿðô Äàëäàí, äàë òÿðÿôäÿí.
ýÿëèí, – äåéèá äöêàíûí àðõàñûíà êå÷äè.
Àðõàäàí ýÿëìÿê. Àðõàäàí âóðìàã. – Òîï-
Ì.Èáðàùèìîâ.
÷óëàð àëàéû ýÿëèð àðõàäàí.. Ñ.Âóðüóí. Ýÿçÿð-
3. Ìöùàðèáÿ õÿòòèíèí äàë òÿðÿôèíäÿ, ýåðè-
êÿí áóëóäëàð ùåé àëàé-àëàé; Àðõàäàí áîéëà-
ñèíäÿ îëàí éåð (úÿáùÿ ìöãàáèëè). Àðõàäà âÿ
íàð ñàðû ñà÷ëû àé. Ð.Ðçà.
úÿáùÿäÿ. Àðõàäà ãàëàíëàð úÿáùÿéÿ êþìÿê
ÀÐÕÀÄÀØ èñ. Êþìÿê, êþìÿê÷è. [Ìèññ
åäèðäèëÿð. – Ãàáàã äöøìÿí èäè, àðõà èñÿ ùÿð
Ùàííàéà] àðõàäàø âÿ éîëäàø ëàçûìäûð.
ýöí äàâàì åäÿí áîìáàëàìà íÿòèúÿñèíäÿ
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Éîëäàø, äîñò. Àðõàäàøëàð!
äàüûäûëûðäû. Ìèð Úÿëàë.
Ñåâèíèí, îëäó ðÿâà ùàúÿòèìèç. Ì.ß.Ñàáèð. Áÿçè
4. ìÿú. Êþìÿê, ùàâàäàð, äàéàã, ùèìà-
òóòìóø èêè ÿëèëÿ áàøûí; Ôèêðÿ äàëìûø, óíóò-
éÿ÷è. Êîðîüëóíóí ãî÷ àðõàñû; Ýÿëäè, äÿëèëÿ-
ìóø àðõàäàøûí. À.Ñÿùùÿò. Äîñòóì, àðõà-
ðèì ýÿëäè! “Êîðîüëó”. Áàëàìñàí ñÿí, íÿéèì-
äàøûì, éîëäàøûì, äèíëÿ; Íÿ ñàéàã óíóäàã
ñÿí? Àðõàìñàí, êþìÿéèìñÿí; Ìÿí ñÿíèí ÿçèç
áèç áó àüðûíû? Ñ.Ðöñòÿì.
àíàí; Ñÿí ìÿíèì äèëÿéèìñÿí. (Áàéàòû). [Àòà:]
ÀÐÕÀÄÀØËÛÃ èñ. Äîñòëóã, éîëäàøëûã. Áèð-
Àé áàëà, íèéÿ õèôôÿò åëÿéèðñÿí, þçöí áèëèðñÿí
èêè ýöí ìÿíèì àðõàäàøëûüûìû ãÿáóë åòñÿíèç,
êè áèç êàñûáûã, ãîùóì-ÿãðÿáàìûç âÿ ìþù-
ãàëûíûç, éåíÿ äÿ õèäìÿòèíèçäÿ áóëóíàðàì,
êÿì àðõàìûç éîõ, áèçÿ ãûçìû âåðÿðëÿð?
– äåäèì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àðõà äóðìàã – áèðèíèí
´
ÀÐÕÀÈÊ ñèô. äèë÷. Êþùíÿëìèø, ãÿäèì,
äàëûíäà äóðìàã, ùàâàäàðëûã åòìÿê, ìöäàôèÿ
êþùíÿ. Àðõàèê ñþçëÿð.
åòìÿê. Àðõà-àðõàéà âåðìÿê – êþìÿêëÿø-
´
ÀÐÕÀÈÇÌ èñ. [éóí.] äèë÷. 1. Êþùíÿëìèø,
ìÿê, áèð-áèðèíÿ êþìÿê åòìÿê, ÿëáèð ÷àëûøìàã.
éàõóä èñòèôàäÿäÿí ÷ûõìûø ñþç, èôàäÿ, ãðàì-
Éåääè ãàðäàø àðõà-àðõàéà âåðèá äöøìÿíÿ
ìàòèê ôîðìà. Àðõàèçìëÿð õàëã äèëèíäÿ èíäè
ãàðøû äàéàíäûëàð. Àðõà âåðìÿê – àðõàëàí-
äÿ èøëÿíèð.
ìàã, ýöâÿíìÿê, èñòèíàä åòìÿê. Ïàäøàùëàð
2. Ãÿäèì çàìàíëàðûí ãàëûüû.
àíúàã ÿúíÿáèëÿðÿ àðõà âåðìÿêëÿ éàøàéà
ÀÐÕÀËÀÍÌÀ “Àðõàëàíìàã”äàí ô. èñ.
áèëèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÀÐÕÀËÀÍÌÀÃ ô. Ýöâÿíìÿê, èñòèíàä
5. Àäÿòÿí “éåääè” ñþçö èëÿ áÿðàáÿð ìÿú.
åòìÿê, áåë áàüëàìàã. Ýåíèø êöòëÿëÿðèí, áèçÿ
– íÿñèë, ÿúäàä. Éåääè àðõà ãîùóì-ÿãðÿáà.
ðÿüáÿò áÿñëÿéÿí âÿ áèçè ùèññ åäÿí .. êöòëÿëÿðèí
– Ôèðÿíýèñòàíûí Ïðóäîí àäëû ùöêÿìàñû äåéèá:
èñòèãáàëûíà àðõàëàíà áèëÿðèê. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ìÿí ôÿõð åäèðÿì êè, ìÿíèì éåääè àðõà àòà-
Áó áþéöê ýöíëÿðÿ àðõàëàíàðàã; Ýþñòÿð áó
áàáàì ðÿèééÿò îëóá. Í.Âÿçèðîâ. [Ùÿïèð:] Õàë-
ìåéäàíäà éåíè áèð ùöíÿð! Ñ.Âóðüóí. [Íÿðè-
ãûí éåääè àðõà éàäëàðû àüçûíû à÷àíäà òÿðèô
ìàí:] Áó éàõøûäûð, – äåäè, – éîëäàøûí éîëäàøà
òþêöð. Ìèð Úÿëàë.
àðõàëàíìàüû äþéöøäÿ øÿðòäèð! Ìèð Úÿëàë.
ÀÐÕÀÁÀÀÐÕÀ çÿðô 1. Äàë-äàëà.
ÀÐÕÀËÛ ñèô. Êþìÿéè, ùèìàéÿ÷èñè, ìöäà-
2. ìÿú. Áöòöí íÿñèëëèê. Ñó ýÿëñÿ àðõà áÿñäè;
ôèÿ÷èñè, òÿðÿôäàðû, ãîùóì-ÿãðÿáàñû îëàí.
Äîëàíñà ÷àðõà áÿñäè; Áèð êÿðÿ öçöí ýþðñÿì;
Àòàëàð éàõøû äåéèá êè, “àðõàëû êþïÿê ãóðä
Àðõàáààðõà áÿñäè. (Áàéàòû).
áàñàð”. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÐÕÀÚ èñ. ìÿù. Ãîéóí, ìàë éàòàüû; èëèí
ÀÐÕÀËÛÃ èñ. êþùí. Éàõàñû äöéìÿëè, áåëè
èñòè àéëàðûíäà ñöðö âÿ íàõûðëàðûí ÷þëäÿ èñòè-
áöçìÿëè, éà áöçìÿñèç öñò ïàëòàð. [Òóáó:]
ðàùÿò åòäèéè éåð. Àðõàú ñóâàò éåðèíäÿí 0,7-1
Áèëìèðÿì, áó áèð àðõàëûã íÿ îëóáäóð êè, áó-
êèëîìåòð ìÿñàôÿäÿ ñå÷èëèð. – Íÿáèíèí ãîéóí
äóð, áåø ýöíäöð îíó òèêèá ãóðòàðà áèëìèðñÿí.
ñöðöñö àðõàúûí öñò òÿðÿôèíäÿêè éàñòàíàéà òîï-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Êèøè àðõàëûã, ÷óõàíû àòûá,
133
ÀÐÕÀËÛÃËÛ
ÀÐÕÀÉÛÍËÛÃËÀ
êîñòéóì, ãàëñòóê ýåéìèøäè, ïàïàüû ÷ûõàðûá
ÀÐÕÀÉÛÍÚÀ á à õ àðõàéûí 1 âÿ 2-úè
ôÿñ ãîéìóøäó. Á.Òàëûáëû. [Òàùèðçàäÿ] ñÿðèí
ìÿíàëàðäà. Îòóç-ãûðõ àääûìëûãäà èêè àòëû àð-
õÿçðè àëíûíà òîõóíàíäà àðõàëûüûíûí éàõàñûíû
õàéûíúà ñþùáÿò åäÿðÿê ýÿëèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
à÷ûá, äÿðèíäÿí íÿôÿñ àëäû. Ìèð Úÿëàë.
ÀÐÕÀÉÛÍ×ÛËÛà èñ. äàí. 1. Èøëÿðèí éàõøû
ÀÐÕÀËÛÃËÛ ñèô. êþùí. ßéíèíäÿ àðõàëûã
ýåäÿúÿéèíÿ ÿñàññûç îëàðàã èíàíìàã íÿòèúÿ-
îëàí, àðõàëûã ýåéìèø. Àðõàëûãëû êèøè. – Àü
ñèíäÿ ùàñèëÿ ýÿëÿí õàòèðúÿìëèê, ÿìèíëèê.
÷óõàëû, àü àðõàëûãëû, èêèöçëö Áóõàðà äÿðèñèí-
Àðõàéûí÷ûëûüà òåçëèêëÿ ñîí ãîéóëìàëûäûð.
äÿí ïàïàãëû, øèøìàí ýþáÿéè öçÿðèíäÿ ýöìöø
– [Éîë÷óëàð] þç õîðóëòóëàðû èëÿ ÷àé÷ûíûí öðÿ-
êÿìÿðëè Ìèðçÿ Ñÿôÿðè ùàìû òàíûéûðäû.
éèíäÿêè àðõàéûí÷ûëûüû äàùà äà ìþùêÿìëÿí-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ñÿðáàç ñàçû áàüðûíà áàñûá
äèðäèëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ.
éàíûãëû îõóéóðäó. ßòðàôûíà áèð äÿñòÿ óçóí
2. Á à õ àðõàéûíëûã.
àðõàëûãëû ñÿðáàç éûüûëûá äÿðäëè-äÿðäëè ãóëàã
ÀÐÕÀÉÛÍËÀÌÀ “Àðõàéûíëàìàã”äàí ô.èñ.
àñûðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÀÐÕÀÉÛÍËÀÌÀÃ á à õ àðõàéûíëàøìàã.
ÀÐÕÀÑÛÍÚÀ çÿðô Áèëàâàñèòÿ äàëûíúà,
ÀÐÕÀÉÛÍËÀØÄÛÐÌÀ “Àðõàéûíëàøäûð-
àðäûíúà. Àéû Äóðñóíó ýþðöíúÿ àðõàñûíúà
ìàã”äàí ô.èñ.
äöøöð. Äóðñóí ãà÷ûð, àéû ãîâóð. À.Øàèã.
ÀÐÕÀÉÛÍËÀØÄÛÐÌÀÃ á à õ àðõàéûí-
Ãîøóí êå÷èá ýåòäè. Àðõàñûíúà äà áèð ñöðö
ëàòìàã. Áèçè àðõàéûíëàøäûðìàñûíëàð.
óøàã âÿ ýþçöéàøëû ãàäûíëàð òîç ãîïàðàðàã
ÀÐÕÀÉÛÍËÀØÌÀ “Àðõàéûíëàøìàã”äàí
éöéöðäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Óøàãëàðûí ìàðàüû
ô.èñ.
äàùà äà àðòäû âÿ îíóí [ßñÿäèí] àðõàñûíúà
ÀÐÕÀÉÛÍËÀØÌÀÃ ô. 1. ßëäÿ åäèëÿí ìö-
ýåäèá, éàâàøúà ãàïûíûí ÷àòëàüûíäàí áàõìàüà
âÿôôÿãèééÿòëÿðäÿí ñîíðà ðàùàò îëìàã, äàùà
áàøëàäûëàð. Á.Òàëûáëû.
ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿìÿê. ßëäÿ åäèëìèø ìö-
ÀÐÕÀÑÛÇ ñèô. Êþìÿéè, àðõàñû, ùàâàäàðû,
âÿôôÿãèééÿòëÿðëÿ àðõàéûíëàøìàã îëìàç. Àð-
ùèìàéÿ÷èñè îëìàéàí; êþìÿêñèç. Àðõàëûéà
õàéûíëàøìàã ö÷öí ùå÷ áèð ÿñàñ éîõäóð.
àðõà îëìà – éàìàã ñàéàðëàð; Àðõàñûçà àðõà
2. Àðõàéûí îëìàã, õàòèðúÿì îëìàã, ÿìèí
îë – äàéàã ñàéàðëàð. (Àòà. ñþçö). Çþùùàêû
îëìàã. [Ðàéîí èø÷èëÿðè] þç ãÿçåò âÿ ìÿúìóÿ
ìÿùâ åäÿí Ýàâÿ éîõñóë, àðõàñûç áèð äÿìèð÷è
ïàéëàðûíû àëìàã âÿ àðõàéûíëàøìàã èñòÿéèð-
èäè. Ù.Úàâèä. Áó ýöí Ùöñåéí àðòûã àðõàñûç
äèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ìÿììÿä àðõàéûíëàøìàã
âÿ êèìñÿñèç áèð éåòèìäèð. Ñ.Ðÿùìàí.
ö÷öí ãàïûäà äóðóá îíóí äàëûíúà áàõäû.
ÀÐÕÀÑÛÇËÛÃ èñ. Àðõàñûç àäàìûí âÿçèééÿòè.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÐÕÀÉÛÍ çÿðô 1. Õàòèðúÿì, ðàùàò, ñàêèò,
äèíú, ãàéüûñûç. Àðõàéûí îòóðìàã. Àðõàéûí
3. Èøäÿí àçàä îëìàã, èøèíè ýþðöá ãóðòàðàðàã
îòóðóá èøëÿìÿê. Àðõàéûí ýåäÿ áèëÿðñÿí.
àñóäÿ îëìàã. Èøèìè ãóðòàðäûì, àðõàéûíëàøäûì.
– Àðõàéûí îëìàã – õàòèðúÿì îëìàã,
ÀÐÕÀÉÛÍËÀÒÌÀÃ ô. Àðõàéûí åòìÿê, àð-
ÿìèí îëìàã, íèýàðàí÷ûëûãäàí ãóðòàðìàã.
õàéûí ñàëìàã, õàòèðúÿì åòìÿê, ÿìèí åòìÿê,
Ìàùìóä àðõàéûí îëà áèëÿúÿéèíè éÿãèí åòäè.
ðàùàò åòìÿê.
ß.ßáöëùÿñÿí. Àðõàéûí åòìÿê (ñàëìàã) –
ÀÐÕÀÉÛÍËÛÃ èñ. Ñàêèòëèê, äèíúëèê, ñàëà-
õàòèðúÿì åòìÿê, ÿìèí åòìÿê, íèýàðàí÷ûëûã-
ìàòëûã, õàòèðúÿìëèê, ÿìèí-àìàíëûã, ðàùàòëûã,
äàí ãóðòàðìàã, ãÿëáÿí ðàùàò åòìÿê. Âàãèô
àñóäÿëèê. Ëàêèí àðõàéûíëûã øÿðàèòèíäÿ íÿ ãÿ-
Êàçûìûí åùòèéàòêàðëûüûíà ùåéðÿò åäÿðÿê,
äÿð àëûøûá åùòèéàò ãàçàíìûø îëñà áåëÿ, ÿí õûðäà
öðÿêäÿí ýöëäö, ñîíðà îíó àðõàéûí åäèá éîëà
øåé .. ÿñýÿðè íàðàùàò åäèð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ñàëäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Àéíà. Àéàçû áèð äàùà
Àðõàéûíëûüà ÷ûõìàã – ðàùàò îëìàã, íè-
àðõàéûí åòäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ýàðàí÷ûëûãäàí ãóðòàðìàã, ðàùàò ùÿéàòà áàøëà-
2. Àñóäÿ, ðàùàò. Áó ýöí èøèì éîõäóð, àð-
ìàã. Èíäè ÿìÿëëè-áàøëû àðõàéûíëûüà ÷ûõûáäûð.
õàéûíàì.
ÀÐÕÀÉÛÍËÛÃËÀ çÿðô Àðõàéûí áèð ùàëäà,
3. Áèð øåéÿ òàìàìèëÿ èíàíìûø, ÿìèí îëìóø,
ðàùàò áèð ùàëäà, òÿëÿñìÿäÿí. ßééóá éîðüóí
øöáùÿ åòìÿéÿí, ÿìèí. Ìÿí áóíóí áåëÿ îëà-
ùàëäà èøäÿí ãàéûäàðàã ÿë-öçöíö éóéóð,
úàüûíà òàìàìèëÿ àðõàéûí èäèì. Èøèí þùäÿ-
ñîéóíóð âÿ àðõàéûíëûãëà êðîâàòà óçàíàíäà
ñèíäÿí ýÿëÿ áèëÿúÿéèíÿ àðõàéûí äåéèëÿì.
Ïàêèçÿ õàëàíûí ÷è÷ÿéè ÷àòëàéûð. Ìèð Úÿëàë.
134
ÀÐÕÅOÃÐÀÔ
ÀÐÛÃ
ÀÐÕÅÓÃÐÀÔ [éóí.] Àðõåîãðàôèéà ìöòÿ-
ÀÐÕÃÀÇÀÍ ñèô. Àðõ ãàçìàã ö÷öí îëàí.
õÿññèñè, àðõåîãðàôèéà èëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì.
Àðõãàçàí ìàøûí.
ÀÐÕÅÎÃÐÁÔÈÉÀ [éóí.] ôèëîë. Ãÿäèì
ÀÐÕËÀÌÀ “Àðõëàìàã”äàí ô.èñ.
éàçû àáèäÿëÿðèíè òîïëàìàã, òÿäãèã, øÿðù âÿ
ÀÐÕËÀÌÀÃ ô. ê.ò. Øèòèë âÿ ñ. ÿêìÿê ö÷öí
íÿøð åòìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí åëì ñàùÿñè.
êè÷èê àðõëàð, äàéàç ÷óõóðëàð ãàçìàã. Àïðå-
Àðõåîãðàôèéà ñàùÿñèíäÿ èëê èøëÿð.
ëèí àõûðûíà êèìè ãûçëàð ñàùÿëÿðè àðõëàéàðàã
ÀÐÕÅÎËÓÝÈÉÀ [éóí.] Ãàçûíòû éîëó èëÿ
áöòöí øèòèëëÿðè áàñäûðäûëàð.
òàïûëàí ìàääè ìÿäÿíèééÿò àáèäÿëÿðèíÿ ÿñà-
ÀÐÛ1 èñ. 1. Çÿðãàíàäëûëàð ôÿñèëÿñèíäÿí
ñÿí ãÿäèì õàëãëàðûí éàøàéûø âÿ ìÿäÿíèé-
îëóá áàë ùàñèë åäÿí úöúö. Àðû áå÷ÿñè (úàâàí
éÿòèíè òÿäãèã åäÿí åëì. Àçûõ ìàüàðàñûíûí
àðû). Àðû ïÿòÿéè, ñÿáÿòè, òÿêíÿñè (àðûëàðû ñàõ-
òÿäãèãè Àçÿðáàéúàí àðõåîëîýèéàñûíûí ìöùöì
ëàìàã ö÷öí õöñóñè ãóòó). Àðû øàíû (àðûëàðûí
ùàäèñÿëÿðèíäÿíäèð.
´
òÿêíÿäÿ ìóìäàí ùþðäöêëÿðè ýþç-ýþç éóâà-
ÀÐÕÅÎËÎÆÈ ñèô. Àðõåîëîýèéàéà àèä îëàí.
úûãëàð). Àðû âûçûëòûñû. Áàë àðûñû.
Àðõåîëîæè ãàçûíòû. Àðõåîëîæè òÿäãèãàò. Àðõåî-
2. Áÿçÿí áöòöí àðû ïÿòÿéè, àðû äÿñòÿñè
ëîæè åêñïåäèñèéà. Àðõåîëîæè òàïûíòûëàð. – Øà-
ìÿíàñûíäà èøëÿíèð; ïÿòÿêõàíà. Éàéäà àðûëàðû
ýèðäëÿð [Òåéìóðäàí] àðõåîëîæè ãàçûíòûëàð ..
éàéëàüà êþ÷öðöðëÿð. Àðû ãÿùðèí ÷ÿêìÿéÿí
ùàããûíäà ÷îõ ìàðàãëû âÿ éåíè øåéëÿð åøè-
áàëûí ãÿäðèíè áèëìÿç. (Àòà. ñþçö).
äÿðäèëÿð. ß.Ñàäûã.
◊ Àðû éóâàñû – ÷îõ ãÿëÿáÿëèê ùàããûíäà.
ÀÐÕÅÓËÎÃ [éóí.] Àðõåîëîýèéà ìöòÿ-
Àðû éóâàñûíà ÷þï ñîõìàã – áèðèñèíè ùèðñ-
õÿññèñè, àðõåîëîýèéà èëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì.
ëÿíäèðìÿê, àúûãëàíäûðìàã; ùèääÿòÿ, íàðàçû-
ÀÐÕÈÏÅËÁÃ [èòàë.] Áèð-áèðèíÿ éàõûí àäàëàð
ëûüà, åòèðàçà ñÿáÿá îëìàã.
ãðóïó. Àáøåðîí àðõèïåëàãû. Áàêû àðõèïåëàãû.
ÀÐÛ2 ñèô. êþùí. Òÿìèç, ñàô, õàëèñ, äóðó,
ÀÐÕÈÒÉÊÒÎÐ [éóí.] á à õ ìåìàð.
ïàðëàã, ïàê. Ãàçàí áÿý .. àðû ñóäàí àáäÿñò
ÀÐÕÈÒÅÊÒÚÐÀ [éóí.] 1. Á à õ ìåìàðëûã.
àëäû. “Äÿäÿ Ãîðãóä”. Àéäàí àðû, ñóäàí
2. Ùÿð ùàíñû áèð áèíàíûí öñëóáó, áÿäèè õö-
äóðó. (Ìÿñÿë).
ñóñèééÿòëÿðè. Àçÿðáàéúàí àðõèòåêòóðàñû.
´
ÀÐÛ×Û èñ. Àðû ñàõëàéàí, àðû÷ûëûãëà ìÿøüóë
ÀÐÕÈÂ [ëàò.] 1. Ãÿäèì ñÿíÿäëÿðèí âÿ éà-
îëàí àäàì. Ãÿùðÿìàí àðû÷ûíûí ÿìÿéèíè òÿã-
çûëû àáèäÿëÿðèí ñàõëàíäûüû ìöÿññèñÿ. Àðõèâ
äèð åäèð, áàëàúà Ñàáèðÿ àðûëàðûí éàøàéûø ãàé-
ñÿíÿäëÿðè. Àðõèâ áèíàñû. Àðõèâ èäàðÿñè. // Áèð
äàëàðûíäàí íàüûë åäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
èäàðÿíèí êþùíÿ êàüûçëàðû, êèòàáëàðû, ñÿíÿä-
ëÿðè ñàõëàíûëàí øþáÿñè. Àðõèâÿ âåðìÿê –
ÀÐÛ×ÛËÛÃ èñ. Áàë ùàñèë åòìÿê ö÷öí àðû
1) èøÿ õèòàì âåðìÿê; 2) ìÿú. óíóòìàã, êþù-
ñàõëàìà, àðû éåòèøäèðìÿ. Àðû÷ûëûãëà ìÿøüóë
íÿëìèø ùåñàá åòìÿê.
îëìàã. Àðû÷ûëûã êÿíä òÿñÿððöôàòûíûí ÷îõ ýÿ-
2. Áèð èäàðÿ âÿ éà øÿõñèí ôÿàëèééÿòèíÿ àèä
ëèðëè ñàùÿëÿðèíäÿí áèðèäèð. Àðû÷ûëûã ùÿëÿ åðà-
îëàí éàçûëàð (ìÿêòóáëàð, êàüûçëàð, ÿëéàçìà-
ìûçäàí ÿââÿë ìÿëóì èäè.
ëàðû âÿ ñ.). Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí àðõèâè.
ÀÐÛÄÛËÌÀ “Àðûäûëìàã”äàí ô.èñ.
ÀÐÕÈÂ×È èñ. 1. Àðõèâäÿ èøëÿéÿí, àðõèâÿ
ÀÐÛÄÛËÌÀÃ ìÿúù. Òÿìèçëÿíìÿê, éàõ-
áàõàí èø÷è. Úÿôÿð ÿìè 1901-úè èëäÿí ãÿçà
øûñû ïèñèíäÿí, èðèñè õûðäàñûíäàí àéðûëìàã, äÿí-
íà÷àëíèêè äèâàíõàíàñûíûí àðõèâ÷èñè îëóá(äóð).
ëÿíìÿê. Ùÿðÿ áèð èø ýþðöðäö; áèð éàíäà
Ù.Íÿçÿðëè.
õÿìèð éîüðóëóð, áèð éàíäà éóìóðòà ÷àëûíûð,
2. Àðõèâ èøè ìöòÿõÿññèñè, àðõèâäÿ åëìè èø
..áó áèðè òÿðÿôäÿ ñàáàù õþðÿéè ö÷öí äöéö àðû-
àïàðàí ìöòÿõÿññèñ.
äûëûðäû. Ò.Ø.Ñèìóðã.
ÀÐÕÈÂØÖÍÀÑ èñ. [ëàò. àðõèâ âÿ ôàðñ.
ÀÐÛÕÀÍÀ èñ. Àðû ïÿòÿêëÿðè éåðëÿøÿí éåð,
...øöíàñ] Àðõèâ èøëÿðè ìöòÿõÿññèñè.
àðû÷ûëûã òÿñÿððöôàòû. Àðûõàíàäà àðû ïÿòÿêëÿðè
ÀÐÕÈÂØÖÍÀÑËÛÃ èñ. Àðõèâ èøèíèí ìåòî-
øàùìàò öñóëó èëÿ äöçöëöð. – Ãÿùðÿìàí áàëàúà
äîëîýèéà âÿ öñóëëàðûíû òÿäãèã åòìÿêëÿ ìÿø-
Ñàáèðè àðûõàíàäàí óçàãëàøäûðûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
üóë îëàí åëì.
ÀÐÛÃ ñèô. Úûëûç, ñûñãà, çÿèô, úàíñûç, ÿòñèç-
ÀÐÕÈÉÅÏÈÑÊÓÏ [éóí.] äèí. Áàø éåïèñêîï
éàüñûç (êþê çèääè). Àðûã àäàì. Àðûã ãóçó.
(êåøèø).
– Óçóíáîéëó, àðûã ñèôÿòëè, à÷ûã, ìàâè ýþçëÿðè
135
ÀÐÛÃÚÀ
ÀÐÈÔËßØÌßÊ
èëÿ ñàêèò-ñàêèò áàõàí áó ãîúà óñòà, òþâðöíö
◊ Äþøöíö (ñèíÿñèíè, áîüàçûíû) àðûòëàìàã
ïîçìàäàí, éàâàø-éàâàø éåðèíäÿí ãàëõäû.
– á à õ áîüàçûíû àðûòëàìàã (“áîüàç”äà).
Ì.Ùöñåéí.
Ýÿëäèéåâ òÿêðàð ñèíÿñèíè àðûòëàäû. Ìèð Úÿëàë.
ÀÐÛÃÚÀ ñèô. ×îõ àðûã. Àðûãúà áèð óøàã.
ÀÐÛÒËÀÍÌÀ “Àðûòëàíìàã”äàí ô.èñ.
// Áèð ãÿäÿð àðûã, àðûãòÿùÿð. Èäàðÿ áàø÷ûñû
ÀÐÛÒËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Òÿìèçëÿíìÿê, éàõ-
îðòà éàøëû, ãàðàéàüûç, àðûãúà áèð àäàì èäè.
øûñû ïèñèíäÿí, èðèñè õûðäàñûíäàí àéðûëìàã,
Ìèð Úÿëàë.
äÿíëÿíìÿê.
ÀÐÛÃËÀÌÀ “Àðûãëàìàã”äàí ô.èñ.
ÀÐÛÒÌÀÃ ô. 1. êþùí. Éóìàã, éóéóá òÿ-
ÀÐÛÃËÀÌÀÃ ô. Çÿèôëÿìÿê, ÿòèíè òþêìÿê,
ìèçëÿìÿê. // Òÿìèçëÿìÿê, ñàôëàøäûðìàã. Áó
úàíñûçëàøìàã. Õÿñòÿëèêäÿí ñîíðà àðûãëàìàã.
àðõû êèì àðûäûá; Ñó áåëÿ äóðó ýÿëèð? Ñàðû Àøûã.
Èñòèäÿí àðûãëàìàã.
2. Á à õ àðûòëàìàã.
´
ÀÐÛÃËÀØÌÀ “Àðûãëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÀÐÈ ÿä. [ôàðñ.] ìÿù. Áÿëè, ùÿ, ùÿðè. Äåäè:
ÀÐÛÃËÀØÌÀÃ ô. Éàâàø-éàâàø, ýåòäèêúÿ
– Àðè, î èêè ìÿðäè-äèëèð; Éóõóìó éàõøû åòäè-
àðûãëàìàã, ñûñãàëàøìàã, çÿèôëÿøìÿê, úàíñûç-
ëÿð òÿáèð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ëàøìàã, ÿòè-éàüû òþêöëìÿê.
ÁÐÈ ñèô. [ÿð.] êþùí. ×ûëïàã, áîø; ìÿùðóì.
ÀÐÛÃËÀÒÌÀ “Àðûãëàòìàã”äàí ô.èñ.
Ìöðöââÿòäÿí õàëè, èíñàôäàí àðè; Éàðàäûáäûð
ÀÐÛÃËÀÒÌÀÃ ô. Áèðèíèí àðûãëàìàñûíà,
íå÷öí áóíëàðû òàðè. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Î
úàíñûçëàøìàñûíà, ÿòèíè òþêìÿñèíÿ ñÿáÿá
ñîéóãëàð êè, ðóçè-ôèòðÿòäÿí; Àðè èäè áöòöí
îëìàã. Èñòè ìÿíè àðûãëàòäû. Àòû ÷îõ ñöðìÿê-
íÿçàôÿòäÿí. Ì.ß.Ñàáèð. Ñÿôèëëÿð êèìè ÿøúàð
äÿí àðûãëàòìàã.
îëäó àðè. Ì.Ùàäè. Ùÿð âÿñèëÿ èëÿ òÿëàø åäèðëÿð
ÀÐÛÃËÛÃ èñ. Àðûã àäàìûí, éà ùåéâàíûí
êè, îíó [ìþìèíè] àõèðÿò åâèíÿ ùÿð áèð
ùàëû; ñûñãàëûã, úûëûçëûã, çÿèôëèê, ÿòñèçëèê, úàí-
ýöíàùäàí àðè âÿ öçö àü ýþíäÿðñèíëÿð.
ñûçëûã (êþêëöê çèääè). Óøàüûí àðûãëûüû. Àòûí
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
àðûãëûüûíà áàõìà, ÷îõ ýöúëöäöð.
ÀÐÈÔ ñèô. [ÿð.] Áèëÿí, ãàíàí, áàøà äöøÿí,
ÀÐÛÃ-ÓÐÓÃ á à õ àðûã.
àíëàãëû, ìÿðèôÿòëè. Àðèô àäàì. – Äöíéàäà áèð
ÀÐÛÃÓØÓ èñ. çîîë. Éàøûìòûë ðÿíýëè, ñÿð-
øåé âàð êè, ùÿð áèð àðèô àäàì îíäàí ýÿðÿê
÷ÿäÿí áèð àç áþéöê ìåøÿ ãóøó.
õÿáÿðäàð îëñóí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Öñòö
ÀÐÛÍÌÀÃ ô. 1. Á à õ àðûäûëìàã.
óíëó îëàí ùÿð àðèô ãîúà; Þç öðÿê ñþçöíö
2. ãÿä. Éóéóíìàã, òÿìèçëÿíìÿê, ñàôëàí-
äåéÿð äîéóíúà. Ñ.Âóðüóí. // Èñ. ìÿíàñûíäà.
ìàã.
Ùàðäà îëñà, äþâëÿòè-äèäàðûí îëñóí úèëâÿýÿð;
ÀÐÛÍÌÛØ ô.ñèô. Àðûäûëìûø, òÿìèçëÿíìèø.
Àðèôÿ ìÿãñÿä íÿ ìÿñúèä, íÿ êÿëèñàäûð ãÿðÿç.
[Ñÿíÿì õàëà] ñîë ÿëè èëÿ àðûíìûø ÷èéèä êèñÿñèíÿ
Ñ.ß.Øèðâàíè. Àðèô ÷àëûøûð êè, ìèëëÿò àçàä
ñþéêÿíÿðÿê, ìÿíÿ òÿðÿô ÿéèëèð. Ìèð Úÿëàë.
îëñóí; Çàùèä ÷ûüûðûð êè, ìÿñúèä àáàä îëñóí.
ÀÐÛÎÒ(Ó) èñ. Èðèéàðïàãëû, ÿòèðëè îò (àëàã
Ì.ß.Ñàáèð. Åé àðèôëÿð, íÿçÿð ñàëûí òÿáèÿòèí
îòó). Àðûîòó, ëèìîíîòó âÿ éà áÿäðÿíý .. Àçÿð-
ãóðüóñóíà! Ñ.Âóðüóí. // Õÿáÿðäàð, éàõøû
áàéúàíûí ìåøÿëè éåðëÿðèíäÿ áèòèð. Òÿðêèáèíäÿ
òàíûø, àøíà, âàãèô. Éöçáàøû äà êè, ìÿñÿëÿñèíÿ
ëèìîí èéè âåðÿí éàü âàðäûð. Ãàñûìîâ.
àðèôäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀÐÛÒÄÛÐÌÀ “Àðûòäûðìàã”äàí ô.èñ.
ÀÐÈÔÀÍß çÿðô âÿ ñèô. [ÿð. àðèô âÿ ôàðñ.
ÀÐÛÒÄÛÐÌÀÃ èúá. Òÿìèçëÿòìÿê, ñàô-
...àíÿ] Àðèôúÿñèíÿ, àðèô êèìè, àðèô àäàìà,
÷öðöéöíö àéûðòìàã.
ãàíàúàãëû âÿ ìÿðèôÿòëè àäàìà éàðàøàí áèð
ÀÐÛÒËÀÌÀ “Àðûòëàìàã”äàí ô.èñ.
ñóðÿòäÿ. Àðèôàíÿ äàíûøìàã. Àðèôàíÿ ìÿñëÿùÿò.
ÀÐÛÒËÀÌÀÃ ô. Òÿìèçëÿìÿê, éàõøûñûíû
– Âåðäèêúÿ úàùàíèéàíÿ íÿçùÿò; Éàä åò ìÿíè
ïèñèíäÿí, èðèñèíè õûðäàñûíäàí àéûðìàã; äÿí-
àðèôàíÿ éàä åò. À.Ñÿùùÿò. Ýþðÿíäÿ àøèãè ìèí
ëÿìÿê. Áóüäà àðûòëàìàã. Äöéö àðûòëàìàã.
íàç èëÿ èøàðÿ åäèð; Öìóìè úÿçá åëÿéÿí àðè-
– [Òóáó:] Áèð àç äöéö àðûòëà, àòàíà áèð äþâðÿ
ôàíÿ ýþçëÿðè âàð. ß.Âàùèä.
ñóëó éàéìà áèøèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àðâàä
ÀÐÈÔÚßÑÈÍß á à õ àðèôàíÿ.
áàõûá-áàõûá àéàüà äóðäó, äöéö ÷ûõàðûá
ÀÐÈÔËßØÌßÊ ô. Àðèô îëìàã, êàìàëëû
àðûòëàäû.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
îëìàã, ìÿðèôÿòëè îëìàã, àüûëëûëàøìàã.
136
ÀÐÈÔËÈÊ
ÀÐÃO
ÀÐÈÔËÈÊ èñ. Àíëàãëûëûã, ìÿðèôÿòëèëèê, âàãèô-
ÀÐÈÉßÒßÍ çÿðô [ÿð.] êþùí. Ìöâÿããÿòè
ëèê; àíëàìà, áèëìÿ.
îëàðàã. Ìþâëàíà ÿðç åéëÿäè êè: – Àììà ýÿðÿê
ÀÐÈÔÌÓÌÅÒÐ [éóí.] Ìåõàíèêè ñóðÿòäÿ
õÿëãäÿí áèð êèìñÿíÿ áó òÿäáèðè áèëìÿéÿ âÿ
ùåñàá ÿìÿëèééàòû èúðà åäÿí ùåñàáëàéûúû ìàøûí.
çÿíí åòìÿéÿ êè, ãèáëåéè-àëÿì àðèéÿòÿí òÿõòö
ÀÐÈËßÐ úÿì [ÿñëè ñàíñêð.] 1. Åëìè ÿäÿ-
òàúäàí ÿë ÷ÿêèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
áèééàòëàðäà: õàëãëàðûí Ùèíä âÿ Èðàí ãðóïóíà
ÀÐÈÇ [ÿð.] êþùí. 1. Çöùóð åäÿí, îðòàéà
âåðèëÿí öìóìè àä; àðè èðãèíÿ ìÿíñóá ãþâìëÿð.
÷ûõàí, áàø âåðÿí. Àðèçè-ãÿìëÿð ÿëèíäÿí öðÿ-
Èðàíûí ìöàñèð àäû “Àðèëÿð þëêÿñè” äåìÿêäèð.
ýèì øèøìèø èäè; Çÿíí åäèðäèì åäÿúÿêäèð îíà
2. Äàùà ýåíèø âÿ ãåéðè-åëìè ìÿíàäà
÷àðÿ úèýÿðèì. Ì.ß.Ñàáèð. Àðèç îëìàã –
Ùèíä-Àâðîïà äèëëÿðèíäÿ äàíûøàí õàëãëàð.
1) îðòàéà ÷ûõìàã, ãàðøûéà ÷ûõìàã, áàø
ÀÐÈÓÇÎ [èòàë.] ìóñ. Ùÿúìè åòèáàðû èëÿ
âåðìÿê. Èíäè áóðàäà áèð ñóàë àðèç îëà áèëÿð.
àðèéàäàí êè÷èê, ìóñèãè ãóðóëóøó úÿùÿòäÿí
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Íÿ Ñÿëèìÿäÿ äóë ãàë-
íèñáÿòÿí ñÿðáÿñò òÿðçäÿ áÿñòÿëÿíìèø ìóñèãè
ìûø ãàäûíëàðà ìÿõñóñ éàñ, íÿ äÿ Éÿìÿíäÿ
ÿñÿðè. Ô.ßìèðîâóí “Ñåâèë” îïåðàñûíäà Ýöëö-
éåòèì âÿ ùèìàéÿñèç ãàëìûø ÷îúóãëàðà àðèç
øöí àðèîçîñó. – Ëàêèí ìÿùç îïåðàéà õàñ
îëàí ìÿëàë éîõ èäè. Ù.Íÿçÿðëè; 2) äåìÿê,
îëàí àéðû-àéðû ôîðìàëàðà äàùà ÷îõ ìöðàúèÿò
õàùèø åòìÿê, ÿðç åòìÿê. Øåéëÿðè äàëëàðûíà
åäèëèð; àðèéà, àðèîçî, êàâàòèíà.. âÿ è.à.
éöêëÿéÿí ùàìáàëëàð ýÿëèá áèçÿ àðèç îëäóëàð
ß.Áÿäÿëáÿéëè.
êè, áèç äöøÿê ãàáàüà âÿ áóíëàðà éîë ýþñ-
ÀÐÈÑÒÎÊÐÁÒ [éóí.] ßñèëçàäÿ, êöáàð;
òÿðÿê. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
àðèñòîêðàòèéà çöìðÿñèíÿ ìÿíñóá àäàì.
2. ßðèçÿ÷è, øèêàéÿò÷è. Ìöøêöëäöð àðèçÿ äè-
Âàãèÿ àðèñòîêðàò ùÿéàòûíäàí ýþòöðöëìöø áèð
âàíäàí ìÿäÿä. Ã.Çàêèð. Ùÿðÿ þç òÿëÿáàòûíû
ÿééàøûí ÿùâàëè-ðóùèééÿñèíè êÿñêèí áîéàëàðëà
îðòàëûüà ãîéóá, ùþêóìÿòÿ àðèç îëìóøäó.
òÿñâèð åäèðäè. À.Øàèã. [Ôèðèäóí] êö÷ÿëÿðè äîë-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
äóðàí ñÿëèãÿ èëÿ ýåéèíìèø àðèñòîêðàòëàðà,
3. êëàñ. Éàíàã, öç (÷îõ çàìàí òÿðêèáäÿ
òàúèðëÿðÿ, .. ÿë à÷àí äèëÿí÷èëÿðÿ, éîõñóëëàðà
èøëÿíèð). Úàí úèëâÿëÿíèð ãàìÿòè-ìþâçóíó ýþ-
áàõàð âÿ äöøöíÿðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ðÿíäÿ; Äèë òàçÿëÿíèð àðèçè-äèëúóíó ýþðÿíäÿ.
ÀÐÈÑÒÎÊÐÀÒÈÉÀ [éóí.] 1. Ùàêèì ñèíôèí
Ã.Çàêèð. Åëÿ áèë ãþâñè-ãöçÿùäèð ÷ÿêèëèá ÷ÿðõ
éöêñÿê òÿáÿãÿñè; çàäÿýàíëàð, ÿéàíëàð.
öçðÿ; Ýþð íÿ ðÿíýèí éàðàøûð àðèçè-ýöëíàðÿ
2. òàð. ßéàíëàð ùàêèìèééÿòè ôîðìàñû – ãÿäèì
áó õÿòò. Íÿáàòè. Ãàíàäûí àëòûíà ãîéìà áàøûíû;
Éóíàíûñòàíäà çàäÿýàíëàðûí äþâëÿò ùàêèìèé-
éÿòè ôîðìàëàðûíäàí áèðè. Àðèñòîêðàòèéà àíëà-
Òþêìÿ ýöë àðèçèíÿ ýþç éàøûíû. À.Ñÿùùÿò. Ìåé-
éûøûíûí ìåéäàíà ýÿëìÿñè Ïëàòîí âÿ Àðèñòî-
äÿíìè ãûçàðìûø îíóí àðèçè-àëè; Çèéíÿò âåðÿí
òåëëÿ áàüëûäûð.
îë áàüè-áàùàðÿ íÿ äåäèí áÿñ? ß.Âàùèä.
3. ìÿú. Ùÿð ùàíñû áèð ñèíèô âÿ éà èúòèìàè
ÀÐÈÇß èñ. [ÿð.] êþùí. 1. Ìàíåÿ, ÷ÿòèíëèê,
ãðóïóí èìòèéàçëû éóõàðû òÿáÿãÿñè.
ÿíýÿë. // Ùàäèñÿ, ãÿçà.
ÀÐÈÑÒÎÊÐÀÒËÛÃ èñ. Êöáàðëûã, çàäÿ-
2. Àðèç îëàí ùàë, ñîíðàäàí ÿìÿëÿ ýÿëìèø
ýàíëûã, ÿñèëçàäÿëèê.
ùàë, íþãñàí âÿ ñ.
´
ÀÐÈÒÌÈÉÀ [éóí.] òèá. Öðÿê ôÿàëèééÿòèíèí
ÀÐÈÇßËÈ ñèô. êþùí. Ìàíåÿëè, ÿíýÿëëè, êå-
íîðìàë ðèòìèíèí ïîçóëìàñû. Áÿçè àðèòìèéàëàð
÷èëìÿñè ÷ÿòèí îëàí. Áó ìþâãå.. [äöøìÿíèí]
ãàí äþâðàíûíûí ïîçóëìàñûíà, áàøýèúÿëëÿí-
ìöøàùèäÿ âÿ àòÿø ñàùÿñèíäÿí êÿíàðäà àðè-
ìÿéÿ ñÿáÿá îëóð.
çÿëè, ãàëûí àüàúëûã áèð éåð èäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
´
ÁÐÈÉÀ [èòàë.] ìóñ. 1. Îïåðà, êàíòàòà âÿ
ÀÐÊÒÈÊ ñèô. úîüð. Àðêòèêàéà àèä îëàí; øè-
éà îðàòîðèéà ÿñÿðëÿðèíèí, îðêåñòðèí ìöøàéèÿòè
ìàëè, ãöòáè. Àðêòèê ó÷óø. Àðêòèê èãëèì. Àðêòèê
èëÿ áèð ìöüÿííè òÿðÿôèíäÿí èôà åäèëÿí ïàð-
ñîéóãëàð. Àðêòèê åêñïåäèñèéà.
÷àñû. Êëàññèê àðèéà íöìóíÿëÿðè.
ÁÐÊÒÈÊÀ [éóí.] úîüð. Éåð êöðÿñèíèí øèìàë
2. Ìåëîäèê úÿùÿòäÿí õîø èíñàí àâàçûíû
ãöòá ñàùÿñè. Ñàêèò îêåàíûí èñòè ñóëàðûíûí
àíäûðàí èíñòðóìåíòàë ïéåñ.
Àðêòèêàéà òÿñèðè íèñáÿòÿí çÿèôäèð.
ÀÐÈÉßÒ èñ. [ÿð.] êþùí. Áóðîâóç øåé, ìö-
ÀÐÃÓ [ôð.] äèë÷. Éàëíûç áèð ìÿùäóä âÿ
âÿããÿòè îëàðàã àëûíìûø øåé.
ïåøÿêàð ãðóïóí âÿ ñ.-íèí èøëÿòäèéè âÿ áàøãà-
137
ÀÐÃÎÒÈÇÌ
ÀÐÏÀ-ÑÀÌÀÍ
ëàðûíûí áàøà äöøìÿäèéè øÿðòè èôàäÿ âÿ ñþçëÿð.
ÀÐÌÓÄÓ ñèô. Àðìóäà îõøàð, àðìóä øÿê-
Àðãî õàëã äàíûøûã äèëè âÿ æàðãîíäàí ôÿðãëÿíèð.
ëèíäÿ. Àðìóäó ñòÿêàí. Àðìóäó ÷è÷ÿê. – Ìÿ-
´
ÀÐÃÎÒÈÇÌ [ôð.] äèë÷. ßäÿáè äèëÿ ùÿð
øóãÿ ýöëëö àðìóäó ñòÿêàíà õåéëè áàõäû, îíó
ùàíñû áèð àðãîäàí êå÷ìèø ñþç âÿ éà èôàäÿ
ñàõñû úöðäÿêäÿí ñó èëÿ äîëäóðäó âÿ åéâàíà
(á à õ àðãî).
÷ûõûá ïèëëÿêÿí àøàüû ùÿéÿòÿ äöøäö. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÐËÀÍÌÀ “Àðëàíìàã”äàí ô.èñ. Àðñûç
Êàñûá åâëÿðäÿ èñÿ .. ôèíúàíëàð ÿâÿçèíÿ àäè
íÿäÿí àðëàíàð?! (Ìÿñÿë).
õûðäà àðìóäó ñòÿêàí ãîéàðäûëàð. Ù.Ñàðàáñêè.
ÀÐËÀÍÌÀÃ ô. Óòàíìàã, ùÿéà åòìÿê,
ÀÐÍÀÚÄ á à õ àëáàí 1-úè ìÿíàäà.
õÿúàëÿò ÷ÿêìÿê.
ÀÐÎ(É) èñ. ìÿù. Ïàëòàð éóéóëäóãäàí
ÀÐËÛ ñèô. Ùÿéàëû, óòàíúàã.
ñîíðà ãàëàí êèðëè ñó; ÷èðêàá.
ÀÐËÛ-ÀÁÛÐËÛ á à õ àðëû.
ÀÐÏÀ èñ. 1. Àäÿòÿí, éàçëûã òàõûë áèòêèñè.
ÀÐÌÀÜÀÍ èñ. Ùÿäèééÿ, áÿõøèø, ïàé,
Àðïà ÿêèíè. Àü àðïà. Àðïà âÿëÿìèðäÿí äàùà
ñîâãàò, òþùôÿ. ßçÿë áàøäàí Áÿñðÿ, Áàüäàä
ãèäàëûäûð âÿ äàùà éàõøû ùÿçì îëóíóð. – Àðïàíû
åëèíèç; Áÿéëÿð ö÷öí àðìàüàíäûð òåëèíèç.
ñöòöë, áóüäàíû þòöð. (Ìÿñÿë). Àðïà âåðèëìÿ-
Ì.Â.Âèäàäè. Ãîéäó ÿçèçëÿéèá èñòè ãîéíóíà;
éÿí àò ãàì÷û ýöúöíÿ éåðèìÿç. (Àòà. ñþçö).
Åøãèí àðìàüàíû àä âåðÿê áóíà. Ì.Ðàùèì.
2. Ãûçûëäàí, éà ýöìöøäÿí ãàéðûëàí, ôîð-
Øåðèìëÿ úÿáùÿéÿ ýåäÿúÿê úàíûì; Óúóç òóòóë-
ìàúà àðïà äÿíèíÿ áÿíçÿéÿí, ëàêèí ùÿúìúÿ
ìàñûí áó àðìàüàíûì. Î.Ñàðûâÿëëè.
îíäàí áþéöê îëàí çÿðýÿðëèê ìÿìóëàòû.
ÀÐÌÀÒÚÐ [ëàò.] 1. Ùÿð ùàíñû áèð àïàðàò,
◊ Àðïàéà äöøìÿê – ùÿääÿí àðòûã àðïà
ìàøûí, ãóðüó âÿ ñ. ö÷öí ëàçûì îëàí ìåõà-
éåìÿêäÿí õÿñòÿëÿíìÿê (àò ùàããûíäà).
íèçìëÿðèí âÿ àëÿòëÿðèí ìÿúìóñó. Áóõàð
Àðïàñû àðòûã (÷îõ) äöøìÿê ìÿú. – ãóäóð-
ãàçàíûíûí àðìàòóðó. Ãîðóéóúó àðìàòóð.
ìàã, ùÿääèíè àøìàã, ùàðûíëàøìàã. [Êöðä
2. Åëåêòðèê èøûüû ÷ÿêìÿê âÿ ñ. ö÷öí ëàçûì
Ìóñà:] Àé Åëäàð! Äîüðóäàí äà áÿéëÿð êè
îëàí àâàäàíëûüûí ùàìûñû.
âàð; Áèð àçúà àðïàñû ÷îõ äöøÿí çàìàí; Éàáû
3. Èíøààòäà èøëÿäèëÿí ìåòàë ëÿâàçèìàò
úèíñè êèìè øûëëàã àòûðëàð. Ñ.Âóðüóí.
(äÿìèð áÿíäëÿð, ñöðýö, úÿôòÿ âÿ ñ.). // Äÿìèð-
ÀÐÏÀÚÛÃ èñ. Íèøàí àëìàã ö÷öí òöôÿíý,
áåòîí êîíñòðóêñèéàëàðäà áåòîíó ýöúëÿíäèð-
òàïàí÷à âÿ ïóëåìéîò ëöëÿñèíèí óú òÿðÿôèí-
ìÿê ö÷öí èøëÿäèëÿí ïîëàä ìèë, ìåòàë òîð,
äÿêè ÷ûõûíòû, ãàáàðúûã, áóðóíúóã. Òöôÿíýèí
êàðêàñ, øâåëëåð âÿ ñ.-äÿí èáàðÿòäèð. Áëîê-
àðïàúûüû. – [Ëèäèéà] àâòîìàòëà ýöëëÿ ñÿïÿëÿéÿ-
ëàðûí äÿíèçäÿ ìþùêÿì îòóðìàñû ö÷öí îí-
ñÿïÿëÿéÿ èðÿëèëÿéèð, ýåòäèêúÿ àðïàúûüûí ãàáà-
ëàðûí àéàãëàðûíûí è÷èíäÿí äÿíèç äèáèíäÿ
üûíû òóòóðäó. ß.ßáöëùÿñÿí.
ãóéóëàð ãàçûëûð âÿ îðàéà àðìàòóð áóðàõû-
ÀÐÏÀËÀÌÀ “Àðïàëàìàã”äàí ô.èñ.
ëàðàã ñåìåíòëÿíèð. Ãóëèéåâ.
ÀÐÏÀËÀÌÀÃ ô. Ùåéâàíà àðïà âåðìÿê.
ÀÐÌÀÒÓÐ×Ó èñ. õöñ. Àðìàòóð ãàéûðàí,
Àõøàìöñòö Íèéàç òþâëÿéÿ ýèðèð, àòëàðûí ÷óëóíó
ãóðàí âÿ éà àðìàòóðà õèäìÿò åäÿí ôÿùëÿ.
à÷ûð, òóìàðëàéûð, éåíÿ äÿ ñóéà àïàðûá ýÿòèðèð,
ÀÐÌÓÄ èñ. Àëò òÿðÿôè éóìðó, ñàïëàã òÿ-
àðïàëàéûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
ðÿôè èñÿ ýåòäèêúÿ èíúÿëÿøÿí øèðèí ìåéâÿ âÿ
ÀÐÏÀËÀÍÌÀ “Àðïàëàíìàã”äàí ô.èñ.
áó ìåéâÿíèí àüàúû. Àðìóä àüàúû. Àðìóä
ÀÐÏÀËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Àðïà âåðèëìÿê,
ìöðÿááÿñè. Àðìóäóí éàõøûñûíû ìåøÿäÿ àéû
àðïà èëÿ éåìëÿíìÿê.
éåéÿð. (Àòà. ñþçö).
ÀÐÏÀËÛ ñèô. êþùí. Àðïàñû îëàí (á à õ àðïà 2-
ÀÐÌÓÄÁÎÜÀÇ ñèô. Áîüàçû óçóí âÿ àðûã.
úè ìÿíàäà). Àðïàëû áîéóíáàüû. Àðïàëû áàøëûã.
[Ìèðàá:] Àüàëûüûí éåðè ãîâðóëàúàã, àðìóä-
ÀÐÏÀËÛÃ 1. ñèô. Àðïàéà àèä âÿ ìÿíñóá
áîüàç Ãÿäèì ñóéà ñèðàá îëàúàã! Ñ.Ðÿùèìîâ.
îëàí.
ÀÐÌÓÄÝÖËÖ èñ. áîò. ×îõèëëèê áèð îò.
2. èñ. Àòëàðûí àçû äèøëÿðèíäÿêè ÷þêÿêëèê,
ÀÐÌÓÄËÓÃ èñ. Àðìóä áàüû, àðìóä àüàú-
÷óõóð.
ëàðû ÿêèëìèø éåð. Àðìóäëóüà ýåäÿðêÿí áèðäÿí
ÀÐÏÀ-ÑÀÌÀÍ èñ. Àðïà âÿ ñàìàíäàí èáà-
ãàðà êþïÿê úÿâÿðÿíè éåðÿ àòûá, èëäûðûì êèìè
ðÿò ùåéâàí (àò, åøøÿê) éåìè. [Òöêÿçáàí òÿëè-
ýþòöðöëäö. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ìàò÷ûéà:] Áèð éàõøû äîíëóã äà âåðìèðñèíèç
138
ÀÐÏÀÑÓÉÓ
ÀÐÒEË
êè, àòà âåðäèéèì àðïà-ñàìàíûí ïóëó ÷ûõñûí,
àðøûíû áèð àááàñûéà àëûíàí ÷èò áóðàäà àëòû
áàðû.. Á.Òàëûáëû.
øàùûéà ñàòûëûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ìàüàçà
ÀÐÏÀÑÓÉÓ èñ. äàí. Ïèâÿ.
ñàùèáè èêè àðøûí þë÷öá êÿñäè, ñîíðà êàüûçà
ÀÐÑÉÍ [ëàò.] êèì. Àñàí ÿçèëÿí, êþâðÿê,
ãîéóá Áàùàäûðà âåðäè. Í.Íÿðèìàíîâ. // Áó
áîç, éà ñàðû ðÿíýëè ãåéðè-ìåòàë; êèìéÿâè åëå-
óçóíëóãäà îëàí þë÷ö àëÿòè.
ìåíò. Àðñåíèí áöòöí áèðëÿøìÿëÿðè ÷îõ çÿùÿðëè
◊ Åëÿ áèë àðøûí óäóá – ãåéðè-òÿáèè øÿ-
ìàääÿëÿðäèð.
êèëäÿ þçöíö øàõ òóòàí àäàì ùàããûíäà. Þç
ÀÐÑÅÍÈÒËßÐ úÿì (êèì.). Àðñåíèò òóðøóñó
àðøûíû èëÿ þë÷ìÿê – áèð øåéè þç øÿõñè
äóçëàðû.
íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí, áèðòÿðÿôëè ãèéìÿòëÿí-
ÀÐÑÛÇ ñèô. Àðû, ùÿéàñû îëìàéàí; ùÿéàñûç,
äèðìÿê. [Äèëøàä:] Ñÿí ùàìûíû þç àðøûíûíëà
óòàíìàç, ñûðòûã, öçëö. Àðñûç àäàì. – Àðñûçà
þë÷ìÿ. È.ßôÿíäèéåâ.
áèð ñèëëÿ êàð åëÿìÿç. (Ìÿñÿë). Àðñûç àøûã åëñèç
ÀÐØÛÍ×Û á à õ àðøûíìàë÷û.
íèéÿ éàøàäû; Þëñöí ßëÿñýÿðòÿê ãóëëàðûí,
ÀÐØÛÍËÀÌÀ “Àðøûíëàìàã”äàí ô.èñ.
äàüëàð! Àøûã ßëÿñýÿð. Áèçè ÿí ÷îõ ùåéðÿòÿ
ÀÐØÛÍËÀÌÀà ô. êþùí. 1. Àðøûí èëÿ þë÷ìÿê.
ñàëàí Ñÿòòàðõàíûí åâèíèí äàüûëìàñûíà òàìà-
2. ìÿú. äàí. Âåéëëÿíìÿê, äîëàøìàã, áîø-
øà ö÷öí òîïëàíàí àðñûçëàðûí (èñ.) ñþùáÿòè èäè.
áîøóíà ýÿçìÿê. [Ãàäèð:] ßëèí øàëâàð úèáèí-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äÿ êö÷ÿëÿðè àðøûíëàéûðñàí. ß.ßáöëùÿñÿí.
àðñûç-àðñûç á à õ àðñûçúà(ñûíà). Àðñûç-àðñûç
ÀÐØÛÍËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Àðøûí èëÿ þë÷öëìÿê.
äàíûøìàã. Àðñûç-àðñûç ýöëìÿê. – [Ñÿëèì:]
ÀÐØÛÍËÛÃ ñèô. Áèð àðøûí óçóíëóüóíäà,
Ùÿëÿ àðñûç-àðñûç ôèò äÿ ÷àëûðñàí. Ú.Úàááàðëû.
åíèíäÿ, éà äÿðèíëèéèíäÿ îëàí. Àðøûíëûã ãóéó.
ßëè áàéàã Ùöñåéíèí ãûðäûüû èïè ÿëèíäÿ îéíà-
// Ðÿãÿìëÿðëÿ. [Âåéñ:] ×èéíèìäÿ ìÿí äþðä
äàðàã, àðñûç-àðñûç ùûðûëäàéûð. Ñ.Ðÿùìàí.
àðøûíëûã ýèðäèíè .. ìåøÿäÿí ýÿòèðÿíäÿ áåëÿ
ÀÐÑÛÇ-ÀÁÛÐÑÛÇ á à õ àðñûç.
éîðóëìàçäûì. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÀÐÑÛÇÚÀ(ÑÛÍÀ) çÿðô âÿ ñèô. Ùÿéàñûçúà-
ÀÐØÛÍÌÀË×Û èñ. êþùí. Äàëûíäà áîü÷àäà
ñûíà, óòàíìàçúàñûíà. Àðñûçúàñûíà äàíûøìàã.
àðøûíìàëû ýÿçäèðèá ñàòàí àäàì. [Ãûçëàð õîðó:]
Àðñûçúàñûíà ùÿðÿêÿò.
Àðøûíìàë÷û, ìàë ýþñòÿð; Áèð-áèð éåðÿ ñàë
ÀÐÑÛÇËÀ(Í)ÌÀÃ ô. Ùÿéàñûçëàøìàã, àáûð-
ýþñòÿð. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ñûçëàøìàã, èççÿòè-íÿôñèíè èòèðìÿê.
ÀÐØÛÍÌÀË×ÛËÛà èñ. Àðøûíìàëû ñàòìà èøè,
ÀÐÑÛÇËÀØÌÀ “Àðñûçëàøìàã”äàí ô.èñ.
áÿççàçëûã. [Ýöë÷þùðÿ:] Àììà, ìÿíúÿ, àðøûí-
ÀÐÑÛÇËÀØÌÀÃ ô. Äàùà äà ùÿéàñûçëàø-
ìàë÷ûëûã ïèñ èø äåéèë êè, î äà òàúèð êèìè áèð
ìàã, àðñûç îëìàã; ñûðòûãëàøìàã, èççÿòè-íÿôñèíè
øåéäèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
èòèðìÿê.
ÀÐØÛÍÌÀËÛ èñ. Òîõóíìà ìàëëàð: ÷èò, ìà-
ÀÐÑÛÇËÛÃ èñ. Ùÿéàñûçëûã, óòàíìàçëûã, ñûð-
ùóä, áåç âÿ ñ.; ïàð÷à.
òûãëûã, àáûðñûçëûã. Éàõûíëàøàí ôàéòîí÷ó èñÿ
ÀÐØÛÍÞË×ßÍ èñ. êþùí. äàí. Àðøûíìàë÷û,
ùÿð øåéè àðñûçëûãëà éîëà âåðìÿéÿ ÷àëûøûð, áÿçÿí
áÿççàç, àðøûíìàëû ñàòàí òàúèð. [ßçèç áÿé:] Íÿ
àüëàìñûíûð, ëàêèí éåíÿ äÿ úÿñàðÿòëÿíèá áàí-
êàðÿäèð êè, áèð àðøûíþë÷ÿí ìÿíèì àäàõëûìà
äèòëÿðè ëàüà ãîéóðäó. Ì.Ùöñåéí. Àðñûçëûüà
ýþç äèêÿ! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ãóðøàíìàã, þçöíö àðñûçëûüà ãîéìàã – ùå÷
ÀÐÒÀÍ ô.ñèô. Ýåòäèêúÿ ÷îõàëàí, áþéöéÿí;
øåéäÿí (êÿñäÿí) óòàíìàìàã, ÷ÿêèíìÿìÿê,
ýåòäèêúÿ ýöúëÿíÿí, øèääÿòëÿíÿí. Êöëÿéèí
ÿäÿá äàèðÿñèíäÿí ÷ûõìàã.
àðòàí ñöðÿòè.
ÀÐÑËÀÍ á à õ àñëàí. Àðñëàí öðÿêëè
ÀÐÒÉË [ðóñ.] Ìöÿééÿí øÿðòëÿðëÿ áèðëèêäÿ
– úÿñóð, èýèä, ùå÷ øåéäÿí ãîðõìàéàí.
èøëÿìÿê ö÷öí äöçÿëäèëÿí òÿñÿððöôàò áèðëèéè;
ÀÐØ íèäà. Éåðèìÿê, ùÿðÿêÿò åòìÿê ö÷öí
áèðëÿøìÿ, øèðêÿò. Áàëûã÷ûëûã àðòåëè. – ßìèíÿ
êîìàíäà ÿìðè. Àðø, èðÿëè! Àðø, óíóò ãÿìëÿðè!
õàëàíûí èøëÿäèéè úîðàá àðòåëè ôÿùëÿëÿðèíèí
Ãà÷ìà áÿëàëàð ãàáàüûíäàí ýåðè. À.Ñÿùùÿò.
éûüûíúàüû óçóí ÷ÿêäè. Ì.Ùöñåéí. Êÿíä
ÀÐØÛÍ èñ. Ìåòðèê þë÷ö ñèñòåìè ãÿáóë
òÿñÿððöôàòû àðòåëè – êÿíäëèëÿðèí öìóìèëÿø-
îëóíàíàäÿê èøëÿäèëÿí óçóíëóã þë÷öñö (0,71
äèðèëìèø ÿìÿéè âÿ ÿñàñ èñòåùñàë âàñèòÿëÿðè èëÿ
ìåòðÿ áÿðàáÿðäèð). [ßñýÿð áÿé:] Òÿáðèçäÿ
áèðýÿ òÿñÿððöôàò èøëÿðè àïàðìàã ö÷öí äöçÿëÿí
139
ÀÐÒÅË×È
ÀÐÒÛÃËÀØÀ
ñîñèàëèñò òèïëè êîëëåêòèâ òÿñÿððöôàò ôîðìàñû;
3. Ëàçûì îëäóüóíäàí ÷îõ, ýÿðÿêñèç, ëö-
êîëõîç. Êÿíä òÿñÿððöôàò àðòåëè íèçàìíàìÿñè
çóìñóç. Àðòûã éöê. Àðòûã àø éà ãàðûí àüðû-
êîëõîç ùÿéàòûíûí ÿñàñ ãàíóíó èäè.
äàð, éà áàø. (Àòà. ñþçö). [Ïÿðèúàùàí:] Áó ãûç
ÀÐÒÅË×È èñ. Àðòåë öçâö.
áóðàäàí ýåäÿñèäèð, àðòûã ñþç ëàçûì äåéèë.
ÀÐÒÅÐÈÁË ñèô. àíàò. Àðòåðèéàéà àèä îëàí,
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ãÿùðÿìàí, äîüðóäàí äà, åâäÿ
àðòåðèéà èëÿ ÿëàãÿäàð îëàí. Àðòåðèàë ãàí.
àðòûã áÿçÿê-äöçÿê îëìàüûíûí ÿëåéùèíÿ èäè.
ÀÐÒÅÐÈÎÑÊËÅÐÓÇ [éóí.] òèá. Àðòåðèéà
Ñ.Ðÿùèìîâ. Àðòûã áèëìÿê – ëöçóìñóç
äèâàðëàðûíûí ãàëûíëàøûá áÿðêëÿøìÿñèíäÿí èáà-
ùåñàá åòìÿê, ëàçûì áèëìÿìÿê. [Ýÿëäèéåâ]
ðÿò õÿñòÿëèê; àðòåðèéà ñêëåðîçó. Àðòåðèîñêëåðîç,
ÿëöñòö ùÿëë îëóíàí ìÿñÿëÿíè ïëàíà éàçìàüû
ÿñàñÿí, éàøëû àäàìëàðäà ìöøàùèäÿ îëóíóð.
àðòûã áèëèðäè. Ìèð Úÿëàë. Àðòûã äàíûøìàã –
ÀÐÒÉÐÈÉÀ [éóí.] àíàò. Ãàíû öðÿêäÿí
ëöçóìñóç ñþçëÿð äàíûøìàã. // Öñòÿëèê. Àòàëàð
áÿäÿíèí ìöõòÿëèô öçâëÿðèíÿ àïàðàí äàìàð.
éàõøû äåéèáëÿð, ÷þðÿéè âåð ÷þðÿê÷èéÿ, áèðèíè
Àðòåðèéà ñèñòåìè.
äÿ àðòûã. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÐÒÅÇÈÁÍ ãóéóñó [ôð.] Ñóéó òÿáèè òÿç-
4. Èñ. ìÿíàñûíäà. Áöòöí åùòèéàú òÿìèí îëóí-
éèã àëòûíäà þçáàøûíà ÷ûõàí äÿðèí ãóéó.
äóãäàí ñîíðà àðòûã ãàëàí øåé, ãàëûã. Àðòûãëàðû
Àðòåçèàí ñóëàðûíûí áàñãûñû. – Áó ñó àðòåçèàí
òîïëàéûá áèð éåðÿ ãîéìàëû. Ñöôðÿíèí àðòûüû.
ãóéóëàðû âàñèòÿñèëÿ éåðèí àëòûíäàí ÷ûõûð âÿ
5. ÿä. Áèð èøèí áàøëàìûø îëäóüóíó, éàõóä
áèð òÿðÿôäÿí äàèì àõûá ýåòäèéèíäÿí ùåé òÿçÿ-
îëóá áèòäèéèíè áèëäèðèð. Áóëóä àðòûã áàøûìûçûí
ëÿíèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
öñòöíö àëìûøäû. – [Ýöëïÿðè âÿ Èäðèñ] êÿíäÿ
éåòèøÿíäÿ àðòûã ýåúÿ èäè. Ì.Ùöñåéí. Àäàì-
ÀÐÒÛÚÀÃ çÿðô êþùí. Áèð ãÿäÿð àðòûã, áèð
ãÿäÿð ÷îõ, àçàúûã ÷îõ; äàùà àðòûã, àðòûã.
ëàð àðòûã àéàã öñòÿ éåìÿéÿ âÿ è÷ìÿéÿ áàøëà-
ìûøäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
[Àüà Ìÿðäàí:] Ìÿíè Ùàúû Ãàôóðóí àðâàäû
6. ÿä. Äàùà, áóíäàí ÿëàâÿ. Àðòûã ìÿíèì
éàðàøûãëû ýþðñÿ, ÿëáÿòòÿ, àðòûúàã ñàéàð.
ñÿíäÿí ùå÷ áèð òÿëÿáèì éîõäóð. – ßëèìäÿêè
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Àììà õàëã íÿ ãÿäÿð àðòû-
èøëÿðè éîëóíà ãîéà áèëñÿéäèì, àðòûã áóðàäà
úàã åëì þéðÿíÿ, îë ãÿäÿð òÿãñèðêàð àçàëàð.
äóðìàçäûì. Ù.Úàâèä. // Áóíäàí áåëÿ. Àðòûã
“ßêèí÷è”. // ×îõ, ñîí äÿðÿúÿ. Ôöçóëè þç àíà
ìÿíèì éàðûì äåéèë õÿéàëû; Ùå÷ áèð ãàøà
äèëèíè àðòûúàã ñåâèá äÿ îíà ðþâíÿã âåðìÿéè
áÿíçÿòìÿðÿì ùèëàëû. ß.Úàâàä.
áàø âÿçèôÿëÿðäÿí áèðèñè ùåñàá åäèðìèø.
àðòûã-àðòûã çÿðô Ùÿääÿí àðòûã, ëöçóìóí-
Ô.Êþ÷ÿðëè.
äàí àðòûã. // Ëöçóìñóç, éåðñèç. Àðòûã-àðòûã
ÀÐÒÛà çÿðô âÿ ñèô. 1. ×îõ, ÷îõëó, õåéëè,
äàíûøìàã. Àðòûã-àðòûã ñþçëÿð ñþéëÿìÿê.
îëäóãúà, ÷îõëó ìèãäàðäà. [Ôÿõðÿääèí:] Ìÿí
ÀÐÒÛÃ-ßÑÊÈÊ 1. ñèô. âÿ çÿðô Àðòûã,
äöíéàäà ùÿð øåéäÿí àðòûã éàëòàã àäàìëàð-
ëöçóìñóç, éåðñèç, ìöíàñèáÿòñèç. [Ñÿëèìíàç
äàí èéðÿíèðÿì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Äàùà ÷îõ,
õàíûì:] Ìÿí áó úàâàí úàíûìäàí õåéèð ýþð-
çèéàäÿ. Ùöñíöí îëäóãúà ôöçóí, åøã ÿùëè
ìÿéèì, áàëàì, ÿýÿð ìÿí îíà àðòûã-ÿñêèê ñþç
àðòûã çàð îëóð. Ôöçóëè. Çåéíÿá äàùà àðòûã áèð
äåìèøÿìñÿ. Í.Âÿçèðîâ. [ßëè:] Êèøè, àðòûã-
ùÿññàñëûã âÿ ãàéüû ýþñòÿðèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÿñêèê äàíûøìà! Ùåéâàíëàðû ÷þëÿ ÷ûõàðò.
Áó ñÿõàâÿòëè ãîíàãëàðûí ùàìûñûíäàí àðòûã
Ì.Èáðàùèìîâ.
íÿäÿíñÿ Òÿáàðÿêèí ñîâãàòëàðûíà ôèêèð âåðè-
2. èñ. ×àòûøìàéàí, éàõóä ëöçóìóíäàí
ëèðäè. Ìèð Úÿëàë.
àðòûã îëàí, ýÿðÿêñèç øåé. [Óñòà Àüàáàëàíûí]
2. Öñòöí, èðÿëè, éàõûí, ãèéìÿòëè, éöêñÿê.
åëÿ ñàããàëû äà ïÿðèøàí ùàëäà ýþðöíöðäö,
Ñÿí ìÿíÿ ùàìûäàí àðòûãñàí. Î êèìäÿí
ëàçûì èäè êè, àðòûã-ÿñêèéèíè äöçÿëòäèðñèí.
àðòûãäûð? Àðòûã òóòìàã – öñòöí òóòìàã,
×ÿìÿíçÿìèíëè.
èðÿëè òóòìàã, äàùà éàõøû ùåñàá åòìÿê. Ìÿí
ÀÐÒÛÃËÀÌÀÃ ô. äàí. Áèð øåéèí âÿ éà
èíàíìûðàì êè, áèçèì ÿñðèí øàèðëÿðè áàùàð
õþðÿéèí áàøûíäàí áèð ãÿäÿð éåéèá, àðòûüûíû
ôÿñëèíè, ìÿñÿëÿí, ãûø ôÿñëèíäÿí àðòûã òóòàëàð.
ãîéìàã.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ùÿñÿí] ..çóðíà ÷àë-
ÀÐÒÛÃËÀØÀ çÿðô äàí. Ìöÿééÿí åäèëìèø,
ìàüû äà þçöíÿ ñåâèìëè áèð ñÿíÿò èíòèõàá åäèá
íÿçÿðäÿ òóòóëìóø ìèãäàðäàí àðòûã; öñòÿëèê,
îíó ùÿð øåéäÿí àðòûã òóòóðäó. Á.Òàëûáëû.
ÿëàâÿ. Àðòûãëàøà ö÷ ìàíàò âåðäèì.
140
ÀÐÒÛÃËÛÜÛÍÚÀ
ÀÐÒÈÑÒ
ÀÐÒÛÃËÛÜÛÍÚÀ çÿðô äàí. Ùÿääÿí àðòûã,
ÀÐÒÛÐÌÀÚ á à õ àðòûðìà2.
ëöçóìóíäàí àðòûã, àðòûãëàìàñû èëÿ. Àðòûãëû-
ÀÐÒÛÐÌÀà ô. 1. Ìèãäàðûíû, ÷ÿêèñèíè ÷î-
üûíúà éåìÿê.
õàëòìàã; ùÿúìèíè, ñàùÿñèíè áþéöòìÿê. Ìÿù-
ÀÐÒÛÃËÛà èñ. 1. ×îõëóã, áîëëóã. [Íàäèð]
ñóëó àðòûðìàã. Ìàëëàðûí ñàéûíû àðòûðìàã. ßêèí
èçòèðàáûíûí àðòûãëûüûíäàí áîçàðûá ãûçàðûðäû.
ñàùÿñèíè àðòûðìàã. Ýÿëèðè àðòûðìàã. – Ñÿí äÿ
Á.Òàëûáëû.
àðòûð þç ÿëèíëÿ çÿôÿðëÿðèí ñàéûíû! Ñ.Âóðüóí.
2. Öñòöíëöê, éöêñÿêëèê. Áóíóí àðòûãëûüû
2. ßëàâÿ åòìÿê, öñòöíÿ ýÿëìÿê. Áåøèí
íÿäÿäèð?
öñòöíÿ ö÷ àðòûðìàã. ×àéûí øèðíèñèíè àðòûðìàã.
ÀÐÒÛÃÐÀÃ çÿðô êþùí. Ùàìûäàí àðòûã,
Òåçèñÿ éåíè ìàääÿëÿð àðòûðìàã.
äàùà àðòûã. Ýÿë ìÿíèì òÿäáèðè-áèùóäÿìäÿ
3. Ýöúëÿíäèðìÿê, øèääÿòëÿíäèðìÿê. Ìàøûí
ñÿí áèð ñÿé ãûë; Êèì îëàì áó äÿðäÿ àðòûãðàã
ñöðÿòèíè àðòûðäû. Àüðûíû àðòûðìàã. – Ìÿíè
ýèðèôòàð, åé ùÿêèì! Ôöçóëè. Áó ñÿáÿáëÿðèí
Ñåééèä òÿêè ÷ÿê ýóøåéè-ìåéõàíÿëÿðÿ; Àðòûðûð
öìäÿñè îíëàð(ûí) áèçäÿí àðòûãðàã åëì òÿùñèë
ãÿì, äÿõè ìÿñúèääÿ íÿéèì âàð ìÿíèì.
åòìÿñèäèð. “ßêèí÷è”. [Ùàúû Êàìéàá:] Ìÿíèì
Ñ.ß.Øèðâàíè. [Íîâðóçóí] áàéàòûëàðû Áàùàäû-
òèúàðÿòèì Ùàúû Ìèðçÿ ßùìÿä àüàäàí àðòûã-
ðûí äÿðäèíè äàùà äà àðòûðûðäû. Í.Íÿðèìàíîâ.
ðàã ìÿíôÿÿò àïàðûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Øÿùÿðèí áó äÿùøÿòëè ìÿíçÿðÿñè êÿíäèí Ôèðè-
ÀÐÒÛÃÒÀÌÀÙ ñèô. ×îõ òàìàùêàð.
äóíäà îéàòäûüû êÿäÿð âÿ ãÿçÿáè äàùà äà
ÀÐÒÛÃÒÀÌÀÙËÛÃ èñ. Òàìàùêàðëûã, àú-
àðòûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ýþçëöëöê. Àðòûãòàìàùëûã åòìÿê. – [Ýöëñÿíÿì:]
4. Éöêñÿëòìÿê. Âÿçèôÿñèíè àðòûðìàã. Ñà-
[Ùöììÿòÿëè] àðòûãòàìàùëûã åëÿéèá, âÿññàëàì!
éûãëûüû àðòûðìàã. Ýÿíúëÿðèí èúòèìàè ùÿéàòäà
Ì.Ùöñåéí.
ðîëóíó àðòûðìàã.
ÀÐÒÛÌ èñ. 1. Ñàéúà, ùÿúìúÿ âÿ ñ. àðòìà;
5. ìÿú. Áþéöòìÿê, øèøèðòìÿê, ìöáàëèüÿ
àðòàí ìèãäàð. Áÿõòè áèð éàíûãëû àù ÷ÿêäè:
åòìÿê. Àðòûðìà, îëäóüó êèìè ñþéëÿ!
– Àðòûìû ÷îõ àçäûð.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
6. ìÿú. Éàõøûëàøäûðìàã, òÿêìèëëÿøäèðìÿê,
2. Áèøäèêäÿí ñîíðà ÷þðÿéèí, äöéöíöí âÿ
éöêñÿëòìÿê. Èõòèñàñûíû àðòûðìàã. Áèëèéèíè
ñ.-íèí ÷ÿêèñèíèí àðòìàñû, áÿðÿêÿò. Óí ÷îõ
àðòûðìàã.
áþéöê àðòûì âåðèð. Áó äöéöíöí ùå÷ àðòûìû
´
ÀÐÒÈÊË [ëàò.] ãðàì. Áÿçè äèëëÿðäÿ ìöÿé-
éîõäóð.
éÿíëèéè âÿ ãåéðè-ìöÿééÿíëèéè âÿ áÿçÿí
ÀÐÒÛÌËÛ ñèô. ×îõ àðòûì âåðÿí, ÷îõ àðòàí,
úèíñè áèëäèðìÿê ö÷öí èñèìëÿðäÿí ÿââÿë
÷îõ àðòûá òþðÿéÿí; áÿðÿêÿòëè, ìÿùñóëäàð.
èøëÿíÿí ùèññÿúèê. Áÿçè äèëëÿðäÿ (ìÿñ.: èíýèëèñ
Àðòûìëû äöéö.
äèëèíäÿ) àðòèêë äÿéèøìèð, áÿçè äèëëÿðäÿ èñÿ
ÀÐÒÛÌÑÛÇ ñèô. Àðòûì âåðìÿéÿí, àðòìàéàí,
(ìÿñ.: àëìàí äèëèíäÿ) àðòèêë úèíñ, ùàë âÿ
àðòûá òþðÿìÿéÿí; áÿðÿêÿòñèç.
ñàéëàð öçðÿ äÿéèøèð.
ÀÐÒÛÐÛËÌÀ “Àðòûðûëìàã”äàí ô.èñ.
´
ÀÐÒÈÊÓË [ëàò.] Ìàëûí, ìÿìóëàòûí òèïè.
ÀÐÒÛÐÛËÌÀÃ
“Àðòûðìàã”äàí ìÿúù.
ÀÐÒÈÊÓËÉÁÑÈÉÀ [ëàò.] äèë÷. Ìöÿééÿí
Ìöãàâèëÿéÿ éåíè ìàääÿëÿð àðòûðûëìàã. Ìàøû-
ñÿñè òÿëÿôôöç åòìÿê ö÷öí äîäàãëàðûí, äèëèí,
íûí ñöðÿòè àðòûðûëìàã. Âÿçèôÿñè àðòûðûëìàã.
äàìàðûí, ñÿñ òåëëÿðèíèí ýþðäöéö èø; ìÿõðÿú.
Éöêö àðòûðûëìàã.
ÀÐÒÈËËÉÐÈÉÀ [ôð.] 1. Ìöõòÿëèô ãóðó-
ÀÐÒÛÐÌÀ1 “Àðòûðìàã”äàí ô.èñ.
ëóøëó âÿ þë÷öëö òîïëàð. Àðòèëëåðèéà àòÿø ýöúöíÿ
ÀÐÒÛÐÌÀ2 èñ. 1. Åéâàí, áàëêîí; ÿñàñ
ýþðÿ éöíýöë, àüûð, áþéöê ýöúëö âÿ ÷îõ áþéöê
áèíàéà éàïûøûã éöíýöë òèêèëè. Àðòûðìàäà áàëûã
ýöúëö íþâëÿðÿ áþëöíöð.
êàáàáû áèøèðäèëÿð... À.Øàèã. Íþêÿð äÿ àðòûðìà
2. Òîï÷ó ãîøóíó.
ãàïûñûíû à÷ûá .. ãîíàüà éîë ýþñòÿðäè. ×ÿìÿí-
3. Òîïëàðûí ãóðóëóøó, õàññÿñè âÿ ùÿðáè
çÿìèíëè. Ùÿéÿòèí þí òÿðÿôèíäÿ èêèìÿðòÿáÿëè
ÿìÿëèééàòäà òÿòáèãè ùàããûíäà åëì; òîï÷óëóã
åâèí áàëàúà àðòûðìàñûíäà àü þðïÿêëè, ãàðà-
åëìè. Àðòèëëåðèéà åëìèíèí ÿñàñ áþëìÿëÿðè.
ýþç, ãàðàãàø áèð ãûç ýþðöíöðäö. Ìèð Úÿëàë.
´
ÀÐÒÈÑÒ [ôð.] Èíúÿñÿíÿò ÿñÿðëÿðèíèí èôà÷ûñû
2. ìÿù. Óøàã îéóíëàðûíäàí áèðèíèí àäû;
(àêòéîð, ÷àëüû÷û, ìöüÿííè âÿ á.). Îïåðà
åøøÿêáåëè.
àðòèñòè. Ñèðê àðòèñòè. Áàëåò àðòèñòè. Åñòðàäà àð-
141
ÀÐÒÈÑÒËÈÊ
ÀÐÇÓ
òèñòè. – Îïåðà âÿ áàëåò òåàòðûíûí éàðàäûúû ùå-
ÀÐÂÀÄÀÜÛÇ(ËÛ)ËÛÃ èñ. äàí. Àüçûáîøëóã,
éÿòè Ñàáèðàáàä âÿ ßëè Áàéðàìëû ðàéîíëàðûíà
àúèçëèê, úÿñàðÿòñèçëèê.
àðòèñò áðèãàäàñû ýþíäÿðìèøäèð. Õàëã
ÀÐÂÀÄÀÐÀÑÛ ñèô. äàí. Àðâàäëàð àðàñûíäà
àðòèñòè, ÿìÿêäàð àðòèñò – äþâëÿò òÿðÿôèíäÿí
îëàí; àðâàäëàð àðàñûíäà áàø âåðÿí, éàõóä àð-
èíúÿñÿíÿò ñàùÿñèíäÿêè ýþðêÿìëè õèäìÿòëÿ-
âàäëàðà õàñ îëàí. Àðâàäàðàñû ñþùáÿò.
ðèíÿ ýþðÿ àðòèñòëÿðÿ âåðèëÿí ôÿõðè àä.
ÀÐÂÀÄÁÀÇ èñ. äàí. Ãàäûí äöøêöíö,
ÀÐÒÈÑÒËÈÊ èñ. Àðòèñòèí ñÿíÿòè, èøè. Àðòèñòëèê
àðâàäëàðûí äàëûíúà äöøÿí êèøè.
åòìÿê. Àðòèñòëèêëÿ ìÿøüóë îëìàã. Àðòèñòëèê
ÀÐÂÀÄÁÀÇËÛÃ èñ. äàí. Àðâàäáàç êèøè-
ãàáèëèééÿòè. Àðòèñòëèê åòìÿê ìÿú. – òÿë-
íèí õàñèééÿòè, ãàäûí äöøêöíëöéö.
õÿêëèê åòìÿê, îéóíáàçëûã åòìÿê, àäàìëàðû
ÀÐÂÀÄËÀØÌÀ “Àðâàäëàøìàã”äàí ô.èñ.
ýöëäöðìÿê. Áàø ðîëó èôà åäÿí Ãóäóðüàíà
ÀÐÂÀÄËÀØÌÀÃ ô. äàí. 1. Ýåòäèêúÿ
úÿíàáëàðû ñÿùíÿäÿ åòäèéè îéóíáàçëûüû èëÿ þçö-
ýÿíúëèéèíè èòèðèá, éàøëû àðâàäà îõøàìàã, éàøëû
íöí àðòèñòëèêäÿí áèëìÿððÿ áèõÿáÿð áèð áàìáûëû
àðâàä ùàëûíû àëìàã.
îëäóüóíó ñöáóò åòäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
2. ìÿú. Àúèçëÿøìÿê, úöðÿò âÿ úÿñàðÿòèíè
ÀÐÒÌÀ 1. “Àðòìàã”äàí ô.èñ.
èòèðìÿê, àüçûíûí êÿñÿðèíè èòèðìÿê.
2. èñ. Àðòàí øåé, àðòûì.
ÀÐÂÀÄËÛ ñèô. 1. Åâëè; åâè-àðâàäû îëàí.
ÀÐÒÌÀÃ ô. 1. Ìèãäàðúà, þë÷öúÿ âÿ ñ.-äÿ
Àðâàäëû êèøèëÿð.
÷îõàëìàã; áîë îëìàã, öñòÿ ýÿëìÿê. Èíñàí
2. Éàíûíäà àðâàäû îëàí, àðâàäû èëÿ áÿðà-
îõóäóãúà, áèëèéè àðòàð. // Òþðÿéèá ÷îõàëìàã.
áÿð. Êèøèëè àðâàäëû àëòû àäàìäûð.
2. Øèääÿòëÿíìÿê, ýöúëÿíìÿê. Ýåòäèêúÿ
ÀÐÂÀÄËÛÃ èñ. Ãàäûíëûã. [Òöêÿç:] Áó
ñîéóã àðòûð. Äÿíèçäÿ òóôàí äóðìàäàí àðòûð.
òöôÿíý-òàïàí÷àíûí èéèðìèñèí öñòöíÿ ýþòöðñÿí,
– Éóõó ýÿëìÿç ýþçöìÿ, àðòûð àçàðûì ýåúÿëÿð.
ìÿí áó àðâàäëûüûì èëÿ ñÿíäÿí ãîðõìàðàì!
Ì.Ï.Âàãèô. Áàùàð ôÿñèëäÿ àðòàð ôÿüàíûí, åé
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ùÿìçÿ:] Úàíûì, .. ýåäèá
áöëáöë! Ñ.ß.Øèðâàíè. Ùàâàíûí àðòàð èñòèñè;
àðâàäëûüûíûçû åëÿñÿíèç! ß.ßáöëùÿñÿí.
Äàùà ñîéóãëóã àç îëàð. À.Ñÿùùÿò.
ÀÐÂÀÄ-ÓØÀÃ èñ. äàí. 1. Àèëÿ, êöëôÿò.
3. Éàéûëìàã, èíòèøàð òàïìàã, ìþùêÿì-
Ìèð Ìóñòàôà õàíûí þçö äàüëàðà ãà÷ûá,
ëÿíìÿê, ýöúëÿíìÿê. Áöòöí äöíéàäà äåìî-
àðâàä-óøàüû èñÿ ÿñèð ýåäèá. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
êðàòèéà ãöââÿëÿðè àðòûð âÿ ìþùêÿìëÿíèð.
2. Ãàäûíëàð âÿ óøàãëàð (áèð éåðäÿ). [Ùàúû
4. ìÿú. Òÿðÿããè åòìÿê, èðÿëèëÿìÿê, éöêñÿë-
Ãóðáàí:] Êþ÷ ãàëûá àðâàä-óøàã ÿëèíäÿ,
ìÿê, áþéöìÿê, êàìèëëÿøìÿê, àðòûá áþéö-
ìÿê. Éàçû÷û ùÿð áèð ÿñÿðè èëÿ àðòûð. Ýÿíúëÿð
ìÿíñèç òÿðïÿíÿ áèëìÿçëÿð, âàõò âåðèíèç êþ÷ö
ãóðóëóøóìóçóí áöòöí ñàùÿëÿðèíäÿ àðòûðëàð.
éåðèíÿ éåòèðèá, ýÿëèì ãóëëóüóíóçà. Í.Âÿçèðîâ.
´
[Òåùðàí] áåëÿúÿ éóðäñóç-éóâàñûç àðâàä-
ÀÐÒÐÈÒ [éóí.] òèá. Îéíàãëàðûí èëòèùàáû.
Àðòðèòèí ÿëàìÿòëÿðè.
óøàãëà äîëóäóð. Ì.Èáðàùèìîâ. Áÿëêÿ Ùÿïèð
àðâàä-óøàüû ãîðõóçìàã ö÷öí ãÿçÿáëÿ ýÿëèðäè.
ÀÐÂÀ èñ. äàí. È÷èíÿ øåé ãîéóëàí âÿ éà
òþêöëÿí ãàáëàðûí (ãóòó, êèñÿ âÿ ñ.) áîø
Ìèð Úÿëàë.
÷ÿêèñè, éåðè; òàðà. Êèñÿíèí àðâàñû áèð êèëî-
ÀÐÂÀÄÖÇËÖ ñèô. äàí. Àðâàäà îõøàéàí.
ãðàìäûð. Àðâàñûíû òóòìàã (ãàáûí áîø ÷ÿêè-
Àðâàäöçëö êèøèäÿí, êèøèöçëö àðâàääàí ÿëùÿçÿð.
ñèíè òÿéèí åòìÿê).
(Àòà. ñþçö).
ÀÐÂÀÄ èñ. Ãàäûí. Àðâàäëàð îòàãäà ÷ÿïèê
ÀÐÂÀÍÀ èñ. ìÿù. Èêè ùþðýöúëö äèøè äÿâÿ.
÷àëûá ñöçöðäöëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ãóëó Àëëàù-
Ùà÷à áóüóðëàð, äèçè ãàðà íÿðëÿð, ýþçÿë àðâà-
éàðà úàâàá âåðäè: – Àðâàä õåéëàüû èëÿ íÿ èøè-
íàëàð .. ãîéóí ñöðöëÿðèíèí äàëûíúà ýÿëèðäè.
íèç âàð? Ìèð Úÿëàë. // ßðëè ãàäûí, ÿðè îëàí, éà
ß.Âÿëèéåâ.
îëìóø ãàäûí. Àðâàä àëìàã – åâëÿíìÿê.
ÀÐÇÓ èñ. [ôàðñ.] 1. Áèð øåéèí îëìàñûíû
ÀÐÂÀÄÀÜÛÇ(ËÛ) ñèô. äàí. çàð. Àðâàäûí-
öðÿêäÿí èñòÿìÿ; èñòÿê, äèëÿê, ÿìÿë, ùÿñðÿò.
äàí ãîðõàí, àðâàäûíûí ñþçö èëÿ îòóðóá-äóðàí;
Ëàêèí íÿ ýþç éàøû, íÿ äÿ õÿéàëè àðçóëàðëà
àüçûáîø, àúèç, úÿñàðÿòñèç (êèøè ùàããûíäà).
àçàäëûã àëûíìûð! Ì.Èáðàùèìîâ. Ìÿí äÿ áèð
[Ôàòìà õàíûì:] Ñÿíäÿ òÿãñèð éîõäóð, [òÿãñèð]
èíñàíàì, ìÿí äÿ úàíëûéàì; Ìÿíèì äÿ ãÿë-
ìÿíèì àðâàäàüûçëû îüëóìäàäû. Í.Âÿçèðîâ.
áèìèí àðçóëàðû âàð! Ñ.Âóðüóí. Áó ìÿêòóáóí
142
ÀÐÇÓ-ÊÀÌ
ÀÑÀÐ
ùÿð ñÿòðèíäÿ öðÿê ÷ûðïûíûð; Áþéöê àðçó,
ÀÑÀÍ ñèô. Çÿùìÿò òÿëÿá åòìÿéÿí, çÿù-
áþéöê ÿìÿë, äèëÿê ÷ûðïûíûð.. Ð.Ðçà. Àðçó
ìÿòñèç éåðèíÿ éåòèðèëÿ áèëÿí, çÿùìÿòñèç ÿëäÿ
åòìÿê – áèð øåéèí îëìàñûíû öðÿêäÿí èñòÿìÿê.
åäèëÿ áèëÿí, çÿùìÿòñèç ðÿô åäèëÿ áèëÿí; éöí-
Ñàü-ñàëàìàò ýåäèá, ãÿëÿáÿ èëÿ ãàéûòìàíûçû
ýöë (÷ÿòèí çèääè). Àñàí ìÿñÿëÿ. Àñàí èø. Àñàí
àðçó åäèðÿì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àðçóñó öðÿ-
ñÿíÿò. Àñàí éîë. – Ðÿñìäèð ðÿíú ÷ÿêÿí êàðûíû
éèíäÿ ãàëìàã – èñòÿäèéèíÿ ÷àòìàìàã.
àñàí åéëÿð. Ñ.ß.Øèðâàíè. [Ãÿòèáÿ:] Èíäèéÿ
Àðçóñó éåðèíÿ éåòìÿê – èñòÿäèéè øåéÿ íàèë
ãÿäÿð ñÿíèí èôà åòäèéèí âÿçèôÿëÿð áóíäàí àñàí
îëìàã. Àðçóñóíà ÷àòìàã – èñòÿäèéèíÿ íàèë
âÿçèôÿëÿð èäèìè? Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Èêè îüóë ãóð-
îëìàã. [Ìåùðè õàíûì:] Ýåúÿ-ýöíäöç åëÿäè-
áàí âåðìÿê àñàí ìÿñÿëÿ äåéèë. Ì.Ùöñåéí.
éèì àðçóëàðà ÷àòìûøàì; ñÿíÿ òîé åëÿìèøÿì.
ÀÑÀÍÚÀ(ÑÛÍÀ) çÿðô Àñàíëûãëà, çÿùìÿò-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Êÿíäëèëÿð] áó èë þç àðçó-
ñèç, ÷ÿòèíëèê ÷ÿêìÿäÿí. Ìÿñÿëÿíè àñàíúà
ëàðûíà ÷àòà áèëÿúÿêëÿðèíÿ øöáùÿ åòìèðäèëÿð.
ùÿëë åòäèì. Âÿçèééÿòäÿí àñàíúà ÷ûõìàã.
Ì.Èáðàùèìîâ. Àðçóñóíäà îëìàã – èñòÿìÿê,
– Ìÿøÿäè ßñýÿð þç-þçöíÿ õÿéàë åòäè êè,
áèð øåéèí ùÿñðÿòèíäÿ îëìàã.
ùÿãèãÿòäÿ ùÿìèí ãÿðèá ìöñàôèðèí ÷àìà-
2. Äàõèëè åùòèéàú, ùÿâÿñ, ìåéèë. Éåìÿê
äàíûíû ÿëèíäÿí ãàïûá ãà÷ìàã ÷îõ àñàíúà
àðçóñó. Ìÿíèì áó èøÿ ùå÷ áèð àðçóì éîõäóð.
èøäèð. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. [ßùìÿä] àòàñû òÿðÿ-
ôèíäÿí ýÿëÿí ìÿêòóáëàðû àñàíúà îõóéà
ÀÐÇÓ-ÊÀÌ èñ. á à õ àðçó 1-úè ìÿíàäà.
áèëèðäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÀÐÇÓÊÅØ ñèô. [ôàðñ.] Àðçó ÷ÿêÿí, öðÿê-
äÿí èñòÿéÿí, àðçóëàéàí, áèð øåéèí ùÿñðÿòèíäÿ
ÀÑÀÍËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Àñàíëàøäûðûëìàã”-
îëàí.
äàí ô.èñ.
ÀÑÀÍËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Àñàí åäèë-
ÀÐÇÓËÀÌÀ “Àðçóëàìàã”äàí ô.èñ.
ìÿê, éöíýöëëÿøäèðèëìÿê, ñàäÿëÿøäèðèëìÿê.
ÀÐÇÓËÀÌÀÃ ô. Àðçó åòìÿê, úàí âÿ öðÿê-
äÿí èñòÿìÿê, áèð øåéèí ùÿñðÿòèíäÿ îëìàã,
ÀÑÀÍËÀØÄÛÐÌÀ “Àñàíëàøäûðìàã”äàí
ô.èñ.
äèëÿìÿê. Âÿòÿíè àðçóëàìàã. – Äèëäàðÿ ìöøòàã
ÀÑÀÍËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Àñàí åòìÿê, éöí-
îëäó úàí, àíûí úàìàëûí àðçóëàð. Íÿñèìè.
ýöëëÿøäèðìÿê, ñàäÿëÿøäèðìÿê. Ýåäèø-ýÿëèøè
Úÿôÿð ÿìèíèí àðçóëàäûüû ìþùêÿì ùþêóìÿò
àñàíëàøäûðìàã. Ìÿñÿëÿíèí ùÿëëèíè àñàíëàø-
ýÿëèá ÷ûõäû. Ù.Íÿçÿðëè. Ìóðàä ö÷öí ÿí òÿÿú-
äûðìàã.
úöáëö áó èäè êè, áÿçè àäàìëàð óøàãäàí áåçèð,
ÀÑÀÍËÀØÌÀ “Àñàíëàøìàã”äàí ô.èñ.
òÿíùàëûã àðçóëàéûðäû.. Ìèð Úÿëàë.
ÀÑÀÍËÀØÌÀÃ ô. Ýåòäèêúÿ àñàí îëìàã,
ÀÐÇÓËÀÍÌÀ “Àðçóëàíìàã”äàí ô.èñ.
äàùà àñàí îëìàã; éöíýöëëÿøìÿê, ñàäÿëÿø-
ÀÐÇÓËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Àðçó åäèëìÿê,
ìÿê. Èøëÿð àñàíëàøäû. Íåôòäÿí áåíçèí àëìàã
öðÿêäÿí èñòÿíèëìÿê, ùÿñðÿòè ÷ÿêèëìÿê.
èøè õåéëè àñàíëàøìûøäûð.
ÀÐÇÓËÓ ñèô. 1. Èñòÿíèëÿí, àðçó åäèëÿí, äèí-
ÀÑÀÍËÀÒÌÀÃ á à õ àñàíëàøäûðìàã.
ëÿíèëÿí.
ÀÑÀÍËÛÃ èñ. Àñàí øåéèí ùàëû; éöíýöëëöê
2. Öðÿéèíäÿ àðçóñó, èñòÿéè, äèëÿéè îëàí,
(÷ÿòèíëèê çèääè). Ìÿñÿëÿíèí àñàíëûüû. Òÿëèì
ùÿñðÿòëè.
öñóëóíóí àñàíëûüû.
ÀÐÇÓÌÀÍ èñ. êþùí. Èñòÿê, öðÿê àðçóñó,
ÀÑÀÍËÛÃËÀ çÿðô á à õ
àñàíúà(ñûíà).
ìÿãñÿä, ìÿðàì. ×ÿíëèáåë îéëàüûì, Ãûðàò
[Ìèññ Ùàííà:] ..Ìÿíè ÷îõ àñàíëûãëà äîüðó
äàéàüûì; Àò ìèíìÿäÿí àðçóìàíûì ãàëìàäû.
éîëäàí àçäûðà áèëäèëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àüûð
“Êîðîüëó”. Èíäÿí áåëÿ þëñÿì àðçó ÷ÿêìÿðÿì;
èäìàí äàøëàðûíû [Ýöëøÿí] àñàíëûãëà ãàëäû-
Øöêð Àëëàùà, àðçóìàíà éåòèøäèì. Ì.Ï.Âàãèô.
ðûðäû.. Ñöëåéìàíîâ.
ÀÐÇÓÌßÍÄ èñ. [ôàðñ.] Öðÿêäÿí èñòÿéÿí,
ÀÑÀÐ èñ. [ÿð. “ÿñÿð” ñþç. úÿìè] êþùí.
àðçó åäÿí. Ëöòô èëÿ çàìàí-çàìàí âåðèá ïÿíä;
1. ßëàìÿò, ÿñÿð, íèøàíÿ. Îë Ìÿøùÿäÿ Çåéä
Èñëàùûìà îëìà àðèçóìÿíä. Ôöçóëè. // Áèð øåéèí
îëóá ìöúàâèð; Àñàðè-ñÿäàãÿò åòäè çàùèð.
ùÿñðÿòèíäÿ îëàí. Ãþí÷ÿ ãûëìàç øàä, ýöë
Ôöçóëè. Áèð íå÷ÿ èëäÿí ñîíðà Éóñèô Ñÿððàú êè,
à÷ìàç òóòóëìóø êþíëöìö; Àðèçóìÿíäè-ðöõè-
ùÿääè-áöëóüà éåòèøèá àñàðè-ðöøä þçöíäÿ
àëö ëÿáè-õÿíäàíèíÿì. Ôöçóëè.
ìöëàùèçÿ åëÿäè, òÿùñèëè-åëì ö÷öí Èñôàùàíà
ÀÐÇÓÑÓÇ ñèô. Ùÿâÿññèç, êþíöëñöç, èñòÿêñèç.
ýåòäè. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
143
ÀÑÀÉÈØ
ÀÑÛËÛ
2. ßñÿðëÿð (êèòàáëàð âÿ ñ.). Áèçäÿí õàùèø-
ÀÑÔÁËÒ [éóí.] 1. Òÿáèè âÿ éà ñöíè ñóðÿò-
ìÿíä îëäóëàð êè, .. ìèëëè ÿäÿáèééàòûìûçà äàèð
äÿ ùàñèë åäèëÿí ãàðà ðÿíýëè, áÿðê, ãàò-
áèð êèòàá òÿðòèá ãûëàã, òàèíêè áèçèì Àçÿðáàéúàí
ðàíàîõøàð êöòëÿ (êö÷ÿëÿðÿ äþøÿìÿê, ëàê âÿ
øöÿðà âÿ öäÿáàìûçûí ÿøàð âÿ àñàðè âÿ þçëÿ-
ñ. ùàçûðëàìàã ö÷öí èøëÿíèð). Àñôàëò çàâîäó.
ðèíèí íàì âÿ íèøàíÿëÿðè óíóäóëóá, ÿáíàéè-
Êö÷ÿëÿðÿ àñôàëò äþøÿìÿê. – Àñôàëòûí áîüóã
âÿòÿíèí õàòèðèíäÿí ÷ûõìàñûí. Ô.Êþ÷ÿðëè.
èñòèñè àäàìûí íÿôÿñèíè òÿíýèäèðäè. Ì.Ùöñåéí.
3. Ãàëûã. ..Ùåéÿò öçâëÿðèíè ýÿçäèðèá, Ìèäèéà
2. Ñèô. ìÿíàñûíäà. Àñôàëò äþøÿíìèø, àñôàëòëû.
äþâðöíäÿí ãàëàí êþùíÿ àñàðû âÿ ùþêóìÿò áè-
Äÿìèðéîë ñòàíñèéàñûíäàí ýÿëÿí àñôàëò éîë
íàëàðûíû ýþñòÿðäèëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àñàðè-
ðàéîí ìÿðêÿçèíäÿí êå÷èðäè. ß.Âÿëèéåâ.
ÿòèãÿ êþùí. – 1) ãÿäèì äþâðëÿðÿ àèä ìÿäÿ-
Êîìáàéíûí èøëÿäèéèíäÿí àðõàéûí îëàí Èêðàì
íèééÿò ÿñÿðëÿðè, àðõåîëîæè àáèäÿëÿð. Ýÿíúÿ
ñöðÿòëÿ àñôàëò éîëà éåòèøìÿéÿ úàí àòûðäû.
øÿùÿðè(íèí) ÷îõ ãÿäèì âÿ áþéöê øÿùÿðëÿðäÿí
ß.ßáöëùÿñÿí.
áèðèñè îëäóüóíà îíóí ÿòðàôûíäàêû àñàðè-ÿòèãÿ
3. Àñôàëòëàíìûø éîë, êö÷ÿ, ìåéäàí÷à âÿ ñ.
øÿùàäÿò âåðèð. Ô.Êþ÷ÿðëè; 2) ìÿú. âàõòû,
Áóðàäà 8-9 éàøëû óøàãëàð îéíàøûð, àñôàëò
äþâðö êå÷ìèø øåé, ùàçûðêû äþâð ö÷öí ÷îõ
öñòöíäÿ âåëîñèïåä ñöðöðëÿð. Ìèð Úÿëàë.
ãÿðèáÿ ýþðöíÿí øåé. Òÿðëàí ÷îõäàí ýþðìÿ-
ÀÑÔÁËÒ-ÁÅÒÓÍ [éóí. àñôàëò âÿ ôð. áå-
äèéè áó ðÿñì-êå÷èäÿ .. àñàðè-ÿòèãÿéÿ áàõûëàí
òîí] ×ûíãûë, ãóì âÿ àñôàëò ãàòûøûüûíäàí èáà-
êèìè áàõûð(äû). Ì.Ùöñåéí.
ðÿò òèêèíòè ìàòåðèàëû. Àñôàëò-áåòîíóí òÿðêèá
ÀÑÀÉÈØ èñ. [ôàðñ.] ßìèí-àìàíëûã, äèíúëèê,
ùèññÿëÿðè.
ñàêèòëèê, íèçàì âÿ ãàéäà. Àñàéèøè áÿðïà
ÀÑÔÀËÒËÀÌÀ “Àñôàëòëàìàã”äàí ô.èñ.
åòìÿê. Àñàéèøè ïîçìàã. Àñàéèøè ãîðóìàã. –
Àñôàëòëàìà èøëÿðè. Àñôàëòëàìà ïëàíû.
Åëìëÿð ñàéÿñèíäÿ .. èíñàí þâëàäûíûí õîøáÿõò-
ÀÑÔÀËÒËÀÌÀÃ ô. Àñôàëò ÷ÿêìÿê, àñôàëòëà
ëèê âÿ àñàéèøèíÿ ñÿáÿá îëàí íÿúèá èúàäëàð
þðòìÿê, àñôàëò äþøÿìÿê. Êö÷ÿëÿðè àñôàëòëà-
ìåéäàíà ýÿëìèøäè. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Øÿùÿðäÿ
ìàã. Ìåéäàí÷àíû àñôàëòëàìàã.
àñàéèø âÿ ÿìíèééÿòè ïîçìàã .. èñòÿéÿíëÿð îë-
ÀÑÔÀËÒËÀÍÌÀ “Àñôàëòëàíìàã”äàí ô.èñ.
äóüó éåðèíäÿ úÿçàëàíàúàãäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÀÑÔÀËÒËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Àñôàëò äþøÿí-
// Èñòèðàùÿò. Ðîòà áó ýöí âóðóøóðäó, ñàáàù
ìÿê, àñôàëò ÷ÿêèëìÿê, àñôàëòëà þðòöëìÿê.
àñàéèøäÿ îëóðäó, áèð ìöääÿò ñîíðà éåíÿ
Éîëëàðûí ÷îõó àñôàëòëàíìûøäûð. Àñôàëòëàíìàëû
úÿáùÿéÿ ýåäèð, ñîíðà éåíÿ àðõàéà äöøöðäö.
éåð àç ãàëìûøäûð.
Ìèð Úÿëàë. // Ðàùàòëûã. Êþíöë àñàéèøè, úàíûí
ðàùÿòè; Ýöëýÿç çÿíÿõäàíäà, òÿð çÿüÿíäÿäèð.
ÀÑÔÀËÒËÀÍÌÛØ ô.ñèô. Àñôàëòëà þðòöëìöø,
Ì.Ï.Âàãèô. Ýþçëÿðèíäÿí ìÿíè-áÿäáÿõòÿ áèð
àñôàëò äþøÿíìèø. Àñôàëòëàíìûø êö÷ÿ. Àñôàëò-
àñàéèø éîõ; Óääóðóð ãàí ýåúÿëÿð îë èêè áèìàð
ëàíìûø ñÿêè.
ìÿíÿ. Ã.Çàêèð.
ÀÑÔÀËÒËÛ ñèô. 1. Öçÿðèíÿ àñôàëò ÷ÿêèëìèø,
àñôàëò äþøÿíìèø, àñôàëòëà þðòöëö. Àñôàëòëû
ÀÑÁÉÑÒ èñ. [éóí.] ìèíåð. Îäàäàâàìëû
ìàääÿëÿð, èíøààò ìàòåðèàëëàðû âÿ ñ. ùàçûðëàí-
éîëëàð. Àñôàëòëû êö÷ÿëÿð. – “Ë-1” ìàøûíëàðû
ìàñûíäà èøëÿäèëÿí ëèôëè ìèíåðàë. Óðàëäà áþéöê
÷àé öñòöíäÿ ó÷àí ãàðàíãóø êèìè àñôàëòëû
àñáåñò éàòàãëàðû âàð.
êö÷ÿëÿðëÿ ñöçöá ýåäèðäè. Ìèð Úÿëàë. Áåø
ÀÑÄÛÐÛËÌÀ “Àñäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
äÿãèãÿ áåëÿ êå÷ìÿìèø àñôàëòëû éîëäàí òÿçÿúÿ
ÀÑÄÛÐÛËÌÀà “Àñäûðìàã”äàí ìÿúù.
àáû ðÿíýÿ áîéàíìûø “Ë-1” ìàøûíû ýþðöíäö.
ÀÑÄÛÐÌÀ “Àñäûðìàã”äàí ô.èñ.
Ì.Ùöñåéí.
ÀÑÄÛÐÌÀà “Àñìàã”äàí èúá.
2. Òÿðêèáèíäÿ àñôàëò îëàí, àñôàëò ãàòûëìûø.
´
ÀÑÅÏÒÈÊ ñèô. òèá. Àñåïòèêà âàñèòÿñèëÿ
Àñôàëòëû ãàòðàí. Àñôàëòëû ãóäðîí.
ìèêðîáëàðäàí òÿìèçëÿíìèø. Àñåïòèê ñàðüû.
ÀÑÔÀËÒÑÛÇ ñèô. Àñôàëò ñàëûíìàìûø, àñôàëò
ÀÑÉÏÒÈÊÀ [éóí.] òèá. Éàðàíû ìèêðîáëàð-
äþøÿíìÿìèø. Àñôàëòñûç éîë.
äàí ãîðóìàã ö÷öí îíà òîõóíóëàúàã áöòöí
ÀÑÝÖËÖ èñ. áîò. Ðÿíýè àü, éà ñàðû áèð
øåéëÿðè ôèçèêè âàñèòÿëÿðëÿ (ãàéíàòìàãëà, èñòè
÷è÷ÿê.
ùàâà âåðìÿêëÿ âÿ ñ.) çÿðÿðñèçëÿøäèðìÿ
ÀÑÛËÛ ñèô. 1. Àñûëìûø ùàëäà îëàí, àñûëìûø
öñóëó. Àñåïòèêà ãàéäàëàðû.
âÿçèééÿòäÿ äóðàí. Àñûëû íÿðäèâàí. Àñûëû
144
ÀÑÛËÛËÛÃ
ÀÑÈ-ÊÈÔÈÐ
ïàëòàð. Àñûëû èï. – Ãóëàì ìöÿëëèì äèâàðäàí
3. ìÿúù. Äàð àüàúûíà ÷ÿêèëìÿêëÿ åäàì
àñûëû ÷àíòàíû åíäèðèá à÷äû âÿ è÷èíäÿêè øåéëÿðè
åäèëìÿê. Áîüàçäàí àñûëìàã. Àñûëìàã úÿçàñû.
÷ûõàðûá ÷àðïàéûíûí áÿðè áàøûíà òþêäö.
– Ðÿùèì áÿé êå÷ìèø ýöíëÿðäÿí, ãà÷àã
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ßáäöëêÿðèìèí “Ñóëòàíáóä” òÿïÿñèíèí öñòöíäÿ
2. ìÿú. Áàøãàñûíûí èðàäÿñèíÿ, ùþêìöíÿ
àñûëäûüûíäàí, “Ãàðà÷óõà îüëóíóí” þëäö-
òàáå âÿçèééÿòäÿ îëàí; áàøãàñûíûí éàðäûì âÿ
ðöëìÿñèíäÿí âÿ áó ýóíÿ êåéôèééÿòëÿðèíäÿí
êþìÿéèíÿ åùòèéàúû îëàí, èøè áàøãàñûíäàí
íàüûë åäèðäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [ßìèðàñëàí]
êå÷ÿí; ìöñòÿãèë îëìàéàí. Àñûëû äþâëÿòëÿð
áèð íå÷ÿ ìöääÿò ãóëäóðëóã åäÿíäÿí ñîíðà
(áàøãà áþéöê äþâëÿòëÿðäÿí àñûëû îëàí êè÷èê
äèâàí òÿðÿôèíäÿí òóòóëóá àñûëäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
äþâëÿòëÿð). Àñûëû îëìàã – áèð ñÿáÿáèí
Î ýöí ìÿëóí úèíàéÿòêàð; Àñûëàúàã áîüà-
íÿòèúÿñè îëìàã, áèð ñÿáÿáëÿ ÿëàãÿäàð îëìàã,
çûíäàí. Ñ.Âóðüóí.
áèð øåéëÿ øÿðòëÿíìÿê. Ìàëûí ãèéìÿòè êåéôèé-
ÀÑÛËÌÀÃ2 ìÿúù. Áèøìÿê ö÷öí îä öñòöíÿ
éÿòèíäÿí àñûëûäûð. Áó èø ìÿíäÿí àñûëû äåéèë. –
ãîéóëìàã (õþðÿê, ãàçàí. âÿ ñ.). Õþðÿê
Ùÿð øåé àäàìûí þçöíäÿí àñûëûäûð. Ì.Ùöñåéí.
÷îõäàí àñûëûáäûð. – Ýÿëäèéåâ ýÿëÿí êèìè äöéö
ÀÑÛËÛËÛÃ èñ. 1. Áèðèíèí èðàäÿñèíÿ, ùþê-
èñëàíàð, ãàçàí àñûëàðäû. Ìèð Úÿëàë. Áèð ýöí
ìöíÿ òàáåëèê, áèðèíèí éàðäûì âÿ êþìÿéèíÿ
ãàáàã, ùÿéÿòäÿ áþéöê îúàãëàð ãóðóëóá,
ìþùòàú îëìà; ñÿðáÿñòëèéèí, ìöñòÿãèëëèéèí îë-
áþéöê ãàçàíëàð àñûëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
ìàìàñû. – Ýåòäèêúÿ Ìèðçÿ Âàëåù áèð àñûëûëûã,
ÀÑÛËÌÛØ1 “Àñûëìàã1”äàí ô.ñèô. Ãîúà óñòà
áèð ìÿùêóìëóã ùèññ åäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
.. äèâàðäàí àñûëìûø òåëåôîíëà êèìÿ èñÿ çÿíý
Êöðä ßùìÿä áþéöê .. âÿçèôÿ òóòàí øÿõñëÿðèí
åòäè. Ì.Ùöñåéí. Äèâàðäà ìûõäàí àñûëìûø
èãòèñàäè ìÿíàôå úÿùÿòäÿí õàðèúè êàïèòàëäàí
áàëàúà ÷ûðàã ñàðû èøûãëàð ñàëûð, óøàãëàðûí êþë-
ýÿñèíè åéáÿúÿð øÿêèëäÿ áþéöäÿðÿê éàíûðäû.
àñûëûëûüûíû ýþñòÿðÿí ìÿãàëÿíè éàçàúàãäû.
Ì.Èáðàùèìîâ.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÑÛËÌÛØ2 ô.ñèô. Áèøìÿê ö÷öí îä öñòöíÿ
2. Áèð ùàäèñÿíèí áàøãà áèð ùàäèñÿéÿ íÿòèúÿ
ãîéóëìóø (õþðÿê).
âÿ éà ñÿáÿá êèìè ìöíàñèáÿòè. Áàçàð ãèé-
ÀÑÛÌ-ÀÑÛÌ: àñûì-àñûì îëìàã äàí.
ìÿòëÿðèíèí òÿëÿáäÿí àñûëûëûüû.
– äÿéÿðÿê, éåòèøÿðÿê, ñÿëèãÿ èëÿ, ýþçÿë áèð
ÀÑÛËÃÀÍ1 èñ. Ïàëòàð âÿ áàøãà øåéëÿð àñû-
ñóðÿòäÿ àñûëìàã, ñàëëàíìàã. Éàç ýèðÿíäÿ áó
ëàí òàõòà âÿ éà äÿìèð ìåáåë. Ñÿêèíÿ ãàðû ..
áàü÷àíûí ÷è÷ÿêëÿðè áèð-áèðèíÿ ãàðûøûð, ïàéûç
Çöëåéõàíûí éöíýöë áîç .. ïàëòîñóíó àëäû âÿ
äöøÿíäÿ ðÿíýáÿðÿíý ìåéâÿëÿð àñûì-àñûì
àñûëãàíà òàõäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Ôÿðùàä øèíå-
îëóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëèíè ÷ûõàðäûá àñûëãàíà êå÷èðòäè. Ì.Ùöñåéí.
ÀÑÛÐÃÀË èñ. áîò. Ãàðüûäàëû øàõûíà îõøàð
ÀÑÛËÃÀÍ2 èñ. Çÿíúèðÿ áàüëàíìûø ãèéìÿòëè
éàðïàãëàðû îëàí àúû îò. Àñûðãàëûí áöòöí íþâ-
äàø, ãûçûë âÿ ñ. äöçÿëäèëìèø áÿçÿê øåéëÿðè.
ëÿðè çÿùÿðëèäèð.
ÀÑÛËÌÀ1 “Àñûëìàã1”äàí ô.èñ.
ÀÑÛÐÃÀËËÛÃ èñ. Àñûðãàë áèòÿí éåð.
ÀÑÛËÌÀ2 “Àñûëìàã2”äàí ô.èñ.
ÀÑÈ èñ. âÿ ñèô. [ÿð.] 1. Öñéàí÷û, ùþêóìÿò
ÀÑÛËÌÀÃ1 1. ò-ñèç. Áèð éåðÿ èëèøèá, éàõóä
ÿëåéùèíÿ áàø ãàëäûðàí, ùþêóìÿòÿ àü îëàí.
áèð éåðäÿí òóòóá ñàëëàíìàã. Áóäàãäàí àñûë-
..Áóäàã, Ðÿùìàí, Ãÿùðÿìàí âÿ Ñÿëìà áèð
ìàã. – ..Áèð äÿñòÿ ýöë îëàéäûì; Àñûëàéäûì
íå÷ÿ àñè èëÿ âóðóøà-âóðóøà ñÿùíÿéÿ äàõèë
éàõàíäàí. (Áàéàòû).
îëóðëàð. À.Øàèã. Àñè îëìàã – òàáå îëìà-
2. ìÿúù. Áèð éåðÿ èëèøäèðèëÿðÿê, êå÷è-
ìàã, ÿëåéùèíÿ áàø ãàëäûðìàã, öçÿ äóðìàã,
ðèëÿðÿê, áèð éåðÿ áÿíä åäèëÿðÿê àñûëû âÿçèé-
èòàÿò åòìÿìÿê.
éÿòÿ ñàëûíìàã. Áàéðàì ýöíö ùÿð òÿðÿôäÿ
2. äèí. Ýöíàùêàð.
áàéðàãëàð àñûëûð. ßò ãÿíàðÿäÿí àñûëìûøäûð.
ÀÑÈ-ÊÈÔÈÐ ñèô. äàí. Áó âÿ éà äèýÿð ñÿáÿá
– Ìÿøÿäè ßñýÿð î òÿðÿôÿ áàõûá ýþðäö êè, áèð
öçöíäÿí ùèðñëÿíìèø, àúûãëàíìûø, íàðàçû,
áþéöê åâ âàð, ãàïûñûíûí öñòöíäÿ åëåêòðèê ôÿíÿðè
áåçèêìèø, úàíà äîéìóø. Àñè-êèôèð åòìÿê
àñûëûáäûð. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Äþðä-áåø ìÿðòÿáÿëè
– ùèðñëÿíäèðìÿê, áåçèêäèðìÿê, úàíà äîé-
åâëÿðèí ãàáàüûíäàí Âÿòÿí ìöùàðèáÿñè ãÿùðÿ-
äóðìàã. Àñè-êèôèð îëìàã – áÿðê ùèðñëÿíìÿê,
ìàíëàðûíûí øÿêèëëÿðè àñûëìûøäû. Ì.Ùöñåéí.
áåçèêìÿê, úàíà äîéìàã.
145
ÀÑÈËßÍÄÈÐÌßÊ
ÀÑÌÀ
´
ÀÑÈËßÍÄÈÐÌßÊ ô. Öçÿ ãàëäûðìàã; ùèðñ-
ÀÑÊÅÒÈÇÌ [éóí. àñêåî – úÿùä åäèðÿì]
ëÿíäèðìÿê, àúûãëàíäûðìàã.
ßõëàãè âÿ éàõóä äèíè èäåàëà ÷àòìàã ìÿã-
ÀÑÈËßØÌß “Àñèëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ñÿäè èëÿ Éåð öçÿðèíäÿêè íåìÿòëÿðäÿí ñîí
ÀÑÈËßØÌßÊ ô. Öçÿ ãàëõìàã; ùèðñëÿí-
äÿðÿúÿ èìòèíà åäèëìÿñè èëÿ ñÿúèééÿëÿíÿí
ìÿê, ãÿçÿáëÿíìÿê.
äàâðàíûø ïðèíñèïè âÿ ùÿéàò òÿðçè.
ÀÑÈËÈÊ èñ. 1. Èòàÿòñèçëèê, àçüûíëûã.
ÀÑÃÛ èñ. Ïàëòàð âÿ éà áàøãà øåéëÿð àñìàüà
2. Ýöíàùêàðëûã.
ìÿõñóñ àëÿò. Áó ïàëòàðëû ñêåëåòèí èòè ÷èéèí
ÀÑÈÌÀÍ èñ. [ôàðñ.] Ýþé, ñÿìà. Êþíöë ïÿð-
ñöìöêëÿðè àñãû êèìè àü àáàíû ñàõëàéûð. Ìèð
âàç åòäè ãàëõäû ùàâàéà; Éåð öçöíäÿí àñèìàíà
Úÿëàë. Áàøãà âàõò îëñàéäû, ÷îõäàí åâ àäà-
éåòèøäèì. Ì.Ï.Âàãèô. Ãàòàð-ãàòàð îëóá ãàëõûá
ìûíäàí áèðè úóìóá, îíóí [Ùÿìçÿíèí] ïàë-
ùàâàéà; Íÿ ÷ûõûáñûç àñèìàíÿ, äóðíàëàð!
òîñóíó, ïàïàüûíû àëàðàã àñãûäàí àñìûøäû.
Ì.Â.Âèäàäè. Èíñàí þâëàäûíûí àñèìàí ãÿäÿð;
ß.ßáöëùÿñÿí.
Óëäóçó ñàéðûøàí áèð ëèñàíû âàð. Ñ.Âóðüóí.
ÀÑÃÛÐÄÛÚÛ ñèô. Àñãûðäàí, àñãûðûã äîüó-
Àñèìàíà áöëÿíä îëìàã – ýþéÿ ãàëõ-
ðàí. Àñãûðäûúû ìàääÿëÿð. Àñãûðäûúû ãàç.
ìàã, óúàëìàã. Ìöáàðÿêáàä ñÿäàñû õàëãäàí
ÀÑÃÛÐÛÃ èñ. Áóðóí ñèíèðëÿðèíèí áèðäÿí-
àñèìàíà áöëÿíä îëäó âÿ áàðýàùûí èìàðÿòëÿ-
áèðÿ ãûúûãëàíìàñû íÿòèúÿñèíäÿ ãåéðè-èðàäè
ðèíäÿí ÿêñè-òÿêðàð òàïäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
îëàðàã þñêöðìÿéÿ áÿíçÿð ñÿñ ÷ûõàðìàãëà,
Ñÿùðàíûí ýöíáàòàí òÿðÿôèíäÿí ýþðäöì áèð
áóðóí âÿ àüûçäàí ñåëèê ïöñêöðìÿ.
øþëÿ àñèìàíà áöëÿíä îëóá, èøûüû ùÿð éåðè áö-
ÀÑÃÛÐÛÃÎÒÓ èñ. áîò. Àñãûðòìàã õàññÿ-
ðöéöáäöð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áèð àçäàí êÿíäèí
ñèíÿ ìàëèê îëàí áèð áèòêè. Àñãûðûãîòó ÷îõèëëèê
êÿíàðûíäà ÷àëüû ñÿñëÿðè àñèìàíà áöëÿíä îëóð.
áèòêè îëóá, ùöíäöðëöéö 1,5 ì-ÿ ÷àòàí äöç âÿ
Ñ.Ðöñòÿì.
éîüóí ýþâäÿéÿ ìàëèêäèð. Ð.ßëèéåâ
ÀÑÈÌÀÍÕßÐÀØ ñèô. [ôàðñ.] ×îõ óúà, ÷îõ
ÀÑÃÛÐÌÀ “Àñãûðìàã”äàí ô.èñ. Òÿíÿôôöñ
ùöíäöð. Òÿçÿïèð ìÿñúèäèíèí àñèìàíõÿðàø
éîëëàðûíà äöøìöø òîç àñãûðìà âÿ þñêöðìÿéÿ
ìèíàðÿëÿðè áàøûíäàêû àéïàðà [âÿ] ÷àðëûã
ñÿáÿá îëóð. – Þñêöðìÿëÿð, àñãûðìàëàð, áîüàç
äþâðöíöí ñþíìöø äÿùøÿòëÿðèíè íèøàí âåðÿí
àðûòìàëàð áèð-áèðèíÿ ãàðûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
êèëñÿëÿð ýþðöíöðäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÀÑÃÛÐÌÀÃ ô. Áóðóí ñèíèðëÿðèíèí áèðäÿí-
ÀÑÈÌÀÍÈ ñèô. [ôàðñ.] 1. À÷ûã-ìàâè, ýþé
áèðÿ ãûúûãëàíìàñû íÿòèúÿñèíäÿ ãåéðè-èðàäè
ðÿíýèíäÿ.
îëàðàã þñêöðìÿéÿ áÿíçÿð ñÿñ ÷ûõàðìàãëà
2. Ýþéÿ ìÿíñóá âÿ àèä îëàí.
áóðóí âÿ àüûçäàí ñåëèê ïöñêöðìÿê; ñÿáèð
3. ìÿú. øàèð. Òÿìèç, ëÿêÿñèç, ïàê, ìöãÿä-
ýÿòèðìÿê. Çþêÿì îëàíäà àäàì ÷îõ àñãûðûð.
äÿñ ìÿíàñûíäà. [Ãÿòèáÿ:] ×öíêè øàèð ìÿíèì
Ãðèïëè àäàì àñãûðàðêÿí àüçûíû äÿñìàëëà
ãåéä åòäèéèì àñèìàíè âÿ íöìóíÿâè êèøèëÿð-
òóòìàëûäûð. – Õÿñòÿõàíàéà ÷àòàíàúàí î íÿ
äÿíäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
þñêöðäö, íÿ äÿ àñãûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ÀÑÈÉÀËÛ èñ. Àñèéà ÿùëè, Àñèéà ãèòÿñèíäÿ
ÀÑÃÛÐÒÛ á à õ àñãûðûã.
éàøàéàí àäàì. Àâðîïàíû âèðàí ãîéàí äà
ÀÑÃÛÐÒÌÀ “Àñãûðòìàã”äàí ô.èñ.
àñèéàëûëàð îëìóø, Àâðîïàíû ìÿäÿíèëÿøäèðÿí
ÀÑÃÛÐÒÌÀÃ èúá. Àñãûðìàñûíà ñÿáÿá
äÿ... – [Õÿëèôÿ Ìÿìóí] Îðòà Àñèéàëû ìÿøùóð
îëìàã. Áóðóíîòó àäàìû áÿðê àñãûðäûð.
øàùìàò÷û Ðÿá-ðÿáè ñàðàéûíà ýÿòèðäÿðÿê, òåç-
ÀÑËÀÍ èñ. 1. Øèð, àðñëàí. Àñëàíûí ïÿëÿíý
òåç ùöçóðóíäà øàùìàò éàðûøëàðû êå÷èðÿðäè.
âÿ áÿáèðëÿ ìÿëÿçëÿðè äÿ âàð.
ß.Ìÿììÿäõàíëû. Àìåðèêàéà áåéèí àõûð, ..
2. ìÿú. Ãî÷àã, èýèä, ãÿùðÿìàí ìÿíàñûíäà.
èøûã àõûð; Áó èøûüà .. àñèéàëû ýåíäÿí áàõûð.
Àñëàí éàòûøûíäàí äà áÿëëèäèð. – Áó äàüëàð
Á.Âàùàáçàäÿ.
ãîéíóíäà àñëàí éàòìûøäûð; Áóðäà Êîðîü-
´
ÀÑÊÀÐÈÄ [éóí.] çîîë. Èíñàí âÿ åâ ùåé-
ëóëàð àò îéíàòìûøäûð. Ñ.Âóðüóí.
âàíëàðûíûí áàüûðñàãëàðûíäà ïàðàçèòëèê åäÿí
ÀÑÌÀ 1. “Àñìàã”äàí ô.èñ.
ýèðäÿ ãóðä. Èíñàíûí áÿçè ãóðäëàðû, ìÿñÿëÿí,
2. ñèô. Áèð éåðäÿí àñûëàí, ñàëëàíàí. Àñìà
áèçãóéðóãëàð, àñêàðèäëÿð ÷îõ âàõò áàüûðñàã-
òÿðÿçèíèí, ÿë òÿðÿçèñèíèí éàíûíäà âÿ çÿíúèð-
ëàðäàí þçáàøûíà âÿ éà èôðàçàò èëÿ ÷ûõûð.
ëÿðèíäÿ ùÿäñèç ìèë÷ÿê ãàðàñûíû ýþðöá, Êÿáëÿ
146
ÀÑÌÀÃ
ÀÑÑÓÐÈËßÐ
Íîâðóçãóëó þçöíäÿí ÷ûõûðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
àñïèðàíòûí êå÷äèéè åëìè ùàçûðëûã. [Øåéäà:]
Óçóí ÷àéõàíàäà àñìà ëàìïà éàíûðäû.
..Áèòêè÷èëèê èíñòèòóòóíäà áàü÷ûëûã àñïèðàíòó-
Ñ.Ðÿùèìîâ. Àñìà îòóçëóã ëàìïà èø îòàüûíà
ðàñûíû áàøà âóðìóøàì. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
î ãÿäÿð èøûã ñàëûá êè, åëÿ áèë ýöíäöçäöð.
2. Àëè ìÿêòÿá âÿ éà åëìè èäàðÿíèí àñïè-
ß.Âÿëèéåâ. Àñìà êþðïö – ñàùèë äàéàã-
ðàíò ùàçûðëàéàí øþáÿñè.
´
ëàðûíà áÿíä åäèëìèø çÿíúèðëÿð, éàõóä ïîëàä
ÀÑÏÈÐÈÍ [ëàò.] ÿúç. Ùÿðàðÿòè àçàëäàí âÿ
áóðàçëàð âàñèòÿñèëÿ ñàëëàíàí êþðïö. Àñìà
éà àüðûêÿñÿí äÿðìàí.
êþðïöëÿðè äöøìÿí éûõàíäà; Äàëüàëû ÷àéëàðû
ÀÑÐÀË èñ. áîò. á à õ êÿíäèðîòó.
êå÷èí àéàãëà. Ñ.Âóðüóí. Àéàã ñÿñëÿðè àñìà
ÀÑÐÀËËÛÃ èñ. Àñðàë áèòÿí éåð.
êþðïöëÿðè òèòðÿäèð. Ð.Ðçà.
ÀÑÑÀ äàí. Èòè âÿ úîøãóí ðÿãñ èôà åäèëÿð-
3. ñèô. Ñàõëàìàã ö÷öí äÿðèëèá àñûëàí; àñìà-
êÿí ñþéëÿíèëÿí íèäà.
ëûã (ìåéâÿ). Àñìà öçöì.
ÀÑÑÈÌÈËÉÁÑÈÉÀ [ëàò.] 1. äèë÷. Áèð ñÿñèí
4. èñ. Ïàëòàð âÿ ñ. àñìàã ö÷öí ãàðìàã âÿ ñ.;
éàíûíäàêû ñÿñÿ áÿíçÿäèëìÿñè, ìÿñ.: àííàìàã
ïàëòàðàñàí. [Ìÿäÿä] áîç øèíåëèíè âÿ ýöí áî-
(àíëàìàã), àòäàð (àòëàð) âÿ ñ.
çàðòìûø ïàïàüûíû ÷ûõàðûá êîðèäîðäàêû àñìà-
2. Áèð õàëãûí áàøãà áèð õàëãûí äèëèíè, àäÿò-
äàí àñäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëÿðèíè âÿ ñ.-íè ãÿáóë åòìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ îíóí
è÷ÿðèñèíäÿ ÿðèéèá ýåòìÿñè. Çîðàêû àññèìèë-
ÀÑÌÀÃ1 ô. 1. Áèð øåéè éóõàðûäàí áèð éåðÿ
èëèøäèðèá ñàëëàìàã, àñûëû ùàëà ñàëìàã. Ëàì-
éàñèéà.
ïàíû àñìàã. Äèâàðäàí øÿêèë àñìàã. – Ýöëíàç
3. áèîë. Úàíëû îðãàíèçìèí öçâè ìàääÿëÿðè
ãà÷ûá, ñàõñû ÷ûðàüû éàíäûðäû âÿ òþâëÿíèí è÷
ìÿíèìñÿìÿ ïðîñåñè. Àññèìèëéàñèéà úàíëûëàðûí
òÿðÿôèíäÿí ãàïûíûí éàíûíäàí àñäû. Ì.Èáðàùè-
ÿí õàðàêòåð õàññÿëÿðèíäÿíäèð.
ìîâ. Ýÿëäèéåâ ñþçöíö áèòèðÿíäÿ úàâàá ýþç-
ÀÑÑÈÌÈËÉÁÒÎÐ [ëàò.] Ùàêèì ìèëëÿòèí
äèëèíè, ìÿäÿíèééÿòèíè, àäÿòëÿðèíè âÿ ñ.-íè
ëÿìÿéèá, òåëåôîíóí äÿñòÿéèíè àñäû. Ìèð Úÿëàë.
çîðëà ìÿùêóì õàëãà ãÿáóë åòäèðìÿêëÿ, îíóí
2. Äàð àüàúûíäàí àñìàãëà åäàì åòìÿê,
ìèëëè âàðëûüûíû ìÿùâ åòìÿéÿ ÷àëûøàí.
áîüàçäàí àñìàã, äàðà ÷ÿêìÿê.
ÀÑÑÈÌÈËÉÀÒÎÐËÓÃ èñ. Ùàêèì ìèëëÿòèí
ÀÑÌÀÃ2 ô. Õþðÿê âÿ ñ.-íè îúàã (îä)
þç äèëèíè, ìÿäÿíèééÿòèíè, àäÿòëÿðèíè âÿ ñ.-íè
öñòöíÿ ãîéìàã. [Òåëëè:] Àé Ïÿðçàä õàëà! Éåðè
çîðëà ìÿùêóì ìèëëÿòÿ ãÿáóë åòäèðìÿéÿ,
îíëàðû [óøàãëàðû] äà éûü ýÿòèð, áèð éåðäÿ éåéÿê,
îíóí ìèëëè âàðëûüûíû ìÿùâ åòìÿéÿ ÷àëûøìàñû.
áîçáàø àñìûøàì. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Îúàüû
ÀÑÑÈÑÒÉÍÒ [ëàò.] 1. Ìöòÿõÿññèñ êþìÿê-
ãàëàéûá ñöä ãàçàíëàðûíû ãîúà êèøè èëÿ îúàüà
÷èñè; àëè ìÿêòÿáëÿðäÿ ìöùàçèðÿ îõóéàðêÿí
àñäûã. À.Äèâàíáÿéîüëó. [Ñàëìàí] áèð-áèðè
âÿ éà ëàáîðàòîðèéà âÿ ÿìÿëè ìÿøüÿëÿëÿð
èëÿ éàíàøû èêè ãàðà äàø ãîéóá, ãàçàí÷àíû
êå÷ÿðêÿí ïðîôåññîðà êþìÿê åäÿí øÿõñ.
îíëàðûí öñòöíäÿí àñìûøäû. Ì.Ùöñåéí.
// Õÿñòÿëèéèí ýåäèøèíè ìöøàùèäÿ åäÿí, ÿìÿ-
ÀÑÌÀËÛÃ 1. ñèô. Áàíäàã âóðóëìàüà, àñûëûá
ëèééàò çàìàíû úÿððàùà êþìÿê åäÿí ùÿêèì
ñàõëàíìàüà éàðàð. Àñìàëûã öçöì. Àñìàëûã
êþìÿê÷èñè. // Îðòà ìÿêòÿáäÿ èìòàùàí ãÿáóë
àðìóä.
åäÿí ìöÿëëèìÿ êþìÿêëèê åäÿí øÿõñ.
2. èñ. ìÿù. Ãàøûãëàðû äöçìÿê ö÷öí èïäÿí
2. Àëè ìÿêòÿáëÿðäÿ êè÷èê ìöÿëëèì âÿçè-
âÿ ñ.-äÿí òîõóíìóø òîð, ñÿáÿò.
ôÿñè âÿ áó âÿçèôÿíè òóòàí øÿõñ.
ÀÑÎÐÈ á à õ àéñîð.
ÀÑÑÈÑÒÅÍÒËÈÊ èñ. Àññèñòåíòèí èøè, âÿçè-
ÀÑÏÉÊÒ [ëàò.] ßøéà, ùàäèñÿ âÿ àíëàéûøëàðà
ôÿñè. Àññèñòåíòëèê åòìÿê.
ìöíàñèáÿò, íþãòåéè-íÿçÿð. Ôÿëñÿôè àñïåêò.
ÀÑÑÎÐÒÈÌÉÍÒ [ôð.] Áèð ìàëûí ìöõòÿëèô
ÀÑÏÈÐÁÍÒ èñ. [ëàò.] Åëìè-òÿäãèãàò ôÿàëèé-
íþâëÿðè; ÷åøèä. Àïòåêäÿ îëàí äÿðìàí àññîð-
éÿòè ö÷öí ùàçûðëàøàí øÿõñ.
òèìåíòèíèí äåìÿê îëàð êè, 40 ôàèçèíè äÿðìàí
ÀÑÏÈÐÀÍÒËÛÃ èñ. Àñïèðàíòûí èøè, âÿçè-
áèòêèëÿðè òÿøêèë åäèð. Ð.ßëèéåâ
ôÿñè. Àñïèðàíòëûã äþâðö.
ÀÑÑÓÐÈËßÐ úÿì òàð. Åðàìûçäàí ÿââÿë
ÀÑÏÈÐÀÍÒÚÐÀ [ëàò.] 1. Àëè ìÿêòÿáëÿðäÿ
3-úö ìèíèëëèéèí àõûðûíäàí ÂÛÛ ÿñðèí àõûðûíà
âÿ éà åëìè-òÿäãèãàò èäàðÿëÿðèíäÿ ïðîôåññîð-
ãÿäÿð Ãÿðáè Àñèéàíûí ÿí ãÿäèì äþâëÿòëÿ-
ìöÿëëèì âÿ åëìè êàäð ùàçûðëàìà ñèñòåìè;
ðèíäÿí áèðè îëàí Àññóðèéàíûí ÿùàëèñè.
147
ÀÑÑÓÐÈØÖÍÀÑ
ÀÑÒÐÎÁÈÎËOÝÈÉÀ
ÀÑÑÓÐÈØÖÍÀÑ èñ. Ãÿäèì Àññóðèéà òàðèõ
ñàìîâàð. Ñ.Ðöñòÿì. Àñòàíàíûí àüçûíäà
âÿ ìÿäÿíèééÿòèíè òÿäãèã åäÿí àëèì.
äóðìàã ìÿú. – ëàï éàõûíëàøìàã, ÷àòìàã.
ÀÑÑÓÐÈØÖÍÀÑËÛÃ èñ. Ãÿäèì Àññóðèéà
Ôÿùëÿëÿðäÿí áèðè äåäè: – Àñòàíàìûçûí àüçûíäà
òàðèõ âÿ ìÿäÿíèééÿòèíÿ àèä åëìëÿðèí ìÿú-
äàü êèìè ãûø äóðóá. “Êèðïè”.
ìóñó. [Êîíãðåñäÿ] ìèñèðøöíàñëûã, àññóðèøö-
ÀÑÒÀÍÀ2 èñ. Ñó ùþâçÿëÿðèíäÿ ñÿðò ñóõóð-
íàñëûã, ÿðÿá þëêÿëÿðèíèí òàðèõè, ùèíäøöíàñëûã
ëàðäàí éàðàíìûø ÷ûõûíòû. Àáøåðîí àñòàíàñû.
áþëìÿëÿðè.. èøÿ áàøëàìûøäûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ÀÑÒÀÐ èñ. 1. Ïàëòàðûí âÿ éà áàøãà áèð øåéèí
ÀÑÒÀ çÿðô Éàâàø, éàâàøúà, àðàì èëÿ,
è÷ òÿðÿôèíÿ òèêèëÿí âÿ éà ÷ÿêèëÿí ïàð÷à. Éîðüàí
öñóëëó, àüûð. Àñòà ãàíàä ÷àëûí, ãàôèë òåëëÿðè;
àñòàðû. Ïàëòàð àñòàðû. Èïÿê àñòàð. Àñòàð ÷ÿêìÿê.
Ùåéèôäèð, ñàëàðñûç äöçÿ, äóðíàëàð! Ì.Ï.Âàãèô.
2. Öìóìèééÿòëÿ, ùÿð ùàíñû áèð øåéèí è÷, äàë
Ãàðàíëûã äöøÿíäÿ ãóëàüûíû ÷àò; Àñòà ýåò,
òÿðÿôè; òîõóíìà øåéëÿðèí òÿðñ öçö. Õàë÷àíûí
íàëûíûí ñÿñèíè àë÷àëò! Ñ.Âóðüóí.
àñòàð òÿðÿôè úîä îëàð.
àñòà-àñòà çÿðô Àüûð-àüûð, éàâàø-éàâàø,
3. Äèâàðà, ãàïûéà âÿ ñ.-éÿ ðÿíý ÷ÿêìÿç-
òÿäðèúëÿ, òÿëÿñìÿäÿí. Àñòà-àñòà éåðèìÿê.
äÿí ãàáàã, àëòäàí âóðóëàí ðÿíý âÿ ñ. Àñòàðûí
Àñòà-àñòà äàíûøìàã. – Áóðàäà Èñà àñòà-àñòà
öñòöíäÿí ðÿíý éàõøû òóòàð.
áàøûíû áóëàäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
◊ Àñòàðû ÷ûõìàã – òàìàìèëÿ êþùíÿëìÿê,
ÀÑÒÀÁÀÀÑÒÀ á à õ àñòà-àñòà. Ñó ýÿëÿð
äàüûëìàã, àñòàðû ýþðöíìÿê. Àñòàðû öçöíäÿí
àñòà ýåäÿð; Àñòàáààñòà ýåäÿð; Èëãàðñûç ãûç
áàùà (áàøà ýÿëìÿê) – ÿñëèíäÿ óúóç îëàí áèð
éàíûíäàí; Ñàü îëàí õÿñòÿ ýåäÿð. (Áàéàòû).
øåéèí ÷îõ áàùà áàøà ýÿëìÿñè, ãîéóëàí õÿðúè
ÀÑÒÀÚÀ á à õ àñòàäàí. Ãàïûíû àñòàúà
þäÿìÿìÿñè ùàããûíäà äåéèëèð.
äþéìÿê. – Ôóðãîí àñòàúà úûðûëäàéûðäû.
ÀÑÒÀÐËÀÌÀ “Àñòàðëàìàã”äàí ô.èñ.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÑÒÀÐËÀÌÀÃ ô. Àñòàð ÷ÿêìÿê, àñòàð
ÀÑÒÀÄÀÍ çÿðô Éàâàøúàäàí, ñÿñè ÷ûõìà-
êå÷èðìÿê. Éîðüàíû àñòàðëàìàã. Äþøÿéè àñòàð-
äàí, ñÿñ ÷ûõàðìàäàí. Àñòàäàí äàíûøìàã.
ëàìàã.
Àñòàäàí ýöëìÿê. – Ãÿùðÿìàí àñòàäàí çöì-
ÀÑÒÀÐËÀÍÌÀ “Àñòàðëàíìàã”äàí ô.èñ.
çöìÿ åòìÿéÿ áàøëàäû. ß.Âÿëèéåâ. Úóìà àñòà-
ÀÑÒÀÐËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Àñòàð ÷ÿêèëìÿê,
äàí ñîðóøäó: – Ýÿäÿ ùàíû?.. ß.ßáöëùÿñÿí.
àñòàð êå÷èðèëìÿê.
ÀÑÒÀÝßË ñèô. äàí. Àüûðòÿðïÿíÿí, éàâàø-
ÀÑÒÀÐËÀÒÌÀ “Àñòàðëàòìàã”äàí ô.èñ.
òÿðïÿíÿí. Àñòàýÿë àäàì.
ÀÑÒÀÐËÀÒÌÀÃ èúá. Àñòàð ÷ÿêäèðìÿê.
ÀÑÒÀÃÀ×ÀÍ ñèô. Àñòà ýåäÿí, èòè éåðèìÿ-
ÀÑÒÀÐËÛ ñèô. Àñòàðû îëàí, àñòàð ÷ÿêèëìèø.
éÿí, ëÿíýèéÿí. Àñòàãà÷àí íàìÿðääè. (Ìÿñÿë).
Àñòàðëû ïàëòî. Àñòàðëû éîðüàí.
ÀÑÒÀËÀØÄÛÐÌÀ “Àñòàëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
ÀÑÒÀÐËÛÃ 1. ñèô. Àñòàðà éàðàð, àñòàð ö÷öí
ÀÑÒÀËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Éàâàøûòìàã, áèð
îëàí. Àñòàðëûã áåç. Àñòàðëûã ñàòèí. Àñòàðëûã
øåéèí ñöðÿòèíè, øèääÿòèíè, ùÿðÿêÿòèíè àçàëòìàã
ïàð÷à.
(òÿäðèúëÿ). Àääûìëàðûíû áèð àç àñòàëàøäûð.
2. èñ. Àñòàðëûüà éàðàð ïàð÷à. Ìàüàçàäàí
ÀÑÒÀËÀØÌÀ “Àñòàëàøìàã”äàí ô.èñ.
àñòàðëûã àëäûì. Èïÿê àñòàðëûã.
ÀÑÒÀËÀØÌÀÃ ô. Àüûðëàøìàã, éàâàøûìàã,
ÀÑÒÀÐÑÛÇ ñèô. Àñòàðû îëìàéàí, àñòàð ÷ÿ-
àðàìëàøìàã.
êèëìÿìèø. Àñòàðñûç ïàëòî. – Ìàðàë àñòàðñûç
ÀÑÒÀËÀÒÌÀÃ èúá. äàí. Éàâàøûòìàã.
êîñòéóìóíó ýþòöðäö. ß.ßáöëùÿñÿí. Äÿìèðîâ
ÀÑÒÀËÛÃ èñ. Éàâàøëûã, àüûðëûã, àðàìëûã,
àñòàðñûç ïåíúÿéèíè äöéìÿëÿäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
öñóëëóëóã.
ÁÑÒÌÀ [éóí.] òèá. Áÿçè öðÿê âÿ áðîíõ
ÀÑÒÀËÛÃÚÀ çÿðô Öñóëëóúà, éàâàøúàäàí;
õÿñòÿëèêëÿðè íÿòèúÿñèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí òÿíý-
ÿëàëòûíäàí.
íÿôÿñëèê (õÿñòÿëèê). Öðÿê àñòìàñû. Áðîíõèàë
ÀÑÒÀÍÀ1 èñ. Êàíäàð, ãàïûíûí àüçû, ãàïûíûí
àñòìà.
÷ÿð÷èâÿñèíèí àëò ùèññÿñè. Ãûç åâäÿí ÷ûõûá ãà÷àí
ÀÑÒÌÀËÛ ñèô. òèá. Àñòìà õÿñòÿëèéè îëàí.
âàõòäà àéàüû èëèøäè àñòàíàéà. Ú.Ìÿììÿä-
Àñòìàëû õÿñòÿ.
ãóëóçàäÿ. Ìîëëà þçöíö èòèðäè; áàøìàüûíû
ÀÑÒÐÎÁÈÎËÓÝÈÉÀ èñ. [éóí.] Î áèðè ïëà-
àñòàíàäà ãîéóá îüðó ïèøèê êèìè ñöðöøäö.
íåòëÿðäÿ (ýþé úèñèìëÿðèíäÿ) ùÿéàò îëóá-
Ìèð Úÿëàë. Àñòàíàäà òöñòöëÿéèð áþéðö áàòûã
îëìàìàñû ïðîáëåìëÿðèíè þéðÿíÿí åëì.
148
ÀÑÒÐÎÁÎÒAÍÈÊÀ
ÀÑÓÄßËÈÊ
ÀÑÒÐÎÁÎÒÁÍÈÊÀ èñ. [éóí.] Àñòðîáèîëî-
ÀÑÒÐÎÒÓÐÔ èñ. Èäìàí ìåéäàí÷àëàðûíäà
ýèéàíûí Ýöíÿø ñèñòåìè ïëàíåòëÿðèíäÿ ôÿðç
ñöíè îò.
îëóíàí áèòêèëÿðè òÿäãèã åäÿí áþëìÿñè.
ÀÑÓÄß ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ.] 1. Ðàùàò, äèíú,
ÀÑÒÐÎÔÈÇÈÊ [éóí.] Àñòðîôèçèêà èëÿ ìÿø-
ãàéüûñûç, àðõàéûí. Àñóäÿ ùÿéàò. Àñóäÿ
üóë îëàí àëèì. Áóíäàí èñòèôàäÿ åäÿðÿê, àñòðî-
éàøàìàã. – Îëäóç ùÿðÿíèç áèð åâèí îüëàíû,
ôèçèêëÿð áèð ÷îõ óëäóçëàðûí âÿ ýþé úèñèìëÿðè-
óøàãëàð! Àñóäÿ ýÿçèí èíäè áó äöíéàíû, óøàã-
íèí òåìïåðàòóðóíó þéðÿíèðëÿð.
ëàð. Ì.ß.Ñàáèð. Áóíà áàõ, ýþð íåúÿ éàòìûø
´
ÀÑÒÐÎÔÈÇÈÊÀ [éóí.] Àñòðîíîìèéàíûí
áóðàäà àñóäÿ; Éàçìàéûð, èøëÿìÿéèð, âàõòû
ýþé úèñèìëÿðèíèí ôèçèêè ùàäèñÿëÿðèíè âÿ êèì-
èòèð áèùóäÿ. À.Ñÿùùÿò. [Ìèðçàüà] éàëíûç
éÿâè õàññÿëÿðèíè þéðÿíÿí øþáÿñè. Àñòðîôèçèêà
åâëÿíìÿêëÿ þç ùÿéàòûíû ìöÿééÿí áèð øÿêëÿ
ýþé úèñèìëÿðèíèí áóðàõäûüû øöà åíåðæèñèíè
ñàëà áèëÿð, îíóí ñàéÿñèíäÿ àñóäÿ, ðàùàò áèð
ôèçèêè öñóëëàðëà òÿäãèã åäèð.
ùÿéàò ñöðÿ áèëÿðäè. Ñ.Ùöñåéí. Àñóäÿ îëìàã
ÀÑÒÐÓÃÐÀÔ èñ. [éóí.] á à õ òåëåñêîï.
– ðàùàò îëìàã. ..Äàðöëôöíóíäà òÿòèëäèð,
Ýþé úèñèìëÿðèíèí ôîòîøÿêëèíè ÷ÿêìÿê ö÷öí
çà÷îòëàð ýåäèð; èéóíóí èéèðìèñèíäÿí ñîíðà
àñòðîíîìèê úèùàç. Àñòðîãðàôûí èêèíúè àäû
òàìàì àñóäÿ îëàúàüàì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
òåëåñêîïäóð.
2. Áèêàð, èøè îëìàìà. [Ñÿòòàð áÿé:] Áó ýöí
ÀÑÒÐÎÍÀÂÈÃÁÑÈÉÀ èñ. [éóí.] Ýþé úè-
áàçàð ýöíöäöð, áèëèðÿì àñóäÿñÿí. Í.Âÿçèðîâ.
ñèìëÿðèíèí ìåðèäèàíäà ùöíäöðëöéöíö þë÷-
3. Òÿùëöêÿñèç, àçàä, ñÿðáÿñò, íÿçàðÿòñèç.
ìÿêëÿ ùÿðÿêÿò åäÿí îáéåêòèí éåðèíè âÿ ùÿðÿ-
Àéû þçöíö àñóäÿ ýþðöá, áèð ìöääÿò êîëëóãäà
êÿò èñòèãàìÿòèíè òÿéèíåòìÿ öñóëó. Àñòðîíà-
ýÿçäè, ñîíðà öçöíö ìåøÿéÿ òÿðÿô òóòóá ýåòäè.
âèãàñèéà þë÷ö èøëÿðè.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÀÑÒÐÎÍÁÂÒ [éóí.] 1. Àñòðîíàâòèêà ìö-
ÀÑÓÄß×ÈËÈÊ äàí. á à õ àñóäÿëèê.
òÿõÿññèñè.
ÀÑÓÄßËßÍÌßÊ á à õ àñóäÿëÿøìÿê.
2. Ó÷óúó àïàðàòëàðäà óçàã ôÿçàëàðà ó÷àí
ÀÑÓÄßËßØÌß “Àñóäÿëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
øÿõñ, òÿééàðÿ÷è. Ðàêåòèí êàáèíÿñèíäÿ ðàêåò
ÀÑÓÄßËßØÌßÊ ô. Àñóäÿ îëìàã, ðàùàò-
ìöùÿððèêèíèí äàðòû ãöââÿñè ÷ÿêèíèí àðòìà-
ëàíìàã, àðõàéûíëàøìàã, àçàä îëìàã. Øÿùÿðèí
ñûíà ñÿáÿá îëóð êè, àñòðîíàâò äà áóíó ùèññ
(ùàâàñûíûí) ãÿëèçëèéèíäÿí, òîçóíäàí, çÿùìÿ-
åòìÿëèäèð.
òèíèí êÿñðÿòèíäÿí áèð ãÿäÿð àñóäÿëÿøìÿê ..
ÀÑÒÐÎÍÁÂÒÈÊÀ [éóí.] Ó÷óúó àïàðàòëà-
ö÷öí êÿíäÿ ðÿâàí îëäóì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ðûí ôÿçàëàðäà ó÷ìàñû ùàããûíäà åëì.
ÀÑÓÄßËÈÊ èñ. Ðàùàòëûã, äèíúëèê, ñàêèòëèê,
ÀÑÒÐÎÍÓÌ [éóí.] Àñòðîíîìèéà èëÿ
àðõàéûíëûã, ãàéüûñûçëûã. Àñóäÿëèéÿ ÷ûõìàã.
ìÿøüóë îëàí àëèì.
– Àñóäÿëèê èñòÿðñÿí, äöíéàäàí óçàãëàø ñÿí;
´
ÀÑÒÐÎÍÎÌÈÊ ñèô. Àñòðîíîìèéàéà àèä
Êå÷ìèøëÿðÿ åò òþâáÿ, òÿãñèðèíÿ ïåøìàí îë.
îëàí. Àñòðîíîìèê úèùàçëàð. Àñòðîíîìèê ìöøà-
Ùåéðàí õàíûì. ßìèñè Àüàéàð ùàããûíäà
ùèäÿëÿð. – Àñòðîíîìèéà åëìè èíêèøàô åòäèêúÿ
åøèòäèêëÿðèíè àñóäÿëèêëÿ (ç.) ôèêèðëÿøìÿéÿ èíäè
Ýöíÿø ñèñòåìèíèí, î úöìëÿäÿí äÿ Éåðèí ÿìÿëÿ
îíóí [Èêðàìûí] ÷îõ áþéöê åùòèéàúû âàðäû.
ýÿëìÿñè ùàããûíäà ìöõòÿëèô àñòðîíîìèê ôÿð-
ß.ßáöëùÿñÿí.
çèééÿëÿð éàðàíìàüà áàøëàäû. Ì.Ãàøãàé.
ÀØ1 èñ. 1. Õþðÿê, éåìÿê, áèøìèø. Àøûí
ÀÑÒÐÎÍÓÌÈÉÀ [éóí.] Ýþé úèñèìëÿðèíè
ñûéûãëûüû äÿíèí àçëûüûíäàíäûð. (Àòà. ñþçö). Áÿçè
þéðÿíÿí åëì. Àñòðîíîìèéà ðÿñÿäõàíàëàðû.
éåðëÿðäÿ òÿñàäöô îëóíóð àøà, ÿòÿ. Ì.ß.Ñàáèð.
Àñòðîíîìèéà ÿí ãÿäèì åëìëÿðäÿíäèð.
2. Ïëîâ. Ñöäëö àø. ×ûüûðòìàëû àø. Ëîáéàëû
ÀÑÒÐÎÍÎÌËÓÃ èñ. Àñòðîíîìóí èøè,
àø. Ãèéìÿëè àø.
ñÿíÿòè.
3. Óí, äöéö, éàðìà âÿ ñ.-äÿí áèøèðèëÿí
ÀÑÒÐÎÑÏÅÊÒÐÓÃÐÀÔ èñ. [éóí.] Ýþé
ñûéûã õþðÿê; ùîððà.
úèñèìëÿðè ñïåêòðëÿðèíèí ôîòîøÿêëèíè ÷ÿêìÿê
◊ Àø áèøèðìÿê ìÿú. – òÿëÿ ãóðìàã. Áöòöí
ö÷öí úèùàç. Ïðèçìàëû êàìåðà, éàðûãëû âÿ éà-
áó ùàëëàð áó ýöí [Ìÿøÿäè Êàçûì Àüàíûí] ..
ðûãñûç ñïåêòðîãðàôëàð àñòðîñïåêòðîãðàôûí
ìÿíèì ö÷öí áèð “àø áèøèðäèéèíè” ýþñòÿðèðäè.
ÿñàñ íþâëÿðèäèð.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ìöøàâèð:] Îëñóí, Îñìàí,
149
ÀØ
ÀØÕÀÍÀ×Û
ñÿíÿ áèð àø áèøèðèì êè, ùÿð ãàøûüû áèð äàä
◊ Àøàüû áàø – åâèí, ìÿúëèñèí, îòàüûí
âåðñèí. Ï.Ìàêóëó. Àøû áèøìÿê ìÿú. – èøè
ãàïûéà éàõûí îëàí òÿðÿôè. Àøàüû áàøäà
áèòìÿê, áÿäáÿõòëèéÿ äöøìÿê. Àøûíà ñó
îòóðòìàã. – Òîéõàíàíûí ãàïûñûíäà ìÿøÿë
ãàòìàã – èøèíè êîðëàìàã, èøèíÿ ïÿð ãàòìàã,
éàíäûðûðäûëàð. È÷ÿðè ýèðäèêäÿ àøàüû áàøäàí,
èøè áàø òóòìàüà ãîéìàìàã, ÿíýÿë òþðÿòìÿê.
éàèíêè éàíäàí ñàçàíäàëàð ö÷öí äþøÿê ñàëû-
Àøûíû-ñóéóíó âåðìÿê – úÿçàëàíäûðìàã,
íàðäû. Ù.Ñàðàáñêè. Àøàüûëû-éóõàðûëû – îðòà
áÿðê äàíëàìàã. Àðâàäëàð áóíó ýþðäöêäÿ
ùåñàáëà, îðòà ãèéìÿòëÿ. Àøàüû ñàëìàã –
éàçûã ñîëäàòûí àøûíû-ñóéóíó âåðèðëÿð.
1) äåâèðìÿê, äöøöðìÿê. [Ìèðàõóð:] Èíäè êè
Ù.Ñàðàáñêè. Àç(àúûã) àøûí äóçó äåéèë – ÷îõ
Øàù Àááàñ éîõäóð, àéà áèçÿ íÿ ìàíåäèð êè,
ùèéëÿýÿð, áèú, àðàãàðûøäûðàí àäàì ùàããûíäà.
áó ìÿëóí âÿ áèäèíè, êè äåéèðëÿð òÿíàñöõè-
Àðâàä àçàúûã àøûí äóçó äåéèë. ß.ßáöëùÿñÿí.
ìÿçùÿáäèð, òÿõòäÿí àøàüû ñàëàã.. Ì.Ô.Àõóíä-
ßëè àøûíäàí äà îëìàã, Âÿëè àøûíäàí äà – ÿëè
çàäÿ; 2) ìÿú. ùþðìÿòäÿí ñàëìàã, íöôóçäàí
ùÿð øåéäÿí ÷ûõìàã, àâàðà ãàëìàã. Ùàðàäà
ñàëìàã. [Úåéðàí] þç èøè èëÿ éîëäàøëàðûíû
àø, îðàäà áàø – ùå÷ áèð çÿùìÿò ÷ÿêìÿäÿí,
àøàüû ñàëìàã íèééÿòèíäÿ äåéèëäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ùàçûðà ýÿëèá ÷ûõàí àäàì ùàããûíäà.
àøàüûäà çÿðô Àøàüû òÿðÿôäÿ, àëò òÿðÿôäÿ.
ÀØ2 èñ. á à õ àøû.
Ïÿíúÿðÿäÿí áàõàðêÿí àøàüûäà áèð éûüûí àäàì
ÀØÀÔÀÒÌÀ èñ. ìÿù. Ãþâñè-ãöçåù, ýþé
ýþðäöì. Àøàüûäà ÷ÿêìÿ÷è éàøàéûð. – [Ôèðèäóí]
ãóðøàüû, ãàðûíÿíÿ þðêÿíè.
øîôåðÿ àøàüûäà ýþçëÿìÿñèíè òàïøûðûá, àéàüà
ÀØÀÜÀ, ÀØÀÜÛ 1. èñ. Áèð øåéèí äèáèíÿ,
äóðìóø éîëäàøëàðû èëÿ âèäàëàøäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
éåðÿ ÿí éàõûí îëàí ùèññÿñèíÿ òÿðÿô, àëò (éóõàðû
àøàüûäàí çÿðô 1) àøàüû òÿðÿôäÿí, àëòäàí.
çèääè). Äèðÿéèí àøàüûñû ÷öðöìöøäöð. // Ñèô.
Àøàüûäàí éåë âóðóð. Àøàüûäàí ñÿñ ýÿëèð.
ìÿíàñûíäà. Àøàüû ìÿðòÿáÿ. Äèðÿéèí àøàüû
Àøàüûäàí éóõàðûéà. Àøàüûäàí òóò; 2) ìÿú.
òÿðÿôè. // èñ. Àëòëûã. Ùåéêÿëèí àøàüûñû.
êöòëÿëÿð òÿðÿôèíäÿí, êöòëÿíèí òÿøÿááöñö èëÿ.
2. çÿðô Éåðÿ äîüðó, àøàüûéà äîüðó. Àøàüû
Òÿêëèô àøàüûäàí èðÿëè ñöðöëìöøäöð; 3) ìÿú.
åíìÿê. Àøàüû áàõìàã. Àøàüû äöøìÿê. Àøàüû
àñòàäàí, éàâàøäàí, àë÷àãäàí, ïÿñòäÿí. Àøà-
ñàëìàã. Òÿééàðÿ àøàüû åíäè. Øÿêèë ÷îõ àøàüû
üûäàí îõóìàã.
àñûëìûøäûð.
ÀØÀÜÛ-ÉÓÕÀÐÛ çÿðô äàí. Àðòûã-ÿñêèê,
3. èñ. Åâèí, áèíàíûí àëò ìÿðòÿáÿñè. Áó áèíà-
àç-÷îõ, òÿãðèáÿí. Àøàüû-éóõàðû äàíûøìàüûíà
íûí éóõàðûñû ìÿíçèë, àøàüûñû èñÿ äöêàíäûð.
ÿùÿìèééÿò âåðÿí îëìàäû.
4. ñèô. Îðòà ñÿâèééÿéÿ ÷àòìàéàí, îðòà íîð-
ÀØÀÜÛËÀÒÌÀ “Àøàüûëàòìàã”äàí ô.èñ.
ìàäàí àç; êè÷èê, àç, ãåéðè-êàôè, çÿèô. Àøàüû
ÀØÀÜÛËÀÒÌÀÃ ô. 1. Àøàüû ñàëìàã, åíäèð-
ñÿâèééÿëè èõòèñàñ. Àøàüû ùÿðàðÿò.
ìÿê, àçàëòìàã, ñàëìàã, äöøöðìÿê.
5. ñèô. Óúóç. Àøàüû ãèéìÿòëÿð. Àøàüû
2. ìÿú. Àë÷àëòìàã, êè÷èëòìÿê. Âÿçèôÿñèíè
ñàëìàã – óúóçëàøäûðìàã. Ãèéìÿòëÿðè àøàüû
àøàüûëàòìàã. Ýÿðÿê þçöíö àøàüûëàòìàéàéäû.
ñàëìàã.
ÀØÁÀØÛ èñ. ìÿù. Àøûí (ïëîâóí) áàøûíà ãî-
6. ñèô. Àë÷àã, ïèñ, íþãñàíëû, éàðàðñûç, äÿ-
éóëàí õóðóø (ÿò, òîéóã, ãóø âÿ ñ.).
éÿðñèç, êåéôèééÿòñèç. Àøàüû êåéôèééÿòëè ìàë.
ÀØ×Û èñ. õöñ. Äÿðè, ýþí àøûëàéàí óñòà,
7. ñèô. ìÿú. Éîõñóë, êàñûá. Àøàüû ñèëê. Àøàüû
äàááàü.
òÿáÿãÿ. Àøàüû ñèíèôëÿð. // Éàëíûç úÿì øÿê-
ÀØÄÈÁÈ èñ. Ãàçàíûí äèáèíäÿ ãàëàí ãàç-
ëèíäÿ: àøàüûëàð ìÿú. êþùí. – àøàüû ñèíèôëÿð,
ìàã ãûðûíòûëàðû ãàðûøûã àø ãàëûüû. Àøäèáè éåéÿ-
àøàüû òÿáÿãÿëÿð; êöòëÿ. Àøàüûëàð êþùíÿ
íèí òîéóíäà ãàð éàüàð, – äåéèðëÿð.
ãàéäà èëÿ éàøàìàã èñòÿìèðäèëÿð.
ÀØÕÀÍÀ èñ. Éåìÿêõàíà. Ìÿêòÿáèí àøõà-
8. ìÿú. ñèô. Âÿçèôÿúÿ êè÷èê îëàí. Ýÿëäèéåâ
íàñû. – Øîôåð äÿôòÿðõàíàéà éàïûøûã òèêèëìèø
àøàüû èø÷èëÿðèí ñþçöíÿ ôèêèð âåðìèðäè. Ìèð Úÿëàë.
áèðìÿðòÿáÿëè àøõàíàíûí ïÿíúÿðÿñèíäÿí áà-
9. Àõûð, ñîí, ãóðòàðàúàã. Åâèìèç êÿíäèí
øûíû ÷ûõàðäûá úàâàá âåðäè. Ì.Ùöñåéí.
àøàüûñûíäàäûð. Ìÿí øÿùÿðèí àøàüûñûíäà éàøà-
ÀØÕÀÍÀ×Û èñ. êþùí. Àøõàíà ñàõëàéàí
éûðàì. // ×àéûí àõûá ýåòäèéè òÿðÿô. ×àé àøàüû
àäàì, àøõàíà÷ûëûãëà ìÿøüóë îëàí àäàì,
ýåòìÿê.
àøõàíà ñàùèáè.
150
ÀØÕÀÍÀ×ÛËÛÃ
ÀØÛËÀÌÀÃ
ÀØÕÀÍÀ×ÛËÛà èñ. êþùí. Àøõàíà÷ûíûí èøè,
ùå÷ áèð äÿðäè, ôèêðè, ãàéüûñû îëìàéàí, êåôè
ïåøÿñè.
êþê àäàì ùàããûíäà. [ßñýÿð áÿé:] ßëáÿòòÿ,
ÀØÛ èñ. 1. òèá. Éîëóõóúó õÿñòÿëèéÿ ãàðøû
áèçèì Àðàç àøûüûìûçäàíäûð, Êöð òîïóüóìóç-
ãîðóéóúó ìàääÿ êèìè òÿòáèã åäèëÿí ìàääÿ;
äàí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Úÿííÿòÿëè:] Ìÿíÿ äÿ
ïåéâÿíä (éîëóõóúó õÿñòÿëèêëÿðèí çÿèôëÿäèë-
Úÿííÿòÿëè àüà äåéÿðëÿð.. Ìÿíèì Àðàç àøû-
ìèø, éàõóä þëäöðöëìöø ìèêðîáëàðûíäàí
üûìäàíäûð, Êöð òîïóüóìäàí... Í.Âÿçèðîâ.
èáàðÿò îëàí òèááè ïðåïàðàò). ×è÷ÿê àøûñû. Äèô-
Àøûüû (ìà÷àñû) àë÷û äóðìàã – áÿõòè ýÿòèð-
òåðèòÿ ãàðøû àøû. Àøû ìàääÿñè Àøû âóðìàã.
ìÿê, èøè ðàñò ýÿëìÿê.
2. õöñ. Äÿðèíè, ýþíö àøûëàéûá ùàçûðëàìàã
ÀØÛÃ-ÀØÛÃ èñ. Àøûãëà îéíàíûëàí óøàã
ö÷öí ìàääÿ. Àøûéà ãîéìàã (ýþíö, äÿðèíè
îéóíó. Àøûã-àøûã îéíàìàã.
òöêäÿí òÿìèçëÿìÿê ö÷öí õöñóñè ìÿùëóëóí
ÀØÛÃÁÎÉËÓ ñèô. ×îõ õûðäà áîéëó àäàì.
è÷èíÿ ñàëìàã). – Åâêàëèïòèí éàðïàãëàðûíäà
Áèðäÿí áó àøûãáîéëó êèøè èëèøäè, ÷èíàð êèìè
5-16 ôàèç, ãàáûüûíäà èñÿ 7-äÿí 45 ôàèçÿ ãÿäÿð
éåðÿ ýÿëäè, ñîíðà? Îíäà ýÿðÿê þëöìö ãîéóá,
àøû ìàääÿëÿðè âàðäûð êè, áóíëàð ýþíëÿðèí
äèðèìè àüëàéàì. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàááàüëàíìàñû ö÷öí èøëÿíèð. È.Àõóíäçàäÿ.
ÀØÛÃÙßÍÝÈ 1. Á à õ àøûãñàéàüû.
ÀØÛÁ-ÄÀØÌÀ “Àøûá-äàøìàã”äàí ô.èñ.
2. Àøûã êèìè, àøûãëàðûí åòäèéè êèìè.
ÀØÛÁ-ÄÀØÌÀÃ
ô. Ùÿääèíäÿí àðòûã
[Ìóçäóð] àøûãùÿíýè, åâè î áàø-áó áàø
îëìàã, ñîí äÿðÿúÿ ÷îõ îëìàã, áîë îëìàã;
ùÿðëÿíèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
òöêÿíìÿìÿê. Àðçóëàð àøûá-äàøûð. Âÿòÿíè-
ÀØÛÃÃÎÇ èñ. êþùí. Àøûã âÿ ãîç èëÿ îéíà-
ìèçèí ñÿðâÿòëÿðè àøûá-äàøûð. – Êö÷ÿíè äîëäó-
íûëàí óøàã îéóíó.
ðàí èíñàí äÿíèçèíèí êèí âÿ ãÿçÿáè ýåò-ýåäÿ
ÀØÛÃËÀÌÀÃ ô. ìÿù. Àøèã åòìÿê, áÿíä
àøûá-äàøûðäû. Ì.Ùöñåéí. Ìÿùÿááÿò äÿìèäèð,
åòìÿê, ìÿôòóí åòìÿê. [Úàìàëûí àíàñû:] Õàí
áàùàðäûð áó ýöí; Ãûçûëýöëöí àøûá-äàøàí
ñàü îëñóí, Úÿííÿò ãûçûí öñòÿ àòûá, ãûç äà
÷àüûäûð. Í.Ðÿôèáÿéëè.
áèçèì áó óøàüû .. àøûãëàéûá. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀØÛÃ1 èñ. Õàëã õàíÿíäÿñè; ùÿì îõóéàí,
ÀØÛÃËÛÃ1 èñ. Àøûã ñÿíÿòè, åë õàíÿíäÿëèéè,
ùÿì ÷àëàí, ùÿì äÿ ñþç ãîøàí åë ñÿíÿòêàðû.
ñàç øàèðëèéè. Àøûãëûã èñòåäàäû. – Áó ìåéäàíà
Õàëã àøûüû. Àøûã ùàâàëàðû. – Àøûüûí ñþçö
ýèðèá ñÿðäÿí êå÷äèíìè? Àøûãëûãäà áàøãà-
ãóðòàðàíäà “íåéëèì-íåéëèì” äåéÿð. (Ìÿñÿë).
áàøãà ùàë îëóð. “Àøûã Ãÿðèá”. ×ûõäûì àøûã-
Åë àøûãëàðû èíúÿ Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ õàëãû-
ëûüà, äöøäöì åëëÿðÿ; Àøûãëàðäàí ñàí àëìàüà
ìûçûí ìÿðäëèêëÿðèíè òÿðÿííöì åäÿí þëìÿç
äàñòàíëàð ãîøóðäóëàð. È.ßôÿíäèéåâ. Äèíäèð,
ýÿëìèøÿì. Àøûã Âÿëè.
àøûã ãàðäàø, äèíäèð áèð ñàçû; Îíóíëà ýöë-
ÀØÛÃËÛÃ2 èñ. Äèçèí àøûã ñöìöéö ýèçëÿí-
ìöøäöð þìðöìöí éàçû. Ç.Õÿëèë.
äèéè éåðè. Ãîéóíóí àøûãëûüû ñûíûá, àõñàéûð.
ÀØÛÃ2 èñ. 1. àíàò. Äèç ãàïàãëàðûíäàí ÷ûõàí
ÀØÛÃÑÀÉÀÜÛ 1. èñ. ìóñ. Àøûã ìóñèãèñè
îéíàã ñöìöéö. // Óøàãëàðûí àøûã-àøûã îéó-
ñÿïêèñèíäÿ áÿñòÿëÿíìèø êè÷èê ôîðìàëû ìóñèãè
íóíäà èøëÿòäèêëÿðè ùÿìèí (àäÿòÿí ãîéóíëàðûí
ïéåñè. Öçåéèð Ùàúûáÿéîâóí àøûãñàéàüûñû.
äèç ãàïàüûíäàí ÷ûõàðûëàí) ñöìöê. [Òöêÿç:]
2. ñèô. Àøûã ïàëòàðûíà îõøàéàí, àøûãëàðà
Óøàã àøûã éûüàí êèìè áó ãÿäÿð ïóëó éûüûá íÿ
ìÿõñóñ îëàí. ..ßìèðàñëàí áàáàíû, þç àøûã-
åäÿúÿêñÿí? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Óøàã âàõòû
ñàéàüû ëèáàñûíû ýåéÿí ýþðöá ÷îõ øàä îëäóëàð.
êö÷ÿäÿ àøûã îéíàéàíäà ùÿðäÿíáèð ñàâàøûð-
Ñ. Ðÿùèìîâ.
äûã. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áîçáàøû éåäèêäÿí
ÀØÛËÀÌÀ “Àøûëàìàã”äàí ô.èñ.
ñîíðà, åâèí óøàüû êàñàëàðà ýþç ýÿçäèðÿðÿê
ÀØÛËÀÌÀÃ ô. 1. òèá. Áèð õÿñòÿëèéèí ãàáà-
ñöìöêäÿí àøûãëàðû ÷ûõàðäûá áèð éåðÿ éûüàðäû.
üûíû àëìàã, éà áàøëàíìûø õÿñòÿëèéè ñàüàëò-
Ù.Ñàðàáñêè.
ìàã ö÷öí áÿäÿíÿ àøû ìàääÿñè éåðèòìÿê, àøû
2. Òàüàëàã, ãàðãàðà, ñàï ñàðûíàí áàëàúà òàõòà.
âóðìàã, ïåéâÿíä åòìÿê. Óøàãëàðû ÷è÷ÿéÿ
3. Òöôÿíýèí ÷àõìàüû èëÿ àéàüû àðàñûíäàêû
ãàðøû àøûëàìàã. Ìàë-ãàðàíû àøûëàìàã.
ìÿñàôÿ.
2. ê.ò. Úûð àüàúû ïåéâÿíä åòìÿê, ãÿëÿì
◊ Àðàç àøûüûíäàí, Êöð òîïóüóíäàí – ùå÷
åòìÿê, úàëàìàã. // ìÿú. Áèðëÿøäèðìÿê, óéóø-
áèð øåéäÿí ãîðõóñó, ÷ÿêèíÿúÿéè îëìàéàí,
äóðìàã, úàëàìàã. Èêè ýþçäÿí òþêöëÿí éàø
151
ÀØÛËÀÍÌÀ
ÀØÛÐÌÀ
ñàíêè èêè ãÿëáäÿí ýþéÿðìÿéÿ áàøëàìûø äóé-
ÀØÛÍÄÛÐÌÀ “Àøûíäûðìàã”äàí ô.èñ.
üóëàðû áèð-áèðèíÿ àøûëàäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÀØÛÍÄÛÐÌÀÃ ô. õöñ. 1. Êèìéÿâè öñóëëà
3. õöñ. Äÿðèíè, ýþíö àøûéà ãîéìàã.
âÿ éà ñöðòöá îéìàã âàñèòÿñèëÿ ÷óõóðëàòìàã,
4. ìÿú. Áèð àäÿòè, õàñèééÿòè, ôèêðè, ÿãèäÿíè,
íàõûø à÷ìàã.
öñóëó âÿ ñ.-íè ìöõòÿëèô âàñèòÿëÿðëÿ áàøãà-
2. Áèð øåéèí öçÿðèíäÿêè éàçûíû, íàõûøû âÿ
ëàðûíà ìÿíèìñÿòìÿê, êå÷èðòìÿê, þéðÿòìÿê,
ñ.-íè ñèëìÿê, éîõ åòìÿê.
òÿðáèéÿ åòìÿê. Ìóñèãè îíà [Áÿéèìÿ] áÿçÿí
ÀØÛÍÌÀ “Àøûíìàã”äàí ô.èñ. Èñòè âÿ ãó-
áþéöêëöê, ãöââÿò âÿ ìÿòàíÿò ùèññè àøûëàéûðäû.
ðàãëûã êå÷ÿí éàé ôÿñèëëÿðèíäÿ àñàí àøûíìàéà
×ÿìÿíçÿìèíëè. Èíäè îíóí [Óëäóçóí] öðÿ-
óüðàéàí øèñòëÿð õûðäàëàíûð, ãèñìÿí òîç ùàëûíà
éèíäÿêè ñîíñóç øÿôãÿò ùèññè ÿëëÿðèíÿ, áàð-
êå÷èð. Ì.Ãàøãàé. Ñöõóðëàðûí ìþùêÿìëèéè
ìàãëàðûíà åëÿ áèð .. ãöââÿ àøûëàéûðäû êè, áó
îíëàðûí ìèíåðàëîæè òÿðêèáèíäÿí, ìèíåðàëëàðûí
ÿëëÿðèí ñàðûäûüû éàðàëàð ñàíêè äàùà òåç øÿôà
àøûíìàñû äÿðÿúÿñèíäÿí, êðèñòàëëàðàðàñû áèðëÿø-
òàïûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ìÿ ãöââÿñèíäÿí âÿ ñ.-äÿí àñûëûäûð. Ãóëèéåâ.
ÀØÛËÀÍÌÀ “Àøûëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÀØÛÍÌÀÃ ô. 1. Êèìéÿâè öñóëëà, éàõóä
ÀØÛËÀÍÌÀÃ ìÿúù. 1. Áèð õÿñòÿëèéèí
ñöðòöëöá îéóëìàã íÿòèúÿñèíäÿ ÷óõóðëàíìàã,
ãàðøûñû àëûíìàã âÿ éà áàøëàíìûø õÿñòÿëèéèí
íàõûø à÷ûëìàã.
ñàüàëäûëìàñû ö÷öí áÿäÿíÿ àøû âóðóëìàã, àøû
2. ×îõ ñöðòöëìÿêäÿí îéóëóá ÷óõóðëàí-
ìàääÿñè éåðèäèëìÿê. Ìÿêòÿáäÿ áöòöí óøàã-
ìàã, éàõóä êöëÿê âÿ ñ. òÿñèðè èëÿ öñòöíäÿí
ëàð ÷è÷ÿéÿ ãàðøû àøûëàíäûëàð. Ìàë-ãàðà àøû-
÷ûõûíòûëàð âÿ ñ. ñèëèíèá ýåòìÿê, éîõ îëìàã.
ëàíäû. Ãîéóíëàð àøûëàíäûãäàí ñîíðà éàéëàüà
...àøûðû 1) Áèð ñûðà ñþçëÿðëÿ áèðëÿøäèðèëÿðÿê,
ñöðöëäö.
áèð øåéèí î áèðè òàéûíäà, î éàíûíäà, î öçöíäÿ
2. Ïåéâÿíä åäèëìÿê, úàëàíìàã (úûð àüàú).
îëàí ìÿíàñûíäà ìöðÿêêÿá ñèôÿò äöçÿëäèëèð;
// ìÿú. Óéóøìàã, áèðëÿøìÿê, úàëàíìàã.
ìÿñ.: äàüàøûðû, éîëàøûðû, äÿíèçàøûðû (þëêÿëÿð);
..Ñàíêè áóíóíëà äà áó èêè ýÿíú ãàäûíûí ãÿëáè
2) áÿçè èñèìëÿðëÿ áèðëÿøäèðèëÿðÿê ìöÿééÿí
áèð-áèðèíÿ àøûëàíäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
âàõòäà òÿêðàð åäÿí, ìöÿééÿí ôàñèëÿ èëÿ îëàí,
3. õöñ. Àøûéà ãîéóëìàã. Áó ýþí àøûëàíìà-
áèð ýöí þòöá î áèðè ýöí èúðà åäèëÿí ìÿíàñûí-
ìûøäûð.
äà ìöðÿêêÿá ñèôÿò, éà çÿðô äöçÿëäèëèð; ìÿñ.:
4. ìÿú. Êþê ñàëìàã, ìÿíèìñÿíìÿê. Éåíè
âàõòàøûðû (ìöÿééÿí âàõòëàðäà îëàí), äþâðà-
öñóëëàð àðòûã àøûëàíìûøäûð.
øûðû (ìöÿééÿí äþâðëÿðäÿ îëàí), ýöíàøûðû (áèð
ÀØÛËÀÍÌÛØ ô.ñèô. 1. Àøû âóðóëìóø, àøû
ýöí îëóá, áèð ýöí îëìàéàí). Ýöíàøûðû äÿð-
ìàääÿñè éåðèäèëìèø.
ìàí è÷ìÿê.
2. õöñ. Àøûéà ãîéóëìóø. Àøûëàíìûø äÿðè.
ÀØÛÐÛËÌÀ “Àøûðûëìàã”äàí ô.èñ.
3. ê.ò. Ïåéâÿíä åäèëìèø, úàëàíìûø.
ÀØÛÐÛËÌÀà 1. “Àøûðìàã”äàí ìÿúù.
4. ìÿú. Áåéíèíÿ éåðèäèëìèø, þéðÿäèëìèø,
2. ò-ñèç. Ìèíìÿê. Ðöñòÿì àòûíû ùöíäöð áèð
ìÿíèìñÿäèëìèø.
äàøà ÷ÿêèá, îíóí öñòöíÿ àøûðûëäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀØÛËÀÉÛÚÛ ñèô. 1. Àøûëàìà èøè èëÿ ìÿøüóë
3. ò-ñèç. Öçÿðèíäÿí àòûëûá äöøìÿê, àøìàã.
îëàí àäàì, ïåéâÿíä åäÿí. Àøûëàéûúû êóðñ-
Àòäàí àøûðûëûá äöøìÿê.
ëàðû. Àøûëàéûúû ëàáîðàíòëàð.
4. ò-ñèç. ×åâðèëìÿê. Î, ÷àðïàéûäà î òÿðÿô-
2. Àøûëàéàí, àøûëàìàüà ìÿõñóñ, àøû ö÷öí
äÿí áó òÿðÿôÿ àøûðûëäû.
îëàí. Àøûëàéûúû ìàääÿ.
ÀØÛÐÛÌ èñ. Äàüûí áåëè, äàüûí àøûá êå÷ìÿê
ÀØÛËÌÀÇ ñèô. ×îõ óúà, öçÿðèíäÿí êå÷èë-
ö÷öí éàðàðëû éåðè. Àøûðûìëàðû àøäû, êå÷èðèì-
ìÿç. [Éàñàâóë] þçöíö .. àøûëìàç áèð äàü,
ëÿðè êå÷äè, þçöíö Ðóìà éåòèðäè. “Êîðîüëó”.
áàñûëìàç áèð ãàëà ñàéûð(äû).. Ñ.Ðÿùèìîâ.
..Éóõàðû àøûðûìà äîüðó éþíÿëÿðêÿí îâ÷óéà
ÀØÛÍÄÛÐÛÚÛ ñèô. õöñ. Àøûíäûðìà õàññÿ-
åëÿ ýÿëäè êè, Ìàðàë ýþëöíöí ýþçö äîëìóøäóð.
ñèíÿ ìàëèê îëàí. Àøûíäûðûúû ìàääÿëÿð.
ß.Ìÿììÿäõàíëû. Áó äàüûí àøûðûìëàðûíû ..
ÀØÛÍÄÛÐÛËÌÀ “Àøûíäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
Ìóðàä äÿôÿëÿðëÿ ßçèçÿ òÿðèôëÿìèøäè. ß.Âÿëèéåâ.
ÀØÛÍÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. õöñ. Êèìéÿâè
ÀØÛÐÌÀ èñ. 1. “Àøûðìàã”äàí ô.èñ.
öñóëëà âÿ éà ñöðòöëöá îéóëìàã âàñèòÿñèëÿ
2. Áèð øåéèí öñòöíäÿí àòûëàí, ñàëëàíàí âÿ
÷óõóðëàäûëìàã, íàõûø à÷ûëìàã.
éà áàüëàíàí áàü.
152
ÀØÛÐÌÀÃ
ÀØÈÃËÈÊ
3. Øàëâàðû äöøìÿéÿ ãîéìàìàã ö÷öí ÷è-
◊ Àëûüûíû àøûðìàã – á à õ àëûã. Àéàüûíû
éèíäÿí êå÷èðèëèá øàëâàðà áÿíä åäèëÿí ëåíòøÿ-
áàøûíäàí àøûðìàã – á à õ àéàã.
êèëëè ãîøà áàü; øàëâàð àñìàëûüû. Ðåçèí àøûðìà.
ÀØÛÐÒÌÀÃ ô. á à õ àøûðìàã 1, 3 âÿ 5-úè
◊ Àøûðìà àòÿø – ìöùàðèáÿäÿ: ìÿðìèëÿðèí
ìÿíàëàðäà.
ãàáàãäà äóðàí ãîøóíëàðûí áàøû öñòöíäÿí âÿ
ÀØÛÑÛÇ ñèô. Àøû âóðóëìàìûø, àøûëàíìàìûø.
éà ìàíåÿëÿð (ìåøÿ, òÿïÿ, êÿíä) öçÿðèíäÿí
Àøûñûç äÿðè. Àøûñûç ýþí.
àòìàãëà äöøìÿíèí óçàã ìþâãåëÿðèíè òîïà
ÀØÈÊÀÐ [ôàðñ.] êëàñ. á à õ àøêàð. Áó
òóòìà. Àøûðìà ãàòàð êþùí. – ñàü ÷èéèí èëÿ ñîë
àøèêàð áèð ìÿòëÿáäèð; áÿéàíà åùòèéàúû
ãîëòóã àðàñûíäàí êå÷èðèëÿí ãàòàð, ïàòðîíäàø.
éîõäóð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áèðäÿí-áèðÿ
ÀØÛÐÌÀÃ ô. 1. Ãàëäûðûá ãîéìàã, éöêëÿ-
ýþðöíäö ýþçÿ áèð õÿðàáÿçàð; Ýþðÿñÿí íÿ
ìÿê. Éöêö àòûí áåëèíÿ àøûðìàã. Éåøèéè äàëûíà
ãÿìëè ìÿíçÿðÿëÿð àøèêàð èäè. Ì.Ùàäè. Ïà-
àøûðìàã.
ïàãëàðûí áÿçèñè óçóí ãîâóí ÷åøíèñèíäÿ èäè.
2. Öçÿðèíäÿí êå÷èðìÿê, ñàëëàìàã. ..Ìöñéþ
Áóíëàðûí ñàùèáèíèí ìîëëà âÿ ÿéàíäàí
Æîðäàí ôèðÿíýè ëèáàñûíäà, ãû÷ûí ãû÷û öñòÿ
îëìàüû àøèêàð èäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
àøûðûá, .. ëöëÿëÿíìèø òÿíáÿêè éàðïàüûíû éàí-
ÀØÈÃ èñ. [ÿð.] Áèðèñèíÿ ìÿùÿááÿò áàü-
äûðûá ÷ÿêèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ùÿúÿð òÿêðàð
ëàìûø, âóðóëìóø, áÿíä îëìóø àäàì; âóðüóí.
ïàïàüû áàøûíà ãîéäó, ÿëèíè àéíàëûéà àòäû,
Åéëÿìÿç õÿëâÿò ñÿðàéè-ñèððè-âÿùäÿò ìÿùðÿìè;
êÿìÿðè ÷èéíèíÿ àøûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Àøèãè ìÿøóãäÿí, ìÿøóãè àøèãäÿí úèäà.
3. Öçÿðèíäÿí àòìàã. Âàùèä öçÿðèíäÿ
Ôöçóëè. Áó ìöøÿõõÿñäè êè, åøã àøèãÿ ãîâüà
àüûðëàøàí éîðüàíû úÿëä àøûðûá äèêÿëäè. Ìèð
ýÿòèðèð. Õ.Íàòÿâàí. Ùÿð àøèãèí êè ñÿí êèìè
Úÿëàë. [Ùåéäÿð] áó éöêö àøûðìàã âÿ äÿðäèíè
áèð ýöëéàíàüû âàð; Ëàëÿ êèìè ÿéàíäû êè,
êþíëöíäÿ äàüû âàð. Ñ.ß.Øèðâàíè. // Ìÿôòóí,
áîøàëòìàã èñòÿéèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
âóðóëìóø, àëóäÿ. Ìÿí òÿáèÿòèí áó ýþçÿë-
4. Éûõìàã, äþíäÿðìÿê, ÷åâèðìÿê, äåâèð-
ëèêëÿðèíÿ àøèãÿì. Î, þç ñÿíÿòèíèí àøèãèäèð.
ìÿê, åíäèðìÿê, äöøöðìÿê, ñàëìàã. Àðàáà÷û
– Êèì êè èíñàíû ñåâÿð, àøèãè-ùöððèééÿò îëóð;
äÿðÿäÿ àðàáàíû àøûðäû. – Áèð àç êå÷ìèø êîë-
Áÿëè, ùöððèééÿò îëàí éåðäÿ äÿ èíñàíëûã îëóð.
ëàðûí àðàñûíäàí ýöëëÿëÿð à÷ûëäû. Áèðèíúè ýöëëÿ
Ì.ß.Ñàáèð. Ìèðçÿ Ñÿôÿðèí ñþùáÿòëÿðèíÿ ùàìû
çÿíáÿðÿê÷èíè àøûðûá äÿâÿäÿí ñàëäû. ×ÿìÿí-
àøèãäè. Ýþçÿë äàíûøàðäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
çÿìèíëè. // Äèéèðëÿòìÿê. Åéâàçûí áðèãàäà-
Äàüûòìûø éóõóìó éåíÿ ýþçöìäÿí; ßçÿëäÿí
ñûíäà èøëÿéÿí áèð äÿñòÿ èðè áèð äàøû àøûðà-àøûðà
íÿüìÿëÿð àøèãèéÿì ìÿí. Ñ.Âóðüóí. Àøèã
(ç.) äÿðÿíèí ãûðàüûíà ýÿòèðèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
îëìàã – âóðóëìàã, ìÿùÿááÿò áàüëàìàã;
5. Ùöíäöð áèð éåðèí öñòöíäÿí êå÷èðìÿê.
ìÿôòóí îëìàã. Éàðûí, áàùàð ìþâñöìöäöð,
Ñÿëèì Êÿðèì áÿéè ìåøÿíèí ÿí ñûõ éåðèíäÿí
àøèã îëìàëû; Úàíàí éîëóíäà þëìÿê ö÷öí øàèã
êå÷èðèá, òÿïÿíèí äàë òÿðÿôèíÿ àøûðäû. Ìèð Úÿëàë.
îëìàëû. À.Ñÿùùÿò. [Ñÿàäÿò:] Îüëóì áèð
6. Àòëàòìàã, êå÷èðìÿê, éàõà ãóðòàðìàã.
êþíöëäÿí ìèí êþíöëÿ Ýöëíàçà àøèã îëóá.
Áó áÿëàíû äà áàøûìûçäàí àøûðäûã.
Ì.Èáðàùèìîâ.
7. ìÿú. äàí. Þëäöðìÿê, âóðóá þëäöðìÿê;
ÀØÈÃÀÍß ñèô. [ÿð. àøèã âÿ ôàðñ. ...àíÿ]
âóðìàã, âóðóá éûõìàã. Îâ÷óëàð äöíÿí ö÷
Åøãÿ, ìÿùÿááÿòÿ, ñåâýèéÿ àèä îëàí; åøã,
úàíàâàð àøûðäûëàð. – Ëèäèéà áèð ýöëëÿ èëÿ îíó
ìÿùÿááÿò, ñåâýè èôàäÿ åäÿí. Àøèãàíÿ ìÿêòóá.
[äöøìÿíè] àøûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
Àøèãàíÿ ðîìàí. Àøèãàíÿ ëèðèêà. Àøèãàíÿ
8. ìÿú. Áèð øåéè àúýþçëöêëÿ âÿ úÿëä éåìÿê.
íÿçÿð ñàëìàã. – Ìÿí àøèãÿì, ùÿìèøÿ ñþçöì
[Ãîíàãëàð] ñàáàù à÷ûëàíäà ãàëõûá, áèð úöò ..
àøèãàíÿäèð. Ôöçóëè. Éåòèøäèì êàìÿ, éàçäûì
òîéóüóí äà ÷ûüûðòìàñûíû àøûðäûëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àøèãàíÿ øåèðëÿð, Ñåééèä. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ôÿðéàä
9. ìÿú. äàí. Áèðèíèí ìàëûíû, ïóëóíó âÿ ñ.-
åëÿ áèð äÿì àøèãàíÿ (ç.); Ñþéëÿ äèëè-çàðö
íè ìÿíèìñÿìÿê, éåìÿê, óäìàã, äàüûòìàã,
íàòÿâàíÿ. Ì.ß.Ñàáèð. Ôöçóëèíèí þçö ùÿãèãè
õÿðúëÿéèá ïó÷ åòìÿê.
àøèã îëäóüó ö÷öí êÿëàìû äÿõè áàøäàí-àéàüà
10. ìÿú. äàí. Þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿê, ùÿëë
àøèãàíÿäèð. Ô.Êþ÷ÿðëè.
åòìÿê. [Àüàìÿðäàí:] Ùàúû Ðÿúÿáÿëè ÿëäÿ îë-
ÀØÈÃËÈÊ èñ. Àøèãèí, áèðèíÿ âóðóëìóø
ìàñà, áó èøè àøûðìàã îëìàç. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
àäàìûí ùàëû; àøèã îëìà, åøãÿ ìöáòÿëà îëìà;
153
ÀØÈÃ-ÌßØÓÃ
ÀØËÛÃ
âóðóëìà, áÿíä îëìà. Ìÿíäÿ Ìÿúíóíäàí
2. èñ. Ùÿãèãÿò. [Ãóðáàí:] Ïÿù, ïÿù, ïÿù,
ôöçóí àøèãëèê èñòåäàäû âàð. Ôöçóëè. Àøèãëèê
áåëÿ äÿ äÿñýàù îëàðìû, áàøûíà äþíöì .. áó
èøèíÿ õåéëè ïöðôÿíÿì; Ôÿðùàäà, Ìÿúíóíà,
éóõóäóð ýþðÿñÿí, à Ãóëó, éîõñà àøêàðäûð.
Âàìèãÿ òÿíÿì. Ã.Çàêèð.
Í.Âÿçèðîâ. [Íèñÿ õàëà:] Èëàùè, áó éóõóäóð,
ÀØÈÃ-ÌßØÓà [ÿð.] Áèð-áèðèíÿ áÿðê âó-
íàüûëäûð, àøêàðäûð? Ìèð Úÿëàë.
ðóëìà (âóðóëìóø). Àøèã-ìÿøóã îëìàã
ÀØÊÀÐÀ ñèô. âÿ çÿðô
À÷ûãäàí à÷ûüà,
– áèð-áèðèíÿ áÿðê âóðóëìàã. [Áÿäèðúàùàí:]
à÷ûã-àéäûí. [Äèâàíáÿéè:] Ìÿíèì ìàùàëûìûí
Çöëåéõà õàíûì ñÿíÿ áåëÿ àøêàðúà àøèã-
îðòàñûíäà àøêàðà ãóëäóðëóã ãóðó íàüûëäûð?
ìÿøóã îëóá äèíìÿç-ñþéëÿìÿç. Í.Âÿçèðîâ.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ñÿëèìíàç õàíûì:] Ñÿí áó
ÀØÈÍÀ èñ. âÿ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. 1. Ìÿëóìàòëû,
ýöí àøêàðà äàâà àõòàðûðñàí. Í.Âÿçèðîâ.
âàãèô, òàíûø, õÿáÿðäàð, áÿëÿä. Àøèíà
Àøêàðà ÷ûõàðìàã – ìåéäàíà ÷ûõàðìàã,
îëìàã – òàíûø îëìàã, áÿëÿä îëìàã.
öçÿ ÷ûõàðìàã, áÿëëè åòìÿê, öñòöíö à÷ìàã.
2. Äîñò, éàõûí éîëäàø. Ýþðÿí êèì îëäó áó
Àøêàðà ÷ûõìàã – ìåéäàíà ÷ûõìàã, öçÿ ÷ûõ-
ýöëøÿíäÿ àøèíàñû ýöëöí? Õ.Íàòÿâàí. Áèýà-
ìàã, áÿëëè îëìàã, öñòö à÷ûëìàã, áèëèíìÿê.
íÿëÿðëÿ ÷öíêè îëóð àøèíà êþíöë; Êàø îëìà-
ÀØÊÀÐÚÀ çÿðô (áÿçÿí àøèêàðúà øÿêëèíäÿ
éàéäûì îë ýöëè-áèõàðÿ àøèíà. Ñ.ß.Øèðâàíè.
äÿ òÿñàäöô åäèëèð). á à õ àøêàðà. Ýÿëäèéåâ
Ýþðäöì ÿüéàðûí àøèíàëàðû âàð; Âÿòÿíè,
Ìóõòàðû ýþðÿíäÿ éàíûíäàêûëàðû àøêàðúà
ãþâìö ÿãðÿáàëàðû âàð. À.Ñÿùùÿò.
ãîâäó. Ìèð Úÿëàë.
ÀØÈÍÀËÛÃ á à õ àøíàëûã. Âàõòûíäà ñÿí
ÀØÊÀÐËÛÃ èñ. Àéäûíëûã, à÷ûãëûã, ýþç ãà-
àøèíàëûã åòäèí; Äþíäöí, áåëÿ áèâÿôàëûã åòäèí.
áàüûíäà îëìà, çàùèðäÿ îëìà, ìÿëóì îëìà.
Õ.Íàòÿâàí. ßçÿëäÿí åéëÿäèí ìÿííÿí àøèíàëûã;
ÀØÃÀË ñèô. ìÿù. Àðûã, äþëëöéÿ éàðàìàéàí
Èíäè íÿäÿí îëäó áó áèâÿôàëûã? Àøûã Äèëãÿì.
(ãîéóí).
ÀØÈÉÀÍ èñ. [ôàðñ.] øàèð. Éóâà, ãóø éóâàñû.
ÀØÃÀËËÀÍÌÀ “Àøãàëëàíìàã”äàí ô.èñ.
Íÿ îëäó áöëáöëÿ êèì, ãûëäû ýöëöñòàí òÿðêèí?
ÀØÃÀËËÀÍÌÀÃ ô. ìÿù. Ïîçóëìàã, õàðàá
Óíóòäó ýöëëÿðèíè, åòäè àøèéàí òÿðêèí.
îëìàã, úûðëàøìàã, éàðàðñûç îëìàã (ãîéóí).
Õ.Íàòÿâàí. Îðàäà èíäè áàøãà ìÿùÿááÿò,
ÀØÃÀÐ èñ. Ìöÿééÿí ìÿãñÿäëÿ áèð øåéÿ
áàøãà åøã àøèéàí åäÿñèäèð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÿëàâÿ åäèëÿí, ãàòûëàí áàøãà ìàääÿ; áèð øåéèí
Äå, ùàíñû ìÿúëèñäÿ ñÿíñèç îòóðäóì; Áèð àøè-
òÿðêèáèíÿ äàõèë îëàí ìàääÿ, öíñöð; õÿëèòÿ.
éàí òèêèá, áèð éóâà ãóðäóì... Ñ.Âóðüóí.
Áó óíäà àøãàð âàð. – Ùàìûñû Àëëàù áÿíäÿñè
ÀØÈÉÀÍß [ôàðñ.] á à õ àøèéàí. Éÿãèí êè,
øàõè-ýöë öñòöíäÿ àøèéàíÿ òèêèá; Î ãàðÿ çöëô
.. àêóëÿ äöéöñöíÿ Òÿðòÿð äöéöñöíäÿí àøãàð
úàìàëûíäà áèð ïÿðÿñòóäóð. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ãóø-
âóðìàéàí [àäàìëàðäûð] ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ëàð ãàéûäûá îõóð òÿðàíÿ; Øàõëàðäà òèêèðëÿð
[Öçöì úåúÿñè] ýèë ìÿùëóëó ö÷öí ÿëàâÿ àøãàð
àøèéàíÿ. À.Øàèã.
êèìè éàðàéûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ÀØÊÀÐ 1. ñèô. À÷ûã, àéäûí, ýþç ãàáàüûíäà
ÀØÃÀÐËÛ ñèô. Àøãàðû îëàí, òÿðêèáèíÿ
îëàí, áÿëëè, ìÿëóì. Àøêàð ìÿñÿëÿ. Àøêàð èø.
áàøãà øåé, áàøãà öíñöð ãàòûëìûø îëàí.
Àøêàð åòìÿê – ìåéäàíà ÷ûõàðìàã, öçÿ
ÀØÃÀÐÑÛÇ ñèô. Òÿðêèáèíäÿ áàøãà øåé,
÷ûõàðìàã, áÿëëè åòìÿê, ýþñòÿðìÿê, öñòöíö
áàøãà öíñöð îëìàéàí; ùå÷ áèð øåé ãàòûëìàìûø;
à÷ìàã, ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê. Âÿçèééÿòè àøêàð
õàëèñ, òÿìèç. Àøãàðñûç óí.
åòìÿê ëàçûìäûð. Àøêàð îëìàã – ìåéäàíà
ÀØËÀÌÀ “Àøëàìàã”äàí ô.èñ.
÷ûõìàã, áÿëëè îëìàã, ìÿëóì îëìàã, öçÿ ÷ûõ-
ÀØËÀÌÀÃ á à õ àøûëàìàã.
ìàã, öñòö à÷ûëìàã, àéäûí îëìàã. Ìÿñÿëÿ èíäè
ÀØËÀÍÌÀ “Àøëàíìàã”äàí ô.èñ.
àøêàð îëäó. – Çÿíí åäèðÿì êè, ìÿòëÿá áóðàäà
ÀØËÀÍÌÀÃ á à õ àøûëàíìàã.
àøêàð îëóð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // çÿðô
ÀØËÛ ñèô. Àøà ãîéóëìóø. Àøëû ýþí. Àøëû
À÷ûã, àéäûí, ýèçëÿòìÿäÿí. [Ùàúû Ùÿñÿí:]
äÿðè. – Àøûã Àááàñ àøëû ÷àðûãëàðûíû éåðÿ ñöðòÿ-
Áèðéîëëóã àøêàð äå êè, Íàçëûíû äà âåðÿúÿéÿì
ñöðòÿ ìÿðÿêÿíè ñöçöð, ÿéèëèá ãàëõûð, áöêöëöá
Ìèð Áàüûð àüàéà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
à÷ûëûð, ýöëìÿëè øåéëÿð îõóéóðäó. Ìèð Úÿëàë.
Éîõ, .. ñÿíèí ñÿñèíäÿ áèð òèòðÿéèø âàð; Ýÿë
ÀØËÛÃ ñèô. Àø ö÷öí, ïëîâ ö÷öí éàðàðëû.
ìÿíäÿí ýèçëÿìÿ, à÷ ñþéëÿ àøêàð! Ñ.Âóðüóí.
Àøëûã äöéö.
154
ÀØÌÀ
ÀØÏÀÇÕÀÍÀ
ÀØÌÀ “Àøìàã”äàí ô.èñ.
ðóñ ãûçû äà àøíàñû âàð èäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀØÌÀÃ ô. 1. Áèð øåéèí öçÿðèíäÿí àòûëûá
Úÿëä ãàïûíû à÷àí áó õàíûì èíäè àøíàñûíûí
êå÷ìÿê, ùöíäöð áèð øåéèí öñòöíÿ ÷ûõûá î áèðè
ýÿëèøèíäÿí íàðàçû êèìè îëìóøäó. Ì.Ùöñåéí.
òÿðÿôèíÿ åíìÿê, äöøìÿê, ùîïïàíìàã. Ãàïûíû
ÀØÍÀÁÀÇ ñèô. âóëã. êþùí. Àðâàäáàç, àøíà
äàëäàí áàüëàéàðàã, äèâàðäàí àøûá ýåòäèê.
ñàõëàéàí (á à õ àøíà 2-úè ìÿíàäà).
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äÿðÿíè àøäûì. Ìåøÿíèí è÷ÿ-
ÀØÍÀÁÀÇËÛÃ èñ. äàí. 1. Áèð èøÿ öìóìè
ðèñèíÿ úÿíóáà äîüðó óçàíàí äàøëû-ãàéàëû áèð
ìÿíàôå íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí äåéèë, äîñòëóã,
äàü ÿòÿéè èëÿ ýåäèðäèì. À.Øàèã. Àøûá øèø äàü-
øÿõñè ìöíàñèáÿò íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí éàíàø-
ëàðû, áîç ñÿùðàëàðû; Ýöíäÿ áèð çÿôÿðëÿ ýåäÿê
ìà, áèð èøäÿ þç äîñòëàðûíà, éàõûí àäàìëàðûíà
èðÿëè. Ñ.Âóðüóí. Êå÷ÿðÿê Ìèë äöçöíäÿí, ñûðà
öñòöíëöê âåðìÿ, òÿðÿôýèðëèê åòìÿ; äîñòáàçëûã.
äàüëàðû àøäûì; Êöðöí ñàùèëëÿðèëÿ áöòöí åëè
2. çàð. Ñåâèøìÿ; ãàäûíëà-ãûçëà õÿëâÿòè ýþ-
äîëàøäûì. ß.Úÿìèë.
ðöøìÿ. [Êÿðáÿëàéû Íÿáè:] Áóðàäà àøíàáàçëûã
2. Êå÷ìÿê, äöøìÿê, ÷ûõìàã. [Ñóëòàí âÿ
åäèðñÿí? Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
Âÿëè] áèð áàüäàí î áèðèñèíÿ àøûðëàð. ß.Ñàäûã.
3. âóëã. êþùí. Àøíà ñàõëàìà, ãåéðè-ãàíóíè
// Þòìÿê, àòëàìàã, êå÷ìÿê. Ýåúÿ îðòàñûí-
àðâàä ñàõëàìà; àðâàäáàçëûã.
äàí àøìûøäû âÿ éàéûí èñòè õàìóøëóüóíó ïîçàí
ÀØÍÀ-ÄÎÑÒ òîï. Äîñòëàð, áèð-áèðèíÿ éàõûí
àíúàã ìèíàðÿäÿí ýÿëÿí ìèíàúàò ñÿñè èäè.
àäàìëàð, äîñò-àøíà. [Úàùàí:] Êèøè, éåíÿ
Á.Òàëûáëû.
àøíà-äîñòëàðûíû áàøûíà éûüìûñàí, õåéèðäèðìè?
3. ×åâðèëìÿê, éûõûëìàã. [Ýþéÿð÷èí] î
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ãóëó:] [Àäàì] áó äöí-
òÿðÿô áó òÿðÿôÿ ÷îõ àøäû. Àíúàã ýþçëÿðèíÿ
éàäà éåéÿð, è÷ÿð, àøíà-äîñòà õÿðúëÿð, êåô
éóõó ýÿëìÿäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Îðòàëûãäà éàíû
åëÿð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Èúëàñ áèòäè. Ùÿð êÿñ þç
öñòÿ àøìûø áèð íå÷ÿ äîëó áóòóëêà .. âàðäû.
àøíà-äîñòó èëÿ äàíûøà-äàíûøà åâëÿðèíÿ
ß.ßáöëùÿñÿí.
ýåòäè. Á.Òàëûáëû.
4. ìÿú. Òÿìèí îëóíìàã, äöçÿëìÿê, ÿìÿëÿ
ÀØÍÀËÀØÌÀ “Àøíàëàøìàã”äàí ô.èñ.
ýÿëìÿê. Èøè àøìàã. – Ýîïíàí ÿìÿë àøìàç,
ÀØÍÀËÀØÌÀÃ ô. 1. Äîñòëàøìàã, éàõûí-
èøÿ ãåéðÿò ýÿðÿê îëñóí. Ì.ß.Ñàáèð. Ýöú âÿ
ëàøìàã. Àõûð âàõòëàð îíëàð ÷îõ àøíàëàøìûøëàð.
çîð èëÿ ùå÷ áèð èø àøìàç; Èø ÿëèíäÿ ùÿëèì îëàí
2. Áèð èø âÿ ñ. èëÿ òàíûø îëìàã, áÿëÿä
÷àøìàç. À.Ñÿùùÿò. [Ìÿùÿððÿì:] Áèëèðñèíèçìè,
îëìàã, èøÿ þéðÿøèá àëûøìàã. Èøëÿ àøíàëàø-
íÿ âàð? Áåëÿ äàíûøûãäàí èø àøìàç. Í.Âÿçèðîâ.
ìàã. Âÿçèééÿòëÿ àøíàëàøìàã.
Àäàìëàð èøè àøàí éåðäÿí äþðäÿëëè éàïûøûðëàð.
ÀØÍÀËÛÃ èñ. 1. Äîñòëóã, éàõûíëûã, òàíûøëûã.
Ìèð Úÿëàë.
Àøíàëûã åòìÿê. Àøíàëûüû êÿñìÿê. – [Ñÿêèíÿ
ÀØÍÀ èñ. 1. Äîñò, éàõûí, òàíûø, òàíûø-áèëèø,
õàíûì:] ×îõ-÷îõ ðàçûéàì, Àüà Êÿðèì êè
éîëäàø. Ãÿðèáëèêäÿ éàäà äöøÿð éàíàðàì;
àøíàëûüû óíóòìàéûá, þç äîñòóíóí áàúûñûíû áåëÿ
Àøíà, éîëäàø, éàð, ìöñàùèá, åëëÿð, ùåé!
âàõòëàðäà éàä åäèðñÿí! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
Ì.Â.Âèäàäè. [Øÿùðÿáàíû õàíûì:] Ñðàüàýöí
[Êèòàáïàéëàéàí:] Ìÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíè éàõøû
àøíàñû çÿðäàáëû Ãóðáàí áÿéÿ êàüûç éàçäû êè,
òàíûéûðàì, þçö èëÿ äÿ ãÿäèìäÿí àøíàëûüûì
Øàìàõû ÷ÿíýèëÿðèíèí âÿäÿñèíè àëñûí, òîéà
âàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ýþíäÿðñèí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áèð íå÷ÿ èë
2. Áèð èøëÿ òàíûøëûã, áÿëÿäëèê, õÿáÿðäàðëûã.
áóíäàí ÿãäÿì Èðàíäàí Òèôëèñÿ áèð àøíàì
Àøíàëûüûí îëìàéàí èøäÿí éàïûøìà!
ýÿëìèøäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ. // Áÿçÿí ìöðàúèÿò
ÀØÏÀÇ èñ. [ôàðñ.] Õþðÿê áèøèðÿí, õþðÿê
éîëó èëÿ äåéèëèð. Àøíà, ìÿí áóíà ðàçû äåéè-
ùàçûðëàéàí óñòà. Àøïàçäàí êöñÿí åâèíÿ àú
ëÿì. Àøíà, ãîðõäóí ùà! – [Òîôèã:] ..Àøíà, þç
ýåäÿð. (Àòà. ñþçö). Íîõóäó áîçáàøà ñàëàíäà
àðàìûçäûð, éàõøû îâ÷óñàí. Ì.Èáðàùèìîâ.
àøïàçû ãîéóá àõóíä èëÿ ìÿñëÿùÿò åëÿéèðèê.
// Áÿçÿí çàðàôàò, èñòåùçà, êèíàéÿ èëÿ äåéèëèð.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
Áÿéèí ôèêðèíÿ ýÿëäè êè, àøíàì ìÿíè ÿêìÿê
ÀØÏÀÇÁÀØÛ èñ. Áàø àøïàç, àøïàçëàðûí
èñòÿéèð. Ìèð Úÿëàë. [ßùìÿä:] Þçö äÿ àøíàìûí
áàø÷ûñû.
áó ñààò èøè, äåéÿñÿí, éàøäûð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÀØÏÀÇÕÀÍÀ èñ. [ôàðñ.] Ìÿòáÿõ. Àøïàç-
2. êþùí. Ãåéðè-ðÿñìè àðâàä, éàõóä êèøè;
õàíàäà éåéèð, äóëóñõàíàäà ùöðöð. (Àòà.
îéíàø. [Ùàúûíûí îüëó] àðâàäûíäàí ñàâàéû, áèð
ñþçö). Íþêÿð úöúÿëÿðè âÿ éóìóðòàëàðû àïàðäû
155
ÀØÏÀÇËÛÃ
ÀÒÀ
àøïàçõàíàéà âÿ óëàüû ñöðöá ãàòäû òþéëÿéÿ.
äöøÿíäÿ àòû óíóòìà. (Àòà. ñþçö). Óúà àòûí
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Àüà Êÿðèì õàí:]
öñòöíäÿ îòóðóá, êÿíäèí àë÷àã äèâàðëàðûíäàí
Åéáè éîõäóð, ýåò àøïàçõàíàéà, áèð àç ñó âåð-
ùÿéÿòèí éàðûñûíû ýþðöðäöì. Ú.Ìÿììÿäãó-
ñèíëÿð è÷, áàøûíûí àüðûñû ýåòñèí. Í.Âÿçèðîâ.
ëóçàäÿ. Àò ÷àïìàã – àò ãîâìàã, àò ñöð-
ÀØÏÀÇËÛÃ èñ. Àøïàç ñÿíÿòè, èøè. Àøïàçëûã
ìÿêëÿ éàðûøìàã. [Ùåéäÿð áÿé:] Áó íåúÿ
åòìÿê. Àøïàçëûã êóðñëàðû.
ÿñðäèð, áó íåúÿ çÿìàíÿäèð? Íÿ àò ÷àïìàüûí
ÀØÑÖÇßÍ, èñ. Àøûí äöéöñöíö âÿ ñ.-íè
ãèéìÿòè âàð, íÿ òöôÿíý àòìàüûí ùþðìÿòè âàð.
ñöçìÿéÿ ìÿõñóñ äåøèê-äåøèê ãàá. Ãÿôÿñ
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ñàáèð:] Áèçèì åâèí áþéðöí-
îëìàäûüû ö÷öí àëàúÿùðÿíè áèð ýöí àøñöçÿí
äÿêè äöçäÿ ÷îõëó àò ÷àïûðëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àëòûíäà ñàõëàäûã. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
Úûäûð àòû – àò éàðûøûíäà èøòèðàê åòìÿê ö÷öí
ÀØÓÐÀ èñ. [ÿð.] äèí. Ìÿùÿððÿì àéûíûí
ñàõëàíûëàí àò. Ìèíèê àòû – àíúàã ìèíìÿê
10-úó ýöíö (Èìàì Ùöñåéíèí ãÿòë îëóíäóüó
ö÷öí ñàõëàíûëàí àò. Îðòà àòû – àðàáàäà îðòàéà
ýöí). Àøóðà ýöíö òÿê áèð ñÿùÿð ÷àüû; Éûüäû
ãîøóëàí àò. Éàí àòû – àðàáàäà âÿ ñ.-äÿ
ÿððàäÿéÿ þâðÿò-óøàüû. Ã.Çàêèð. Òÿáðèç õàëãû
ùÿìèøÿ éàíà ãîøóëàí àò. Éåäÿê àòû – åùòèéàò
àøóðàäàí ãûðõ ýöí êå÷ÿíÿ ãÿäÿð òÿçèéÿ ñàõ-
ö÷öí éàíäà àïàðûëàí àò.
ëàðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àøóðà ýöíö [àäàìëàð]
2. Óøàãëàðûí àò êèìè ìèíäèêëÿðè àüàú âÿ ñ.
íÿ èñòÿñÿ âÿ ùàíñû äóñòàüû èñòÿñÿëÿð, âÿëàùÿç-
◊ Àò áàøû ñàëìàã – ìöíàñèáÿòñèç âÿ éåð-
ðÿò îíëàðà áàüûøëàéûð. Ï.Ìàêóëó.
ñèç ìöäàõèëÿ åòìÿê. Àò ýöúö òåõ. – ìöùÿð-
ÀØÖÔÒß ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. 1. ßùâàëû ïîçóë-
ðèêèí ãöââÿñèíè þë÷ìÿê ö÷öí þë÷ö âàùèäè
ìóø, ïÿðèøàí, ãàðûøûã. Øèêÿñòÿ õàòèðö ìÿùçóí,
(ñàíèéÿäÿ 75 êèëîãðàì-ìåòðÿ áÿðàáÿðäèð).
ñþçö àøöôòÿ, äèýÿðýóí; Òóòóá íÿãøè-ðÿùè-
Àò îéíàòìàã – 1) àò ìèíèá ùöíÿð ýþñòÿð-
Ìÿúíóí, ýÿçÿð âÿùøè êèìè ñÿùðà. Íÿáàòè. Ãóðä
ìÿê, àò ìèíìÿêäÿ ìÿùàðÿò, èýèäëèê ýþñòÿð-
äåäè: ÷îõ-÷îõ éàíûðàì ùàëûíà; Õàòèðèì
ìÿê; 2) ìÿú. ìåéäàíû áîø ýþðìÿê, ìåéäàí
àøöôòÿäèð ÿùâàëûíà. À.Ñÿùùÿò. Àøöôòÿ
îõóìàã. Àò çàâîäó – úèíñ àò éåòèøäèðÿí
îëìàã – ÿùâàëû ïîçóëìàã, êåôè ïîçóëìàã,
ìöÿññèñÿ. Ìåéäàíà àò ñàëìàã – ñþùáÿò
ïÿðò îëìàã, ïÿðèøàí îëìàã. Øàýèðäèìèí áó
çàìàíû îðòàëûüà, ìÿòëÿáÿ äÿõëè îëìàéàí ñþç
äÿðÿúÿäÿ àøöôòÿ îëìàñû ìÿíè äÿ ìÿëóë åòäè.
ñàëìàã.
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
ÀÒ2 èñ. Øàùìàòäà ôèëÿ áÿðàáÿð ôèãóð.
2. Ìÿôòóí, äÿëèúÿñèíÿ âóðóëìóø, àøèã. // Èñ.
ÀÒÀ èñ. 1. Þâëàäû îëàí êèøè; äÿäÿ. Äîüìà
ìÿíàñûíäà. Ùÿçÿð ãûë, åé êþíöë, îë çöëôè-
àòà. Þýåé àòà. Áó óøàã ëàï àòàñûíà îõøàéûð.
ïöð÷èíèí õÿòàñûíäàí; Àñûëìûø íå÷ÿ-íå÷ÿ ñÿí
– Àòà îëìàéàí, àòà ãÿäðèíè áèëìÿç. (Àòà. ñþçö).
êèìè àøöôòÿëÿð îíäàí. Ã.Çàêèð.
2. ìÿú. Áèð íÿçÿðèééÿíèí, ìÿñÿëÿíèí âÿ
ÀØÖÔÒßËÈÊ èñ. 1. ßùâàëû ïîçüóíëóã,
ñ.-íèí áàíèñè; ðÿùáÿð, éîëýþñòÿðÿí. Ì.Ô.Àõóíä-
ïÿðèøàíëûã. Îëäó, Âàùèä, õàòèðèìäÿ úÿìêÿí
çàäÿ Àçÿðáàéúàí äðàìàòóðýèéàñûíûí àòàñûäûð.
àøöôòÿëèê; Ìöòòÿñèë ÷ÿêìÿêäÿí îë çöëôè-
// ìÿú. Ùèìàéÿ÷è, òÿðáèéÿ âåðÿí, ïÿðÿñòàð,
ïÿðèøàí ôèêðèíè. ß.Âàùèä.
éåòèøäèðèá áþéöäÿí. Î, áèçÿ àòà îëìóøäóð.
2. Ìÿôòóíëóã, äÿëèúÿñèíÿ âóðüóíëóã,
3. Éàøëû âÿ ùþðìÿòëè êèøèéÿ õèòàá, ìöðà-
àøèãëèê.
úèÿò. // “Àòàì” øÿêëèíäÿ – õàùèø, áÿçÿí
ÀØÖÔÒßÙÀË çÿðô êëàñ. ßùâàëû ïîçüóí,
íàðàçûëûã èôàäÿ åäèð. [Ñèòàðÿ:] Àòàì, àïàð
ïÿðèøàí. Àøöôòÿùàë åòìÿê (åéëÿìÿê) –
ìÿíè äÿ Êÿáÿíèí çèéàðÿòèíÿ. Ú.Úàááàðëû.
ÿùâàëûíû ïîçìàã, ìÿéóñ åòìÿê, ïÿðèøàí åò-
[Àäàìëàðäàí áèðè:] Àòàì, ùþúÿò íÿ ö÷öí? Áó
ìÿê. Ìÿíè áèð çöëôè-ìèøêèíèí ãÿìè àøöôòÿùàë
ñààò áèð àäàì ýþíäÿðÿê .. áó ìÿñÿëÿíè þéðÿ-
åéëÿð. Ã.Çàêèð. Àøöôòÿùàë îëìàã – ÿùâàëû
íèá ýÿëñèí. Ù.Ñàðàáñêè.
ïîçóëìàã, ìÿéóñ îëìàã, ïÿðèøàí îëìàã.
4. Éàëíûç úÿì øÿêëèíäÿ: ÀÒÀËÀÐ – ÿúäàä,
Àøöôòÿùàë îëäó áó àõøàì, äöçö; Öðÿê ïÿðè-
àòà-áàáà. Àòàëàð áåëÿ äåéèáëÿð. Àòàëàðûìûçûí
ñèíèí ïÿðèøàí öçö. Ñ.Âóðüóí.
ìöãÿääÿñ ãÿáðèíè íàìóñëà äöøìÿíäÿí ãîðó-
ÀÒ1 èñ. 1. Ãîøóëàí âÿ ìèíèëÿí åâ ùåéâàíû.
äóã. Àòàëàð íÿ ÿêèáëÿð, îüóëëàð îíó áè÷èáëÿð.
Êÿùÿð àò íàëû íåéëÿð?! Àü áóõàã õàëû
◊ Àòàëàð ñþçö – èáðÿòàìèç ìÿçìóíëó ãûñà
íåéëÿð.. (Áàéàòû). Àòà ìèíÿíäÿ þçöíö, àòäàí
êÿëàì, èôàäÿ. Àòàëàð ñþçöíäÿ õàëãûí äöùàñû
156
ÀÒÀ-ÀÍÀ
ÀÒÀËÛÃ
ÿêñ îëóíóð. Àòàëàð ñþçöíäÿ äÿðèí ùèêìÿò âàð.
øèìàë óëäóçóíà äîüðó éîë àëäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
Àòàñû éàíìàã äàí. – ÷îõ ÿçèééÿò ÷ÿêìÿê,
Àòàëû-áàëàëû – àòà èëÿ îüëó (îüóëëàðû), éà
ÿëäÿí äöøìÿê, öçöëìÿê, àüûð, ÿçèééÿòëè áèð
ãûçû (ãûçëàðû) áèð éåðäÿ. Àòàëû-áàëàëû áó åâèí
øåéÿ ìÿðóç ãàëìàã. Àòàñûíà îä âóðìàã –
òèêèëìÿñèíäÿ, è÷ÿðèñèíèí ñàùìàíà ñàëûíìà-
á à õ àòàñûíû éàíäûðìàã. Àòàñûíû äàëûíà
ñûíäà îíëàð [Ìåùìàí âÿ Ýöëéàíàã] íÿëÿð
ñàðûìàã – á à õ àòàñûíû éàíäûðìàã. Àòàñûíû
åòìÿìèøäèëÿð. ß.Âÿëèéåâ.
éàíäûðìàã äàí. – 1) øèääÿòëè úÿçàëàíäûðìàã,
ÀÒÀÁÈÐ ñèô. Áèð àòàäàí òþðÿìèø, àòà
äèâàí òóòìàã. [Ìèðçÿ Òóðàá êÿíäëèëÿðÿ:]
òÿðÿôäÿí äîüìà îëàí. Àòàáèð ãàðäàø. Îíëàð
Ñÿôÿð áÿéèí íÿ ùàããû âàð ñèçè áó ãÿäÿð èíúèäÿ.
àòàáèð, àíà àéðû áàúûäûðëàð. – Ìÿíèì òÿê áèðúÿ
Ìÿí îíóí àòàñûíû éàíäûðàðàì. Á.Òàëûáëû.
ãàðäàøûì âàð, .. àòàìûí éàäèýàðû, àíàìûí éà-
[Õÿëèë:] Ãîé áèð èøëÿðèì éîëóíà äöøñöí, ìÿí
äèýàðû, àòàáèð, àíàáèð, äîüìà ãàðäàø, ðóùóì
îíóí àòàñûíû íåúÿ éàíäûðàðàì, þçöì áèëÿðÿì.
âÿ èêè ýþçöìöí èøûüû. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
Ì.Ùöñåéí; 2) ìÿùâ åòìÿê, òàìàìèëÿ áÿðáàä
ÀÒÀÄÀÍÁÈÐ á à õ àòàáèð.
ùàëà ñàëìàã. Î, áàüûí àòàñûíû éàíäûðûá.
ÀÒÀÄÀÍÃÀËÌÀ ñèô. Èðñ îëàðàã àòàäàí
“Êèðïè”. Óøàãëàðûí àòàñû äàí. – åâôåìèçì
ãàëìûø. Àòàäàíãàëìà åâ. – .. Ùàúû Ìÿúèä(èí)
éîëó èëÿ àðâàäûí þç ÿðèíèí àäûíû ÷ÿêìÿìÿê
Äèéàëëû êÿíäèíäÿêè àòàäàíãàëìà åâè ìÿùç
ö÷öí èøëÿòäèéè èôàäÿ.
èêè-ö÷ äÿíÿ áàëàúà þðòöëöäÿí èáàðÿòäèð.
ÀÒÀ-ÀÍÀ èñ. Þç þâëàäûíà ìöíàñèáÿòäÿ
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Úàâàä:] Àé Ìèðçÿ!
êèøè âÿ ãàäûí; âàëèäåéí. Àòà-àíàëàð þç óøàã-
Áàøûíà äîëàíûì, àòàäàíãàëìà áèð ïàð÷à
ëàðûíûí òÿðáèéÿñèíÿ ôèêèð âåðìÿëèäèðëÿð. – Àòàíû-
éåðèì âàð èäè. Èíäè Ñÿôÿð àüà ýÿëèá éåðèìè
àíàíû ýþðìÿñÿéäèì, þçöíÿ õàí äåéÿðäèì.
òóòóá. Á.Òàëûáëû.
(Ìÿñÿë). Òàùèð .. ùÿì Íÿðýèçèí þçöíöí, ùÿì
ÀÒÀËÛ ñèô. Àòàñû îëàí. Àòàëû óøàã. Àòàëû
äÿ àòà-àíàñûíûí êåôèíè, ÿùâàëûíû ñîðóøäó.
(ç.) áþéöìÿê.
Ì.Ùöñåéí. [Õåéðàíñà:] À êèøè, ìÿí îüëàíû
ÀÒÀËÛ-ÀÍÀËÛ 1. Á à õ àòà-àíàëû. “Ýÿð-
ýþðìÿìèøÿì, àíàñû úàíëàðà äÿéÿí áèð àäàì-
äÿêäÿ” ýÿëèí ö÷öí îòóðìàüà áèð êöðñö ãî-
äûð. Ìÿúëèñëÿð éàðàøûüû .. [îëàí] àòàñû âàð. Ùÿëÿ
éóá, öñòÿ àòàëû-àíàëû èêè-ö÷ éàøàð áèð îüëàí
àòà-àíàíûí þâëàäû ïèñ îëìàç. Ù.Ñàðàáñêè.
óøàüû îòóðäàðëàð. Ð.ßôÿíäèéåâ.
ÀÒÀ-ÀÍÀËÛ ñèô. Àòàñû âÿ àíàñû îëàí. Àòà-
2. Àòàñû âÿ àíàñû èëÿ áèð éåðäÿ, áÿðàáÿð.
àíàëû óøàã. Àòàíû-àíàëû áþéöñöíëÿð.
ÀÒÀËÛÃ èñ. 1. Àòà èëÿ þâëàä àðàñûíäàêû
ÀÒÀ-ÀÍÀÑÛÇ ñèô. Àòàñû âÿ àíàñû îëìàéàí;
ãàí ãîùóìëóüó. Àòàëûüûíû ìöÿééÿí åòìÿê.
éåòèì. Àòà-àíàñûç óøàãëàð. – [Ùàúû Ìóðàä:]
Àòàëûüûíû äàíìàã.
Áóäóð, îí èêè èëäèð êè, ñÿí àòà-àíàñûç éåòèìè
2. Àòà öçÿðèíÿ äöøÿí âÿçèôÿ, áîðú. Àòàëûã
.. áîéà ÷àòäûðìûøàì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
âÿçèôÿñè. – Åòìèøèê èôà àòàëûã ìåùðèíè; ×ÿê-
ÀÒÀ-ÁÀÁÀ èñ. ßúäàä, óëó áàáà, íÿñëèí
ìèøèê þâëàäûìûçûí ôèêðèíè. Ì.ß.Ñàáèð. [Ùàúû
èëê áàíèëÿðè. Àòà-áàáà éóðäó. Àòà-áàáà ãàé-
Ìóðàä:] Ùÿðýàù áó ìöìêöí îëìàñà, àòàëûã
äàñû. Îíóí àòà-áàáàñû êÿíäëè îëìóøäóð.
èõòèéàðûìû ÿëèìÿ àëàðàì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
– Àòà-áàáàäàí áó ìÿùÿëëÿëÿðÿ áåëÿ áèð àä
3. Àòàéà ìÿõñóñ îëàí, àòàéà àèä îëàí.
ãîéóëìóøäó... Í.Íÿðèìàíîâ. [Úàùàí:] Ñÿí
Àòàëûã ìöëê.
ýÿë, àòà-áàáà éîëó èëÿ åâëÿí. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
4. Þýåé àòà. Ðóñúà ÿëèôáà ñàâàäûíû äà àòà-
Ìèðçàüà Úÿìèëÿíè àëìàã ö÷öí áèð éîë òàïìà-
ëûüûìäàí þéðÿíìèøäèì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
éûðäû. Úÿìèëÿíèí Áàêûäà ùå÷ áèð ãîùóì âÿ
Àõøàì àòàëûüûì åâÿ ýÿëÿíäÿ íÿíÿì ìàúÿðà-
ÿãðÿáàñû éîõ èäè êè, îíà åë÷è ýþíäÿðèá àòà-
íû îíà íÿãë åòäè. Î, ðàçû îëóá ìÿíè äÿ þçö èëÿ
áàáà ãàéäàñû èëÿ îíó èñòÿéÿ èäè. Ñ.Ùöñåéí.
áÿðàáÿð ôÿùëÿëèéÿ àïàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
◊ Àòà-áàáàäàí ãàëìà – ãÿäèì, ÷îõ
5. Àòà éåðèíè òóòàí àäàì; ùèìàéÿ÷è.
êþùíÿ, äþâðö êå÷ìèø, èáòèäàè. Àòà-áàáàäàí
Àòàëûã åòìÿê – àòà êèìè áàõûá áþéöò-
ãàëìà öñóëëàð.
ìÿê, òÿðáèéÿëÿíäèðìÿê. [Àëìàç:] Àôòèë äàéû
ÀÒÀ-ÁÀËÀ èñ. Àòà èëÿ îüëó, éà ãûçû. [Ùàúû
åëÿ àäàì äåéèë, î ÷îõ ýþçÿë êèøèäèð. Î, ìÿíÿ
Ìóðàä:] Èðÿëè ýÿë, ÿéëÿø. Áèð àç àòà-áàëà
ëàï àòàëûã åëÿìèøäèð. Ú.Úàááàðëû. Ìóðñàãó-
äÿðäëÿøÿê. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Àòà-áàëà .. ïàðëàã
ëóíóí àòàëûã åäèá áþéöòäöéö èêè áàúûñû óøàã-
157
ÀÒÀÌÀÍ
ÀÒßØ
ëàðû âàð èäè. Ñ.Ùöñåéí. Áó ýöíäÿí ñîíðà
ùÿêèì àòúûë ÿìèñèíèí ãîúàëàí âàõòû àòäàí íÿ
Ãóðáàí Úÿëèëÿ éîëäàøëûã éîõ, áÿëêÿ äÿ àòàëûã
úöðÿ éûõûëäûüûíû õàòûðëàéûá, þçöíÿ áÿðàÿò
åäèðäè. È.Ìóñàáÿéîâ.
ãàçàíäûðìàã èñòÿäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
6. êþùí. ìÿù. Êå÷ìèøäÿ ãûç êþ÷ÿðêÿí àòà-
ÀÒ×ÀÏÀÍ èñ. Úûäûð èøòèðàê÷ûñû; æîêåé.
ñûíûí îüëàí åâèíäÿí ïóë âÿ éà ãûçûë øÿêëèíäÿ
ÀÒ×ÀÏÄÛ, ÀÒ×ÀÏÌÀ èñ. Úûäûð. Ìèëëè àò
àëäûüû áàøëûã.
îéóíëàðû âÿ àò÷àïìà éàðûøëàðû.
ÀÒÀÌÀÍ èñ. 1. òàð. Ðóñèéàäà: êàçàê âèëà-
ÀÒ×Û èñ. Àòà áàõàí, àò ñàõëàéàí. // Éàõøû
éÿòëÿðèíäÿ âÿ ãÿäèìäÿ êàçàê ãîøóíëàðûíäà
àò ìèíÿí àäàì; àòáàç.
ùÿðáè èíçèáàòè âÿçèôÿëÿðèí àäû. Ãîøóí àòà-
ÀÒ×ÛËÛÃ èñ. Àò ñàõëàìà, àò éåòèøäèðìÿ.
ìàíû. Êàçàê àòàìàíû.
Ãÿäèì ñêèôëÿðèí àò÷ûëûã òÿñÿððöôàòëàðû îëìóø-
2. Ðóñèéàäà âÿòÿíäàø ìöùàðèáÿñè äþâ-
äóð. – ßùàëèíèí áèð ãèñìè êÿíä òÿñÿððöôàòû
ðöíäÿ: àüãâàðäèéà÷û äÿñòÿëÿðèíèí áàø÷ûñû
– ÿêèí÷èëèê, áàü÷ûëûã, äÿéèðìàí÷ûëûã, àò÷ûëûã
(Óêðàéíàäà, Äîíäà âÿ ñ.-äÿ).
âÿ ìàëäàðëûãëà ìÿøüóë îëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
3. êþùí. äàí. Ãóëäóð âÿ éà îüðó äÿñòÿñè
ÀÒ×ÈÁÈÍÈ á à õ àòìèë÷ÿéè.
áàø÷ûñû. // ìÿú. Äÿñòÿ, éàõóä áèð ãðóïóí áàø-
ÀÒÄÛÐÛËÌÀà “Àòäûðìàã”äàí ìÿúù.
÷ûñû. Ñÿí [Ôÿðìàí] “àòàìàíûí” .. ÿëåéùèíÿ
ÀÒÄÛÐÌÀ “Àòäûðìàã”äàí ô.èñ.
÷ûõìàãäà ÷îõ éàõøû èø ýþðìöøñÿí.. ß.Ñàäûã.
ÀÒÄÛÐÌÀà 1. “Àòìàã”äàí èúá.ô. Òîí-
ÀÒÀÌÀÍËÛÃ èñ. äàí. Áàø÷ûëûã (ìÿíôè
ãàëà àòäûðìàã.
ìÿíàäà). Àòàìàíëûã åòìÿê.
2. ô. Êÿñìÿê, öçìÿê. [Êîõà] õÿíúÿðè ÷ûõà-
ðûá ïèøèéèí áîéíóíó àòäûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÒÀÑÛÇ ñèô. Àòàñû îëìàéàí, àòà òÿðÿôäÿí
éåòèì îëàí. Àòàñûç óøàã. – [Ôÿðùàä:] Äåéèðëÿð
3. ô. Ìàøûí âÿ ñ. âàñèòÿñèëÿ äèäèá òÿìèç-
êè, àòàñûç àäàì éåòèì îëìàç, àíàñûç éåòèì
ëÿìÿê (éóíó, ïàìáûüû).
´
îëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀÒÅÈÑÒ [éóí.] Àòåèçì òÿðÿôäàðû, àëëàùñûç.
Àòåèñò ôèêðèí òàðèõè. Àòåèñò ýþðöøëÿðèí ðöøåéì-
ÀÒÀÑÛÇ-ÀÍÀÑÛÇ ñèô. Éåòèì. [Ïèðè êèøè:]
ëÿðè. Àòåèñò áàõûø âÿ ÿãèäÿñè.
..Áàëàíû þëöìäÿí õèëàñ åòìÿê ö÷öí áó àòàñûç-
´
ÀÒÅÈÇÌ [éóí.] Àëëàùûí âàðëûüûíû, ôþâãÿë-
àíàñûç éåòèìè áÿëàéà ñàëìûñàí. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
òÿáèè ãöââÿëÿðè âÿ äèíëÿðè åëìè áèëèêëÿðÿ
ÀÒ-ÀÒ èñ. Óøàãëàðûí àüàú öñòÿ ìèíÿðÿê
ÿñàñÿí èíêàð åòìÿ; àëëàùñûçëûã. Àòåèçìèí èçëÿðè.
îéíàäûãëàðû îéóí. Àò-àò îéíàìàã.
´
Àòåèçìèí íÿçÿðè ÿñàñû ìàòåðèàëèñò ôÿëñÿôÿäèð.
ÀÒÀÂÈÇÌ [ëàò.] áèîë. ×îõ óçàã ÿúäà-
Àòåèçì òÿðáèéÿñèíèí áèð ÿñàñ âÿçèôÿñè äÿ äèíèí
äûíäà îëìóø õàññÿ âÿ ÿëàìÿòëÿðèí íÿñèëäÿ
åëìÿ çèää îëäóüóíó ñöáóòà éåòèðìÿéÿ ÷àëûø-
ýþðöíìÿñè. Èíñàíëàðäà .. óëó ÿúäàäëàðûíûí
ìàãäàí èáàðÿò èäè.
÷îõäàí éîõ îëìóø ÿëàìÿòëÿðè òÿêäÿíáèð àéðû-
ÀÒÅËÉÉ
[ôð.] Ðÿññàì, ùåéêÿëòÿðàø,
àéðû ôÿðäëÿðäÿ çàùèðÿ ÷ûõûð êè, ÿúäàäûí ÿëà-
ôîòîãðàô âÿ ñ. åìàëàòõàíàñû. // Öìóìèééÿòëÿ
ìÿòëÿðèíÿ áó úöð ãàéûòìà ùàëëàðûíà àòàâèçì
åìàëàòõàíà. Ñîéóäóúó úèùàçëàð òÿìèð îëóíàí
äåéèëèð.
àòåëéåëÿðèí ñàéû àðòûðûëûð. Éåíè òèêèëÿí áèíàíûí
ÀÒÀÉÀÍÀ çÿðô Àòà êèìè, àòàéà ìÿõñóñ
áèðèíúè ìÿðòÿáÿñèíäÿ ôÿðäè àéàããàáû àòåëéåñè
áèð òÿðçäÿ. Ñÿäð àòàéàíà áèð ñÿñëÿ: – Îüóë,
à÷ûëìûøäûð. Ìîäà àòåëéåñè – äÿðçèõàíà,
àäàì áèð áþéöê-êè÷èê áèëÿð, ñþçöíöí éåðèíè
äÿðçè åìàëàòõàíàñû.
áèëÿð, àõû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÒßØ èñ. [ôàðñ.] 1. Îä. Àòÿøèí òÿãàçàñû
ÀÒÁÀÇ èñ. [àò âÿ ôàðñ. ...áàç] Ñîí äÿðÿúÿ
éàíäûðìàãäûð. Î õàñèééÿò äàèì îíäà áöðóç
àò ñåâÿí àäàì, àò ùÿâÿñêàðû. [Áåðåçîâñêè:]
åäÿð. “ßêèí÷è”. Ùÿð òÿðÿôè àòÿø ñàðûìûø,
Ùÿðýàù ñèç àòáàç äåéèëñèíèçñÿ, àòà ùÿâÿñèíèç
àëîâëàðûí òÿøêèë åòäèéè àòÿøèí äàèðÿ äÿãèãÿ-
éîõäóðñà, î àòû ìÿíÿ ñàòûí. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áÿäÿãèãÿ äàðàëìàãäà èäè. À.Øàèã. Îúàüûí
Ìÿëèê Úöìøöä äÿ óøàãëûüûíäàí éàìàí àòáàç
àëîâó ñþíöá òàìàì îëóðäó. Ãûðàãëàðûíäàêû
îëäóüóíäàí, øèðíèêèá ýåòìèøäè. (Íàüûë).
àòÿøëÿðè êöë éàâàø-éàâàø úàâàíëûüû ãîúàëûã
ÀÒÁÀÇËÛÃ èñ. Ùÿääèíäÿí àðòûã àò ñåâìÿ,
áöðöéÿí êèìè áöðöéöðäö. À.Äèâàíáÿéîüëó.
àò ùÿâÿñêàðû îëìà.
// Îúàã ìÿíàñûíäà. Àòÿø êÿíàðû ãûø ýöíöíöí
ÀÒÚÛË ñèô. äàí. Àòû, àò ñàõëàìàüû ùÿä-
ëàëÿçàðûäûð. (Àòà. ñþçö). // ìÿú. Êëàññèê ÿäÿ-
äèíäÿí àðòûã ñåâÿí. Áóíäàí ñîíðà àüñàããàë
áèééàòäà àäÿòÿí èçàôÿò òÿðêèáëÿðèíäÿ èøëÿíèð.
158
ÀÒßØÁÀÐ
ÀÒßØÈÍ
Àòÿøè-åøãèíäÿí äèë êàáàá îëìóø; Äîëàíûð,
ÀÒßØÁÀÇËÛà èñ. 1. Éàíàð âÿ ïàðòëàéûúû
÷åâðèëèð ïÿðâàíÿëÿíìèø. Ì.Â.Âèäàäè. Ýþðÿí
ìàääÿëÿðäÿí áÿçÿêëè, ðÿíýáÿðÿíý èøûãëàð
ñàÿòäÿ çþâãöìäÿí éûõûëäûì ìÿñòö ëàéÿãÿë;
âåðÿí ôèøÿíýëÿð âÿ ñ. ùàçûðëàìà èøè; ïèðî-
Äàüûëäû ÿãë áàøûìäàí, àëûøäû àòÿøè-ñåâäà.
òåõíèêà.
Íÿáàòè.
2. ßëâàí âÿ áÿçÿêëè èøûãëàð âåðÿí ôèøÿíý-
2. ìÿú. Èøûãñà÷àí øåé, èøûãñà÷àí íþãòÿ.
ëÿðëÿ êå÷èðèëÿí øÿíëèê. Ìÿììÿäùÿñÿí ìèðçÿ
Óçàãäàí øÿùÿðèí ñàéñûç-ùåñàáñûç àòÿø íþã-
äÿ áþéöê áèð àòÿøáàçëûã äöçÿëòìèøäè.
òÿëÿðè ýþðöíöðäö.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áàëàúà óøàãëàð òÿçÿ ïàëòàð
3. ìÿú. Ãûçüûíëûã, úîøãóíëóã, ùÿðàðÿò, åùòè-
ýåéÿðäèëÿð âÿ ìÿøùóð îëàí îéóíëàðäàí “êîñ-
ðàñ ìÿíàñûíäà. Ýþçëÿðè àòÿø ñà÷ûð. – Íÿðèìàí,
êîñà” îéíàðäûëàð, úàùûëëàð èñÿ àòÿøáàçëûã
è÷èíäÿ àëîâëàíàí áèð àòÿø äóéäó. Ìèð Úÿëàë.
åäÿðäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè. Î òÿïÿëÿðäÿ åëÿ áèë
4. Òöôÿíý âÿ éà òîïäàí àòûø. Ùÿð àòÿøäÿ,
àòÿøáàçëûã íöìàéèø åòäèðèëèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ùÿð ùöúóìäà äöøìÿíëÿðÿ ùÿð ñÿôÿð;
ÀÒßØÁÞÚßÉÈ èñ. çîîë. Öñò ãàáûüû ôîñ-
“Ùÿäèééÿëÿð” ýþíäÿðèðäèê èñòè-èñòè ýöëëÿëÿð!
ôîðëà þðòöëö îëäóüóíäàí ãàðàíëûãäà èøûã
Ñ.Ðöñòÿì. Àòÿø ùàëãàñûíû êå÷èá éþíÿëäèì;
ñà÷àí áþúÿê.
Äÿðùàë ìÿíòÿãÿíèí öñòöíÿ ýÿëäèì. Ì.Ðàùèì.
ÀÒßØÔßØÀÍ ñèô. [ôàðñ.] Àòÿø ñà÷àí, îä
Äöøìÿí ãóðòàðà áèëìèð àòÿøèíäÿí áàøûíû.
ïöñêöðÿí; ÷îõ ïàðëàã. Éàøûë ÷ÿìÿí öñòö ýöí
Ì.Ñåéèäçàäÿ. Àòÿø à÷ìàã – 1) òöôÿíý
àòÿøôÿøàí; Ïàðûëäàéûð ëàúèâÿðäè-àñèìàí.
âÿ ñ.-äÿí àòìàüà áàøëàìàã. Áó ùàëäà ìö-
À.Ñÿùùÿò.
ñÿëëÿù àòëû êàçàêëàð âÿ æàíäàðìëàð úàìààòûí
ÀÒßØÔßØÀÍËÛà á à õ àòÿøáàçëûã 2-úè
ãàðøûñûíû àëàðàã àòÿø à÷äûëàð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ìÿíàäà. Ìöñàìèðÿäÿ äþâëÿò ôèëàðìîíèéà-
[Íèêèòèí] àâòîìàòäàí àðàñûêÿñèëìÿç àòÿø
ñûíûí .. àðòèñòëÿðè äÿ èøòèðàê åäÿúÿêäèëÿð.
à÷äû. Ì.Èáðàùèìîâ; 2) á à õ àòÿøÿ òóòìàã
Àõûðäà àòÿøôÿøàíëûã îëàúàãäû. – Ãàéíàã
2-úè ìÿíàäà. Äÿìèðîâ ðàéîíóí âÿçèééÿòèíè
øàìëàðûíûí ýþçãàìàøäûðûúû ãûüûëúûìëàðû
ÿòðàôëû òÿùëèë åäÿðÿê, þç ìÿðóçÿñèíäÿ êÿñèð-
ÿòðàôà ñû÷ðàäûãúà, áàéðàì ýöíëÿðè äöçÿëÿí
ëÿðÿ ãàðøû àòÿø à÷ìûø(äû). Ñ.Ðÿùèìîâ. Àòÿøÿ
àòÿøôÿøàíëûüû õàòûðëàäûðäû. ßëèçàäÿ.
òóòìàã – 1) ýöëëÿéÿ áàñìàã, òîïà òóòìàã.
[Ãÿùðÿìàí:] Ìÿí áóðàäà äþðä íÿôÿð éîë-
ÀÒßØÝÀÙ èñ. [ôàðñ.] 1. Á à õ àòÿøýÿäÿ.
Òàì áó ñûðàäà Ñîëìàç àòÿøýàù ãàïûñûíäà
äàøûì âÿ áèð ïóëåìéîò èëÿ ùÿì êþðïöíö, ùÿì
äÿ ìåéäàíû éàõøûúà àòÿøÿ òóòà áèëÿðäèì.
ýþðöíöð.. Ú.Úàááàðëû. Ñîíðàëàð Ñóðàõàíû
Ù.Íÿçÿðëè. Òóòóðëàð îíëàðû ãàôèë àòÿøÿ; Ýèç-
êÿíäèíäÿ òèêèëìèø àòÿøýàù èíäè äÿ äóðóð.
ëÿéèð äîñòëàðû ãàëûí áèð ìåøÿ. Ì.Ðàùèì;
Ì.Ùöñåéí.
2) øèääÿòëè òÿíãèä åòìÿê (áó ìÿíàäà,
2. Îäëóã, îä éàíäûðûëàí éåð.
àäÿòÿí, “òÿíãèä àòÿøèíÿ òóòìàã” øÿêëèíäÿ
ÀÒßØÝßÄß èñ. [ôàðñ.] Àòÿøïÿðÿñòëÿðèí
èøëÿíèð). Àòÿø õÿòòè ùÿðá. – àòûëàí ýöëëÿ âÿ
èáàäÿòýàùû, ìÿáÿäè. Ñóðàõàíû àòÿøýÿäÿñè.
ìÿðìèëÿðèí òÿñèð äàèðÿñè. Èíäè àðòûã Ìîñêâà
Àòÿøýÿäÿëÿðäÿ ìöõòÿëèô äèíè àéèíëÿð èúðà
àòÿø õÿòòèíäÿí óçàãäàäûð. Ì.Ùöñåéí. Éàéëûì
åäèëèð, ãóðáàíëàð êÿñèëèðäè. – Ùÿð øÿùÿðäÿ âÿ
àòÿøè – á à õ éàéëûì. // Àòÿø à÷ìàã ö÷öí
êÿíääÿ áèð âÿ éà áèð íå÷ÿ àòÿøýÿäÿ âàð èäè.
ùÿðáè êîìàíäà: àòÿø!
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀÒßØÁÀÐ ñèô. [ôàðñ.] øàèð. Îä éàüäûðàí,
ÀÒßØÕÀÍÀ èñ. [ôàðñ.] Îä éàíàí éåð, îúàã,
ãûçüûí, ùÿðàðÿòëè. Áàòäû ÿíúöì, ÷ûõäû ýöí, éà
îäëóã.
áèð ÿñèðè-åøãäèð; Òþêäö äöððè-ÿøêö ÷ÿêäè àùè-
ÀÒßØÈÍ ñèô. [ôàðñ.] Îäëó, îä êèìè èñòè.
àòÿøáàð ñöáù. Ôöçóëè. Ìÿêòÿáè-ãÿìäÿ áó äÿðñ
Ãàí-éàø òþêöá éàíûíäà ýÿçÿð àòÿøèí êÿáàá;
îëìóø ëèñàíûì ÿçáÿðè; Òèðè-àòÿøáàðè-ãÿìäÿí
Ìÿøóãÿ áÿíçÿð àòÿøö àøèã êÿáàá îíà. Ôöçóëè.
äàüèäàð îëìóø úàùàí. Ì.Ùàäè.
// ìÿú. Ãûçüûí, ùÿðàðÿòëè, åùòèðàñëû. Àòÿøèí
ÀÒßØÁÀÇ èñ. [ôàðñ.] 1. Éàíàð âÿ ïàðò-
ñàëàì. – Íàòèã àòÿøèí áèð íèòã ñþéëÿäè.
ëàéûúû ìàääÿëÿðäÿí áÿçÿêëè, ðÿíýáÿðÿíý
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äèíëÿéèí éàíüûëû ñÿäàëÿðèíè;
èøûãëàð âåðÿí ôèøÿíýëÿð âÿ ñ. ùàçûðëàéàí óñòà;
Åøèäèí àòÿøèí íÿâàëÿðèíè. Ì.ß.Ñàáèð. Ùÿñÿí
ôèøÿíý÷è, ïèðîòåõíèê.
áÿé Çÿðäàáè, äþâðöíöí ãàáàãúûë àäàìû âÿ
2. Îäëà òàìàøà ýþñòÿðÿí àäàì.
Àçÿðáàéúàí òîðïàüûíûí àòÿøèí âÿòÿíïÿðâÿðè
159
ÀÒßØÈÍËÈÊ
ÀÒÛË-ÁÀÒÛË
èäè. Ì.Èáðàùèìîâ. // Úîøãóí, äÿëèãàíëû.
àòÿøýàùëàð ãóðóá, îäà ñèòàéèø åäÿðëÿðìèø.
Úöíóí ñÿùðàñûíûí ìÿúíóíëàðû âàðäûð, âÿëè,
Ì.Ùöñåéí.
Ãþâñè; Áó ìåéäàí áèð ñÿíèíòÿê àòÿøèí úþâ-
ÀÒßØÐßÍÝ ñèô. [ôàðñ.] Îä ðÿíýëè, îä
ëàíà ëàéèãäèð. Ãþâñè.
ðÿíýèíäÿ îëàí; ãûðìûçû. Àòÿøðÿíý øÿðàá.
ÀÒßØÈÍËÈÊ èñ. Ãûçüûíëûã, ùÿðàðÿòëèëèê,
ÀÒßØÇÀÐ èñ. [ôàðñ.] Îäëóã, îä îëàí éåð.
åùòèðàñëûëûã.
ÀÒßØÇßÁÀÍ ñèô. [ôàðñ.] Îäëó äàíûøàí,
ÀÒßØÊÅØ èñ. [ôàðñ.] Îúàãäàí îä ÷ÿêìÿê
àüçûíäàí îä òþêöëÿí, ñîí äÿðÿúÿ òÿñèðëè ñþç
ö÷öí äÿìèð àëÿò.
âÿ éà íèòã ñþéëÿìÿê ãàáèëèééÿòè îëàí; ñþçö-
ÀÒßØÊßÑ èñ. Ìöùàðèáÿ àïàðàí òÿðÿôëÿð
êÿñÿðëè, éàõøû íàòèã.
àðàñûíäà àòÿøèí ìöâÿããÿòè äàéàíäûðûëìàñû.
ÀÒßÂßËÈÉÈ èñ. áîò. ×îõèëëèê áèð áèòêè.
Àòÿøêÿñ ðåæèìèíèí ïîçóëìàñû.
Àòÿâÿëèéè ÷îõèëëèê áèòêè îëóá éåðöñòö ýþâäÿñè-
ÀÒßØÃÓÐÄÓ á à õ àòÿøáþúÿéè. Èñòè òÿ-
íèí óçóíëóüó 1,5 ì-ÿ ÷àòûð. Êþêéàíû éåðöñòö
ðÿôëÿðèí äÿðéàëàðûíäà ÷îõ êè÷èê, øÿôÿãëè ùåé-
ýþâäÿñèíèí àøàüû ùèññÿëÿðèíäÿêè éàðïàãëàðû
âàíëàð – àòÿøãóðäëàðû îëóð. Ù.Çÿðäàáè.
÷îõ áþéöê îëóð. Ð.ßëèéåâ
ÀÒßØËßÍÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Îäëàíäûðûë-
ÀÒÛÁ-ÒÓÒÌÀÃ ô. 1. Áèð øåéè ÿëëÿðè èëÿ
ìàã, àëîâëàíäûðûëìàã, àëûøäûðûëìàã.
éóõàðûéà àòìàã âÿ éåðÿ äöøÿðêÿí òóòìàã.
ÀÒßØËßÍÄÈÐÌß “Àòÿøëÿíäèðìÿê”äÿí
Ïàëòàðëàðûìûçû òàìàì ÷ûõàðûá àäàìà áèð ôèòÿ
ô.èñ.
òóòàðäûã âÿ ñîíðà îí-îí áåø ýèðâÿíêÿ ýÿëÿí
àüàú ìèëëÿðè àòûá-òóòàðäûã, îéíàäàðäûã.
ÀÒßØËßÍÄÈÐÌßÊ ô. Îäëàíäûðìàã, àëîâ-
ëàíäûðìàã, àëûøäûðìàã.
Ýöíöìöç åëÿ çîðõàíàäà êå÷ÿðäè. ×ÿìÿíçÿ-
ìèíëè. // Ñåâýè âÿ ùþðìÿò ÿëàìÿòè îëàðàã, áèð
ÀÒßØËÈ ñèô. 1. Ùÿðàðÿòëè, îäëó, ãûçüûí,
àëîâëó. // ìÿú. ×îõ òÿñèðëè.
àäàìû ÿëëÿðè öñòöíäÿ éóõàðû àòìàã âÿ
òóòìàã. Âàùèä Íÿçèðÿíè ãîëëàðû àðàñûíà àëûá
2. ìÿú. Úîøãóí, åùòèðàñëû, äÿëèãàíëû. [Øåé-
îéíàäûð, òîï êèìè àòûá-òóòóðäó. Ìèð Úÿëàë.
äà:] [Ýàâÿ] àòÿøëè áèð ãÿëáëÿ èíãèëàá áàøëàäû,
// ìÿú. ßçèçëÿìÿê. [Äèëáÿð:] Àëèê äåéèð: – Ñèç
þéëÿ õóíõàð ìÿüðóð áèð ùþêìäàðûí [Çþùùà-
ìÿíèì îëñàéäûíûç, ýåúÿ-ýöíäöç ñèçè àòûá-
êûí] òàõòûíû áàøûíà ÷åâèðäè. Ù.Úàâèä. Áó áÿëêÿ
òóòàð, áèð êóêëà êèìè îéíàäàðäûì. Ú.Úàááàðëû.
îíóí [Íèçàìèíèí] àòÿøëè ôèêèðëÿðè èäè êè, ýþç-
2. ìÿú. äàí. ßòðàôëû äöøöíìÿê, þë÷öá-áè÷-
ëÿðèíäÿ îäëó ãàíàä ÷àëûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ìÿê. Ìÿñÿëÿíè ãàáàãúà àòûá-òóòìàã ëàçûì èäè.
ÀÒßØËÈÊ èñ. Îä éàíàí éåð, îä ãîéóëìàüà
ÀÒÛÚÛ 1. ñèô. Éàõøû òöôÿíý àòàí, éàõøû
ìÿõñóñ éåð; îäëóã, êöëõàí.
íèøàí âóðàí; ìàùèð íèøàí÷û. // òàð. Íèøàí÷û.
ÀÒßØËÈËÈÊ èñ. 1. Îäëóëóã, àëîâëóëóã, ùÿ-
Ôÿùëÿëÿðäÿí òÿøêèë åäèëìèø àòûúû äÿñòÿëÿðè
ðàðÿòëèëèê.
áèðèíúè ýöí ëàçûìè êþìÿê ýþñòÿðÿ áèëìÿäè-
2. ìÿú. Úîøãóíëóã, ãûçüûíëûã, äÿëèãàíëûëûã,
ëÿð.. À.Øàèã. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Úàâàíøèð åëèíÿ
åùòèðàñëûëûã.
ìÿíñóá ñàëëàüû áûüëû, ãîëñóç êöðêëö àòûúûëàð
ÀÒßØÍÀÊ ñèô. [ôàðñ.] 1. Îäëó, àòÿøèí, ùÿ-
âàð èäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Ãîúà:] Áåëÿ òóøãóë
ðàðÿòëè, ãûçüûí.
àòûúû ìÿí ýþðìÿìèøÿì, ãàðîâóëëàìàüû äà
2. ìÿú. ×îõ òÿñèðëè.
÷îõ óçàã ÷ÿêìÿäè, àììà éåíÿ äöç âóðäó.
ÀÒßØÏÀÐß èñ. [ôàðñ.] Îä ïàð÷àñû, ãûüûë-
À.Äèâàíáÿéîüëó.
úûì, øÿðàðÿ.
2. èñ. Éóí âÿ ïàìáûã êèìè øåéëÿðè õöñóñè
ÀÒßØÏßÐßÑÒ èñ. [ôàðñ.] Èáòèäàè úÿìèé-
àëÿòëÿðëÿ äèäèá éóìøàëäàí óñòà, ôÿùëÿ; ùÿëëàú.
éÿòäÿ: îäà èáàäÿò åäÿí, îäó èëàùè ãöââÿ
ÀÒÛÚÛËÛÃ èñ. 1. Éàõøû òöôÿíý àòìàã, íèøàí
ñàéûá îíà ñèòàéèø åäÿí àäàì. Àòÿøïÿðÿñòëÿðèí
âóðìàã ãàáèëèééÿòè; ìàùèð íèøàí÷ûëûã. Ìöàñèð
þç êèòàáëàðûíäàí àëûíàí òàðèõè õÿáÿðëÿð
àòûúûëûã èäìàíû. – Ýåòäèêúÿ Úàìàëûí îâ÷óëóã
îõóúóëàð ö÷öí ùÿì éåíè âÿ ùÿì äÿ ìàðàãëû
âÿ àòûúûëûã øþùðÿòè ùÿð éàíà éàéûëûðäû.
îëà áèëÿð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÒßØÏßÐßÑÒËÈÊ èñ. Îäà ñèòàéèø åòìÿ,
2. Éóí àòìàã, ïàìáûã àòìàã ñÿíÿòè; ùÿë-
àòÿøïÿðÿñòëÿðèí äèíè. Ùÿëÿ òàðèõè ìèëàäèäÿí
ëàúëûã.
÷îõ-÷îõ ÿââÿë, àòÿøïÿðÿñòëèê ìåéäàíà ÷ûõ-
ÀÒÛË-ÁÀÒÛË èñ. áîò. Úÿíóá ðàéîíëàðûíäà
äûüû çàìàí áèçèì ãÿäèì áàáàëàðûìûç áèð ñûðà
éàéûëìûø ãóðàãëûãñåâÿí ÷îõèëëèê áèòêè.
160
ÀÒÛËÌÀ
ÀÒÃÛ
ÀÒÛËÌÀ “Àòûëìàã”äàí ô.èñ.
éàðàëàíäû, âÿññÿëàì! Ú.Úàááàðëû. Ìÿñúèä
ÀÒÛËÌÀà 1. “Àòìàã”äàí ìÿúù.
ãàðøûñûíäà áþéöê áèð àòûøìà äàâàì åäèðäè.
2. ò-ñèç. Áèð øåéèí öñòöíäÿí ùîïïàíìàã,
Ñ.Ùöñåéí. [Ñÿëìà:] Ýþéäÿ ìöòëÿã ãàíëû àòû-
ùîïïàíûá òóëëàíìàã. Õÿíäÿêäÿí àòûëûá êå÷-
øìà âàð; Éîõñà éåíÿ ÷àðïûøûðìû ãà÷àãëàð?
ìÿê. // Ùöíäöð éåðäÿí àøàüûéà òóëëàíìàã,
Ù.Úàâèä. ×îõ ÷ÿêìèð êè, êÿíääÿ áþéöê àòûøìà
òóëëàíûá äöøìÿê. Áàðûäàí àòûëìàã. Áàðûäàí
ãîïóð. ß.Âÿëèéåâ.
àòûëìàã. Äÿíèçÿ àòûëìàã. Ïÿíúÿðÿäÿí àòûëìàã.
2. ìÿú. Ñþçëÿøìÿ, áèð-áèðèíÿ àüûð ñþçëÿð
3. ò-ñèç. Úÿëä éþíÿëìÿê, éåðèìÿê, éöéöð-
äåìÿ; ñþéöøìÿ, äàâà-äàëàø.
ìÿê, úóììàã; öç òóòìàã; þçöíö àòìàã.
ÀÒÛØÌÀÃ ãàðø. 1. Ãàðøû-ãàðøûéà äóðóá,
Ùàìû ñÿñ ýÿëÿí òÿðÿôÿ àòûëäû. – Àòûë úÿáùÿëÿðÿ
áèð-áèðèíÿ ýöëëÿ àòìàã. [Ìàùìóä:] Áÿé äÿ
àñëàíëàð êèìè... Ñ.Âóðüóí. Àüàáÿéèì øÿí
áåø-îí íþêÿðëÿðè èëÿ áèð äàëäàéà ýèðèá
àääûìëàðëà àòûëàðàã îòàãäàí ÷ûõäû. ×ÿìÿí-
úàìààòëà àòûøûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àäàìëàð
çÿìèíëè. Ìÿùáóñè òåç ùÿéÿòäÿí êö÷ÿéÿ
ùÿìèøÿ ãîðõóðäóëàð êè, áó ñààò [ãî÷óëàð]
ëàìïà èøûüûíà àòûëäû.. Ì.Èáðàùèìîâ. // ò-ñèç.
àòûøàúàã âÿ àðàäà éîëäàí êå÷ÿí òÿãñèðñèç
Ñû÷ðàìàã, ùöúóì åòìÿê.
àäàìëàðà ýöëëÿ äÿéÿúÿê.
Ù.Ñàðàáñêè.
◊ Àòûëûá-äöøìÿê – 1) ãàëõûá äöøìÿê,
// Âóðóøìàã (îäëó ñèëàùëà). Ìèäùÿò .. íÿèíêè
òÿðïÿíìÿê, åíèá-ãàëõìàã; 2) ÷àëûøûá-÷àïà-
éàõøû âÿ ìÿùàðÿòëÿ ó÷ìàüû, áÿëêÿ äöøìÿí
ëàìàã, ÿëëÿøìÿê, âóðíóõìàã; ÷îõ îéíàìàã,
òÿééàðÿëÿðè èëÿ ñÿððàñò àòûøìàüû äà áàúàðûð.
ùÿðÿêÿò åòìÿê. [Øàùíèñÿ õàíûì:] – Àé ãàðà
ß.Âÿëèéåâ.
ãûç, – äåäè, – äåéÿñÿí éîðüóíñàí, áÿíèçèí
2. Àòûøäà, íèøàí÷ûëûãäà éàðûøìàã.
ãà÷ûá. Àõøàì ñÿíÿ äåäèì êè, àç îéíà, àç àòûë-
3. ìÿú. äàí. Áèð-áèðèíÿ àüûð ñþçëÿð äåìÿê,
äöø. ×ÿìÿíçÿìèíëè; 3) åòèðàç åòìÿê,
ñþéöøìÿê, äàëàøìàã. Îíëàð áèð-áèðè èëÿ áÿðê
íàðàçûëûã ýþñòÿðìÿê, ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìÿê.
àòûøäûëàð. Ãîíøóëàðäû – àòûøûðëàð.
×îõ àòûëûá-äöøìÿê. Íÿ àòûëûá-äöøöðñÿí?
ÀÒÈ èñ. [ÿð.] êþùí. øàèð. 1. Ýÿëÿúÿê. Îíäà
– [Ýþâùÿðòàú:] Áèð èêè ýöí àòûëûá-äöøöá éå-
ýóéà ýöëöìñÿéèð àòè. Ú.Úàááàðëû.
ðèíäÿ ÿéëÿøÿúÿê. ß.Ùàãâåðäèéåâ; 4) (áÿçÿí
2. Éåð. ùàëûíäà: àòèäÿ – àøàüûäà, àëòäà.
“ñåâèíúèíäÿí”, “øàäëûüûíäàí” ñþçëÿðè èëÿ)
Íóõà øàèðëÿðèíäÿí ìÿøùóð Èñìàéûë áÿé
÷îõ ñåâèíìÿê, øàäëàíìàã, þçöíäÿí ÷ûõìàã.
“Íàêàì” òÿõÿëëöñ Ôöçóëèíèí àòèäÿ çèêð îëó-
[Êÿðèì áàáà] íèøàíëàäûüûíû âóðäóãäà, áöòöí
íàí ìöñÿääÿñèíÿ éàçäûüû áèð íÿçèðÿ õåéëè
àðçóëàðûíà ãîâóøìóø áÿõòèéàð áèð óøàã êèìè
[ýþçÿë âÿ áÿéÿíèëÿí] êÿëàìëàðäàí áèðèäèð.
ñåâèíúèíäÿí àòûëûá-äöøÿðäè. À.Øàèã.
Ô.Êþ÷ÿðëè. Úàíè-ÿäÿáö åëìÿ ìÿêàòèá êè,
ÀÒÛÌ èñ. 1. Àòìàã èøè.
áÿäÿíäèð; Àòèäÿêè ñþç ãþí÷åéè-ýöëçàðè-
2. Éàëíûç áèð, èêè âÿ ñ. ñþçö èëÿ: áèð àòûì
äÿùÿíäèð. Ì.Ùàäè.
– áèð äÿôÿ àòìàüà, èøëÿäèëìÿéÿ, áèð äÿôÿëèéÿ
ÀÒÈË ñèô. [ÿð.] Òÿíáÿë, ÿòàëÿòëè, ôÿàëèé-
êèôàéÿò åäÿúÿê ìèãäàð. Áèð àòûì ÷àé. Áèð
éÿòñèç. Àòèë àäàì. – Õàòèðèíäÿí ñèë î ìþâùó-
àòûì áàðûò.
ìàòû; Êè, åäèáäèð ñÿíè òÿíáÿë, àòèë. À.Ñÿùùÿò.
ÀÒÛÌ-ÀÒÛÌ çÿðô Äàüûëìûø, òþêöëìöø,
ÀÒÈËËÈÊ èñ. Ôÿàëèééÿòñèçëèê, ùÿðÿêÿò-
ñÿïÿëÿíìèø ùàëäà. [Ëåéëà] ïàìáûã êèìè
ñèçëèê, èøñèçëèê, òÿøÿááöññöçëöê; áîø äóðìà,
àòûì-àòûì åäèëìèø åâäÿ, ÿëè ãîéíóíäà îòó-
òÿíáÿëëèê, ÿòàëÿò. Àòèëëèê åòìÿê.
ðóá Ãóëàìû ýþçëÿäè. Ìèð Úÿëàë.
ÀÒÃÀÉÒÀÐÀÍ èñ. ìÿù. Èðè òèêàíëû îò,
ÀÒÛØ èñ. Òöôÿíý, òàïàí÷à âÿ ñ. àòìàã èøè
ãàíãàë.
âÿ öñóëó. Àòûø ìåéäàíû.
ÀÒÃÛ èñ. 1. Áèð øåéèí öçÿðèíäÿí àòûëàí òèð
ÀÒÛØÌÀ èñ. 1. Èêè òÿðÿôèí, éà èêè àäàìûí
âÿ ñ.
ãàðøû-ãàðøûéà äóðóá áèð-áèðèíÿ ýöëëÿ àòìàñû,
2. Òîõóúóëóãäà: ÿðèøèí öñòöíÿ ýÿëÿí âÿ
àòÿø à÷ìàñû. Òÿòèëëÿð, àòûøìàëàð, öñéàíëàð,
ìÿêèêëÿ àòûëàí àðüàú èïè.
àõûðäà èñÿ èø÷èëÿð ùàêèìëèéè, çÿùìÿò àüàëûüû
3. Ãàäûíëàðäà áàøà ñàëûíàí øåé, þðïÿê âÿ ñ.
Ìÿùÿððÿìèí ýþçëÿðè þíöíäÿ úàíëàíäû.
4. ìÿù. Òàõûëûí éåìÿéÿ éàðàìàéàí ùèñ-
Ù.Íÿçÿðëè. // Âóðóøìà (îäëó ñèëàùëà). Áèð
ñÿñè; òóëëàíòû.
àòûøìà áàøëàíäû, ßñÿä áÿéÿ ýöëëÿ äÿéäè,
5. ìÿù. Øàíà, áþéöê éàáà.
161
ÀÒÃÓËÀÜÛ
ÀÒËÛ
ÀÒÃÓËÀÜÛ çÿðô ìÿù. Ãîøà, áèð òÿíäÿ,
2. Äþéöíìÿê, ÷ûðïûíìàã. [Ùàúû Ìóðàä:]
áÿðàáÿð. ßêèíëÿð áèð òÿíäÿ, àòãóëàüÛ
Ýþð öðÿéèì íåúÿ àòëàíûð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Äÿðñ
ãàëõìûøäû. – Àíàìûí äåäèéèíÿ ýþðÿ áèç
çàìàíû ùÿìèøÿ [Ñàáèðèí] öðÿéè àòëàíûðäû.
àòãóëàüû éàøûäûã. ß.Âÿëèéåâ.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÒÃÓËÀÍÚÀÐÛ èñ. áîò. Áîçóìòóë èðè
ÁÒËÀÑ [éóí.] 1. Ìöÿééÿí ñèñòåì öçðÿ
ãóëàíúàð.
òîïëàíìûø õÿðèòÿëÿð òîïëóñó. Úîüðàôèéà àò-
ÀÒËÀÌÀ èñ. Ñó ãàòûëàðàã äóðó ùàëà ñàëûí-
ëàñû. Ìöàñèð àòëàñëàðûí áàíèñè ãÿäèì éóíàí
ìûø ãàòûã; àéðàí. Éàéûí àòëàìàñû, ãûøûí óìàúû.
àëèìè Êëàâäè Ïòîëåìåé ñàéûëûð.
(Àòà. ñþçö).
2. Àñòðîíîìèê õÿðèòÿ âÿ úÿäâÿëëÿðäÿí,
ÀÒËÀÌÀà ô. 1. Àøìàã, àøûá êå÷ìÿê,
áÿäèè øÿêèëëÿðäÿí, òåõíèêè úèçýèëÿðäÿí, ùåé-
öñòöíäÿí êå÷ìÿê, êå÷ìÿê. Àðõû àäëàìàìûø
âàí, áèòêè âÿ ñ. øÿêèëëÿðèíäÿí èáàðÿò òîïëó.
þçöíö þéìÿ. Í.Âÿçèðîâ. [Øåéõ Ùàäè:]
Áèòêè àòëàñû. Ùåéâàíëàð àòëàñû. Àíàòîìèéà àò-
..Ýÿçäèê àç-÷îõ Éÿìÿí äèéàðèíäÿ; Àçàúûã
ëàñû. Àçÿðáàéúàí äèëèíèí äèàëåêòîëîæè àòëàñû.
ñîíðà àòëàäûã Ùèíäÿ. Ù.Úàâèä.
ÀÒËÀÇ èñ. [ÿð.] 1. Öçö ùàìàð, ïàðëàã èïÿê
2. Áóðàõìàã, áóðàõûá êå÷ìÿê. Êèòàáû
ïàð÷à íþâö. Ýåò àòëàçûí éàõøûñûíäàí; Éàøû-
îõóéàðêÿí èêè ñÿòèð àòëàäû.
ëûíäàí äà àë ýÿòèð! Àøûã Ùöñåéí. // Àòëàçäàí
3. Êå÷ìÿê, þòìÿê, àøìàã. [Úàùàí:] ..Ìÿ-
òèêèëìèø. Ìÿí àøûã ýöë ÿíäàìà; ×ûõûáäûð
íèì éàøûì ãûðõ áåøäÿí àòëàéûá. ß.Ùàãâåð-
ýöëÿí äàìà; Îëàì áèð àòëàç êþéíÿê; Éàðàøàì
äèéåâ. Ýåúÿ àòëàéûá êå÷ìèøäè, ñàáàù ýöíÿøè
ýöë ÿíäàìà. (Áàéàòû). ..Ñöðòöêöí áîçàðìûø
õåéëè ãàëõìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìàùóäó èëÿ øÿâÿ êèìè ïàðëàéàí àòëàç éàõàëûã
ÀÒËÀÍÁÀÚ èñ. Óøàãëàðûí áåëëÿðèíè ÿéÿ-
áèð-áèðèíÿ óéìóðäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Íàçíàç
ðÿê áèð-áèðèíèí äàëûíäàí àòûëìàãëà îéíàäûã-
àòëàç ïàëòàðûíû éûüûá, íåéëîí úîðàáëàðäà
ëàðû îéóí.
èøûëäàéàí ãûë÷àëàðûíû ãàáàüà âåðÿðÿê ìàøûí-
ÀÒËÀÍÄÛÐÌÀ 1. “Àòëàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
äàí ÷ûõûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
2. èñ. åòíîãð. Êÿíä òîéëàðûíäà ýÿëèíè áÿé
2. Òÿøáèùëÿðäÿ: àòëàç êèìè ïàðëàã, ùàìàð
åâèíÿ àïàðìàã ö÷öí àòà ìèíäèðäèêäÿ âÿ àòëû-
øåé ùàããûíäà. Äîüðóäàí äà, óñòà Àüàáà-
ëàð àòà ìèíäèêäÿ çóðíà èëÿ ÷àëûíàí ùàâàíûí
ëàíûí ñàããàëû ýþçÿë ñàããàë èäè: ãàðà àòëàç
àäû.
ïàð÷àñû êèìè öçöíöí èêè òÿðÿôèíè òóòóá.
ÀÒËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Àòà ìèíäèðìÿê.
2. Àòëû ýþíäÿðìÿê.
×ÿìÿíçÿìèíëè. Îðòàäà ýþìýþé îòëàðëà
àòëàç êèìè äþøÿíìèø ýåíèø áèð ìåéäàí âàðäû.
ÀÒËÀÍÛØ èñ. Àòëàíìàã èøè, àòëàíìàã
öñóëó.
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ÀÒËÀÍÌÀÃ1 ô. Àòà ìèíìÿê. [Ìåùòÿð:]
ÀÒËÉÒ [éóí.] èäì. Àòëåòèêà èëÿ ìÿøüóë
Ìÿí áó äÿãèãÿ ýÿëìèøäèì Ùåéäÿðäÿí ñîðó-
îëàí èäìàí÷û.
øàì êè, úÿíàáûíûç áó ýöí àòëàíàúàãñûíûçìû?
ÀÒËÉÒÈÊ ñèô. Àòëåòèêàéà àèä îëàí. Àòëåòèê
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Íîâðóç úÿëä òöôÿíýèíè ñàëûð
ìÿøã. Àòëåòèê éàðûø.
÷èéíèíÿ, úèëîâó àüàúûí áóäàüûíäàí ÷ÿêèá,
ÀÒËÉÒÈÊÀ èñ. [éóí.] èäì. Ãöââÿò âÿ ÷å-
ãà÷ûð àòëàíñûí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñöáù
âèêëèê òÿëÿá åäÿí ýèìíàñòèê ùÿðÿêÿòëÿð. Éöí-
àòëàíûá, ýöíîðòàéà þçöìö ßùìÿäãàëàéà
ýöë àòëåòèêà (ãà÷ûø, ùîïïàíìà). Àüûð àòëåòèêà
éåòèðäèì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Âàãèô éåíÿ Ìèðçÿ
(ýöëÿøìÿ, áîêñ, àüûðëûã ãàëäûðìà). Éöíýöë
ßëèìÿììÿäëÿ àòëàíûá éîëà äöøäö. ×ÿìÿí-
àòëåòèêà éåðèìÿê, ãà÷ìàã, òóëëàíìàã âÿ øåé
çÿìèíëè.
àòìàã êèìè ùÿðÿêÿòëÿðäÿí èáàðÿò îëóá,
ÀÒËÀÍÌÀÃ2 ô. 1. Òóëëàíìàã, ñû÷ðàìàã,
èäìàíûí ÿí ÷îõ éàéûëìûø íþâëÿðèíäÿíäèð.
ùîïïàíìàã. Àðõäàí àòëàíìàã. Õÿíäÿêäÿí
ÀÒËÉÒÈÊÀ×Û á à õ
àòëåò. Éàðûøëàðäà
àòëàíìàã. – Ñÿíÿ åëÿ áèð ìåéìóí ùàâàñû ÷àëûì
þëêÿìèçèí ÿí ýöúëö éöíýöë àòëåòèêà÷ûëàðû
êè, ñû÷ðàéûá äèê àòëàíàñàí. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
èøòèðàê åäèðäèëÿð.
// Áèð øåéèí öñòöíäÿí àòëàíûá êå÷ìÿê, àøìàã.
ÀÒËÛ 1. ñèô. Àò ìèíìèø, ñöâàðè. Àòëû ãî-
Áèð àé éàðûì íþâáàùàðäàí êå÷ÿíäÿ; Êþéñöí-
ðóã÷ó. Ìåøÿíèí äàëûíäàí áèð íå÷ÿ àòëû ÿñýÿð
äÿí àòëàíûð ñåëëÿðèí, äàüëàð! Àøûã ßëÿñýÿð.
ýþðöíäö. – Ðöõñàðÿ áàøûíû ãàëäûðûá àòëû
162
ÀÒËÛÀÜÀÚ
ÀÒÌÈÍßÍ
àäàìà áàõäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Ñöëåéìàí áÿé:]
3. Ñàëìàã. Ùÿáñÿ àòìàã. – Êÿðèì õàíû
À êèøè, ýÿçìÿéèí åëÿ áèð ëÿççÿòè ïèéàäà ýåò-
éåíÿ .. áèð ãÿáèð òÿñèðè áàüûøëàéàí êàìåðàéà
ìÿêäèð, àòëû (ç.) ýÿçìÿê ëÿççÿò âåðìÿç.
àòäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ. Þçöíö àòìàã –
ß.Ùàãâåðäèéåâ. // Àòû îëàí. Àòëû êÿíäëèëÿð.
àòûëìàã, òÿëÿñèê ýèðìÿê, êå÷ìÿê, äàõèë
2. èñ. Àòà ìèíìèø àäàì. Ìÿíèìëÿ îíóí
îëìàã. Èâàøåíêîíóí ýåðè îòóðòäóüó äöøìÿí
àðàñûíäà ö÷ àòëû âàðäû. Ñ.Ùöñåéí. Êÿáëÿ
äÿñòÿñèíäÿí áàëàúà áèð ãðóï þçöíö êå÷èäÿ
Èñðàôèë èêè àòëûíû åâèí äàëûíäà ãîéìóøäó êè,
àòäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Óøàã þçöíö àòàñûíûí
Áÿíäàëû äàìû ñþêöá .. ãà÷ìàñûí. Ìèð Úÿëàë.
ãóúàüûíà àòäû. Ìèð Úÿëàë. Ìÿí ýöúëÿ þçöìö
Äÿðÿíèí î áèðè òàéûíäà éîõóøóí áàøûíäà áèð
îéàíêû îòàüà àòäûì. Ñ.Ðÿùìàí.
àòëû äàéàíìûøäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
4. Òÿðê åòìÿê, áóðàõìàã, öç äþíäÿðìÿê.
ÀÒËÛÀÜÀÚ èñ. ìÿù. Àüàúëà îéíàíûëàí
Åâ-åøèéèíè àòìàã. Àðâàä-óøàüûíû àòìàã. Èøè
óøàã îéóíëàðûíäàí áèðèíèí àäû.
àòìàã. – Àòäûí âÿòÿíè íå÷èí, ãÿðèáèì? Àðõàí-
ÀÒËÛÃÀÐÛØÃÀ èñ. Àäè ãàðûøãàäàí èðè, àéàã-
äàí ÿúÿë ìÿýÿð éåòèøäè? À.Ñÿùùÿò. // ìÿú.
ëàðû óçóí, óçóíñîâ âÿ èòèýåäÿí ãàðûøãà íþâö.
ßë ÷ÿêìÿê, òóëëàìàã, òÿðê åòìÿê. Ïàïèðîñó
àòìàã. È÷êèíè àòìàã. – Ñÿíäÿí öçìÿìèøÿì
ÀÒÌÀ “Àòìàã”äàí ô.èñ. âÿ ñ. Àòìà íèçÿ.
ßí ãÿäèì èíñàíëàðûí èëê àòìà ñèëàùû äàø,
áèðúÿ ýöí äÿ ÿë; Äåìÿ: “Ùöñåéí ìÿíè àòìûø”,
àüàú ïàð÷àñû âÿ ñ. èäè.
àìàíäûð! Ì.Ðàùèì.
5. Ðÿää åòìÿê, ÿìÿë åòìÿìÿê. Ãàðäà-
ÀÒÌÀÚÀ èñ. Áèðèíÿ ñàòàøìàã ìÿãñÿäè
øûìûí ñþçöíö àòà áèëìÿäèì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
èëÿ, éàõóä çàðàôàòëà äåéèëÿí êèíàéÿëè ñþç.
6. Äîëäóðóëìóø òöôÿíýäÿí, òàïàí÷àäàí,
[Ìèíäèëëè:] Éóñèô, àòìàúà èëÿ äàíûøìà.
òîïäàí âÿ ñ. ñèëàùäàí àòÿø à÷ìàã. Òöôÿíý
Ñ.Ðÿùìàí. Ýöëñÿíÿìèí àòìàúàñûíäàí ñîíðà
àòìàã. Òîï àòìàã. Ïóëåìéîò àòìàã.
ùå÷ êèì äèíìèðäè. Ì.Ùöñåéí. Íÿðýèçèí àòìà-
7. ìÿú. äàí. Âóðìàã, þëäöðìÿê, éàðà-
úàëàðû, Ùÿáèáèí åéùàìëàðû ñÿìÿðÿ âåðìÿäè.
ëàìàã (òöôÿíý, éà òàïàí÷à èëÿ). Ãóø àòìàã.
ß.Âÿëèéåâ. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. [Êÿðáÿëàéû
– Íÿáè ùèðñëÿíèá äåäè: – ..áó ñààò áóðäàí
Ðÿúÿá:] Î çàëûì áàëàñû äà ùÿìèøÿ ìÿíèì àò-
ðÿää îëìàñàí, ñÿíè àòàúàüàì. “Ãà÷àã
ìàúà ñþçëÿðèìè þçýÿ úöðÿ éîçóá. Í.Âÿçèðîâ.
Íÿáè”. Àíñûçûí ÷ûõàí áó úåéðàíû ùå÷ êÿñ àòà
[Ùÿòÿì:] Áó ãûçäàí åëÿ àòìàúà ñþç ÷ûõûð êè!
áèëìÿäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
Ìèð Úÿëàë. Àòìàúà àòìàã – êèíàéÿëè ñþç
8. Þðòìÿê, ñàëìàã, ñÿðìÿê. Öñòöíÿ éîð-
àòìàã. Àäàìëàðûí è÷èíäÿ äàíûøûã ýåíèøëÿíäè,
üàí àòìàã.
ìöáàùèñÿ øÿêëèíäÿ éåðäÿí àòìàúàëàð àòûëäû.
9. Ñÿïìÿê. Òîõóì àòìàã.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
10. Ñþêöëìÿê. [Ùÿòÿì] ÿñÿáèëèêäÿí éóì-
ÀÒÌÀÚÀËÀÌÀ “Àòìàúàëàìàã”äàí ô.èñ.
ðóãëàðû èëÿ úèáëÿðèíè åëÿ àøàüû áàñäû êè, àç
ÀÒÌÀÚÀËÀÌÀÃ ô. Àòìàúà ñþéëÿìÿê,
ãàëäû ïàëòàðûí òèêèøè àòñûí. Ìèð Úÿëàë.
ñþç àòìàã. Ìîíàðõèñòëÿðäÿí äàùà ìöðòÿúå
11. Äþéöíìÿê, âóðìàã, òÿðïÿíìÿê. Öðÿéè
áèð ïðîôåññîð îëìàã íåúÿ? – äåéÿ Ñÿëèì
àòìàã. Íÿáçè àòìàã.
äþçÿ áèëìÿéèá àòìàúàëàäû. Ì.Ùöñåéí.
12. ×ûõàðìàã, áóðàõìàã, ïîçìàã. Ìÿãà-
ÀÒÌÀÚÀËÛ ñèô. Àòìàúà ìàùèééÿòèíäÿ
ëÿíèí áèðèíúè àáçàñûíû àòìàã.
îëàí. Àòìàúàëû ñþç. Àòìàúàëû-àòìàúàëû (ç.)
13. ìÿú. Óçàòìàã. Áÿçÿí àäàìà åëÿ ýÿëèð
äàíûøìàã.
êè, ÿëèíè äàüëàðûí òÿïÿñèíÿ àòñàí, óëäóçëàðû
ÀÒÌÀÃ ô. 1. Áèð øåéè ÿëèíäÿí áóðàõàðàã
òóòà áèëÿúÿêñÿí. Ñ.Ðöñòÿì.
éàõûíà, éà óçàüà òóëëàìàã, ôûðëàòìàã. Éîë
14. ìÿú. äàí. È÷ìÿê.
äàøûíû éîë ãóøóíà; Àòìà, ãàðäàø, êÿðÿì åéëÿ.
15. Áèð ñûðà èñèìëÿðèí éàíûíà ýÿòèðèëÿðÿê
Õÿòàéè. [Óñòà] ..ÿëèíäÿêè ýöë äÿñòÿñèíè éåìÿê
ìöðÿêêÿá ôåèë âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿë-
ìàñàñûíûí öñòöíÿ àòäû. Ì.Ùöñåéí. Íèñà
äèëèð; ìÿñ.: úàí àòìàã (á à õ úàí), êèô àòìàã
êþìöð ãàáûíû éåðÿ àòûá ýÿëäè. Ìèð Úÿëàë.
(á à õ êèô), ÿë àòìàã (á à õ ÿë), àääûì àòìàã
2. Áèð øåéè ùöíäöð éåðäÿí àøàüû òóëëàìàã,
(á à õ àääûì), ïöøê àòìàã (á à õ ïöøê).
ñàëìàã. Ëþâáÿðè äÿíèçÿ àòìàã. Äàìûí
ÀÒÌÈË×ßÉÈ èñ. çîîë. Àòëàðûí ãàíûíû
ãàðûíû àòìàã. – Êèì èñÿ çÿíúèðëÿðè ëîì èëÿ
ñîðìàãëà ãèäàëàíàí ìèë÷ÿê íþâö.
éåðÿ àòûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÒÌÈÍßÍ èñ. Éàõøû àò ñöðÿí àäàì, ìèíèúè.
163
ÀÒÌÎÑÔEÐ
ÀÓÄÈÒOÐÈÉÀ
ÀÒÌÎÑÔÉÐ [éóí.] 1. Éåð êöðÿñèíè âÿ áÿçè
ÀÒÐÈÁÓÒÈÂËÈÊ “Àòðèáóòèâ”äÿí ìöúÿð.
áàøãà ïëàíåòëÿðè, ùàáåëÿ Ýöíÿø âÿ óëäóçëàðû
´
ÀÒÐÎÏÈÍ [éóí.] Òÿáàáÿòäÿ àüðûêÿñÿí
áöðöéÿí ãàçàîõøàð òÿáÿãÿ. Ýöíÿøèí øÿôôàô
äÿðìàí âÿ ñ. êèìè èøëÿíèëÿí àëêàëîèäëÿðäÿí
ùèññÿñèíÿ îíóí àòìîñôåðè, àòìîñôåðäÿí àëò
áèðè. Àòðîïèíèí ñóëôàò äóçó ìÿùëóëó.
ãàòà èñÿ ôîòîñôåð äåéèëèð. – [Øàùñóâàðîâ:]
ÀÒÑÈÔßÒ ñèô. äàí. Ñèôÿòè ÷îõ éåêÿ âÿ
Ìÿíÿ ùÿð äÿãèãÿ àòìîñôåðè þéðÿíìÿê ëàçûì-
óçóí. Æàíäàðìëàðûí éàíûíäà äàéàíìûø ãîúà
äûð.. È.ßôÿíäèéåâ.
àòñèôÿò áèð àðâàä .. áó ãàäûíëàðû àõòàðìàüà
2. Ùàâà.
áàøëàäû. Ñ.Ðÿùìàí.
3. ôèç. òåõ. Ãàçàîõøàð ìàääÿëÿðèí òÿçéèãèíè
ÀÒØÀÁÀËÛÄÛ èñ. áîò. Õàðèúè ýþðöíöøúÿ
þë÷ìÿê ö÷öí þë÷ö âàùèäè.
øàáàëûä àüàúûíà îõøàéàí áÿçÿê áèòêèñè (àüàú).
ÁÒÎÌ [éóí.] 1. Êèìéÿâè åëåìåíòèí íöâÿ-
Àòøàáàëûäûíûí âÿòÿíè Úÿíóáè Àâðîïàäûð.
äÿí âÿ åëåêòðîíäàí èáàðÿò ÿí êè÷èê ùèññÿñè.
Àüàúëàðû êöðÿéÿáÿíçÿð ÷ÿòèð ÿìÿëÿ ýÿòèðèð,
Àòîì åíåðæèñè. Àòîì íöâÿñèíèí ðàäèóñó
áîéó 15 ì-äÿí ùöíäöð îëóð. Óçóí ñàïëàãëû
òÿúðöáÿäÿ þë÷öëÿ áèëÿð. Àòîì êâàíò ìåõàíè-
éàðïàãëàðû ãàðøû-ãàðøûéà äöçöëöð âÿ õàðèúè
êàñû ãàíóíëàðûíà òàáå îëàí ìèêðîñêîïèê
ýþðöíöøúÿ ÷îõ ýþçÿëäèð. Àõóíäçàäÿ.
ñèñòåìäèð. Àòîì áîìáàñû. Àòîì ÷ÿêèñè.
ÀÒÒÀØÉ [ôð.] äèïë. Áèð þëêÿíèí áàøãà þëêÿ-
2. ìÿú. Íÿùàéÿòñèç äÿðÿúÿäÿ êè÷èê ùèññÿ,
äÿêè äèïëîìàòèê íöìàéÿíäÿëèéèíäÿ ìöÿé-
çÿððÿ âÿ éà êÿìèééÿò. [Ãÿùðÿìàí:] Äîêòîð!
éÿí ñàùÿ öçðÿ ìöòÿõÿññèñ êîíñóëòàíò êèìè
Ìÿí ðóùóí ÿí èíúÿ íþãòÿëÿðèíè äåéèë, áÿëêÿ
÷àëûøàí äèïëîìàòèê èø÷è. Ùÿðáè àòòàøå. Ìÿò-
àòîìëàðûíû áåëÿ ùåñàáà àëûðàì. ß.Âÿëèéåâ.
áóàò àòòàøåñè. Òèúàðÿò àòòàøåñè.
ÀÒÎÌ×Ó èñ. âÿ ñèô. 1. Àòîì ñàùÿñèíäÿ ÷à-
ÀÒÒÅÑÒÁÑÈÉÀ [ëàò.] Èø÷èíèí áèëèê âÿ áà-
ëûøàí àëèì, ìöòÿõÿññèñ. Àòîì÷ó àëèìëÿð àòîì
úàðûüûíû éîõëàéàí êîìèññèéàäàí êå÷ìÿñè. Èø-
ñèëàùûíûí ãàäàüàí åäèëìÿñèíè òÿëÿá åäèðëÿð.
÷èëÿðèí àòòåñòàñèéàäàí êå÷ìÿñè òÿëÿá îëóíóð.
2. Àòîì åíåðæèñè âÿ áîìáàñûíäàí òÿúà-
ÀÒÒÅÑÒÁÒ [ëàò.] 1. Îðòà ìÿêòÿáè áèòèð-
âöçêàðëûã ìÿãñÿäè èëÿ èñòèôàäÿ åäèëìÿñèíè
ìÿê âÿ éà õèäìÿò ùàããûíäà øÿùàäÿòíàìÿ.
òÿëÿá åäÿí ãàòû èìïåðèàëèñò.
Ìÿíèì 20 éàøûíäà îëàí îüëóì Ðÿøèä áÿé
´
ÀÒÎÌÈÑÒÈÊ ñèô. Àòîìèñòèêàéà, àòîìèçìÿ
Àõóíäîâ 2 èë áóíäàí ãàáàã Òèôëèñ êëàññèê
àèä îëàí. Àòîìèñòèê íÿçÿðèééÿ.
ýèìíàçèéàñûíûí òàì êóðñóíó áèòèðÿðÿê, åëì-
´
ÀÒÎÌÈÑÒÈÊÀ [éóí.] á à õ àòîìèçì. Àòî-
ëÿðè þéðÿíìÿñèíÿ äàèð ëàçûìè àòòåñòàò àëìûø-
ìèñòèêàíûí ÿñàñ èíêèøàô ìÿðùÿëÿëÿðè.
äûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
´
ÀÒÎÌÈÇÌ [éóí.] ôÿëñ. Ìàòåðèéàíûí äàèì
2. Åçàìèééÿ âÿ éà áàøãà éåðÿ êå÷èðèëäèéè
ùÿðÿêÿòäÿ îëàí ÿáÿäè, áþëöíìÿç âÿ õûðäà
çàìàí ìààø àëìàã ö÷öí ùÿðáè õèäìÿò÷èéÿ
çÿððÿëÿðäÿí – àòîìëàðäàí èáàðÿò îëäóüóíó
âåðèëÿí øÿùàäÿòíàìÿ. // Ùÿðáè õèäìÿò÷èíèí
èääèà åäÿí ìàòåðèàëèñò íÿçÿðèééÿ (áó íÿçÿ-
àéëûã ìààøûíûí áèð ùèññÿñèíè àëìàã ö÷öí îíóí
ðèééÿ èëê äÿôÿ åðàìûçäàí ãàáàã ÂÛ ÿñðäÿ
àèëÿ öçâöíÿ âåðèëÿí âÿñèãÿ, øÿùàäÿòíàìÿ.
ãÿäèì ùèíä ôèëîñîôëàðû âÿ åðàìûçäàí ãàáàã
ÀÒÒÐÀÊÑÈÓÍ [ôð.] Ñèðêäÿ, éà åñòðàäàäà
 ÿñðäÿ éóíàí ôèëîñîôëàðû òÿðÿôèíäÿí èíêèøàô
òàìàøà ïðîãðàìûíûí òàìàøà÷ûëàðûí íÿçÿðèíè
åòäèðèëìèøäèð). Ëåâêèïï, Äåìîêðèò, Åïèêóð âÿ
ÿí ÷îõ úÿëá åäÿí ùèññÿñè. // Ìÿäÿíèééÿò âÿ
Ëóêðåñèíèí ôÿëñÿôÿñèíäÿ àòîìèçì àðäûúûë
èñòèðàùÿò ïàðêûíäà ÿéëÿíúÿ.
òÿëèì êèìè ôîðìàëàøìûøäûð.
ÀÒÖÑÒÖ ñèô. âÿ çÿðô äàí. Áàøäàíñîâìà,
ÀÒÐÈÁÚÒ [ëàò.] 1. Ôÿëñÿôÿäÿ: ùàäèñÿíèí
òÿëÿñèê ýþðöëÿí, íåúÿ ýÿëäè, ãåéðè-úèääè,
àéðûëìàç, äàèìè, çÿðóðè ÿëàìÿòè, õàññÿñè.
êåéôèééÿòñèç. Àòöñòö èø. Èøè àòöñòö ýþðìÿê.
Ùÿðÿêÿò ìàòåðèéàíûí àéðûëìàç àòðèáóòóäóð.
// ×îõ òÿëÿñèê, þòÿðè. Àòöñòö îëñà äà, ãûñà
Áÿçèëÿðè ùÿòòà òÿôÿêêöðö ìàòåðèéàíûí àòðè-
áèð ñþùáÿò; Äþíöð óíóäóëìàç áèð õàòèðÿéÿ.
áóòó àäëàíäûðìûøëàð.
Ñ.Âóðüóí.
2. Ãðàììàòèêàäà: òÿéèí (úöìëÿ öçâö).
ÀÓÄÈÒÓÐÈÉÀ [ëàò.] 1. Ìöùàçèðÿ, ìÿðóçÿ
´
ÀÒÐÈÁÓÒÈÂ ñèô. ãðàì. Àòðèáóòà (2-úè ìÿ-
äèíëÿìÿê, èúëàñ, ìÿøüÿëÿ âÿ ñ. êå÷èðìÿê
íàäà) àèä, àòðèáóò ìàùèééÿòèíäÿ îëàí; òÿéèíè,
ö÷öí çàë, îòàã âÿ ñ. Òÿëÿáÿëÿð àóäèòîðèéàéà
òÿéèí êèìè èøëÿíèëÿí.
äîëóøäóëàð.
164
ÀÓÊÑÈOÍ
ÀÂÀÍÒÖÐÈÑÒ
2. Ìöùàçèðÿ, ìÿðóçÿ, íèòã âÿ ñàèðÿ äèí-
ñûíäà. Ïàð÷àíûí àâàíä òÿðÿôè. – Ãèðàÿòõà-
ëÿéÿíëÿð. Þçöíÿ àóäèòîðèéà òàïìûø ïÿëòÿê
íàíûí îðòàñûíäàêû óçóí ìàñàíûí öñòö èñÿ ..
íàòèãëÿð êèìè ôöðñÿòäÿí ýåíèø èñòèôàäÿéÿ
àâàíäûíà (ç.) áèð-áèðèíèí öñòöíÿ òþêöëÿí
÷àëûøûð. Ìèð Úÿëàë.
ãÿçåò, ìÿúìóÿ âÿ ìöõòÿëèô àëáîìëàðëà äîëó
ÀÓÊÑÈÓÍ [ëàò.] Ìöçàéèäÿ èëÿ ñàòûø; áèð
èäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ìöëêöí, ìàëûí âÿ éà áàøãà áèð øåéèí à÷ûã
◊ Àâàíä îëìàã, àâàíäà äöøìÿê – óüóðëó
ñàòûøà ãîéóëìàñû (áåëÿ ñàòûøäà ìàë, ìöëê âÿ
îëìàã, ìöâÿôôÿãèééÿòëè îëìàã. [Ìÿñòÿëèøàù:]
éà øåé, îíà ÿí éóõàðû ãèéìÿò âåðÿí àäàìà
Ìÿùçÿð îõóéóðàì, õàíûì, êè èøèìèç àâàíä
÷àòûð); ùÿððàú. Àóêñèîíóí êå÷èðèëìÿñè âàõòû
îëñóí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Áÿäÿë:] Èò èòëÿ áîüó-
âÿ éåðè ÿââÿëúÿäÿí áèëäèðèëèð. – [Àéäûí:]
øàð, éîë÷óíóí èøè àâàíäà äöøÿð. ß.Ùàãâåð-
Àóêñèîíëà úàíëû áèð ãûç ñàòûëûð, ÿëè, àéàüû,
äèéåâ. Èøèí(èç) àâàíä îëñóí! – ìöâÿôôÿãèé-
ùÿòòà öðÿéè äÿ âàð. Ú.Úàááàðëû.
éÿò àðçóñó áèëäèðÿí èôàäÿ. [Ñÿðèééÿ:] Ñàëàì,
ÀÓË èñ. Äàüûñòàíäà, Ìÿðêÿçè Àñèéàäà
áàúûëàð, èøèíèç àâàíä îëñóí! Ì.Èáðàùèìîâ.
ìÿñêóí ìÿíòÿãÿ, êÿíä.
ÀÂÀÍÄËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Éàõøûëàøäûðìàã,
ÀÂÀÄÀÍËÛÃ èñ. 1. Åâ øåéëÿðè, ìöõÿëëÿôàò,
äöçÿëòìÿê, ñàùìàíëàøäûðìàã, ñàùìàíà ñàë-
äèð-äèððèê. Åâèíÿ àâàäàíëûã àëìàã.
ìàã.
2. Áèð èø ö÷öí ëàçûì îëàí òÿúùèçàò âÿ ëÿâà-
ÀÂÀÍÄËÀØÌÀ “Àâàíäëàøìàã”äàí ô.èñ.
çèìàò; ìàøûíëàð, àëÿòëÿð, úèùàçëàð, ìåõàíèçì-
ÀÂÀÍÄËÀØÌÀÃ ô. Éàõøûëàøìàã, äöçÿë-
ëÿð, ãóðüóëàð âÿ ñ. Áÿçèëÿðè ùÿòòà èøäÿí êÿíàð
ìÿê, ñàùìàíëàøìàã, ñàùìàíà äöøìÿê, ãàé-
âàõòäà åëåêòðèê ñòàíñèéàñû ö÷öí ìöÿééÿí
äàéà äöøìÿê.
àâàäàíëûã äà ãàéûðûáëàð. Ì.Ùöñåéí. Ìàøûí-
ÀÂÀÍÛ ñèô. ìÿù. Åùòèéàòëû, òÿäáèðëè. Àñëàí
ãàéûðìà ñÿíàéåñè äàùà ÷îõ äÿðèíëèéè òÿìèí
áÿé áèð àç àâàíû îüëàíäûð, î, èøèíè ìþùêÿì
åäÿúÿê ìöêÿììÿë ãàçûìà àâàäàíëûüûíûí
àïàðûá, ùå÷ çàä åéëÿéÿ áèëìÿçñÿí. Í.Âÿçèðîâ.
èñòåùñàëûíû ìÿíèìñÿìÿéÿ áàøëàéûð. Ãóëèéåâ.
ÀÂÀÍÃÁÐÄ [ôð.] Þí äÿñòÿ, ãàáàãúûë
ÀÂÀÌ ñèô. [ÿð.] Îõóìàìûø, ñàâàäñûç.
äÿñòÿ; ïèøäàð. // ìÿú. Ùÿð ùàíñû áèð èúòèìàè
Àâàì àäàì. – Íà÷àëíèê Ãóðáàíÿëè áÿéÿ
ãðóïóí, ñèíôèí êöòëÿíè þç àðõàñûíúà àïàðàí
úàâàá âåðäè êè, Êÿðáÿëàéû Ãàñûì ãàíìûð,
ãàáàãúûë ùèññÿñè.
àâàìäû. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Òàùèð:] Óñòà,
ìÿíè î ãÿäÿð äÿ àâàì ùåñàá åòìÿ. Ìÿí çÿ-
ÀÂÀÍÃÀÐÄËÛÃ èñ. Ãàáàãúûëëûã; ðÿùáÿð-
ìàíÿìèçèí ãÿäðèíè éàõøû áèëèðÿì. Ì.Ùöñåéí.
ëèê. Èø÷è ñèíôèíèí àâàíãàðäëûã ðîëó.
// Ñàäÿäèë, ñàäÿëþâù. Î ÷îõ àâàì àäàìäûð.
ÀÂÁÍÑ èñ. [ôð.] ßââÿëúÿäÿí þäÿìÿ, áåù.
// Èñ. ìÿíàñûíäà. Ýåðèäÿ ãàëìûø àäàì, ñàâàä-
Àâàíñ àëìàã. Àâàíñ âåðìÿê.
ñûç àäàì. Àâàìëàðû áàøà ñàëìàã.
2. Ìöÿééÿí õÿðúëÿð ö÷öí ãàáàãúàäàí
âåðèëÿí ïóë. Åçàìèééÿòÿ ýåòìÿê ö÷öí èäàðÿ-
ÀÂÀÌÚÀÑÛÍÀ çÿðô Àâàì àäàì êèìè,
ùå÷ áèð øåéè áàøà äöøìÿéÿí àäàì êèìè;
äÿí àâàíñ àëìàã. Àâàíñ àëìàã ùöãóãó.
´
úàùèëúÿñèíÿ. Ìÿøÿäè Êàçûì àüà .. àâàìúà-
ÀÂÀÍÒÖÐÀ [ôð.] Òÿñàäöôè ìöâÿôôÿãèé-
ñûíà ýöëäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
éÿò öìèäè èëÿ åäèëÿí øöáùÿëè òÿøÿááöñ,
ÀÂÀÌËÛÃ èñ. Úàùèëëèê, úÿùàëÿò, ñàâàä-
ùÿãèãè ãöââÿ âÿ øÿðàèòè íÿçÿðÿ àëìàäàí ýþ-
ñûçëûã, ìÿäÿíè ýåðèëèê, ìÿäÿíèééÿòñèçëèê.
ðöëÿí èø; õÿòÿðëè òÿøÿááöñ, ìàúÿðà. ..Ìèññ
[Êîð êèøè] òàìàìèëÿ ÿñêè ùÿéàòûí áèð éàäè-
Ùàííà àâàíòöðàíû ñöðÿòëÿ ùèññ åäÿí, .. áÿðêÿ
ýàðû èäè. ßëáèñÿñèíèí òÿðçè, áè÷èìè àâàìëûüûíû
äöøÿðñÿ þçöíö ìöäàôèÿ åòìÿéè áàúàðàí áèð
.. àíäûðûðäû. Ñ.Ùöñåéí. // Ñàäÿëèê ìÿíà-
ãûçäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ñûíäà. [Ñÿðèééÿ] ñàäÿëèéèíäÿí, àâàìëûüûíäàí
ÀÂÀÍÒÖÐÀ×Û èñ. Ìàúÿðà÷û, ìàúÿðà àõòà-
ùÿëÿ äÿ áàøûíà ýÿëÿí ìöñèáÿòè òàìàìèëÿ äÿðê
ðàí, àâàíòöðà äöçÿëäÿí, ôûðûëäàã÷û.
åäÿ áèëìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÂÀÍÒÖÐÀ×ÛËÛà èñ. Àâàíòöðàéà ìåéèë
ÀÂÀÌÉÀÍÀ á à õ àâàìúàñûíà.
(á à õ àâàíòöðà).
´
ÀÂÀÍÄ èñ. Áèð øåéèí, õöñóñÿí, òîõóíìóø
ÀÂÀÍÒÖÐÈÑÒ [ôð.] á à õ
àâàíòöðà÷û.
øåéèí öñò òÿðÿôè, ñûüàëëû òÿðÿôè; öç. Áó ïàð÷à-
Ðàéîí èø÷èëÿðè ÷îõ Ìþùëÿòîâ êèìè àâàíòö-
íûí àñòàðû àâàíäûíäàí éàõøûäûð. // Ñèô. ìÿíà-
ðèñòëÿðèí ìàñêàñûíû éûðòìûøäûð.. Ìèð Úÿëàë.
165
ÀÂÀÍÒÖÐÈÇÌ
ÀÂÀÐß
[Øàùñóâàðîâ:] Èíñàí íÿ ãÿäÿð àâàíòöðèñò
éóðäóíäàí îëìàã. Àâàðà ãîéìàã (ñàëìàã)
îëìàëûäûð êè, áåëÿ èøëÿð òóòñóí. È.ßôÿíäèéåâ.
– èøäÿí-ýöúäÿí åëÿìÿê, ìÿÿòòÿë ãîéìàã,
[×àð] ùþêóìÿòè .. úàíèëÿðèí, ãàòèëëÿðèí, æóëèê
èøèíäÿí àéûðìàã; éåðèíäÿí-éóðäóíäàí åëÿ-
âÿ àâàíòöðèñòëÿðèí, ðöøâÿòõîð âÿ ãàíè÷èúè ïà-
ìÿê, åâèíäÿí-åøèéèíäÿí àéûðìàã, ñÿðýÿðäàí
ðàçèòëÿðèí éàðàìàç ÿìÿëëÿðèíÿ ýþç éóìóðäó.
ãîéìàã. [Òöêÿç:] Êèøèúèéè òîâëàéûá àïàðûá,
Ù.Ñàðàáñêè.
àâàðà ñàëäûíûç. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ãîíàãëàð]
´
ÀÂÀÍÒÖÐÈÇÌ [ôð.] á à õ àâàíòöðà÷ûëûã.
êèøèíè èøäÿí àâàðà åäèá ÷àüûðäûëàð, áÿùñ-
ÀÂÀÐ1 èñ. Ãàéûüû ñöðìÿê ö÷öí êöðÿê,
ëÿðèíè ñþéëÿäèëÿð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áó áàõûøëàð
ãàéûã÷û êöðÿéè. Àâàð ÷ÿêìÿê. – Øàìèë áöòöí
Íàäèðè äÿëè åäèá ÷þëëÿðÿ ñàëûð âÿ áèð íå÷ÿ
ãöââÿòè èëÿ àâàð ÷ÿêÿðÿê, ãàéûüû ýþëöí î áèðè
ýöíëöê èøäÿí àâàðà ãîéóðäó. Á.Òàëûáëû.
ñàùèëèíÿ äîüðó ñöðöðäö. À.Øàèã. Áÿäÿí
Àâàðà îëìàã – á à õ àâàðà ãàëìàã. Àâàðà-
òÿðáèéÿñè ùÿðÿêÿòëÿðè èëÿ, õöñóñÿí èäìàíûí
ñÿðýÿðäàí äöøìÿê – á à õ àâàðà äöøìÿê.
öçìÿê, ãà÷ìàã, àéàã õèçÿéèíäÿ ýÿçìÿê âÿ
Àâàðà-ñÿðýÿðäàí åòìÿê – á à õ àâàðà åò-
àâàð ÷ÿêìÿê êèìè íþâëÿðè èëÿ óçóí ìöääÿò
ìÿê. [Ìèðçÿ:] Åâè áÿðáàä îëìóø ìÿíè
ìÿøüóë îëìàã òÿíÿôôöñ èøèíè ÷îõ éàõøûëàø-
èøèìäÿí-ýöúöìäÿí àâàðà-ñÿðýÿðäàí åëÿéèá
äûðûð. Áàáàéåâ.
ýÿòèðèá áóðàéà.. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀÂÀÐ2 èñ. ìÿù. Êå÷ìèøäÿ êÿíä åâëÿðèíèí
àâàðà-àâàðà çÿðô Âåéèë-âåéèë, áîø-
äàìûíà äþøÿíÿí ãàìûøàîõøàð îò; öìóìèé-
áîøóíà, ùå÷ áèð èøëÿ ìÿøüóë îëìàéàðàã.
éÿòëÿ, ãàáà ãóðó îò.
Àâàðà-àâàðà âåéëëÿíìÿê.
ÀÂÀÐ3 èñ. 1. ßñàñ êöòëÿñè Äàüûñòàíäà éà-
ÀÂÀÐÀ2 èñ. ìÿù. Úàìûø áàëàñû, èêèéàøàð
øàéàí Ãàôãàç õàëãëàðûíäàí áèðèíèí àäû âÿ áó
êÿë÷ÿ.
õàëãà ìÿíñóá àäàì. Àâàð äèëè Ãàôãàç äèë-
ÀÂÀÐÀ×ÛËÛà á à õ àâàðàëûã. Àâàðà÷û-
ëÿðèíèí Äàüûñòàí ãîëóíà äàõèëäèð.
ëûãëà ýöíöíö êå÷èðìÿê.
2. òàð. Ãÿäèì òöðêäèëëè òàéôàëàðäàí áèðèíèí
ÀÂÀÐÀËÀÍÌÀ “Àâàðàëàíìàã”äàí ô.èñ.
àäû. Ìàúàðûñòàí ÿðàçèñèíäÿ àâàðëàðà àèä õåéëè
ÀÂÀÐÀËÀÍÌÀÃ ô. Àâàðà-àâàðà ýÿçìÿê,
àáèäÿ ãàëìûøäûð.
âåéëëÿíìÿê, õåéèðëè áèð èøëÿ ìÿøüóë îëìà-
ÀÂÀÐÀ1 [ôàðñ.] 1. èñ. Ùå÷ áèð èøëÿ ìÿøüóë
ìàã, âàõòûíû áîø-áîøóíà êå÷èðìÿê.
îëìàéàðàã áîø-áîø ýÿçÿí àäàì, èøñèç-
ÀÂÀÐÀËÀØÌÀ “Àâàðàëàøìàã”äàí ô.èñ.
ýöúñöç àäàì. Áóðàñû õûðäà àëâåð÷èëÿðèí âÿ
ÀÂÀÐÀËÀØÌÀÃ ô. äàí. 1. Àâàðà îëìàã;
áàçàð àâàðàëàðûíûí äîëàíäûüû éåð èäè.
òÿíáÿëëÿøìÿê, èíòèçàìñûçëàøìàã, ùå÷ áèð
Ì.Èáðàùèìîâ. // ñèô. Èø áàúàðìàéàí, áèð èø
èøëÿ ìÿøüóë îëìàìàã.
éèéÿñè îëìàéàí ùå÷ øåéÿ éàðàìàéàí.
2. Õàðàá îëìàã, êîðëàíìàã, ïèñëÿøìÿê.
..Ãàðàúà ãûç äà ñÿðõîø âÿ àâàðà Éóñèôèí ùÿð
ÀÂÀÐÀËÛÃ èñ. 1. Ùå÷ áèð èøëÿ ìÿøüóë
áèð ÿçàáûíà äþçöð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
îëìàìà, âàõòûíû áîø-áîø êå÷èðìÿ; ñÿðñÿðè-
2. ñèô. Éåðñèç-éóðäñóç, ìÿñêÿíñèç, ñÿð-
ëèê. Áó îüëàí àâàðàëûüà þéðÿíèá, ùå÷ áèð
ñÿðè, ñÿðýÿðäàí. Ãóäóçëóüóí éàéûëìàñûíûí
èøäÿí éàïûøìàã èñòÿìèð. Àâàðàëûã åòìÿê
ãàðøûñûíû àëìàãäàí þòðö ãóäóç âÿ àâàðà
– ùå÷ áèð èøëÿ ìÿøüóë îëìàìàã, âåéë-âåéë
èòëÿðè ìÿùâ åäèðëÿð. – Àâàðà èòèí ùþðìÿòè
ýÿçìÿê.
îëìàç. (Àòà. ñþçö). Àâàðà äîëàíìàã
2. Þçöíäÿí àñûëû îëìàéàðàã èøäÿí éàïûøà
(ýÿçìÿê) – èøñèç, áîø-áèêàð ýÿçìÿê, âåéë-
áèëìÿìÿ, èøäÿí àéðûëìà; ìÿÿòòÿë÷èëèê.
ëÿíìÿê, òÿíáÿëëèê åäèá ùå÷ áèð èøëÿ ìÿøüóë
ÀÂÀÐ×ßÊßÍ èñ. Ãàéûãäà àâàð ÷ÿêìÿêëÿ
îëìàìàã. Àâàðà äöøìÿê – âÿòÿíèíäÿí,
ìÿøüóë îëàí àäàì. Àâàð÷ÿêÿíëÿðèí éàðûøû
éóðäóíäàí ìÿùðóì îëìàã, ñÿðýÿðäàí ãàë-
áàøà ÷àòäû.
ìàã. [Ìöñéþ Æîðäàí:] Ïàðèæ äàüûëûá, Òöëéåðè
ÀÂÀÐ×Û èñ. á à õ àâàð÷ÿêÿí.
éûõûëûá, Ôðàíñàíûí ñÿëòÿíÿòè ïîçóëóá, êðàë
ÀÂÀÐß [ôàðñ.] á à õ àâàðà1. Ìèøêè-×èí
àâàðà äöøöá. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Àâàðà åòìÿê
àâàðÿ îëìóøäóð âÿòÿíäÿí ìÿí êèìè. Ôöçóëè.
– á à õ àâàðà ãîéìàã (ñàëìàã). Àâàðà
Åé ñÿáà, éàðÿ äå êè, àâàðÿ ýþðäöì Âàãèôè.
ãàëìàã – ÿëè ùÿð øåéäÿí ÷ûõìàã, éåðèíäÿí-
Ì.Ï.Âàãèô. Äîüðó äåéÿí îëñàéäû, éàëàí÷û
166
ÀÂAÐÈÉÀ
ÀÂÈÇßËÈ
óñàíàðäû; Àâàðÿ ãàëàíëàð äÿõè áèð ñþç äÿ
ÀÂÀÇËÀØÌÀ “Àâàçëàøìàã”äàí ô.èñ.
ãàíàðäû. Ì.ß.Ñàáèð.
ÀÂÀÇËÀØÌÀÃ ãàðø. Ñÿñ-ñÿñÿ âåðìÿê,
ÀÂÁÐÈÉÀ èñ. [èòàë.] Ãÿçà, íÿãëèééàò âà-
áèð éåðäÿ îõóìàã.
ñèòÿëÿðèíèí òîããóøìàñû íÿòèúÿñèíäÿ ÿçèëÿðÿê
ÀÂÀÇËÛ ñèô. Ñÿñè îëàí; ýþçÿë ñÿñëè, õîø ñÿñëè.
ñûðàäàí ÷ûõìàñû. ×ÿòèí èøäÿ, àâàðèéà âàõòëà-
Íàç åëÿéÿí íàçëû äèëáÿð; Ãóìðó òÿê àâàçëû
ðûíäà áèð äÿ ýþðÿðäèí ãàïûäà ìàøûí ñÿñ-
äèëáÿð; Ñàëëà éàíà ñèéàù çöëôö. Ìèñêèí ßëè.
ëÿíäè. Ìèð Úÿëàë. Àâàðèéàëàð ÷îõ âàõò îíëà-
ÀÂÀÇÑÛÇ çÿðô Àùÿíýñèç, àäè ñÿñëÿ, ùàâà
ðûí [ýÿíúëÿðèí] äèããÿòñèçëèéè âÿ òÿúðöáÿñèçëèéè
èëÿ îëìàéàðàã. Ãÿíáÿð áàøûíû ñàëûð àøàüû âÿ
öçöíäÿí îëóð. Ì.Ùöñåéí. Àâàðèéà ìàøûíû
áèð äÿ àâàçñûç ùÿìèí ñþçëÿðè äåéèð.
– àâàðèéàëàðû äöçÿëòìÿê ö÷öí ìàøûí.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÀÂÀÐËÀÌÀ “Àâàðëàìàã”äàí ô.èñ.
ÀÂÄÓÜ á à õ àáäóã.
ÀÂÀÐËÀÌÀÃ ô. Àâàð ÷ÿêìÿê.
ÀÂÅÑÒÀ èñ. Ãÿäèì, ÿôñàíÿâè ïåéüÿìáÿð
ÀÂÀÐËÛ ñèô. Àâàðû îëàí, êöðÿéè îëàí,
Çÿðäöøòÿ èñíàä åäèëÿí ìöãÿääÿñ êèòàáëàð
àâàðëà ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðèëÿí. Àâàðëû ãàéûã.
êöëëèééàòû. Àâåñòàíûí éàçûëäûüû äèëè áÿçÿí
ÀÂÀÇ èñ. [ôàðñ.] 1. Ñÿñ, ñÿäà. Àâàçûí éàõøû
Ìèäèéà äèëè àäëàíäûðûðëàð. ßðÿá èøüàëëàðû äþâ-
ýÿëèð, îõóäóüóí Ãóðàí îëñà. (Àòà. ñþçö).
ðöíäÿ âÿ ñîíðàëàð Ñàñàíèëÿð äþâðö Àâåñòàñû-
Ùÿêèì þçö éàõøûúà àâàç èëÿ îõóéóðäó.
íûí õåéëè ùèññÿñè ìÿùâ îëìóøäó.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÀÂÛÐÒÌÀÚ èñ. ìÿù. Óí èëÿ éàüäàí áèøè-
2. Ùàâà, àùÿíý. Àøûã Ãÿðèá ñþçöí äåéÿð
ðèëÿí áèð õþðÿê.
àâàçëà; Äèíäèðÿíäÿ úàíûì àëàð î, íàçëà.
àâèà... [ëàò.] Ìöðÿêêÿá ñþçëÿðèí ÿââÿ-
“Àøûã Ãÿðèá”. // Ìàùíû, íÿüìÿ, õîø ñÿñ.
ëèíäÿ àâèàñèéà ìÿíàñûíû èôàäÿ åäèð, ùÿìèí
ñþçëÿðèí àâèàñèéàéà àèä îëäóüóíó ýþñòÿðèð;
Àâàçûí ýÿëÿíäÿ úàí áèùóø îëóð; Ãóðáàíàì î
ìÿñ.: àâèàáîìáà, àâèàáàçà, àâèàòåõíèê âÿ è.à.
íàçèê ñÿäàéÿ, Çåéíÿá! Ì.Ï.Âàãèô. Óúàëûð
ÀÂÈÁÑÈÉÀ
[ôð.] Ùàâà íÿãëèééàòûíûí
ýþéëÿðÿ åëèí àâàçû; Ýöëöð áÿõòñèçëÿðèí þìðö-
ùàìûñû, ùàâà äîíàíìàñû. Ìöëêè àâèàñèéà.
íöí éàçû. Ñ.Ðöñòÿì. Ãîïäó äîäàãëàðûíäàí
Ùÿðáè àâèàñèéà. Àâèàñèéà áàéðàìû. Àâèàñèéà
öðÿê à÷àí áèð àâàç. Ì.Ìöøôèã. Àâàç
òåõíèêàñûíûí èíêèøàôû.
åòìÿê – ùàâà èëÿ îõóìàã. Íàçÿíèí-íàçÿíèí
ÀÂÈÀÑÈÉÀ×Û èñ. Ùàâà íÿãëèééàòû èø÷èñè,
åäÿðñèç àâàç; Ðóùëàð òÿçÿëÿíèð, îëóð ñÿðÿôðàç.
ùàâà äîíàíìàñû õèäìÿò÷èñè. Àâèàñèéà÷ûëàð
Ì.Ï.Âàãèô.
ùÿðáè äÿíèç÷èëÿðèí òÿëèìèíÿ ùÿñð åäèëìèø
ÀÂÀÇÀÒ èñ. [ôàðñ. “àâàç” ñþç. úÿìè] ìóñ.
ìîíòàæëàð âÿ ñòåíäëÿð äöçÿëäèðëÿð.
Îðòà ÿñð Éàõûí Øÿðã ìóñèãè äÿñòýàùëàðûíäà
ÀÂÈÁÒÎÐ
[ôð.] Ùàâà äîíàíìàñûíäà
ñîí àëòû ïÿðäÿíèí èáòèäàñûíû òÿøêèë åäÿí ùà-
òÿééàðÿ÷è.
âàúàò ñèëñèëÿñè. Ìóñèãè áèíàñûíûí ìþùêÿì
ÀÂÈÒÀÌÈÍÓÇ [õàð.] òèá. Ãèäàäà âèòà-
òÿìÿëèíè òÿøêèë åäÿí 12 ñöòóí 12 ÿñàñ ìóüàìû
ìèíëÿðèí îëìàìàñû âÿ éà àçëûüû íÿòèúÿñèíäÿ
âÿ 6 áöðú èñÿ 6 àâàçàòû òÿìñèë åäèðäè.
ÿìÿëÿ ýÿëÿí õÿñòÿëèê; âèòàìèí ÷àòûøìàçëûüû.
Ö.Ùàúûáÿéîâ.
Òèááè ïðàêòèêàäà áÿçÿí òÿêúÿ áèð âèòàìèíèí
ÀÂÀÇß èñ. [ôàðñ.] á à õ àâàç. Òà ÿçÿëäÿí
äåéèë, áèð ÷îõ âèòàìèíëÿðèí ÷àòûøìàçëûüûíà âÿ
âàð ìÿíèì ýóøèìäÿ åøã àâàçÿñè. Õÿòàéè.
áóíëàðûí íÿòèúÿñèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí ìöðÿêêÿá
Íàëÿäÿíäèð íåé êèìè àâàçåéè-åøãèì áöëÿíä.
àâèòàìèíîç õÿñòÿëèéèíÿ òÿñàäöô åäèëèð. ßëèéåâ.
Ôöçóëè.
ÀÂÈÇß1 èñ. [ôàðñ.] êþùí. ×èë÷ûðàã, ãÿíäèë.
ÀÂÀÇÛÌÀ “Àâàçûìàã”äàí ô.èñ.
Òàâàíäàí àñûëàí àâèçÿíèí ùÿð áèðèñè äàð àüà-
ÀÂÀÇÛÌÀà ô. Ðÿíýè ãà÷ìàã, ðÿíýè ñîë-
úûíäàí àñûëàí áèð âöúóä êèìè äîíóá äóðóðäó.
ìàã.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÀÂÀÇÛÌÛØ ô.ñèô. Ðÿíýè ãà÷ìûø, ñîëìóø.
ÀÂÈÇß2 èñ. [ôàðñ.] êþùí. Ñûðüà.
Úÿëàëçàäÿ Äÿìèðîâóí àâàçûìûø ñèôÿòèíÿ
ÀÂÈÇßËÈ ñèô. Ãÿíäèëëè, ÷èë÷ûðàãëû, ãÿíäèë
áàõäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àñûëìûø. [ßáöëùÿñÿí áÿé:] Áèç áàëêîíëà àâè-
ÀÂÀÇËÀÍÌÀ èñ. Òÿëÿôôöç òÿðçè, ñÿñèí
çÿëè âÿ áþéöê ëàìïàëàðëà èøûãëàíìûø îòàãëàðûí
òîíó, éöêñÿëèá-åíìÿñè; èíòîíàñèéà.
ãàáàüûíäàí êå÷ÿðÿê ýåäèðäèê. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
167
ÀÂÈÇÎ
ÀÂÒÎÌAÒ
´
ÀÂÈÇÎ [èòàë.] ìàë. Ãàðøûëûãëû áàíê ùåñàá-
ÀÂÒÎÁÈÎÃÐÁÔÈÉÀ [éóí.] Áèð øÿõñèí
ëàøìàëàðäàêû äÿéèøèêëèêëÿð ùàããûíäà ýþíäÿ-
þçö òÿðÿôèíäÿí éàçûëìûø òÿðúöìåéè-ùàëû.
ðèëÿí áèëäèðèø âÿðÿãÿñè.
ÀÂÒÓÁÓÑ [àëì.] ×îõéåðëè ìèíèê àâòî-
ÁÂÃÓÑÒ [ëàò.] Òÿãâèì èëèíèí ñÿêêèçèíúè
ìîáèëè. Àâòîáóñ ñàô ùàâàëàðû éàðà-éàðà
àéû. Àâãóñò àéû Ðîìà èìïåðàòîðó Àâãóñò
ìåøÿëÿðÿ áöðöíìöø áþéöê äÿðÿëÿðè äîëàí-
øÿðÿôèíÿ àäëàíäûðûëìûøäûð.
äûðàðàã, áèçè þç éåðèìèçÿ ýÿòèðäè. Ì.Ùöñåéí.
ÁÂÐÀË [èíý.] 1. Ýÿìèäÿ áöòöí êîìàí-
ÀÂÒÎÄÖÊÀÍ èñ. [éóí. àâòî âÿ äöêàí]
äàíûí èøòèðàêû èëÿ ýþðöëÿí èø. Àðòûã àâðàëäàí
Àâòîìîáèëäÿ äöçÿëäèëìèø ñÿééàð äöêàí.
÷îõ íàäèð ùàëëàðäà èñòèôàäÿ åäèëèð.
Ùÿôòÿáàøû Õûíàëûüà ýÿëÿí àâòîäöêàí éåíè-
2. ìÿú. Íþâáÿäÿíêÿíàð âÿ ÷îõ òÿúèëè áèð
éåíè ìàëëàð ýÿòèðèð. Ð.Ðçà.
èøè âÿ éà òàïøûðûüû éåðèíÿ éåòèðìÿê ö÷öí áöòöí
ÀÂÒÎÝÉÍ [éóí.]: àâòîýåí ãàéíàã òåõ. –
èø÷èëÿðèí ñÿôÿðáÿð åäèëìÿñè. Àäàìëàð áóðàéà
èêè ìåòàë ïàð÷àñûíû ÷îõ éöêñÿê ãàç ùÿðàðÿòè
àâðàëà éîõ, äàèìè èøÿ ýÿëèáëÿð. ß.Ñàäûã.
òÿñèðè èëÿ ÿðèäèá áèð-áèðèíÿ éàïûøäûðìà öñóëó.
ÀÂÐÀË×ÛËÛà èñ. Úèääè áèð èøèí ÷îõ òÿëÿñèê,
ÀÂÒÎÝÅÍ×È èñ. õöñ. Ìåòàëëàðû àâòîýåí
áàøäàíñîâìà, åéíè çàìàíäà ïàòûëòû-ýóðóëòó
öñóëó èëÿ èøëÿéÿí ôÿùëÿ.
èëÿ ýþðöëìÿñè (éàëíûç ìÿíôè ìÿíàäà èøëÿíèð).
ÀÂÒÎÕÈÇßÊ èñ. [éóí. àâòî âÿ õèçÿê]
Èøäÿ àâðàë÷ûëûã âÿ þçáàøûíà àõûí ìÿùñóëóí
Ãàð öñòöíäÿ ùÿðÿêÿò åäÿí, ãàáàã òÿêÿðëÿ-
ùÿì êåéôèééÿòèíÿ, ùÿì äÿ êÿìèééÿòèíÿ ÷îõ
ðèíèí àëòûíäà õèçÿêëÿðè îëàí õöñóñè ãóðóëóøëó
ïèñ òÿñèð åäèð.
àâòîìîáèë.
ÀÂÐÓÏÀÑÅÍÒÐÈÇÌ èñ. Åëìèí, èíúÿñÿ-
ÀÂÒÎÃßËßÌ èñ. [éóí. àâòî âÿ ãÿëÿì]
íÿòèí, ôÿëñÿôÿíèí, ÿäÿáèééàòûí âÿ ñ. ùÿãèãè
Ìöðÿêêÿáè àâòîìàòèê ñóðÿòäÿ ïåðîéà àõàí
ñÿðâÿòëÿðèí, çÿíýèíëèêëÿðèí èíêèøàôûíû éàëíûç
ãÿëÿì.
Àâðîïàäà ýþðÿí êîíñåïñèéà. Àâðîïàñåí-
ÀÂÒÓÃÐÀÔ [éóí.] 1. Áèð ìöÿëëèôèí þçö
òðèçìèí ìÿíáÿëÿðè. Àâðîïàñåíòðèçì èäåéà-
òÿðÿôèíäÿí éàçûëìûø ÿëéàçìàñû. Ýþðêÿìëè
ëàðû. Ãàáàãúûë ìöòÿôÿêêèðëÿð àâðîïàñåíòðèçìÿ
øÿõñèééÿòëÿðèí àâòîãðàôû ìþòÿáÿð ñÿíÿä êèìè
ìÿíôè éàíàøìà.
ñàõëàíûëûð.
ÀÂÑÒÐÀËÈÉÀËÛ èñ. Àâñòðàëèéà ãèòÿñè
2. Áèð øÿõñèí þç õÿòòè èëÿ èìçàñû, õàòèðÿ
ÿùàëèñèíÿ ìÿíñóá àäàì.
ãåéäè. Àâòîãðàô âåðìÿê.
ÀÂÑÒÐÀËÎÏÈÒÅÊ èñ. [ëàò.] Ãàçûíòû çàìà-
íû òàïûëìûø èíñàíàáÿíçÿð ìåéìóí (àðòûã íÿñëè
3. òåõ. Ñóðÿò÷ûõàðàí úèùàç íþâö.
êÿñèëìèøäèð). Àâñòðàëîïèòåêëÿðèí ãàëûãëàðû.
ÀÂÒÎÃÐÁÔÈÉÀ [éóí.] 1. Áèð õÿòòèí, ðÿñ-
ìèí, úèçýèíèí åéíè èëÿ ÷ûõàðûëìûø ñóðÿòè.
ÀÂÑÒÐÈÉÀËÛ èñ. Àâñòðèéàíûí ÿñàñ ÿùàëè-
ñèíÿ ìÿíñóá àäàì.
2. õöñ. Ëèòîãðàôèéàäà ÷àï îëóíàúàã îðèæèíàëû
ùàçûðëàìà öñóëëàðûíäàí áèðè.
ÀÂØÀÐ èñ. ìÿù. Øÿëàëÿ, øûð-øûð, øûððàí.
ÀÂØÀÐËÀÌÀÃ ô. ìÿù. Ñöäöí ùàìûñûíû
ÀÂÒÓË [ëàò.] êèì. òåõ. Àâòîìîáèëëÿð,
ñàüìàã ö÷öí ùåéâàíûí éåëèíèíè îâóøäóð-
òðàêòîðëàð âÿ áèð ñûðà áàøãà ìàøûíëàð ö÷öí
ìàã, ñûõìàã.
íåôòäÿí ùàçûðëàíàí ñöðòêö éàüû.
ÁÂÒÎ [ôð.] Àâòîìîáèë. Óçàíìûø øÿùÿðèí
ÀÂÒÎÌÀØÛÍ [éóí. àâòî âÿ ôð. ìàøûí]
ïîëàä ÿëëÿðè; Ãàòàðëàð, àâòîëàð ýÿëèð Ìóüàíà.
Àâòîìîáèë. Éîëëàðäà âÿ êö÷ÿëÿðäÿ àâòîìà-
Ñ.Âóðüóí. Àâòî ìöôÿòòèøè éîõäóð êè, Àüàáà-
øûíëàðûí ñÿñè àðàìñûç ñóðÿòäÿ åøèäèëìÿê-
ëàíû òàíûìàñûí. Ìèð Úÿëàë.
äÿäèð. – Èéóëóí áèðèíúè éàðûñûíäà ìÿúëèñ èúëàñ
àâòî... [éóí.] Ìöðÿêêÿá ñþçëÿðèí áèðèíúè
åòäèéè çàìàí áèð àâòîìàøûí .. ñèãíàë âåð-
òÿðêèá ùèññÿñè îëóá, àøàüûäàêû ìÿíàëàðû èôàäÿ
ìÿéÿ áàøëàéûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
åäèð: à) àâòîìîáèë ñþçöíöí èõòèñàðû, ìÿñ.:
ÀÂÒÎÌÁÒ [éóí.] 1. ñèô. Äàõèëèíäÿêè ìå-
àâòîìàøûí; á) àâòîìàòèê ñþçöíöí èõòèñàðû; þçö
õàíèçì âàñèòÿñèëÿ þç-þçöíÿ ùÿðÿêÿò åäÿí,
èøëÿéÿí, þçö ùÿðÿêÿò åäÿí, ìÿñ.: àâòîõèçÿê;
þç-þçöíÿ èøëÿéÿí; àâòîìàòèê. Àâòîìàò òîð-
ú) þçö, þçöíöí, ìÿñ.: àâòîáèîãðàôèéà.
ìîç. Àâòîìàò òåëåôîí. Àâòîìàò ñèëàù. – Ìÿì-
´
ÀÂÒÎÁÈÎÃÐÀÔÈÊ ñèô. Áèð øÿõñèí þç
ìÿäðçà àâòîìàò òöôÿíýèíè äèëëÿíäèðÿí êèìè
ùÿéàòûíà, òÿðúöìåéè-ùàëûíà àèä îëàí. Àâòî-
ïóëåìéîòëàð ñóñäó. Ìèð Úÿëàë. Òîõóúóëóã
áèîãðàôèê ÿñÿð.
êîìáèíàòûíäà êþùíÿëìèø òîõóúó äÿçýàùëà-
168
ÀÂÒÎÌÀÒ×Û
ÀÂÒÎÐÈÒÅÒÑÈÇ
ðûíûí àâòîìàò äÿçýàùëàðëà äÿéèøäèðèëìÿñè èøè
ÀÂÒÎÌÀÒËÀØÄÛÐÌÀ “Àâòîìàòëàøäûð-
áàøà ÷àòäûðûëìûøäûð.
ìàã”äàí ô.èñ. Òàìàøà÷ûëàð ôèëìëÿð íöìàéèø
2. èñ. Àâòîìàòèê èøëÿéÿí ìåõàíèçì,
åòäèðèëìÿçäÿí ÿââÿë, àâòîìàòëàøäûðìà ñàùÿ-
ìàøûí âÿ ñ. 1926-úû èëäÿ ìöùÿíäèñ Ñêâîðñî-
ñèíäÿ ÷àëûøàí ìöòÿõÿññèñëÿðèí ìöùàçèðÿëÿ-
âóí ãàçìà àâòîìàòû òÿòáèã åäèëèð. Àâòîìàò î
ðèíè äèíëÿéèðëÿð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
çàìàí ãàçûëàí ãóéóëàðûí ÿéèëìÿñè èëÿ ìöáà-
ÀÂÒÎÌÀÒËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Èñòåùñàë
ðèçÿ ö÷öí ýþçÿë áèð âàñèòÿ èäè. Ãóëèéåâ.
ïðîñåñèíäÿ àâòîìàòëàð òÿòáèã åòìÿê. Áó
3. èñ. Äàõèëèíäÿêè ìåõàíèçì âàñèòÿñèëÿ
ïðîñåñ .. èñòåùñàëàòû ìåõàíèêëÿøäèðìÿê âÿ
äóðìàäàí ýöëëÿ àòàí òöôÿíý. Ïóëåìéîò âÿ
àâòîìàòëàøäûðìàã éîëó èëÿ ùÿéàòà êå÷èðèëèð.
àâòîìàò àòÿøëÿðè èñÿ øèääÿòèíäÿí ãàëìûðäû.
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
Ìèð Úÿëàë. Ñîëäàò íÿ èñÿ ãûøãûðàðàã àâòî-
2. Èíñàíûí ùÿðÿêÿòëÿðèíè øöóðèëèêäÿí ÷ûõà-
ìàòûíû ãàëäûðäû, îíóí [Óëäóçóí] ñèíÿñèíäÿí
ðûá ãåéðè-øöóðè ùÿðÿêÿòÿ ÷åâèðìÿê (êîíâå-
âóðóá ýåðè èòÿëÿäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
éåðäÿ èøëÿäèêäÿ âÿ ñ.).
ÀÂÒÎÌÀÒ×Û èñ. 1. Àâòîìàòëà ñèëàùëàíìûø
´
ÀÂÒÎÌÎÁÈË [ëàò.] Òîðïàã, àñâàëò âÿ äàø
ÿñýÿð âÿ ñ. Àâòîìàò÷û äÿñòÿñè. – Íÿðèìàíû áèð
éîëëàðäà àäàì âÿ éöê äàøûéàí ìîòîðëó íÿã-
àâòîìàò÷ûíûí ãàáàüûíà ãàòäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
ëèééàò âàñèòÿñè. Éöê àâòîìîáèëè. Ìèíèê àâòî-
2. õöñ. Àâòîìàò äÿçýàùûíäà âÿ ñ.-äÿ èøëÿ-
ìîáèëè. Àâòîìîáèë íÿãëèééàòû. Ñöêàí àâòî-
éÿí ôÿùëÿ.
´
ìîáèëèí ùÿðÿêÿòèíÿ èñòèãàìÿò âåðèð.
ÀÂÒÎÌÀÒÈÊ ñèô. 1. Þç-þçöíÿ èøëÿéÿí, èøè
ÀÂÒÎÌÎÁÈË×È èñ. 1. Àâòîìîáèë èøè ìö-
èíñàíûí êþìÿéè îëìàäàí ýþðÿí. Àâòîìàòèê
òÿõÿññèñè.
ñèëàù. Àâòîìàòèê èäàðÿåòìÿ.
2. Àâòîìîáèë èäìàíû èëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì.
2. ìÿú. Ãåéðè-èðàäè, ãåéðè-øöóðè. Àâòîìà-
Àâòîìîáèë÷èëÿðèí éàðûøû.
òèê ùÿðÿêÿò.
ÀÂÒÎÌÖÔßÒÒÈØ
[éóí. àâòî âÿ ÿð.
3. Çÿðô ìÿíàñûíäà. Àâòîìàòèê ñóðÿòäÿ.
ìöôÿòòèø] Àâòîìîáèë íÿãëèééàòû ùÿðÿêÿòèíÿ
Òðàìâàéûí ãàïûëàðû àâòîìàòèê à÷ûëûá-þðòöëöð.
âÿ èøèíÿ íÿçàðÿò åäÿí øÿõñ. Àâòîìöôÿòòèø
ÀÂÒÎÌÁÒÈÊÀ [éóí.] Èíñàíû áèëàâàñèòÿ
Òàùèðèí ãàáàüûíû êÿñäè. Ì.Ùöñåéí.
èñòåùñàë ïðîñåñèíäÿ èøòèðàêäàí àçàä åòìÿê
ÀÂÒÎÏÎÐÒÐÉÒ [éóí. àâòî âÿ ôð. ïîðòðåò]
ö÷öí òÿòáèã åäèëÿí òåõíèêè âàñèòÿëÿðèí âÿ
Ðÿññàìûí þçö òÿðÿôèíäÿí ÷ÿêèëìèø øÿêëè.
öñóëëàðûí ìÿúìóñó. Åëì êèìè àâòîìàòèêà
Àâòîïîðòðåòèí ÿí ìöêÿììÿë íöìóíÿëÿðèíè
àâòîìàòèê òÿíçèìëÿìÿ íÿçÿðèééÿñè ÿñàñûíäà
éàðàíìûøäûð.
Ðåìáðàíäò éàðàòìûøäûð.
ÀÂÒÎÐÅÔÅÐÁÒ [éóí. àâòî âÿ ëàò. ðåôåðî]
ÀÂÒÎÌÀÒÈÊËÈÊ èñ. Ùÿðÿêÿòèí ãåéðè-
èðàäèëèéè, îðãàíèçìèí èðàäÿ âÿ øöóðóí èøòèðàêû
Áèð åëìè ÿñÿðèí ìöÿëëèôèí þçö òÿðÿôèíäÿí
îëìàäàí ùÿðÿêÿò åòìÿñè õàññÿñè. Òàìàìèëÿ
éàçûëìûø õöëàñÿñè. Äîêòîðëóã äèññåðòàñèéà-
àéäûíäûð êè, ùåéâàíëàðäà, ùÿòòà äàùà àðòûã
ñûíûí àâòîðåôåðàòû.
èíêèøàô åòìèø ùåéâàíëàðäà áåëÿ éàëíûç ùÿðÿ-
ÀÂÒÎÐÈÒÉÒ [àëì.] 1. Íöôóç, åòèáàð, ñÿëà-
êÿòëÿðèí àâòîìàòèêëèéè ìþâúóääóð. Ùàúûéåâ.
ùèééÿò. Àâòîðèòåò ãàçàíìàã. Àâòîðèòåòäÿí
´
ÀÂÒÎÌÀÒÈÇÌ [éóí.] á à õ àâòîìàòèêëèê.
äöøìÿê.
ÀÂÒÎÌÀÒËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Àâòîìàòëàø-
2. Íöôóçëó àäàì. Êèìéà ñàùÿñèíäÿ áþéöê
äûðûëìàã”äàí ô.èñ. Èäàðÿåòìÿ èøëÿðèíèí àâòî-
àâòîðèòåò. – Ãÿáèðèñòàíäà ãóëéàáàíû îëìàç,
ìàòëàøäûðûëìàñû. Ôàáðèêäÿ áèð ñûðà èñòåùñàë
õîðòäàíäûð, – äåéÿ áàøãà áèð óøàã äà ñþùáÿòÿ
ïðîñåñëÿðèíèí ìåõàíèêëÿøäèðèëìÿñè âÿ àâòî-
ýèðèøÿðÿê, áèëÿí àäàìëàð êèìè áþéöê àâòîðè-
ìàòëàøäûðûëìàñû íÿçÿðäÿ òóòóëìóøäóð.
òåòëÿ (ç.) èçàùàò âåðäè. Á.Òàëûáëû. [Úàùàíýèðè]
ÀÂÒÎÌÀÒËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Àâòî-
àíúàã Àòàéåâ êèìè áþéöê áèð àâòîðèòåò þç
ìàòëàð òÿòáèã åäèëìÿê. Óíèâåðñàë ðåíòýåí
éåðèíäÿ îòóðäà áèëÿðäè. È.ßôÿíäèéåâ.
åêðàíëàðûíûí èøëÿìÿñè àâòîìàòëàøäûðûëìûøäûð.
ÀÂÒÎÐÈÒÅÒËÈ ñèô. Íöôóçëó, ñÿëàùèééÿòëè,
ÀÂÒÎÌÀÒËÀØÄÛÐÛËÌÛØ “Àâòîìàòëàø-
êöòëÿ è÷ÿðèñèíäÿ íöôóçó, åòèáàðû, ùþðìÿòè îëàí;
äûðûëìàã”äàí ô.ñèô. Àâòîìàòëàøäûðûëìûø çà-
ñþçöêå÷ÿí. Àâòîðèòåòëè ìöäèð.
âîääà áåòîí ùàçûðëàíàúàã, ùàçûð áåòîí èñÿ
ÀÂÒÎÐÈÒÅÒÑÈÇ ñèô. Íöôóçñóç, åòèáàðñûç,
êîíâåéåðëÿðëÿ òèêèíòè ñàùÿñèíÿ âåðèëÿúÿêäèð.
êöòëÿ è÷ÿðèñèíäÿ ùþðìÿòè, åòèìàäû îëìàéàí.
169
ÀÂÒÎÐÈÒÅÒÑÈÇËÈÊ
ÀÉ
ÀÂÒÎÐÈÒÅÒÑÈÇËÈÊ èñ. Íöôóçñóçëóã,
àôÿòäÿí; Àé þòÿð, èë äîëàíàð, âàõò îëó,
åòèáàðñûçëûã, êöòëÿ è÷ÿðèñèíäÿ ùþðìÿòè, åòè-
ùèúðàíÿ äÿéÿð. Ã.Çàêèð. [Àéðûì ãûçû] Êÿðèì
ìàäû îëìàìà.
áàáàíû ãûçûøäûðìàã ôèêðè èëÿ äåéèðäè: – Áó
ÀÂÒÎÑÈÑÒÉÐÍ [éóí. àâòî âÿ ëàò. ñèñòåðí]
éàðàìàçû ýþðöðñöíöçìö? Àéëàðúà (ç.)
Ìàéåëÿðè äàøûìàã ö÷öí ñèñòåðíè îëàí õöñóñè
öçöíö ýþðìÿçäèì. À.Øàèã. Ýöí êå÷èð, àé
ãóðüóëó àâòîìîáèë. Íåôò ìÿùñóëëàðû, ñöä,
þòöð, èë éàìàí ýåäèð. Ì.Ðàùèì. Àéäà-
ïèâÿ, ìàéå ãàç, êèìéÿâè àêòèâ ìàääÿëÿð,
èëäÿ – ùÿðäÿí, ùÿðäÿíáèð, ýåú-ýåú, íöä-
ñåìåíò âÿ óíäàøûéàí àâòîñèñòåðí âàð.
ðÿòÿí. Àéäà-èëäÿ áèð íàìàç, îíó äà øåéòàí
ÀÂÒÎÂÀÜÇÀË èñ. Øÿùÿðëÿðàðàñû âÿ øÿùÿ-
ãîéìàç. (Àòà. ñþçö). Àðàç áàøäàí ëèë ýÿëÿð;
ðÿòðàôû àâòîáóñ ìàðøðóòëàðû ñÿðíèøèíëÿðèíÿ
Äÿñòÿ-äÿñòÿ ýöë ýÿëÿð; Íåéëÿðÿì áåëÿ éàðû;
õèäìÿò ýþñòÿðìÿê ö÷öí øÿùÿðëÿðäÿ éàðà-
Àéäà-èëäÿ áèð ýÿëÿð. (Áàéàòû).
äûëàí òèêèëèëÿð êîìïëåêñè.
ÀÉ2 íèäà. 1. ×àüûðûø, ìöðàúèÿò, ùàéëàìà,
ÀÉ1 èñ. 1. Éåð êöðÿñèíèí ïåéêè îëóá,
ùàðàéëàìà íèäàñû. Àé úàìààò! – Àé ãàëàí
îíóíëà áèðëèêäÿ Ýöíÿøèí ÿòðàôûíäà ôûðëàíàí
óøàãëàð, ñèç áèçèì äàëûìûçäà îëóí, ãîðõìà-
âÿ ýåúÿëÿð èíèêàñ åäÿí Ýöíÿø èøûüû èëÿ èøûã-
éûí! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Êÿðáÿëàéû Ôàòìà:]
ëàíàí ýþé úèñìè. Àé èøûüû. Àéûí áàòìàñû. – ..Àé
Àé ùàúû, áó íÿ õÿáÿðäèð? Äåéèðëÿð Êÿðáÿëàéû
áóëóäëàð àðàñûíäàí ñèéðèëèá ÷ûõäû. Ì.Ùöñåéí.
Ôÿòóëëà äèðèëèá ýÿëèð? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
// ìÿú. Ýþçÿëèí úàìàëûíà òÿøáèù (áÿçÿí àé
Íþâáÿò ýÿëèíÿ ýÿëäè: – Àé óøàã, ãà÷ûí, ýÿëèí
öç, àé ïàð÷àñû, îí äþðä ýåúÿëèê àé âÿ ñ. òÿð-
ýÿëñèí. ×ÿìÿíçÿìèíëè. // Áÿçÿí òÿñèðè
êèáëÿðäÿ èøëÿíèð). Àé öçöíö ýþðìÿê èñòÿð
øèääÿòëÿíäèðìÿê ö÷öí “ùàðàé”, “äàä” ñþç-
ñåâäèéèì; Ñþéëÿ ýþðöì áÿñ éàøûíìàã íÿ-
ëÿðè èëÿ áèðëèêäÿ äåéèëèð: [Íàçèð:] Àé ùàðàé,
àé äàä, à áàøûíà äþíöì! Àõûð ìÿíèì òÿã-
äÿíäèð? Ãóðáàíè. Ùåéðàí ýþðöíúÿ àé úàìà-
ñèðèì íÿäèð! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ëûí; Îëäó ýåíÿ åøãäÿ ôÿñàíÿ. Ùåéðàí õàíûì.
2. Ýþçëÿíèëìÿéÿí áèð êåéôèééÿò, éà ùà-
Àé äîüìàã – àé ÷ûõìàã. ßçèçèì, àéäûí
äèñÿ íÿòèúÿñèíäÿ äîüàí ùèññè, ãîðõóíó, äèê-
îëñóí; Àé äîüñóí, àéäûí îëñóí; Èêè ùÿñðÿò
ñèíìÿ âÿ ñ. ùèññëÿðè èôàäÿ åäèð. Àé, èëàíà
ãîâóøäó; Ýþçëÿðèí àéäûí îëñóí. (Áàéàòû).
áàõ! Àé, ýÿëÿí îäóð! Àé, ãîðõäóì êè! Àé,
[Ôàéòîí÷ó:] Èíøàëëàù, ýåúÿ éàðûñû, àé äîüàíäà
öðÿéèì ãîïäó! // Êÿäÿð, òÿÿññöô, ìÿðùÿìÿò,
éîëà äöøÿðèê. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àé ýþðöíìÿê
øÿôãÿò êèìè ùèññëÿðè èôàäÿ åäèð. Àé éàçûã! Àé
– ùÿð àéûí ÿââÿëèíäÿ ùèëàëûí (àéïàðàíûí) èëê
áè÷àðÿ! – ßõëàãè ïîçüóí, àäÿòè ïèñ, ïàñèáàíû
äÿôÿ ýþðöíìÿñè. Àé ãàëõìàã (ãÿëáèëÿíìÿê)
éîõ; Ãÿëáèì éàíàð, îíà äåéÿðÿì: “Àé éàçûã
– óúàëìàã, éöêñÿëìÿê, öôöãäÿí óçàãëàøìàã
÷îúóã!” À.Ñÿùùÿò. // Áèðäÿí àüðû òóòäóãäà
(Àé). Àé ãàðàíëûüû – àéñûç ýåúÿ, Àé èøûüû
äåéèëèð. Àé áàøûì! Àé þëäöì! // Òÿÿúúöá,
îëìàéàí ýåúÿ, ãàðàíëûã ýåúÿ. Àé ãàðàí-
ùåéðÿò, ùåéðàíëûã èôàäÿ åäèð. Àé, íÿ ÷îõäóð!
ëûãëàìàã – àõøàìäàí ýþðöíìÿéèá ýåúÿäÿí
Àé, íÿ ýþçÿëäèð! // Òÿñèðè ýöúëÿíäèðìÿê ö÷öí
áèð ãÿäÿð êå÷ÿíäÿí ñîíðà, éà ñÿùÿðÿ éàõûí
äåéèëèð (áÿçÿí òÿêðàð åäèëìÿêëÿ: àé, àé, àé).
ýþðöíìÿê (Àé). Àé ïàð÷àñû – 1) ùèëàë,
Àé, àé, àé! Íÿ ýþçÿë ñÿñ ýÿëèð! // Íàðàçûëûã,
àéïàðà; 2) ìÿú. ýþçÿëèí åïèòåòëÿðèíäÿí áèðè.
ìÿìíóíñóçëóã âÿ ñ. èôàäÿ åäÿí õèòàá áèë-
Àé òóòóëìàã àñòð. – Éåð êöðÿñèíèí Ýöíÿø
äèðèð. Áîøëà, àé ìîëëà äàéû, ñÿí äÿ áèçè ÷ÿêìÿ
èëÿ Àé àðàñûíà ýèðìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ Àéûí
çîðà; Áèç ñÿíèí ùèéëÿí èëÿ äöøìÿðèê ÿñëà áó
ìöâÿããÿòè îëàðàã ãèñìÿí âÿ éà òàìàìèëÿ
òîðà. Ì.ß.Ñàáèð. Àé Ìèðçÿ Ñÿòòàð, àõûð íèéÿ
ýþðöíìÿìÿñè. Áÿçÿí øÿùÿðÿ áåëÿ áèð ñÿñ
èíñàô èëÿ äàíûøìàéûðñàí? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
äöøÿðäè êè, ýöí âÿ éà àé òóòóëìóøäóð.
[Çÿùðà:] Àé Êÿðèì, ÷îõ þéöíìÿ. Àéðûì ãûçû
Ù.Ñàðàáñêè. Áîç àé – ãûøûí àõûðûíúû àéû, ìàðò
äþðä-áåø êèøèéÿ äîâ ýÿëäè. À.Øàèã.
àéû. Àðòûã Ãàðàáàü äöçÿíëèéèíèí áîç àéû
3. “À” éåðèíäÿ íèäà îëàðàã èøëÿíèð (á à õ À2).
áàøëàìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Åëãîâàí àé – éàéûí
Àé óøàãëàð, áèð ñàêèò îëóí! Àé éîëäàø, ñÿáð
àõûðûíúû àéû, éàéëàãäàí ãàéûòìà âàõòû.
åëÿ! Àé ãûç! Àé ãî÷àã!
2. Èëèí áþëöíäöéö îí èêè ùèññÿäÿí ùÿð áèðè.
ÀÉ3 èñ. àñòð. Èëèí îí èêè ùèññÿñèíäÿí áèðè.
Éàç àéëàðû. Áèð àé áóíäàì ÿââÿë. Èëèìèç îí
8-è 31, 4-ö 30, 1-è 28 (ùÿð äþðä èëäÿí áèð 29)
èêè àéäûð. – Çàêèðà, ñÿáð åëÿ êè, âÿñëÿ äåéÿí
ýöíäÿí èáàðÿòäèð.
170
AÉÀ
ÀÉÀÃ
ÁÉÀ ÿä. Ñóàë âÿ òÿÿúúöá èëÿ áÿðàáÿð
íóí àéàüû. – Ãÿäèì äàéû àõøàìà êèìè ïèëëÿ-
òÿìÿííà âÿ öìèä áèëäèðèð; ýþðÿñÿí. Àéà áó
êÿíèí àéàüûíäà îòóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
èøäÿí áèð øåé ÷ûõàúàã? Àéà áèð àç òåç ýÿëÿ
5. ×àé, áóëàã âÿ ñ. àõàð ñóëàðûí àøàüû ùèñ-
áèëìÿçäèí? – Ùÿð õèëãÿòÿ ýÿð÷è áèð ñÿáÿá
ñÿñè. ×àé àéàüû. Àðõûí àéàüû ýþëÿ òþêöëöð.
âàð; Àéà ñÿáÿáè êèì åòäè èçùàð? Ôöçóëè.
6. Ñîí, àõûð. Îíóí ñþçöíöí íÿ áàøû âàð,
[Íóõàëûëàð:] Àéà áèç áó ýöí î úÿíàáûí çèéà-
íÿ àéàüû. – Ïàìáûã, ÿðçàã âÿ õóøýÿáàð
ðÿòèíÿ ìöøÿððÿô îëà áèëÿðèêìè? Ì.Ô.Àõóíä-
êàðâàíûíûí áàøû, àéàüû ìÿëóì îëìàéûðäû.
çàäÿ. Ùàìû ìÿÿòòÿë ãàëûá, àéà áó ãÿäÿð
ß.Ùàãâåðäèéåâ. // Áèð éåðèí ãóðòàðàúàüû, ñîí
éàíäöäöéöíö ùàðàäàí éûüìàã ìöìêöíäöð
íþãòÿñè. Êÿíäèí àéàüûíäàí áèð áóëàã àõûð;
âÿ àéà ýþðÿñÿí ãîøóíà áó ãÿäÿð éàíäöäöéö
Òîç ãàëõûçìûø ñóéà ýÿëÿí ìàë-íàõûð.
íÿ ëàçûìäûð? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
À.Ñÿùùÿò. Ñàü òÿðÿôèìèçäÿ Àçàäëûã êÿíäèíèí
ÀÉÁ èñ. 1. Áàðìàãëàð äàõèë îëìàäàí ÿëèí
ìåøÿñèíèí àéàüû ýÿðÿê îëñóí. Ò.Ø.Ñèìóðã.
è÷è, à÷ûã éåðè.
7. äàí. Äÿôÿ, êÿðÿ. Áèð àéàã. Ìàøûí ùÿð
2. Éàðïàüûí öçö. [Ýöëõÿòìèíèí] éàðïàã-
àéàãäà ö÷ òîí éöê àïàðûð. Àâòîáóñ ñÿùÿðäÿí
ëàðû äàð õà÷âàðèäèð, àéà âÿ ãûí ùèññÿñè äÿ
áåø àéàã ýÿëèá-ýåòìèøäèð. – ..Áåø àéàã ãà-
òöêëÿðëÿ þðòöëöäöð. Ù.Ãÿäèðîâ.
éûòäûãëàðû ùàëäà, éåääè äÿôÿ õþðÿéè äîëäóðóá
ÀÉÀÜÛÀÜÛÐ á à õ àüûðàéàã.
áîøàëäûðäûëàð. ß.Âÿëèéåâ. Áó àéàã – èíäè,
ÀÉÀÜÛÏßÐÄßËÈ ñèô. çîîë. Ñóäà öçìÿê
áó äÿôÿ. [Êîðîüëó:] Àøûã Úöíóí, èíäè äå ýþ-
ö÷öí áàðìàãëàðûíûí àðàñû áèð-áèðèíÿ äÿðè
ðöì, ùàðàëàðû ýÿçäèí? Íÿ ýþðäöí? Íÿ åøèò-
ïÿðäÿ èëÿ áèòèøèê îëàí. Àéàüûïÿðäÿëè ãóøëàð
äèí? Áó àéàã ùàðàäàí ýÿëèðñÿí? “Êîðîüëó”.
(ãàç, þðäÿê, àíãóò âÿ ñ.).
8. ìÿú. äàí. Äÿéÿðñèç, àë÷àã, ãèéìÿòñèç,
ÀÉÀÜÛÑÖÐÖØÊßÍ ñèô. äàí. ßõëàãû éöí-
êåéôèééÿòñèç, êåéôèééÿòúÿ éàðàìàç. Àéàã ìàë.
ýöë, ïîçüóí (ãàäûí ùàããûíäà).
9. Òöôÿíý, òàïàí÷à êèìè ñèëàùëàðûí ÷àõ-
ÀÉÀÜÛÉÖÍÝÖË
á à õ
àéàüû éöíýöë
ìàüû, òÿòèéè. Òöôÿíýè àéàüà ÷ÿêìÿê. Òàïàí-
(“àéàã1”äÿ).
÷àíûí àéàüû áîøäóð. Ãîøàëöëÿíèí àéàüû
ÀÉÀÜÛÉÖÍÝÖËËÖÊ èñ. Õîøãÿäÿìëèê.
èøëÿìèð. Àéàãäà ãîéìàã – òöôÿíý, éà
ÀÉÀÃ1 èñ. 1. Èíñàí âÿ ùåéâàíûí éåðè-
òàïàí÷àíûí ÷àõìàüûíû ýåðè ÷ÿêÿðÿê àòìàã
ìÿñèíÿ õèäìÿò åäÿí áÿäÿí öçâö. Áàëàúà
ö÷öí ùàçûð ñàõëàìàã.
àéàã. Ãàðûí öñòöíäÿ ùåéâàí àéàüûíûí èçè
10. Àäÿòÿí ÷ûõûøëûã ùàëûíäà: àéàãäàí,
âàð. Àéàã áàðìàãëàðû. – Òÿêÿðëÿðèí ñÿñè,
àéàüûíäàí äàí. – ùåñàáäàí, ...ùåñàáûíäàí.
àòëàðûí àéàãëàðûíûí òàïïûëòûñû ìåøÿëÿðÿ ñÿñ
ñàëûðäû. Í.Íÿðèìàíîâ. Ôÿððàøëàð Ìÿøÿäè
Ãîéóíó ãîéóí àéàüûíäàí, êå÷èíè êå÷è àéà-
Ùÿñÿíè éûõûá àéàüûíà îí ÷óáóã âóðäóëàð.
üûíäàí. (Ìÿñÿë). [Ìÿøÿäè:] ×èòèí àðøûíûíû
×ÿìÿíçÿìèíëè. // Ãû÷ ìÿíàñûíäà. Àéàã ýåòäè,
áèð øàùûäàí, .. àé-óëäóçó èêè àááàñûäàí, ìÿõ-
ÿë ýÿòèðäè, äèø éåäè; Áàõìàãäàí ñàâàéû ýþçÿ
ìÿðè îí øàùûäàí âÿ ãàëàí ìàëû äà áó àéàã-
íÿ ãàëäû?! Àøûã Àëû.
äàí ãèéìÿò åäèðëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
2. äàí. Éàðûì àðøûíà éàõûí ìÿñàôÿ þë÷öñö.
11. Àäÿòÿí éåðëèê ùàëûíäà: àéàüûíäà äàí.
Ö÷ àéàã àðàëûüû âàð. Ñòîëëàðûí àðàñû áåø
– âàõòûíäà, ìÿãàìûíäà, ÷àüûíäà, çàìàíû
àéàãäûð.
îëäóüó ùàëäà, áàø âåðäèêäÿ. Äàâà àéàüûíäà
3. Ñöðÿò, àääûì ìÿíàñûíäà. Éîëäà Ìÿììÿä
éàðäûìà ýÿëìÿê.
áÿé Ñÿôÿðÿ äåäè: – Ñÿôÿð, ãîøóí àéàüû èëÿ
◊ Àéàüà àòûëìàã – áèðäÿí ãàëõìàã.
ýåòñÿê, ýåú îëàúàã, Ìóñòàôà õàí êÿíäëÿðè
Þçöíö éóõóéà âåðÿí Ñÿðâèíàç õàíûì àéàüà
÷àëûá-÷àïûá ãà÷àúàã, ýÿë ÷àïàðàã ýåäÿê.
àòûëûá, ãàïûíû ìþùêÿì áàüëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÿìÿíçÿìèíëè.
Àéàüà áàüëàíìàã – ÿíýÿë îëìàã, ÿë-ãîë
4. Áèð ñûðà øåéëÿðèí àéàüà îõøàéàí, éåðÿ
à÷ìàüà ìàíå îëìàã. Àéàüà ÷ûõìàã – ãóð-
äèðÿíÿí ùèññÿñè, äàéàüû, ãû÷û, äèðÿéè. Ìà-
òàðìàã, áèòèðìÿê, òàìàì åòìÿê. Àéàüà
ñàíûí àéàüû. Òàõòûí àéàãëàðû. ×àðïàéûíûí áèð
äîëàøìàã – ìàíå îëìàã, ÿíýÿë îëìàã.
àéàüû ñûíìûøäûð. // Äèê äóðàí øåéëÿðèí éåðÿ
Àéàüà äþøÿíìÿê – ÷îõ éàëâàðìàã. Àéàüà
äèðÿíÿí àëò ùèññÿñè. Íÿðäèâàíûí àéàüû. Ñöòó-
äóðìàã – á à õ àéàüûíà ãàëõìàã (äóð-
171
ÀÉÀÃ
ÀÉÀÃ
ìàã). Àéàüà äöøìÿê – 1) á à õ àéàüà
ýåòìÿìÿê, ÿëàãÿñèíè êÿñìÿê. Äþâëÿò ýåòäè,
äþøÿíìÿê. Úàíàíû ýþðÿí ëÿùçÿäÿ úàí
ùþðìÿò ãàëõäû àðàäàí; Ãàïûìûçäàí äîñò
äöøäö àéàüà; Éàëâàðäû ýÿäà èúçèëÿ ñóëòàíûíû
àéàüû êÿñèëäè. Àøûã ßëÿñýÿð; 2) àðäû êÿñèë-
ýþðúÿê. Ñ.ß.Øèðâàíè; 2) óúóçëàøìàã. Ìàëûí
ìÿê, äàùà ýÿëìÿìÿê. Àéàüû ñöðöøìÿê
ãèéìÿòè ëàï àéàüà äöøäö; 3) ùþðìÿòäÿí äöø-
ìÿú. – ñÿùâ åòìÿê, äöç éîëäàí ÷ûõìàã,
ìÿê. Àéàüà ãàëäûðìàã ìÿú. – 1) ùÿðÿêÿòÿ
éàíûëìàã. Àéàüû óüóðëó – á à õ àéàüû
ýÿòèðìÿê, ùÿéÿúàíà ýÿòèðìÿê. Õàëãû äà
éöíýöë. Àéàüû éàíìàã ìÿú. – âóðóëìàã,
àéàüà ãàëäûðàí âÿ [èíãèëàá] ÿòðàôûíà
áÿíä îëìàã. [Øÿùðÿáàíû õàíûì:] Øàùáàç
òîïëàéàí áóýöíêö ãóðáàíëàð îëàúàãäûð.
áÿé Ãàðàáàüäà îòóðäóüó éåðäÿ, Ïàðèæ
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ñàðûë ýöíÿø ðÿíýëè áèð àë áàé-
ãûçëàðûíà àéàüû éàíûá, Ìöñéþ Æîðäàíà
ðàüà; Ñÿñèíëÿ åëëÿðè ãàëäûð àéàüà. Ñ.Âóðüóí;
ãîøóëóá ýåòäè. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Àéàüû éåð
2) ñàüàëòìàã. Èñòèñó âàííàëàðû áèð ùÿôòÿäÿí
àëìàã – éåðè ìþùêÿìëÿíìÿê, äèëè óçóí
ñîíðà õÿñòÿíè àéàüà ãàëäûðäû; 3) áÿñëÿéèá-
îëìàã, þçöíÿ ýöâÿíìÿê. [×è÷ÿê õàíûì:]
áþéöòìÿê, òÿðáèéÿëÿíäèðìÿê, éåòèøäèðìÿê,
Ìÿí ñÿíäÿí éàâàø äàíûøûðàì, éîõñà àéàüûí
àðàéà ÷ûõàðòìàã, ìöñòÿãèë ùàëà ýÿòèðìÿê.
éåð àëûð? Í.Âÿçèðîâ. Àéàüû éåð òóòàí – ýÿçÿ
Àéàüà ãàëõìàã – 1) ùÿðÿêÿòÿ ýÿëìÿê,
áèëÿí, éåðèìÿéÿ èãòèäàðû îëàí. Íÿùàéÿò,
ãèéàì åòìÿê, öñéàí åòìÿê. Àñèéà âÿ Àôðèêà
ãîúàëàðûí ìÿñëÿùÿòè èëÿ Õûíàëûãäà ãàëìûø
õàëãëàðû àéàüà ãàëõàðàã þç èñòèãëàëèééÿòëÿðè
áöòöí êîëõîç÷óëàð, àéàüû éåð òóòàí ãîúàëàð,
óüðóíäà ìöáàðèçÿ àïàðûðäûëàð. – Âéåòíàì,
àðâàäëàð, óøàãëàð ìöúö éûüìàã ö÷öí äàü-
Ìàëàé äà ãàëõìûø àéàüà; Ýöëöð àçàäëûüûí
äÿðÿéÿ äàüûëìûøäûëàð. Ð.Ðçà. Àéàüû éöíýöë
áàéðàüû ×èíäÿ! Ç.Õÿëèë; 2) õÿñòÿëèêäÿí
– àéàüû õåéèðëè, óüóðëó, õîøãÿäÿì. Àéàüûíà
ñàüàëìàã, äóðìàã, éàõøû îëìàã; 3) èøëÿðè
àïàðìàã – ùåñàá åòìÿê, áèð ñûðàäà òóòìàã.
ãàéäàéà äöøìÿê, äöçÿëìÿê, àðòûã ìöñòÿãèë
[ßçèç áÿé:] Áóéóð, Ñÿêèíÿ õàíûìûí þçö èëÿ
îëìàã. Èíäè óøàãëàð áþéöéöá, ùàìûñû àéàüà
äÿ êöôòýó åäÿ áèëÿðñÿí! Îíó þçýÿ ãûçëàð
ãàëõûáäûð. Àéàüà ñàëìàã – ãèéìÿòäÿí ñàë-
àéàüûíà àïàðìà! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Àéàüûíà
ìàã, ùþðìÿòäÿí ñàëìàã, åòèáàðäàí ñàëìàã,
÷àüûðìàã – éàíûíà ýÿëìÿñèíè ÿìð åòìÿê.
ýþçäÿí ñàëìàã. Àéàüà ñàëûáäûð Âàãèôè ãÿìëÿð;
Àéàüûíà äöøìÿê (äþøÿíìÿê) – áèðèíèí
Áàø ÷ÿêÿéäè áèíÿâàéÿ, ýÿëÿéäè. Ì.Ï.Âàãèô.
ãàáàüûíäà äèç ÷þêÿðÿê éàëâàðìàã. ßýÿð
Éöç ôåéçèí îëñà õÿëãÿ ÿýÿð àôèòàáòÿê; Äþâðàí
àéàüûíà äöøìÿê ìàúàëûì îëñàéäû; Äÿõè
ñàëàð àéàüà ñÿíè ìàùòàáòÿê. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ýþòöðìÿç èäèì áàø àíûí àéàüûíäàí. Íÿñèìè.
[Ìÿñóì êèøè:] Ùàðäà éàçûëûá êè, îüóë àòàíû ..
Ñåééèä, ýþðÿíäÿ éàðû äöøöðñÿí àéàüûíà.
àéàüà ñàëñûí. Ìèð Úÿëàë. Àéàüà âåðìÿê
Ñ.ß.Øèðâàíè. Äîëàíûá áàøûíà ñÿðâè-ðÿâàíûí;
– òÿðÿôèíè âåðìÿê, àë÷àëòìàã, ùþðìÿòäÿí
Äþøÿí àéàüûíà ãàøû êÿìàíûí. Ã.Çàêèð.
ñàëìàã. Àéàüû à÷ûëìàã – 1) áèð éåðÿ ýåäèá-
Àéàüûíà ýåòìÿê – ìèííÿò ýþòöðìÿê, õàùèø
ýÿëìÿéÿ áàøëàìàã; 2) èñùàëà äöøìÿê, ãàðíû
åòìÿê. Àéàüûíà ýÿëìÿê – 1) òÿñëèì îëìàã,
èøëÿìÿê. Àéàüû àüûð – á à õ àüûðàéàã.
ðàçûëûüûíû áèëäèðìÿê ö÷öí áèðèñèíèí ùöçóðóíà
Àéàüû áàüëû îëìàã – ãÿáèç îëìàã, ãàðíû
ýÿëìÿê; 2) ùþðìÿò âÿ åùòèðàì ö÷öí áèðèíèí
èøëÿìÿìÿê. Àéàüû äîëàøìàã – áöäðÿìÿê,
ãóëëóüóíà ýåòìÿê. Àéàüûíà ãàëõìàã (äóð-
ýÿçÿðêÿí ÷àøìàã. Àéàüû äöøìÿê – 1) ýóéà
ìàã) – áèðè äàõèë îëàðêÿí ùþðìÿò ö÷öí àéàüà
áèðèíèí ýÿëìÿñè õîøáÿõòëèéÿ, ìöâÿôôÿãèé-
ãàëõìàã. Áöòöí àèëÿ îíóí àéàüûíà ãàëõäû,
éÿòÿ, èøèí áàø òóòìàñûíà ñÿáÿá îëìàã; àéàüû
éóõàðû áàøà êå÷èðäèëÿð. Ìèð Úÿëàë. Àéàüûíà
õåéèðëè îëìàã, õîøãÿäÿì îëìàã. Õàëà, ìÿíè
éàçìàã – 1) áèðèíèí ùåñàáûíà éàçìàã;
òÿáðèê åò. Ãûçûí àéàüû ìÿíÿ äöøäö. À.Øàèã;
2) áèðèñèíÿ èñíàä åòìÿê. Àéàüûíà éûõûëìàã
2) òÿñàäöôÿí, éàõóä êå÷ÿðêÿí áèð éåðÿ
– áàõ àéàüûíà äöøìÿê (äþøÿíìÿê).
ýÿëìÿê. Ìÿíèì ãàïûìà àéàüûí äöøÿð, ñÿíè
[ßëÿñýÿð àüàíû] ýþðúÿê, [Óñòà Àüàáàëàíûí]
èò èëÿ ÷ûõàðäàðàì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àéàüû
úÿìè äÿðä éàäûíäàí ÷ûõäû. Îíóí àéàüûíà
èøëÿìÿê – á à õ àéàüû à÷ûëìàã 2-úè ìÿíàäà.
éûõûëûá ñåâèíäèéèíäÿí àüëàäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
Àéàüû êÿñèëìÿê – 1) áèð éåðÿ ýÿëèá-
Àéàüûíäà ãàëìàã – áîðúó ãàëìàã. Àéà-
172
ÀÉÀÃ
ÀÉÀÃ
üûíäàí ÷ÿêìÿê – áèðèíè éûõìàüà ÷àëûøìàã,
èòè ýåòìÿê, ãà÷ìàã. Àéàã àëòûíà àëìàã
àéàüûíûí àëòûíû ãàçûìàã; áèðèíèí ãåéáÿòèíè
– ìÿüëóá åëÿìÿê, òàìàìèëÿ þçöíÿ òàáå
åòìÿê, çèääèíÿ ýåòìÿê. Ìÿí ðÿää åòäèì, î
åòìÿê. Àéàã àëòûíà äöøìÿê – òàïäàëàíìàã.
ïÿðò îëäó, òåç àéàüûìäàí ÷ÿêäè. Ñ.Ðöñòÿì.
Òóðàú òÿêè àéàã àëòûíà äöøäöì; Ùÿð éåòÿí
[Ùÿïèð:] Òàëåéèì áåëÿäèð, õàëãûí éåääè àðõà
òàïäàëàð, øÿùðÿ éîë îëäóì. Àøûã Úóìà.
éàäëàðû àüçûíû à÷àíäà òÿðèô òþêöð, .. ìÿíèì ..
Àéàã àëòûíà ñàëìàã – ùþðìÿòäÿí, íöôóçäàí,
äîüìà àòàì àéàüûìäàí ÷ÿêèð. Ìèð Úÿëàë.
ãèéìÿòäÿí ñàëìàã. Àéàã àëòûíäà ãàëìàã –
Àéàüûíû à÷ìàã – èøëÿòìÿê, èñùàëà ñàëìàã.
òàïäàëàíìàã, òÿçéèã àëòûíäà îëìàã. Àéàã
×èé ñöä óøàüûí àéàüûíû à÷äû. Àéàüûíû áàñ-
áàñìàã – áèð éåðÿ ýèðìÿê, äàõèë îëìàã,
ìàìàã – á à õ àéàã áàñìàìàã. Ñåâèë ýå-
ýÿëìÿê. Ïèøõèäìÿòëÿð ÿëëÿðèíäÿ ìÿúìÿéè èëÿ
äÿíäÿí áÿðè [Ýöëöø] àéàüûíû áó åâÿ áàñ-
êè è÷èíäÿ õÿëÿòè-øàùàíÿ ãîéóëìóøäó, äöêàíà
ìàéûá. Ú.Úàááàðëû. Àéàüûíû áàøûíäàí
àéàã áàñäûëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Öëôÿò:]
àøûðìàã – þëäöðìÿê. Î, èëê àòÿøè èëÿ äöøìÿí
Ýþðöðñÿí, éàä ãûçû ùÿëÿ åâÿ àéàã áàñìàìûø,
çàáèòèíèí àéàüûíû áàøûíäàí àøûðäû. Ìèð
ýÿäÿíèí ñàããûçûíû îüóðëàéûá. Ìèð Úÿëàë.
Úÿëàë. Àéàüûíû ÷ÿêìÿê – 1) àõñàìàã; 2) òÿðê
Àéàã áàñìàìàã – áèð éåðÿ äàùà ýåäèá-
åòìÿê, ÿëàãÿíè, ýåäèø-ýÿëèøè êÿñìÿê, áèð
ýÿëìÿìÿê, ÿëàãÿñèíè êÿñìÿê, ýèðìÿìÿê.
éåðÿ äàùà ýåäèá-ýÿëìÿìÿê. Àéàüûíû êÿñ-
[Ùàúû Êÿðèì:] Ñèçÿ äåìèøÿì, ìÿíèì îòà-
ìÿê – 1) áèð éåðÿ äàùà ýåäèá-ýÿëìÿìÿê,
üûìà àéàã áàñìàéûí. À.Øàèã. Àéàã ÷àëìàã
ÿëàãÿíè êÿñìÿê. Ñåééèä, ãàéûò áó ìÿðùÿëÿ-
– á à õ àéàã äþéìÿê. Àéàã ÷ÿêìÿê – á à õ
äÿí, êÿñ àéàüûíû; Àõûð áó ðàùè-ìåéêÿäÿíèí
àéàã êÿñìÿê. Àéàã ÷ÿê, Çàêèðà, áÿñäèð,
áèð ìÿëàëû éîõ. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ïÿðçàä áèð
áÿãàñûç äÿùð áàüûíäàí; Íÿ ýþðäöí äÿðäö
ìöääÿò àéàüûíû ãûçûíûí åâèíäÿí êÿñäè. Ìèð
ìþùíÿòäÿí ñàâàéû áèð ñÿìÿð îíäàí. Ã.Çàêèð.
Úÿëàë; 2) ýåäèá-ýÿëìÿñèíÿ èúàçÿ âåðìÿìÿê,
Ãöäðÿò ùå÷ âàõò åâèìèçäÿí àéàã ÷ÿêìèðäè.
ÿëàãÿíè êÿñìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê, ñÿáÿá
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àéàã äèðÿìÿê – èíàä åòìÿê,
îëìàã. Äîêòîð áèð ñàíèéÿ äöøöíäöêäÿí
èñðàð åòìÿê, òÿðñëèê åòìÿê, äåäèéèíäÿí ÿë
ñîíðà: – Ìÿí îíóí àéàüûíû áóðàäàí êÿñÿ-
÷ÿêìÿìÿê. Àéàã äþéìÿê – áèð øåéè ÿëäÿ
ðÿì, – äåäè. À.Øàèã; 3) àðàäàí ãàëäûðìàã.
åòìÿê ö÷öí ÷îõ ÷àëûøìàã, ýåäèá-ýÿëìÿê,
[Õàíãóëó:] ..Èíäè øèêàéÿò éîõäóð, êîõà!
ÿëëÿøìÿê, èøëÿìÿê. Ðàìàçàí þçö äÿ áåëÿ áèð
Íÿäÿí êè, áó îüóðëóüóí àéàüûíû êÿñèáäèð.
óñòàíûí éàíûíäà îí áåø èë àéàã äþéìöø,
Ñ.Ðÿùèìîâ. Àéàüûíû ãàðìàã ìÿú. – ãîð-
éàëíûç èíãèëàáäàí èêè àé ñîíðà áóðóã óñòàñû
õóòìàã, ùÿäÿëÿìÿê, äþéìÿê. Àéàüûíûí
îëà áèëìèøäè. Ì.Ùöñåéí. Àéàã ýþòöðìÿê –
àëòûíà äÿìèð (ÿðñèí) àò(ûí)! – ýÿëìÿñè àðçó
òåç éåðèìÿê, èðè àääûìëàðëà éåðèìÿê. Õàëà-
åäèëÿí âÿ ÷îõäàí ýþðöíìÿéÿí áèð àäàì áèð
ìûí éàëâàðìàüû éàäûìà äöøÿíäÿ áèð ãÿäÿð
éåðÿ áèðèíúè äÿôÿ, éà äà ÷îõ óçóí ìöääÿò
àéàã ýþòöðäöì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Àéàã
êå÷äèêäÿí ñîíðà ýÿëäèêäÿ, éàõóä áèð àäàì
èçè – ëÿïèð. Àéàã êÿñèëìÿê – ýåäèø-ýÿëèø
ýÿëìÿäèéè áèð éåðÿ áèðèíúè äÿôÿ ýÿëäèêäÿ
äàéàíìàã, ñàêèòëèê äöøìÿê. [Ãöäðÿò] åâèíÿ
äåéèëèð. [Ùàúû Àüàäàäàø:] ßëåéêÿññàëàì,
÷àòàíäà ùÿëÿ êö÷ÿëÿðäÿí àéàã êÿñèëìÿìèøäè.
ùÿìèøÿ ñÿí ýÿëÿñÿí, à áàëàì, áóíóí àéàüû-
Ì.Ùöñåéí. Àéàã êÿñìÿê – á à õ àéàüûíû
íûí àëòûíà áèð äÿìèð àòûí! Ù.Ñàðàáñêè.
êÿñìÿê 1-úè ìÿíàäà. Ñþùáÿòè-ÿùëè-ðèéàäàí
Àéàüûíûí àëòûíû ãàçûìàã – áèðèíÿ çÿðÿð
ãÿò åäèá êÿñäèì àéàã. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àéàã
âåðìÿê, ïèñëèê åëÿìÿê ö÷öí îíóí ÿëåéùèíÿ
ãîéìàã – á à õ àéàã áàñìàã. Àõûð ñÿí äÿ
õÿëâÿòè èø ýþðìÿê. [Áàáàúàí:] Áó ýöí
áèð ùÿðÿêÿò åéëÿ, áèð ïðîãðåñÿ àéàã ãîé.
÷þðÿéèìè éåéÿí àäàì ñàáàù àéàüûìûí àëòûíû
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Åëÿ êè, èêèíúè àéà àéàã
ãàçûð. ß.ßáöëùÿñÿí. Àéàüûíûí àëòûíû þïìÿê
ãîéäó, äèíìÿç-ñþéëÿìÿç þâðÿòè ÷àüûð
– áèðèíèí ãàáàüûíäà àë÷àëàðàã éàëâàðìàã,
éàíûíà, äóð áèð äÿôÿ äÿ îëñóí àëíûíäàí þï.
þçöíö ñîí äÿðÿúÿ àë÷àëòìàã. Àéàã à÷ìàã
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Àéàã îëìàã – øÿðèê
– áèð éåðÿ òåç-òåç ýÿëìÿê. Àéàã àëìàã
îëìàã, îðòàã îëìàã, áèð èøÿ ãîøóëìàã, áèð èøäÿ
– òÿëÿñìÿê, òåç-òåç ýåòìÿê, úÿëä éåðèìÿê,
èøòèðàê åòìÿê. Ñÿí äÿ îéóíäà áèçèìëÿ àéàã îë.
173
ÀÉÀÃ
ÀÉÀÃ
Àéàã ñàõëàìàã – äàéàíìàã, äóðìàã.
Àéàãëàðû àðäûíúà ñöðöíìÿê – ñîí äÿðÿúÿ
Êÿíäëèëÿð àéàã ñàõëàäûëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
éîðóëàðàã çîðëà éåðèìÿê, éåðèéÿ áèëìÿìÿê.
Éîë÷ó ÷àðÿñèç ãàëûá àéàã ñàõëàäû.
Áó ýöí î ãÿäÿð ýÿçìèøÿì êè, àéàãëàðûì àð-
ß.Ìÿììÿäõàíëû. Àéàã ñöðìÿê – áèðèíèí
äûìúà ñöðöíöð. Àéàãëàðûíû óçàòìàã ìÿú.
öñòöíÿ ùöúóì ÷ÿêèá ýåòìÿê. Öñòöìÿ àéàã
– þëìÿê. Áÿðê àéàüà ÷ÿêìÿê – ñûõûøäûðìàã,
ñöðöá ýÿëäè. Àéàã ñöðöìÿê – êþíöëñöç
úèääè èìòàùàíà ÷ÿêìÿê. Áÿðê àéàãäà – èø
éåðèìÿê, éóáàíìàã, ýåðè ãàëìàã, ýåäÿðêÿí
÷ÿòèíÿ äöøäöêäÿ, âÿçèééÿò ÷îõ ÷ÿòèí âÿ àüûð
ãÿñäÿí äàëà ãàëìàã. Àéàã òóòìàã – 1) òÿçÿ-
îëäóãäà, òÿùëöêÿ çàìàíû. Áÿðê àéàãäà
òÿçÿ éåðèìÿéÿ áàøëàìàã. [Òàïäûã] òÿçÿ-òÿçÿ
éîëäàøû òÿðê åòìÿê îëìàç. – Ùÿð èêè õàëãäàí
àéàã òóòóá éåðèéÿíäÿ ãàëõûá .. þçöíö áèðäÿí-
îëàí çÿùìÿòêåø úàìààò äîñòëóüó ïîçìóð,
áèðÿ úÿùðÿíèí àðõàñûíäà îòóðàí àíàñûíûí
êÿñäèêëÿðè äóç-÷þðÿéè òàïäàëàìûð, áÿðê
ãóúàüûíà àòàðäû. ß.ßáöëùÿñÿí; 2) àéàãëàø-
àéàãäà äà ùÿìèøÿ áèðëèê éàðàäûðäûëàð.
ìàã, áÿðàáÿð îëìàã. Î, áó èøäÿ ìÿíèìëÿ
×ÿìÿíçÿìèíëè. Áèð àéàüû ýåòìÿê, áèð àéàüû
àéàã òóòà áèëìÿç; 3) âàýèðëèê åòìÿê (á à õ
ýåòìÿìÿê – òÿðÿääöä åòìÿê, íÿ åäÿúÿéèíè
âàýèðëèê). Áÿçÿí áèð áþéöê ãàçìàäà .. Ñÿëèì
áèëìÿìÿê. [Óøàã] àòàñûíäàí úàâàá àëìàäû-
ìåéõàíà äåéÿð, î áèðèëÿðè àéàã òóòàðäûëàð.
üûíäàí, áèð àéàüû ýåäÿð, áèð àéàüû ýåòìÿçäè.
ß.ßáöëùÿñÿí. Àéàã öñòÿ äóðà áèëìÿìÿê –
Ù.Ñàðàáñêè. Áèð àéàüû ãÿáèðäÿ – á à õ ãÿáèð.
1) ÷îõ çÿèô, òàãÿòñèç, ÿëäÿí äöøìöø àäàì, éà
Àðâàäû Íàáàò õàëàíû, ãîúà, áèð àéàüû áóðäà,
ùåéâàí ùàããûíäà; 2) ÷îõ ñÿðõîø àäàì
áèð àéàüû ãÿáèðäÿ îëäóüó ö÷öí, ßùìÿä îíó
ùàããûíäà. Î ãÿäÿð è÷èá êè, àéàã öñòÿ äóðà
âàðèñëÿð àðàñûíà äàõèë åòìÿéèðäè. Á.Òàëûáëû.
áèëìèð. Àéàã öñòÿ ãàëìàã – îòóðìàüà éåð
ßë-àéàüà äöøìÿê – á à õ ÿë. ßë-àéàüû ñî-
òàïìàìàã. Àéàã âóðìàã – 1) ùÿääèíäÿí
éóìàã – á à õ ÿë. ßë-àéàã ÷ÿêèëìÿê – á à õ
àðòûã éåðèìÿê, ýÿçìÿê, áèð øåéè ÿëäÿ åòìÿê
ÿë. ßëèíè-àéàüûíû ÷ÿêìÿê – á à õ ÿë. Èêè
ö÷öí ÷îõ ýÿçìÿê; 2) íèøàíû äöç âóðìàìàã,
àéàüûíû áèð áàøìàüà äèðÿìÿê (ñîõìàã)
ùÿäÿôèí àëò éàíûíà âóðìàã. Òöôÿíý àéàã
– òÿðñëèê åòìÿê, èíàäëà òÿëÿá åòìÿê, èñðàð åò-
âóðóð. Àéàãäà ãàëìàã – 1) á à õ àéàã öñòÿ
ìÿê, èíàäëà èñòÿìÿê, áÿðêÿ ñàëìàã, äàðûõ-
ãàëìàã; 2) àõûðà ãàëìàã, ýåðèäÿ ãàëìàã.
äûðìàã. (Þç) àéàüû èëÿ ýÿëìÿê – òÿñàäöôÿí
Àéàãäà ñöðöíìÿê – ùàìûäàí ýåðèéÿ
ýÿëìÿê, äÿâÿòñèç, ÷àüûðûëìàäàí, þç õîøó èëÿ
ãàëìàã. Àéàãäàí (àéàüû) äèðè – áèð èøè òåç
ýÿëìÿê. Þç àéàüû èëÿ òÿëÿéÿ äöøìÿê – þç
ýåäèá éåðèíÿ éåòèðÿí, èòè ýåäÿí, úÿëä éåðèéÿí
òÿãñèðè öçöíäÿí þçöíö êÿëÿéÿ ñàëìàã, þç
àäàì ùàããûíäà. Àéàãäàí äöøìÿê (îëìàã)
èøèíè ÷ÿòèíëèéÿ ñàëìàã, þçöíö ÷ûõûëìàç, ÷ÿòèí
– éåðèìÿêäÿí éîðóëìàã, òàãÿòäÿí äöøìÿê,
âÿçèééÿòÿ ñàëìàã. Öñòöíÿ àéàã àëìàã
öçöëìÿê. Äöøÿð àéàãäàí îë ñÿðâ ãàìÿòèí,
– á à õ àéàãëàíìàã 3-úö ìÿíàäà. Áèðè ýå-
áèëëàù; Ãèéàìÿòè ýÿòèðÿð áàøûìà ÿéàí, ýåòìÿ!
äèá Áàëëûúà éîëóíó êÿñèá, ýÿëèá-ýåäÿíÿ
Õ.Íàòÿâàí. Éàðäÿí õàëè ýþðöá áÿçìè àéàã-
ñàòàøûð, áèðè äÿ ãà÷àãëûã åøãèíÿ äöøöá öñòö-
äàí äöøäöì; Ñàãèéà, òóò ÿëèìè áèð äîëó
ìöçÿ àéàã àëûá... ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áÿäèðíèñÿ
ïåéìàíÿ èëÿ. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àéàãäàí ñàëìàã
Áàäàì õàëàéà éàâàøúà äåéèðäè: – Äÿðíÿéÿ
– 1) ÷îõ ýÿçäèðèá éîðìàã, ÿëäÿí ñàëìàã.
éàçûë ýåòñèí, áöòöí àðâàäëàð ýÿëèð.. Éàçûëìà-
Óøàüû ëàï àéàãäàí ñàëäûí; 2) öçìÿê, èçòèðàá
ñàí òàé-òóø öñòöíÿ àéàã àëàð. Ìèð Úÿëàë.
âåðìÿê, úÿôà âÿ ÿçèééÿò âåðìÿê. Ñàëäû ìÿíè
Äÿðÿ-òÿïÿ, èò-ãóðä öñòöìöçÿ àéàã àëàúàã.
àéàãäàí ãÿì, âåð ïèéàëÿ, ñàãè; Éîõäóð áèð
Ñ.Ðÿùèìîâ.
îíäàí þçýÿ öôòàäÿëÿð äàéàãè. Ã.Çàêèð.
àéàã-àéàã çÿðô Áèð àéàã-áèð àéàã,
Àéðûëûã äÿðäè ìÿíè àéàãäàí ñàëäû, éàðûì.
àääûì-àääûì, éàâàø-éàâàø, àüûð-àüûð. Àéàã-
Ùåéðàí õàíûì. Ñàëäû àéàãäàí àøèãè, åé éàð,
àéàã íÿðäèâàíà ÷ûõàðëàð. (Àòà. ñþçö).
ôèðãÿòèí; Ýÿë áèð ÿéàäÿòÿ ÿýÿð îëñà ôÿðàãÿòèí.
ÀÉÀÃ2 èñ. êëàñ. Ãÿäÿù, ïèéàëÿ. Ìåéýÿð÷è
Ì.ß.Ìþúöç; 3) áèð éåðè ÷îõ ýÿçìÿê. Øÿùÿðè
ñÿôà âåðÿð äàìàüÿ; Àõäûüû ö÷öí äöøÿð àéàüÿ.
àéàãäàí ñàëìàã. Àéàãäàí-äûðíàãäàí
Ôöçóëè. Òà ýèðèá ìåéõàíÿ è÷ðÿ áàøûìà ÷ÿêäèì
äöøìÿê – á à õ àéàãäàí äöøìÿê (îëìàã).
àéàã. Ñ.ß.Øèðâàíè.
174
ÀÉÀÃÀ×ÄÛ
ÀÉÀÃËÀØÌÀÃ
ÀÉÀÃÀ×ÄÛ, ÀÉÀÃÀ×ÌÀ èñ. åòíîãð.
ÀÉÀÃËÀÌÀ “Àéàãëàìàã”äàí ô.èñ.
Ãûçûí òîéäàí ñîíðà àòàñû åâèíÿ áèðèíúè äÿôÿ
ÀÉÀÃËÀÌÀÃ ô. 1. Òàïäàëàìàã, òàïäà-
ýÿëìÿñè àäÿòè. Ìÿøÿäè þç ãûçûíû âÿ êöðÿêÿ-
ëàéûá ÿçìÿê, àéàãëàðû àëòûíäà ÿçìÿê, àéàüû
íèíè .. àõøàì ÷þðÿéèíÿ àéàãà÷ìàéà ÷àüûð-
èëÿ ìÿùâ åòìÿê, õàðàá åòìÿê. ßêèíè àéàã-
ìûøäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ëàìàã. Ýöëëöéö àéàãëàìàã. Îòó àéàãëàìàã.
ÀÉÀÃÀËÒÛ èñ. 1. Àéàã àëòûíà ñàëûíàí,
// Ìÿú. ìÿíàäà. Àâðîïàíû àéàãëàéûá ýÿëÿí
éàõóä àéàã ñèëìÿê ö÷öí ãàïûíûí àüçûíäà,
äöøìÿí ùÿëÿ áó úöð èíàäëû ìöãàâèìÿòÿ ðàñò
ýèðÿúÿéèíäÿ ñàëûíàí õàë÷à, áàëàúà ïàëàç,
ýÿëìÿìèøäè. ß.ßáöëùÿñÿí. // Àéàãëà áàñìàã,
ùÿñèð, ÿñýè âÿ ñ. // Äàð, óçóí õàë÷à. Àéàãàëòû
ñûõìàã, ÿçìÿê. Ïàë÷ûüû àéàãëàìàã. Òîðïàüû
ñàëûíìûø ïèëëÿêÿí.
àéàãëàìàã. // Àéàãëà âóðìàã, ÿçèøäèðìÿê,
2. Äàèì òàïäàëàíàí, äàèì ùàìûíûí áàñûá
àéàãëàðû àëòûíà ñàëûá äþéìÿê. [Ùàúû Ìÿäèíÿ:]
êå÷äèéè éåð. Ùÿéÿò ëàï àéàãàëòû îëäó.
Ñÿíè áó êö÷ÿäÿ éûõûá î ãÿäÿð àéàãëàðàì êè,
3. ìÿú. Ùå÷ êÿñèí ñàéìàäûüû, ùåñàáëàø-
áåéíèí òîðïàüà ãàðûøàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ìàäûüû, ùþðìÿò åòìÿäèéè àäàì; èðàäÿñèç,
2. Ýÿçìÿê, äîëàøìàã. Áöòöí øÿùÿðè àéàã-
ùÿãèð, ìÿçëóì àäàì. Àéàãàëòû îëìàã – þç
ëàäûì.
èðàäÿñèçëèéè, éàõóä àúèçëèéè öçöíäÿí ùþðìÿò-
3. ìÿú. Ñàéìàìàã, òàïäàëàìàã, ïîçìàã.
äÿí äöøìÿê, ùå÷ êÿñ òÿðÿôèíäÿí ñàéûëìà-
Ìÿí äåéèðÿì: “Ãîé âàð îëñóí ñèíÿìäÿêè åë
ìàã, ùàìûíûí òÿùãèðèíÿ ìÿðóç ãàëìàã.
öðÿéè; Ìÿðä îüóëëàð àéàãëàìàç àíä è÷äèéè
ÀÉÀÃ-ÀÉÀÜÀ çÿðô 1. Áèð âàõòäà, áèðäÿí,
äóç-÷þðÿéè”. Ñ.Âóðüóí. ßêáÿð èñòÿäè èøè, àú-
î áèðèëÿðè èëÿ áèð âàõòäà àéàüûíû ãîéóá
ëûüû âÿ ùÿòòà úàíûíäàí ÿçèç òóòäóüó ñåâýè-
ýþòöðÿðÿê; áÿðàáÿð, áèðëèêäÿ. Óøàãëàð àéàã-
ëèñèíè áåëÿ àéàãëàéûá êå÷ñèí.. Ìèð Úÿëàë.
àéàüà éåðèéèðëÿð.
4. ìÿú. Ñûõìàã, òÿçéèã àëòûíà àëìàã, ìÿ-
2. ìÿú. Þç ùÿðÿêÿò âÿ ýþðöøöíö óçëàø-
íÿâè ÿçàá âåðìÿê. Ôÿñëè-áàùàð ýÿëäè, êþíöë,
äûðàðàã, óéüóíëàøäûðàðàã. Çÿìàíÿ èëÿ àéàã-
êöíúè-áàü òóò; Ìþùíÿò ñÿíè àéàãëàäû, áèð
àéàüà ýåòìÿê.
äÿì àéàã òóò. Ã.Çàêèð.
ÀÉÀÃÚÛà èñ. 1.”Àéàã”äàí êè÷. Ãóøóí
ÀÉÀÃËÀÍÄÛÐÌÀ “Àéàãëàíäûðìàã”äàí
àéàãúûüû.
ô.èñ.
2. áîò. ×è÷ÿê âÿ ìåéâÿíèí ñàïëàãúûüû.
ÀÉÀÃËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. Öçÿðèíÿ ãàëäûðìàã,
ÀÉÀÃ×Û1 èñ. ìÿù. 1. êþùí. Ãàïû-ãàïû ýÿ-
òÿùðèê åòìÿê, úÿñàðÿòëÿíäèðìÿê.
çèá, ìàë ñàòàí àäàì; ÷ÿð÷è.
ÀÉÀÃËÀÍÌÀ “Àéàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
2. Êàüûçïàéëàéàí, êóðéåð.
ÀÉÀÃËÀÍÌÀÃ 1. ìÿúù. Òàïäàëàíìàã,
ÀÉÀÃ×Û2 èñ. ãÿä. Êå÷ìèøäÿ: ãÿäÿù ýÿç-
òàïäàëàíûá ÿçèëìÿê, àéàã àëòûíäà ÿçèëìÿê,
äèðÿí, øÿðàá ïàéëàéàí; ñàãè. Úàì è÷èðÿí àéàã-
ìÿùâ åäèëìÿê, õàðàá åäèëìÿê. // Àéàãëà áà-
÷ûéà äþíäö Ôöçóëè; Øàèðëÿðÿ áèð è÷èì ìåé
ñûëìàã, ñûõûëìàã; àéàãëà âóðóëìàã, ÿçèøäè-
ñóíäó Ôöçóëè. ß.Úàâàä.
ðèëìÿê, àéàã àëòûíà ñàëûíûá äþéöëìÿê.
ÀÉÀÃÄÀØÛ á à õ äàáàíäàøû. Ùàìàì÷û-
2. ò-ñèç. Àéàüà ãàëõìàã, éåðèìÿê. Ìåøÿ-
íûí ãàáàüûíäà .. õûðäà áàíêàëàðûí è÷èíäÿ
ëÿðèí è÷èíäÿ, äàüëàðûí àðàñûíäà éåðëÿøÿí áà-
ðöøóë, àéàãäàøû, õûíà, éóìóðòà âÿ áó êèìè
ëàúà îáàëàð ñàíêè éåðèíäÿí òÿðïÿíèá àéàã-
øåéëÿð îëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
ëàíìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÉÀÃÄÓÇÀÜÛ èñ. 1. Àéàã áóõîâó.
3. ò-ëè. ìÿú. Áèðèñèíèí öçÿðèíÿ ùöúóì åò-
2. ìÿú. ßíýÿë, ìàíåÿ.
ìÿê, ãàëõûøìàã, òÿúàâöçÿ áàøëàìàã. Íÿ ö÷öí
ÀÉÀÃÊÈÐßÑÈ èñ. êþùí. äàí. Ýåòìÿê âÿ
îíóí öñòöíÿ áåëÿ àéàãëàíûðñàí? – Ìÿí äà-
ýÿçìÿêëÿ ÿëàãÿäàð îëàí áèð èø ö÷öí òÿëÿá
éàíûá äóðñàì áèð àç; Àéàãëàíàð ãàðû äöøìÿí.
îëóíàí çÿùìÿò ùàããû.
Ñ.Âóðüóí.
ÀÉÀÃÃÀÁÛ èñ. Àéàüà ýåéèëÿí øåé. Äÿðè
ÀÉÀÃËÀØÌÀ “Àéàãëàøìàã”äàí ô.èñ.
àéàããàáû. Ðåçèí àéàããàáû. Àéàããàáû ìàüà-
ÀÉÀÃËÀØÌÀÃ ô. 1. Áèðè èëÿ àéàã-àéàüà
çàñû. Àéàããàáû ôàáðèêè.
ýåäÿ áèëìÿê, áÿðàáÿð ýåòìÿê, áèðýÿ éåðè-
ÀÉÀÃÃÀÁÛ×Û èñ. ×ÿêìÿ÷è, àéàããàáû
ìÿê. Áèçè ìöøàéèÿò åäÿí êö÷ÿ àäàìëàðû
òèêÿí, éà éàìàéàí óñòà.
ôàéòîíëà àéàãëàøûá áÿðàáÿð ýåäÿ áèëÿðäèëÿð.
175
ÀÉÀÃËÀÒÌÀÃ
ÀÉÀÇ
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ñÿëèì] àòû éàâàø-éàâàø
ÀÉÀÃÉÀËÛÍ ñèô. 1. Éàëûíàéàã, àéàüû ÷ûë-
ñöðäö êè, Àááàñ êèøè àéàãëàøà áèëñèí. Ìèð
ïàã, àéàüûíäà ùå÷ áèð øåé îëìàéàí. Àéàã-
Úÿëàë. Ìÿí Åëäàðëà àéàãëàøìàãäà ÷ÿòèíëèê
éàëûí óøàãëàð ãàðà äöøöá, ÷èë òîéóüó áàñ-
÷ÿêèðäèìñÿ äÿ, óòàíäûüûìäàí äèíìÿéèá àð-
ìàðëàéûá òóòäóëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Çÿðô ìÿ-
äûíúà ãà÷ûðäûì. È.ßôÿíäèéåâ.
íàñûíäà. Àéàãéàëûí ýÿçìÿê. – Ëà÷ûí .. [óøàã-
2. ìÿú. Þçöíö áèðèíÿ ÷àòäûðìàüà, îõøàò-
ëàðûí] ùÿð èêèñèíèí äàëûíúà áàõäû, àéàãéàëûí
ìàüà ÷àëûøìàã; éàðûøìàã. Óøàã àíàñû âÿ
îëäóãëàðûíû ýþðäö. Ì.Ùöñåéí. Ñèòàðÿ ÿðèíè
áàúûñû èëÿ àéàãëàøìàüà ÷àëûøûð, îíëàðà ÿëàâÿ
éóõóéà âåðèá îòàãäàí ÷ûõäû âÿ áèð äÿãèãÿ
éöê îëìàã èñòÿìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Êÿíääÿ
÷ÿêìÿäè êè, êö÷ÿäÿí àéàãéàëûí âÿ áàøûà÷ûã
ðóù, èðàäÿ âÿ ãî÷àãëûãäà áó úàâàíëàðëà
ãà÷ìàüà öç ãîéäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Óøàã]
àéàãëàøàí âÿ îíëàðäàí ýåðè ãàëìàéàí èýèä
åâ ñàùèáèíèí ãàáàüûíäàí ãàëàí òþð-òþêöí-
ãîúàëàð äà àç äåéèëäèð. ß.Ñàäûã.
òöíö éåéÿðäè. Ãûøûí ñîéóüóíäà àéàãéàëûí ñó
3. ìÿú. Óéüóíëàøìàã, ýöíöí òÿëÿáèíÿ úà-
äàøûéàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
âàá âåðìÿê. Éàçû÷ûëàð ýöíöí òÿëÿáè èëÿ
2. ñèô. ìÿú. Ëöò, éîõñóë, ùå÷ áèð øåéè îëìà-
àéàãëàøìàëûäûðëàð.
éàí. Àéàãéàëûí ãàëìàã – ëöò ãàëìàã,
ÀÉÀÃËÀÒÌÀÃ èúá. Òàïäàëàòìàã, àéàã
ùÿð øåéè ÿëèíäÿí ÷ûõìàã, âàð-éîõó ÿëèíäÿí
àëòûíäà ÿçäèðìÿê, õàðàá åòäèðìÿê. ßêèíè ìàë-
ýåòìÿê. Àéàãéàëûí ãîéìàã – âàð-éîõóíó
ãàðàéà àéàãëàòìàã.
ÿëèíäÿí àëìàã, ëöò ãîéìàã.
ÀÉÀÃËÛ ñèô. 1. Àéàüû îëàí (á à õ àéàã1
ÀÉÀÃÉÅÐÈ èñ. 1. Ãóéóéà äöøìÿê ö÷öí
4-úö ìÿíàäà). Àéàãëû øêàô. Àéàãëû ïàëòàðàñàí.
äèâàðëàðûíäà àéàã êå÷èðìÿêäÿí þòðö à÷ûëàí
2. ìÿú. Çèðÿê, úÿëä, ÷åâèê, àéàãäàí úÿëä.
îéóã.
Àéàãëû òÿðïÿíìÿê – úÿëä òÿðïÿíìÿê,
2. Ôàéòîíäà, êàðåòäÿ âÿ ñ.-äÿ ìèíìÿê
òåç ùÿðÿêÿò åòìÿê. Ãîúà áÿííà ñÿñëÿéèðäè
ö÷öí äöçÿëäèëìèø àéàã éåðè.
áèð ýÿíú ôÿùëÿíè; Òåç îë, îüóë! Äàø ãóðòàðäû,
ÀÉÀÃÉÎËÓ èñ. Òÿáèè åùòèéàúëàðû ðÿô åò-
àéàãëû òÿðïÿí! ß.Úÿìèë.
ìÿê ö÷öí éåð; àáäÿñòõàíà, ðàùàòõàíà.
ÀÉÀÃËÛÃ èñ. 1. Äèêèíÿ äóðàí âÿ éà ãîéó-
◊ Àéàãéîëóíà äöøìÿê – èñùàëà äöøìÿê,
ëàí øåéëÿðèí äàéàíàúàüû. Íÿðäèâàíûí àéàã-
ãàðíû èøëÿìÿê.
ëûüû. Ùåéêÿëèí àéàãëûüû. Ñöòóíóí àéàãëûüû.
2. Àéàããàáûíûí öçö. Òóôëèíèí àéàãëûüû éûð-
ÀÉÀËÀÌÀ ìÿù. á à õ àéàëãà.
òûëìûøäûð. Ãàëîøóí àéàãëûüû. Ñÿíäÿëèí àéàãëûüû.
ÀÉÀËÃÀ ìÿù. á à õ àéàìà.
3. ìÿù. Ïèëëÿêÿí, íÿðäèâàí.
ÀÉÀÌÀ èñ. Áèð àäàìà åë òÿðÿôèíäÿí âåðè-
ëÿí ëÿãÿá, àä. Ñàäûã áèð àç äóðóõóá úàâàá
ÀÉÀÃÑÅÉÐÈ èñ. äàí. ßéëÿíìÿê âÿ éà
èñòèðàùÿò ö÷öí éàõûí éåðëÿðÿ àéàãëà ñÿéàùÿò.
âåðäè êè, “ëàüëàüû” îíóí àéàìàñûäûð.
Àéàãñåéðèíÿ ÷ûõìàã.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÀÉÀÃÑÛÇ ñèô. Àéàüû îëìàéàí, ãû÷ñûç.
ÀÉÀÐ èñ. äàí. 1. Áàðàìà, ïàìáûã âÿ ñ. áó
Àéàãñûç àäàì. Àéàãñûç òàõò. – Îðàã îíóí
êèìè õàì ìàëëàðäàí ÿëäÿ åäèëÿí õàëèñ ìàëûí
[ãóøóí] ùÿð èêè àéàüûíû áè÷ìèø, î êè÷èê ùåé-
ìèãäàðû.
âàí àéàãñûç (ç.) ãàëìûøäû. À.Øàèã.
2. Á à õ ÿééàð.
ÀÉÀÃÖÑÒÖ 1. çÿðô Òÿëÿñèê, îòóðìàäàí,
ÁÉÀÒ èñ. [ÿð. “àéÿ” ñþç. úÿìè] á à õ àéÿ1
þòÿðè, àéàã öñòöíäÿ. Àéàãöñòö éåìÿê. Àéàã-
1-úè ìÿíàäà. Éà êè, áèð ìîëëà îëóá ñîéìàüà
öñòö èøëÿìÿê. Àéàãöñòö õÿñòÿéÿ áàø ÷ÿêäèì.
ìÿõëóãàòû; Õàùèøè-íÿôñëÿ øÿðù åéëÿð èäè
– [Ðöñòÿì êèøè] ..èøäÿí õÿáÿðäàð îëìàã ö÷öí
àéàòû. À.Ñÿùùÿò.
.. àéàãöñòö Êÿëÿíòÿð ëÿëÿøÿ áàø ÷ÿêìÿéè ãÿ-
ÀÉÀÇ èñ. Ãûøäà áóëóäñóç, àéäûí ýåúÿ-
ðàðà àëäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ëÿðäÿ ãóðó ñîéóã, øàõòà; öìóìèééÿòëÿ, áÿðê
2. èñ. Ìÿúëèñäÿ, ãîíàãëûãäà âÿ ñ.-äÿ àéàã-
ñîéóã. Ãûø éîëóíó éàç êÿñäè; Ãàðàíû áÿéàç
öñòöëöê åäÿí àäàì. Ìÿúëèñèí àéàãöñòöñö.
êÿñäè; Ýåúÿ äóðäóì ãàïûäà; ßëëÿðèì àéàç
ÀÉÀÃÖÑÒÖËÖÊ èñ. Ìÿúëèñäÿ, ãîíàã-
êÿñäè. (Áàéàòû). Ýöë ðÿíýëè ùàâàäà òîç,
ëûãäà âÿ ñ.-äÿ ãîíàãëàðà õèäìÿò åòìÿ. Àéàã-
äóìàí âàð; Äÿùøÿòëè ñîéóã, àéàç, áîðàí âàð.
öñòöëöê åòìÿê.
À.Øàèã. Ýåúÿëÿð àéàçäà, ýöíäöçëÿð àë ýöí
176
ÀÉÀÇÛÌÀ
ÀÉÄÛÍÚÀ(ÑÛÍÀ)
àëòûíäà ýÿìè ìóçäóðóíóí çÿùìÿòè ùÿð áèð
ÀÉÁßÍÈÇ ñèô. øàèð. Ñèôÿòè àü, ýþçÿë, ýþé-
çÿùìÿòäÿí ôþâãäöð. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
÷ÿê.
ÀÉÀÇÛÌÀ “Àéàçûìàã”äàí ô.èñ.
ÀÉÄÛÍ ñèô. 1. Èøûãëû, àéëû, ìàùòàá. Àéäûí
ÀÉÀÇÛÌÀÃ ô. 1. Ýþé öçö à÷ûëìàã,
ýåúÿ. – Àçÿð äàùà ÷îõ çþâã àëûð àéäûí ýåúÿ-
áóëóääàí, äóìàíäàí òÿìèçëÿíìÿê, àéäûí-
ëÿðäÿí. Ù.Úàâèä. Àéäûí áèð ýåúÿäèð, óëäóçëàð
ëàøìàã. Áèð àç ãàáàã ùàâà áóëóäëó èäè, èíäè
ùÿñðÿòëÿ éåðÿ áàõûð. Ñ.Ðöñòÿì.
àéàçûéûáäûð. – Ïàéûçûí ÷èñêèíëè, äóìàíëû ýöíö
2. Èøûãëû, íóðëó, èøûãñà÷àí. // Ïàðëàã.
àéàçûéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äóìàí áèð ãÿäÿð
3. Áóëóäñóç, à÷ûã, òÿìèç. Àéäûí ñÿìà.
àéàçûäû, äþéöø÷öëÿðÿ éîë à÷äû. ß.Âÿëèéåâ.
Àéäûí ùàâà. – ×èñêèíëè âÿ ãàðàíëûã ýåúÿíè
Éàüûø áó ñààò êÿñÿúÿê, éóõàðû àéàçûéûð.
àéäûí áèð ñÿùÿð ÿâÿç åòäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
È.ßôÿíäèéåâ.
Àéäûí îëìàã – àéäûíëàøìàã, à÷ûëìàã,
2. Ýåúÿ àéàçûíäà áÿðê öøöìÿê, ñîéóãäàí
áóëóääàí, ÷ÿíäÿí òÿìèçëÿíìÿê. Éàüûø íÿ
äîíìàã.
ãÿäÿð ýóðóëòóëó éàüñà, î ãÿäÿð ñîíðà ùàâà
3. ìÿú. Àüûð õÿñòÿëèêäÿí àéûëìàã, áèð àç
õîø âÿ àéäûí îëóð. À.Äèâàíáÿéîüëó. Ìÿí
éàõøûëàøìàã, õÿñòÿëèéè éöíýöëëÿøìÿê, ðÿíýè
àøèã àéäûí îëñóí; Àé äîüñóí, àéäûí îëñóí..
þçöíÿ ýÿëìÿê, áÿíèçè à÷ûëìàã. Õÿñòÿ äöíÿí-
(Áàéàòû). // ìÿú. Òÿìèç, ñàô, ëÿêÿñèç, ñàêèò.
êèíÿ íèñáÿòÿí áèð àç àéàçûéûáäûð. // ìÿú. À÷ûë-
Àéäûí áàõûøëàð. Àéäûí ýþçëÿð. – Òàùèð Ëÿòè-
ìàã. [Íÿáèíèí] áóëóäëó ãàøãàáàüû áèðäÿí
ôÿíèí àéäûí áàõûøëàðûíäàêû ñÿìèìèééÿòÿ
àéàçûéûá à÷ûëäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. // ìÿú. Àéûëìàã,
ãÿòèééÿí øöáùÿ åòìèðäè. Ì.Ùöñåéí.
þçöíÿ ýÿëìÿê. Çàáèòëÿ ñîëäàòëàð ùÿëÿ äöíÿíêè
4. Ùå÷ áèð øöáùÿ äîüóðìàéàí, àøêàð, à÷ûã,
è÷êèäÿí àéàçûìàìûø, ùÿéàòëà âèäàëàøìàëû îë-
áÿëëè, ìÿëóì, øöáùÿñèç. Àéäûí ìÿñÿëÿ. Ôèê-
ðèìèç àéäûíäûð.
äóëàð. Ì.Ùöñåéí. Áóëàíûã âÿ äÿðèí éóõóëàð-
5. Éàõøû áàøà äöøöëÿí, ñå÷èëÿí, ãàâðà-
äàí àéàçûéûá, þçöìÿ ýÿëäèì. Ìèð Úÿëàë.
íûëàí, åøèäèëÿí, ýþðöíÿí. Àéäûí ñÿñ. Äàü-
ÀÉÀÇÛÒÌÀÃ ô. Àéàçà âåðìÿê, øàõòàéà
ëàðûí àéäûí ýþðöíÿí çèðâÿëÿðè. – Àéäûí
âåðìÿê, ñîéóòìàã, äîíäóðìàã.
âÿçíäÿ îëàí ìóñèãèéÿ õàëã ìàùíûëàðû, ìöõ-
ÀÉÀÇËÀÌÀ “Àéàçëàìàã”äàí ô.èñ.
òÿëèô õàëã ðÿãñ ùàâàëàðû, ùàáåëÿ “òÿñíèô”ëÿð
ÀÉÀÇËÀÌÀÃ á à õ àéàçûìàã 1 âÿ 2-úè
(âîêàë ìóñèãèñè) âÿ “ðÿíý”ëÿð (÷àëüû ìóñè-
ìÿíàëàðäà.
ãèñè) äàõèëäèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Àéäûí ìÿãñÿä
ÀÉÀÇËÛ ñèô. Øàõòàëû, ñîéóã. Ñÿí àéàçëû
îëìàäàí èøÿ áàøëàìàã éàðàìàç. ß.Ñàäûã.
ýåúÿëÿðäÿ óëäóçëàðûí ñèðäàøûñàí; Áîðàí-
Àéäûí åòìÿê – àéäûíëàøäûðìàã, àøêàð
ëàðûí, ÷îâüóíëàðûí, äóìàíëàðûí ãàðäàøûñàí.
åòìÿê, áÿëëè åòìÿê, ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê.
Ñ.Âóðüóí.
Ìÿñÿëÿíè àéäûí åòìÿê ëàçûìäûð. Âÿçèééÿòè
ÀÉÀÇËÛÃ èñ. 1. Áóëóäñóç, àéäûí, åéíè
àéäûí åòìÿäÿí ùå÷ áèð ñþç äåìÿê îëìàç.
çàìàíäà äà ñîéóã ýåúÿ, éà ýöíäöç.
Àéäûí îëìàã – 1) àøêàð îëìàã, áÿëëè îëìàã,
2. ìÿù. Àò ÷óëóíóí è÷èíÿ àñòàð êèìè òèêè-
ìåéäàíà ÷ûõìàã. Äàíûøûãäàí àéäûí îëäó êè,
ëÿí êå÷ÿ.
[Íÿáè êèøè] Ùÿúÿðèí àü áîéà èëÿ èøëÿíìèø
ÀÉÁÀÀÉ çÿðô Ìöíòÿçÿì ñóðÿòäÿ ùÿð àé,
øÿêëèíè èñòÿéèð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áó ìÿíçÿðÿíè
àéäàí-àéà. Àéáààé ùåñàáàò âåðìÿê. Öçâëöê
ýþðÿðêÿí ùÿð øåé àéäûí îëäó. ß.Ìÿììÿä-
ùàããûíû àéáààé òîïëàìàã. Àéáààé ýåðè ýåäèð.
õàíëû; 2) ýþðöíìÿê, öçÿ ÷ûõìàã.
ÀÉ-ÁÀËÛÃ èñ. çîîë. Òðîïèê äÿíèçëÿðäÿ
◊ Àéäûí ýöí ìÿú. – õîøáÿõòëèê, ñÿàäÿò,
éàøàéàí ýèðäÿñèôÿò áàëûã. Àé-áàëûã ÿí ÷îõ
óüóð. Àéäûí ýöíÿ ÷ûõìàã – óçóí ÿçàá âÿ
êöðö òþêÿí áàëûãäûð.
÷ÿòèíëèêäÿí ñîíðà õîøáÿõò îëìàã. Ýþçöí
ÀÉÁÀØÛ èñ. 1. Ùÿääè-áöëóüà ÷àòìûø
àéäûí (îëñóí)! – õîø áèð ìöíàñèáÿò âÿ
ãûçëàðäà, ùÿì÷èíèí ãàäûíëàðäà âàõòàøûðû (ùÿð
ñåâèíúëè áèð ùàäèñÿ èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã
àé) óøàãëûãäàí ãàí èôðàçû; àäÿò, ùåéç. Àéáàøû
ñþéëÿíèëÿí òÿáðèê èôàäÿñèäèð. ..Éàðäàí õÿáÿð
îðòà áåéèíäÿêè úèíñèééÿò ìÿðêÿçëÿðè èëÿ
ýÿëèáäè; Ýþçëÿðèí àéäûí îëñóí. (Áàéàòû).
òÿíçèì îëóíóð.
ÀÉÄÛÍÚÀ(ÑÛÍÀ) çÿðô Àéäûí ñóðÿòäÿ,
2. Öðÿêêå÷ìÿ.
à÷ûã-àéäûí, ëàï àéäûí. Ñÿñ àéäûíúà åøèäèëèð.
177
ÀÉÄÛÍËÀÍÌÀ
ÀÉÛÁ
– Óçàãäà ãóðóëìóø ÷àäûðëàð äà àéäûíúà
4. ìÿú. Õîøáÿõòëèê ìÿíàñûíäà. Àéäûí-
ýþðöíöðäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëûüà ÷ûõàñàí! – “õîøáÿõò îëàñàí!”, “éàõøû
ÀÉÄÛÍËÀÍÌÀ “Àéäûíëàíìàã”äàí ô.èñ.
ýöí ýþðÿñÿí!” ìÿíàñûíäà òÿøÿêêöð, òÿáðèê
ÀÉÄÛÍËÀÍÌÀÃ á à õ àéäûíëàøìàã.
èôàäÿñè. Àéäûíëûüà ÷ûõìàã – õîøáÿõòëèéÿ
ÀÉÄÛÍËÀØÄÛÐÛËÌÀ
“Àéäûíëàøäûðûë-
÷àòìàã, ðàùàò âÿ ìÿñóä ùÿéàòà ÷àòìàã.
ìàã”äàí ô.èñ.
Àéäûíëûã è÷èíäÿ îëìàã – õîøáÿõò âÿ ðàùàò
ÀÉÄÛÍËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Àéäûí åäèë-
ùÿéàò êå÷èðìÿê. [Õûðäà õàíûì:] Áàëà,
ìÿê, àøêàð åäèëìÿê, ìöÿééÿí åäèëìÿê, èçàù
àéäûíëûã è÷èíäÿ îë, èìàíûí êàìèë îëñóí.
åäèëìÿê.
Í.Âÿçèðîâ.
ÀÉÄÛÍËÀØÄÛÐÌÀ “Àéäûíëàøäûðìàã”äàí
ÀÉÄÛÐÌÀÃ ô. ìÿù. Àíëàòìàã, ñåçäèðìÿê,
ô.èñ.
áàøà ñàëìàã, ãàíäûðìàã.
ÀÉÄÛÍËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Àéäûí åòìÿê,
ÀÉß1 èñ. [ÿð.] 1. äèí. Ãóðàí ñóðÿëÿðèíèí
àøêàð åòìÿê, ìöÿééÿí åòìÿê, áÿëëè åòìÿê,
ìöñòÿãèë ìÿíàñû îëàí úöìëÿëÿðèíäÿí ùÿð áèðè.
à÷ìàã, èçàù åòìÿê. Ìÿñÿëÿíèí ãàðàíëûã
Éàñèí ñóðÿñèíèí àéÿëÿðè. – Àíúàã áþéöéöá
òÿðÿôèíè àéäûíëàøäûðìàã. Âÿçèééÿòè àéäûíëàø-
ñàâàäûìû àðòûðàíäàí ñîíðà áèëäèì êè, ùÿìèí
äûðìàã. – Èçàùàò èøëÿðè ôÿùëÿëÿðÿ ýöúëö òÿñèð
èáàðÿ Ãóðàí àéÿñèäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
áàüûøëàéûð âÿ ìÿñÿëÿíè àéäûíëàøäûðûðäû.
2. ìÿú. äàí. Ùþêì, åùêàì, ãàíóí, ÿìð
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìÿíàñûíäà. Îíóí äåäèêëÿðè áèçèì ö÷öí àéÿ
ÀÉÄÛÍËÀØÌÀ “Àéäûíëàøìàã”äàí ô.èñ.
äåéèë.
ÀÉÄÛÍËÀØÌÀÃ ô. 1. Àéäûíëûã îëìàã,
ÀÉß2 äàí. á à õ àéà. [Ìÿøÿäè Èáàä:] Ãî-
à÷ûëìàã, áóëóääàí âÿ ñ.-äÿí òÿìèçëÿíìÿê.
íàãëàð áó åâäÿ îëàíäà, ìÿí î áèðè îòàãäà
Ýþé öçö àéäûíëàøäû. Àõøàìäàí ùàâà áóëóä-
ñÿùÿðäÿí áÿðè ôèêèðäÿ èäèì êè, àéÿ ìÿíèì åé-
ëó èäè, ñÿùÿðÿ éàõûí àéäûíëàøäû.
áèì íÿäèð? Ö.Ùàúûáÿéîâ.
2. Àøêàð îëìàã, àéäûí îëìàã, áÿëëè îëìàã,
ÀÉßÒ á à õ àéÿ1. Éåòìèø ìèí àéÿòÿ äÿëèë
ìÿëóì îëìàã, ìöÿééÿíëÿøìÿê. Ìÿñÿëÿ
îëóðñàí. Õÿòàéè.
àéäûíëàøäû. Âÿçèééÿò àéäûíëàøäû. Ôèêèð ùÿëÿ
ÀÉßÒÓËËÀÙ èñ. [ÿð.] 1. Àëëàùûí íèøàíÿñè.
òàìàìèëÿ àéäûíëàøìàìûøäûð.
2. Äèí õàäèìëÿðèíÿ âåðèëÿí ðöòáÿ.
3. Éàõøû ýþðöíìÿê, àéäûí ýþðöíìÿéÿ áàø-
ÀÉ-ÙÀÉ íèäà, äàí. Êèíàéÿ, èñòåùçà,
ëàìàã. Ýöí ÷ûõäû, äàüëàðûí áàøû àéäûíëàøäû.
íàðàçûëûã âÿ ñ. èôàäÿ åäèð. Àé-ùàé, ñÿíäÿí äÿ
ÀÉÄÛÍËÀÒÌÀ “Àéäûíëàòìàã”äàí ô.èñ.
ãîðõàúàüûã! – [Ñóðõàé:] Àé-ùàé, åëÿ áèç
ÀÉÄÛÍËÀÒÌÀÃ ô. Èøûãëàíäûðìàã, íóð-
ìÿäÿíäÿ îéóí ÷ûõàðûðûã äà.. Ñ.Ðÿùìàí.
ëàíäûðìàã. // Ìÿú. ìÿíàäà. Ãàðà ñèìàñûíû
Ôÿùëÿëÿðäÿí áèðè äåäè: – Àé-ùàé, åëÿ áèëèð-
ñöíè òÿáÿññöì èøûüû èëÿ àéäûíëàòìàüà ÷àëûøäû.
ñèíèç ïÿíúÿðÿ à÷ûãäûð? “Êèðïè”.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÉÛ èñ. 1. Óçóí òöêëö, àüûð ýþâäÿëè, ùÿð
ÀÉÄÛÍËÛÃ èñ. 1. Àé èøûüû, ìàùòàá; à÷ûã
øåé éåéÿí èðè éûðòûúû ùåéâàí. Áîç àéû. Àü àéû
âÿ èøûã ùàâà. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Àéäûíëûã ýåúÿ.
(àüòöêëö, ãöòá àéûñû). Ãàôãàç àéûñû. – Ìåøÿ-
– Öëêÿð àéäàí óúàäûð; Íÿ àéäûíëûã ýåúÿäèð;
íèí äÿðèíëèêëÿðèíäÿ ãàðàãûëëû àéûëàð ùÿðëÿíèð,
Ìÿíèì ùàëûì ïèñ êå÷èð; Ñÿíèí ùàëûí íåúÿäèð?
ñÿðò îòëàãëàðäà úàíàâàðëàð äîëàøûðäû.
(Áàéàòû). ßââÿëèíúè ìÿúëèñ âàãå îëóð Ùåéäÿð
Ñ.Ðÿùèìîâ. Àéû ïîòàñû – àéû áàëàñû.
áÿéèí îáàñûíäàí êÿíàð, áèð áþéöê ïàëûä àüà-
Ìàüàðà î ãÿäÿð êè÷èê èäè êè, è÷èíäÿêè èêè àéû
úûíûí äèáèíäÿ, àéäûíëûã ýåúÿäÿ. Ì.Ô.Àõóíä-
ïîòàñû àïà÷ûã ýþðöíöðäö. À.Øàèã.
çàäÿ. Àéäûíëûã ýåúÿäÿ, ýþçÿë áèð ÷åøìÿíèí
2. ìÿú. äàí. Ãàáà, êîáóä, éþíäÿìñèç,
êÿíàðûíäà úàâàíëàð ùàëÿ ãóðóá ÿéëÿøèá,
éîíòóëìàìûø àäàì ùàããûíäà.
íþâáÿ èëÿ îõóéóá-÷àëàíëàðà ãóëàã âåðèðäèëÿð.
◊ Äàü àéûñû – á à õ àéû 2-úè ìÿíàäà.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÀÉÛÁ èñ. [ÿð. åéá] 1. Óòàíûëàúàã øåé, óòàí-
2. Èøûã, íóð. Åé, ýþçöì àéäûíëûüû, çöëìÿò-
ìàüà ñÿáÿá îëàí ùàë; àð, áèàáûð÷ûëûã. Àéûá èø.
äÿí ÿíâàð èñòÿìÿ. Íÿñèìè.
– Àéûá ñþéëÿéÿíèí àéáûíû ñþéëÿðëÿð. (Àòà. ñþçö).
3. Èøûãëû éåð. Îâ÷óëàð àéäûíëûãäà îòóðóá
[Ùÿïèð:] Ìÿíÿ àéûá îëàð êè, àòàì áó ãîúà
ñþùáÿò åäèðäèëÿð.
âàõòûíäà ýöçÿðàí ãåéäè ÷ÿêÿ. Ìèð Úÿëàë.
178
ÀÉÛÁÀËÀÑÛ
ÀÉÛÃÉÀÒÀÍ
2. Ãöñóð, íþãñàí, ÷àòûøìàçëûã. Ýÿðäÿíèí-
ÀÉÛÁÑÛÇËÛÃ èñ. Íþãñàíñûçëûã, ãöñóð-
äÿ, ãàìÿòèíäÿ àéûá éîõ; Àììà íÿ ýþçÿëäèð
ñóçëóã.
ïÿðèøàí çöëôöí! Ì.Ï.Âàãèô. Àéáû à÷ûëìàã
ÀÉÛÄÞØßÉÈ èñ. áîò. Ìåøÿ àëòûíäà áèòÿí
– èôøà îëóíìàã, ãöñóð âÿ íþãñàíëàðûíûí öñòö
àëàã îòó; ãûæû. Àéûäþøÿéè ñöðÿòëÿ, ëàêèí ÷ÿïÿêè
à÷ûëìàã, áèàáûð îëìàã. Àéáû ÷þëÿ äöøìÿê –
èíêèøàô åäÿí êþêöìñîâ ýþâäÿéÿ âÿ êöëëè ìèã-
ñèðð âÿ íþãñàíëàðû úàìààòà ìÿëóì îëìàã,
äàðäà èíúÿ êþêëÿðÿ ìàëèê, ÷îõèëëèê .. áèòêèëÿð-
ðöñâàé îëìàã. Àéáû ýÿëìÿê – á à õ àéáûíà
äÿíäèð. Ð.ßëèéåâ
ýÿëìÿê. Àéáû þðòöëìÿê – ãöñóð âÿ íþã-
ÀÉÛÄÖÄÖÉÖ èñ. áîò. Äàüëûã éåðëÿðäÿ
ñàíëàðûíûí öñòö ïÿðäÿëÿíìÿê, àéûáëàðû ýèç-
áèòÿí, ýþâäÿñèíèí è÷è êîüóø áèð áèòêè. Àéûäö-
ëèíäÿ ãàëìàã. Àéáûíà ýÿëìÿê – þçö ö÷öí
äöéöíäÿí óøàãëàð ïàðòûëäàã ãàéûðûðëàð.
íþãñàí âÿ ãÿáàùÿò ñàéìàã, óòàíìàã, õÿúà-
ÀÉÛÃ ñèô. âÿ çÿðô 1. Áàéüûíëûüû, ìÿñòëèéè
ëÿò ÷ÿêìÿê. Àéáûíà êîð îëìàã – þç àéûá
êå÷ìèø, àüëû áàøûíäà. Èíñàíëàð(ûí) åëÿ áèð âàõòû
âÿ íþãñàíëàðûíû àíëàéàðàã ïåøìàí îëìàã,
îëóð êè, àíúàã ñÿðõîø îëäóüó çàìàí þçöíö
óòàíìàã, õÿúàëÿò ÷ÿêìÿê. Àéáûíû à÷ìàã
àéûã ùèññ åäÿ áèëèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
– íþãñàí âÿ ãöñóðóíóí öñòöíö à÷ìàã, èôøà
2. Éóõóäà îëìàéàí, îéàíûã, ñÿðâàõò. Ùàìû
åòìÿê. Àéáûíû þðòìÿê – ãöñóð âÿ àéûáëàðû-
éàòìûøäû, òÿê ìÿí àéûã èäèì.
íûí öñòöíö ïÿðäÿëÿìÿê, ýèçëÿòìÿê, þðò-áàñäûð
3. ìÿú. Ñàéûã, ýþçöà÷ûã, àüëû áàøûíäà,
åòìÿê. Àéáûíû öçöíÿ âóðìàã – íþãñàíûíû
þçöíö àëäàòìàéàí, åùòèéàòëû, ñàüëàì ôèêèðëè.
öçöíÿ äåéèá óòàíäûðìàã. Àéûá ñàéìàã
Àéûã àäàì. Àéûã îëìàã. Èøëÿðÿ àéûã áàõìàã.
– íþãñàí ùåñàá åòìÿê, íþãñàí áèëìÿê, ãöñóð
– Èúëàñ áèòäèêäÿí ñîíðà òÿê-òÿê éîëäàøëàðëà
ñàéìàã. Àéûá òóòìàã – íþãñàíëû ùåñàá
ñþùáÿò åäèð âÿ àéûã îëìàëàðûíû òàïøûðûðäûì.
åòìÿê, ãöñóð áèëìÿê, íþãñàíûíû, ãöñóðóíó
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ùÿìèøÿ àéûã îëàí Àðàç
ýþñòÿðìÿê.
éàõûíëûãäà àéàã ñÿñëÿðè åøèäèá éåðèíäÿí äèê
ÀÉÛÁÀËÀÑÛ èñ. ìÿù. Ñàìàí ãàðûøäûðûëìûø
àòûëäû. À.Øàèã. Àéûã ñàëìàã – ãÿôëÿòäÿ
ïàë÷ûãäàí ùàçûðëàíàí ÷èé êÿðïèú. ×àéûí ãóð-
îëàíû àéûëòìàã, àéûëìàñûíà ñÿáÿá îëìàã.
òàðàúàüûíäà àéûáàëàñûíäàí òèêèëìèø áèð áèíà
Ïóàí Ãàé ÷èíëèëÿðè àéûã ñàëûð, îíëàðà åäèëÿí
âàðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. [ßêáÿð] äàùà ãàïû-ãàïû
çöëìö þç îéóíëàðû èëÿ íöìàéèø åòäèðèð.
äöøöá “àéûáàëàñû” êÿñìÿéÿúÿêäè. Ìèð Úÿëàë.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Äÿñòÿäÿí áèð íÿôÿð äèëëÿíäè: –
ÀÉÛÁÀËÄÛÐÜÀÍÛ èñ. áîò. Áàëäûðüàíà
Íþâáÿò÷è ýþðÿð, ñèãíàë âåðèá àëìàíëàðû àéûã
îõøàð éåìëèê éàáàíû áèòêè. Áóäàã ìöõòÿëèô
ñàëàð. Ì.Ùöñåéí. [Ôèðèäóí] èòëÿðè àéûã ñàëà-
ãàíãàëëàðû ãûðàð, äÿâÿäàáàíûëàðû ãîïàðàð,
úàüûíäàí ãîðõàðàã, íÿôÿñèíè áåëÿ ÷ûõàð-
àéûáàëäûðüàíëàðûíû äîüðàéàð âÿ ñèëîñ ìàøû-
ìûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
íûíûí éàíûíà ýÿòèðÿðäè. ß.Âÿëèéåâ.
ÀÉÛÃËÛÃ èñ. Àéûã àäàìûí ùàëû. Éàðû ùóø
ÀÉÛÁËÀÌÀ “Àéûáëàìàã”äàí ô.èñ.
âÿ éàðû àéûãëûã àëÿìèíäÿ îíà [Àçàäèéÿ] åëÿ
ÀÉÛÁËÀÌÀÃ ô. äàí. Òþùìÿò åòìÿê, ìÿ-
ýÿëèðäè êè, ãóðòàðìàã áèëìÿéÿí áèð ÷àéäàí
çÿììÿòëÿìÿê, äàíëàìàã, ãûíàìàã. [Ùÿñÿí:]
êå÷ìÿêäÿäèð. Ì.Èáðàùèìîâ. // Ñàéûãëûã. Áó
Õàëã ìÿíè àéûáëàñà äà, ìÿí þç ùèññÿìè àéû-
àéûãëûüûí ãàáàüûíäà [Úóìà] íÿ ãàéûðà
ðûá ñàòûðàì. À.Øàèã.
áèëÿðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÀÉÛÁËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Òþùìÿò îëóíìàã,
ÀÉÛÃ-ÑÀÉÛÃ á à õ àéûã 3-úö ìÿíàäà.
ìÿçÿììÿòëÿíìÿê, äàíëàíìàã.
Àéûã-ñàéûã äàéàíìàã.
ÀÉÛÁËÛ ñèô. Àéáû îëàí, íþãñàíëû, ãöñóðëó.
ÀÉÛÃÓËÀÜÛ èñ. áîò. Ùÿìèøÿéàøûë éàðûì-
Àéûáëû áèð ñþç äàíûøàí éîõäóð. Ì.Ùöñåéí.
êîë áèòêè. Àéûãóëàüû ùÿìèøÿéàøûë ùàëäà îëàí
// Èñ. ìÿíàñûíäà. [Âàãèô:] Åëÿ äÿðä äÿ îðà-
éàðûìêîë áèòêèäèð, éåðëÿ ñöðöíÿí ãîë-áóäàãëû
ñûíäàäûð: “Þêöçöí èíèëäÿìÿêäÿí ãàðíû ãó-
ýþâäÿéÿ ìàëèêäèð, .. ÷ÿùðàéû ðÿíýëè ýþçÿë,
ðóëäàð”. “Àéûáëû àéáûíû áèëñÿéäè, ùå÷ äöíéàäà
ñàëõûì ÷è÷ÿêëÿðè âàðäûð. Ð.ßëèéåâ.
àéûá îëàðäûìû?”. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÀÉÛÃÉÀÒÀÍ ô.ñèô. Áÿðê éàòìàéàí, ùÿð
ÀÉÛÁÑÛÇ ñèô. Íþãñàíñûç, ãöñóðñóç. Àéûá-
ùàíñû ñÿñ âÿ éà ùÿðÿêÿòäÿí éóõóäàí òåç îéà-
ñûç ýþçÿë îëìàç. (Àòà. ñþçö).
íàí. Ùàââà àéûãéàòàí àäàì èäè. Ìèð Úÿëàë.
179
ÀÉÛËÌÀ
ÀÉÛÐÌÀÃ
ÀÉÛËÌÀ
“Àéûëìàã”äàí ô.èñ. Ùÿêèì
ýöí ÷ûõûá áàçàðà, àéûí-îéóíäàí ýÿòèðèá ãàðû
õÿñòÿíèí àéûëìàñûíû ýþçëÿäè. Ì.Ùöñåéí.
èëÿ éåéèðäè. (Íàüûë).
ÀÉÛËÌÀÃ ô. 1. Éóõóäàí îéàíìàã, éóõó-
2. ìÿú. Ìÿíàñûç, áîø ñþç; úÿôÿíýèéàò.
äàí äóðìàã. Ýöí äàüëàðà éàéûëäû; Ùÿð áèð
Àéûí-îéóí äàíûøìàã.
éàòàí àéûëäû. À.Ñÿùùÿò. Õàí ñÿñÿ éóõóäàí
ÀÉÛÍ-ØÀÉÛÍ çÿðô äàí. Àðõàéûí, íèýà-
àéûëäû. ßââÿë ãóëàãëàðûíà èíàíìàéûá äóðäó,
ðàí÷ûëûãäàí óçàã, ðàùàò, àñóäÿ. [Ùàúû
éàòàüûíûí öñòÿ îòóðäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
Áàõøÿëè:] Úÿëèëèí òîéóíóí òÿäàðöêöíäÿ èäèì
2. Áàéüûíëûüû, ñÿðõîøëóüó êå÷ìÿê, þçöíÿ
êè, áèðäÿí àéûí-øàéûí ýÿçäèéè éåðäÿ, áàõ,
ýÿëìÿê; ùóøà ýÿëìÿê, ýþçëÿðèíè à÷ìàã.
áîéíóíóí áóðàñûíäàí .. áèð éàðà ÷ûõäû.
Ñèòàðÿ õÿéàëàòäàí àéûëäû. Éåíýÿëÿð îíà ýÿëèí
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
îòàüûíäà “òÿëèì” âåðèðäèëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÀÉÛÎÉÍÀÄÀÍ èñ. êþùí. 1. Êå÷ìèøäÿ àéû
[Ñàëìàíîâ] ÷àõûð áî÷êàñû êèìè äîëäóðóá
îéíàäûá ïóë éûüìàãëà ìÿøüóë îëàí àäàì.
ãàðíûíû, ö÷ ýöíÿ àéûëìàç. Ñ.Ðÿùìàí.
2. ìÿú. Ìÿñõÿðÿ÷è, çàðàôàò÷û, îéóíáàç.
3. ìÿú. Ýþçö à÷ûëìàã, ôÿàëèééÿòÿ ýÿëìÿê,
ÀÉÛÐÄ: àéûðä åòìÿê (åëÿìÿê) – 1. Éîõ-
ùÿðÿêÿòÿ ýÿëìÿê, ãÿôëÿò éóõóñóíäàí àéûë-
ëàéûá ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê. Ìÿñÿëÿíè àéûðä
ìàã, úàíëàíìàã. Ùàìû áó îí èëèí ìöääÿ-
åòìÿê. – [Ãîúà êåøèê÷è:] Ìÿí äàâàíûçû àéûðä
òèíäÿ ëàçûìûíúà àéûëûáäûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
åäÿðÿì, – äåäè. Ì.Ùöñåéí. [Êÿðÿìîâ:]
×ÿðõèí ÿúÿáà ñåéðè äÿ ìèí áàáÿò îëóðìóø;
Éàõøû, áó ìÿñÿëÿëÿðèí ùàìûñûíû èúëàñäà àéûðä
Ìèëëÿò àéûëûá òàëèáè-ùöððèééÿò îëóðìóø!
åëÿéÿðèê. Ñ.Ðÿùìàí.
Ì.ß.Ñàáèð.
2. Àéûðìàã, ôÿðãëÿíäèðìÿê, ñå÷ìÿê,
ÀÉÛËÒÌÀ “Àéûëòìàã”äàí ô.èñ.
éàõøûíû ïèñäÿí, èðèíè õûðäàäàí âÿ ñ. àéûðìàã.
ÀÉÛËÒÌÀÃ ô. 1. Éóõóäàí îéàòìàã, àéûë-
Áèçèì áó ýöíÿ ãÿäÿð ùàããû áàòèëäÿí ñå÷ìÿêäÿ
ìàüà, ýþçëÿðèíè à÷ìàüà ìÿúáóð åòìÿê.
âÿ äîüðóíó ÿéðèäÿí àéûðä åòìÿêäÿ éàíëûøëû-
Òåëåôîíóí çÿíýè áèçè éóõóäàí àéûëòäû. – Êÿðèì
üûìûç áó úÿùÿòäÿíäèð... Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
áÿé äÿðùàë Ýöëÿíäàìû àéûëòäû; ãûç þçöíö
3. Äàëàøàíëàðû, òóòóøàíëàðû, ìöáàùèñÿ åäÿí-
èòèðäè. Ìèð Úÿëàë. Ñÿùÿð éóõóñóíäàí àéûëäûð
ëÿðè áèð-áèðèíäÿí àéûðìàã. Áÿçèëÿðè äèäèøèð,
ìÿíè; Ñèíÿìÿ ñûüìàéàí áþéöê äóéüóëàð.
áþéöê éîëäàøëàðû îíëàðà àúûãëàíûð, îíëàðû
Ñ.Âóðüóí.
àéûðä åäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
2. Þçöíäÿí ýåòìèø âÿ éà ñÿðõîø àäàìû
ÀÉÛÐÛÚÛ èñ. õöñ. Áèð øåéè íþâëÿðÿ, ÷åøèä-
þçöíÿ ýÿòèðìÿê, ùóøà ýÿòèðìÿê. Ñÿðõîøó
ëÿðÿ àéûðàí, ÷åøèä÷è (ôÿùëÿ, ìàøûí).
àéûëòìàã. Þçöíäÿí ýåòìèø ãûçû ùÿêèì àéûëòäû.
3. ìÿú. Ýþçöíö à÷ìàã, áàøà ñàëìàã, ãÿô-
ÀÉÛÐÌÀ “Àéûðìàã”äàí ô.èñ.
ëÿò éóõóñóíäàí îéàòìàã; áèëìÿäèéè, õàòû-
ÀÉÛÐÌÀÃ ô. 1. Áöòþâ ùàëäà îëàí øåéè
ðûíäà îëìàäûüû øåéè éàäûíà ñàëìàã. Àõûðû áèð
ïàð÷àëàìàã, éàõóä îíóí áèð ùèññÿñèíè ýþòöð-
ýöí àòàñû ðÿùìÿòëèê ùåñàáäàð Ýÿëäèéåâè
ìÿê, ãîïàðìàã. Éóìóðòàíûí ñàðûñûíû àüûí-
àéûëòäû. Ìèð Úÿëàë. [Ñîíðàëàð] õàëãûìûçû àéûëò-
äàí àéûðìàã. Ñöìöéö ÿòäÿí àéûðìàã. Ìàä-
ìàã ö÷öí çèéàëûëàðûí ÷àëûøäûüûíû äÿðê åòìÿéÿ
äÿíè òÿðêèá ùèññÿëÿðèíÿ àéûðìàã.
áàøëàäûì.. Ù.Ñàðàáñêè. // Àéûã ñàëìàã, äóéóã
2. ßëàãÿñèíè êÿñìÿê, ðàáèòÿñèíè êÿñìÿê,
ñàëìàã. Äöøìÿíè àéûëòìàã îëìàç, îíëàð äà
áèð-áèðèíäÿí óçàãëàøäûðìàã, àðàëû ñàëìàã.
ýöúëöäöðëÿð. Í.Âÿçèðîâ.
Òàëå îíëàðû áèð-áèðèíäÿí àéûðäû. Àèëÿñèíäÿí
ÀÉÛÍ-ÎÉÓÍ èñ. äàí. 1. Åâèí åùòèéàúû ö÷öí
àéûðìàã. Âÿòÿíèíäÿí àéûðìàã. – Äàüëàðûí
áàçàðäàí àëûíàí ýöíäÿëèê øåéëÿð, õûðäà-õûðäà.
äàüû ìÿíè; Áàü÷àñû, áàüû ìÿíè; Ìÿí ñÿíäÿí
[Øàùìàð áÿé:] Ìÿí ýåäèðÿì Ùàúû Îñìàíûí
àéðûëìàçäûì; Àéûðäû éàüû ìÿíè. (Áàéàòû).
éóðäóíà, ýþðöì íÿ âàð, íÿ éîõ, .. áèð àç äà
Àéûðäû ìÿíäÿí î ìÿùðóéè áèìÿãàì ôÿëÿê.
àéûí-îéóí ýÿòèðèì. Í.Âÿçèðîâ. // Öìóìèé-
Ñ.ß.Øèðâàíè. [Ãÿäèð] þçöíö êöòëÿäÿí, éÿíè
éÿòëÿ, õûðûì-õûðäà øåé. Ùÿìçÿíèí ÷îõäàí
“ãàðà úàìààòäàí” àéûðìàã ö÷öí ùÿìèøÿ
ñþíäöðöëìöø ìàüàçàñûíäà, äåéÿñÿí, éåíÿ
ùàìû äåéÿíèí çèääèíÿ ýåäèð. Ìèð Úÿëàë.
îðà-áóðàíû àõòàðàí, àéûí-îéóí òàïûá àïà-
3. Àðàëàìàã, êÿíàðà ÷ÿêìÿê, áèð-áèðèíäÿí
ðàíëàð âàðäû. ß.ßáöëùÿñÿí. Èáðàùèì ùÿð
óçàãëàøäûðìàã. Äàëàøàíëàðû àéûðìàã. Áóçîâó
180
ÀÉÛÑÎÜÀÍÛ
ÀÉËÛÃ
àíàñûíäàí àéûðìàã. Óøàüû äþøäÿí àéûðìàã
øàíÿ òóò. Ñ.ß.Øèðâàíè. Øàèðÿì, ÿñðèìèí àéè-
(áþéöäöéö ö÷öí óøàüà äàùà ñöä âåðìÿìÿê,
íÿñèéÿì; Ìÿíäÿ ùÿð êÿñ ýþðöð þç ãàø-
ÿìèçäèðìÿìÿê).
ýþçöíö. Ì.ß.Ñàáèð. ßäÿáèééàò [õàëãûí]
4. Òÿúðèä åòìÿê, áàøãàëàðûíäàí àéûðìàã,
àéèíåéè-ùÿãèãÿòíöìàñûäûð êè, îíóí ìàääè âÿ
óçàãëàøäûðìàã, áàøãàëàðû èëÿ ÿëàãÿñèíè êÿñ-
ìÿíÿâè òÿðÿããèñèíè âÿ èñòèãáàëû ö÷öí íèúàò âÿ
ìÿê. Õÿñòÿëÿðè ñàüëàìëàðäàí àéûðìàã. Óøàüû
ñÿàäÿò éîëëàðûíû åéíè èëÿ ýþñòÿðèð. Ô.Êþ÷ÿðëè.
çÿðÿðëè ìöùèòäÿí àéûðìàã.
ÀÉÈÍßÄÀÐ èñ. [ôàðñ.] Àéíàòóòàí (êå÷ìèø
5. Éàðìàã, øàããàëàìàã, ïàð÷àëàìàã, êÿñ-
çàìàíëàðäà áèð áþéöê àäàì ýåéèíÿðêÿí, îíóí
ìÿê. Êþòöéö áàëòà èëÿ äþðä éåðÿ àéûðìàã.
ãàáàüûíäà ýöçýö òóòàí õèäìÿò÷è).
Ãîéóíóí úÿìäÿéèíè áåø éåðÿ àéûðäûëàð.
ÀÉÃÀÁÀÃ(ËÛ) á à õ àéáÿíèç. Áóëóäçöëô-
6. Áþëìÿê, òÿãñèì åòìÿê. Øåéëÿðè èêèéÿ
ëö, àéãàáàãëû ýþçÿëèí; Äóðóáàí áàøûíà
àéûðìàã. Ùÿð êÿñèí ïàéûíû àéûðûá þçöíÿ âåðäè.
äîëàíìàã ýÿðÿê. Ì.Ï.Âàãèô.
Îòàüû ïÿðäÿ èëÿ èêè ùèññÿéÿ àéûðìàã.
ÀÉÃÛÐ èñ. Äþëëöê åðêÿê àò. Àò çàâîäóíäà
7. Ñå÷ìÿê, ôÿðãëÿíäèðìÿê. Éàõøûíû ïèñäÿí
úèíñ àéãûðëàð éåòèøäèðèëèð. – Àéãûð áàøûíû ãàë-
àéûðìàã. Ñàôû ÷öðöêäÿí àéûðìàã. Äÿíèí èðè-
äûðûá èëõûéà ýÿëÿí ãàòûðà äèããÿòëÿ áàõäû.
ñèíè õûðäàñûíäàí àéûðìàã.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
8. Èñòèôàäÿ ö÷öí âåðìÿê, èõòèéàðûíà âåð-
ÀÉËÀÌ èñ. ìÿù. Äàèðÿ, äþâðÿ, ùàëãà.
ìÿê, òÿõñèñ åòìÿê. Óøàã ö÷öí îòàãäà áèð
ÀÉËÀÍÄÛÐÌÀ “Àéëàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
ýóøÿ àéûðìàã. Ëÿâàçèìàò àëìàã ö÷öí ïóë
ÀÉËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. Äîëàíäûðìàã, ôûðëàí-
àéûðìàã. Ëàáîðàòîðèéà ö÷öí àâàäàíëûã
äûðìàã; àéëàíìàüà, ôûðëàíìàüà, ùÿðëÿí-
àéûðìàã. – Ýÿëäèéåâ Àüúà õàíûìûí õÿúà-
ìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê.
ëÿòèíäÿí ÷ûõìàã ö÷öí òÿëÿáÿëÿðÿ ýÿëÿí ýö-
ÀÉËÀÍÌÀ “Àéëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÀÉËÀÍÌÀÃ ô. 1. Äîëàíìàã, ôûðëàíìàã,
çÿøòëè áèëåòäÿí èêè äÿíÿ àéûðûð, Àüúà èëÿ ýåò-
ùÿðëÿíìÿê.
ìÿëè îëóðäó. Ìèð Úÿëàë.
2. Ýèúÿëëÿíìÿê, äþíìÿê. Áàøû àéëàíìàã.
9. Íÿçÿðÿ ÷àðïäûðìàã, ôÿðãëÿíäèðìÿê.
◊ Äöíéà áàøûíà àéëàíìàã – ÷îõ ìö-
Ìÿòíèí ÿñàñ éåðëÿðèíè ãàðà ùÿðôëÿðëÿ àéûðìàã.
òÿÿññèð îëìàã, áàøà ýÿëÿí áèð ùàäèñÿ öçöí-
ÀÉÛÑÎÜÀÍÛ èñ. áîò. ×ÿìÿíëÿðäÿ áèòÿí
äÿí äÿðèí èçòèðàá âÿ éà ðóùè ñàðñûíòû êå÷èð-
ñîüàíàãëû áèòêè.
ìÿê. [Ðöñòÿì áÿé:] Ùàðàäàñàí îüóë, ..
ÀÉÛØÌÀ “Àéûøìàã”äàí ô.èñ.
éàðàëàðûí éàäûìà äöøÿíäÿ, äöíéà áàøûìà
ÀÉÛØÌÀÃ ô. Ýèúèøìÿê. Ýþçö àéûøìàã.
àéëàíûð. Í.Âÿçèðîâ.
ÀÉÛÒÌÀÃ ô. ãÿä. Äåìÿê, ñþéëÿìÿê.
ÀÉËÛ ñèô. Àé èøûüû èëÿ èøûãëàíìûø, ìàùòàá.
Îëìà ìÿëóë, àéûòìà êèì, áÿíäö ùàñàð è÷èí-
Àéëû ýåúÿëÿð. – Ýþé öçö äóìäóðó, àéëû áèð
äÿéÿì. Íÿñèìè. Øàù Õÿòàéè àéäûð: – ñèððèíè
ýåúÿ. Ì.Ðàùèì.
éàéìà. Õÿòàéè.
ÀÉËÛÃ 1. ñèô. Àéäà áèð äÿôÿ îëàí, ùÿð àé
ÀÉÈÍ èñ. [ôàðñ.] 1. Ãàéäà, ãàíóí. Ýÿë-
îëàí, áèð àéäà ýþðöëÿí, áèð àéà ìÿõñóñ, àéäà
ìÿäè, ñà÷û àðàñûíäà éÿãèí èòäè êþíöë; Ðÿñì-
áèð äÿôÿ ÷ûõàí. Àéëûã èø ïëàíû. Àéëûã ùåñàáàò.
àéèíäèð, îëóð øàìè-ãàðàíãóäÿ áÿëà. Ã.Çàêèð.
Àéëûã ìÿúìóÿ.
// Äÿá, àäÿò, öñóë.
2. ñèô. Áèð àé ìöääÿòè, áèð àé äàâàì åäÿí,
2. Äèíè ìàùèééÿòäÿ îëàí ìÿðàñèì; èáàäÿò.
áèð àé òÿëÿá åäÿí, áèð àéäà ùàñèë îëàí (ÿìÿëÿ
Äèíè àéèíëÿðèí èúðàñû. – Àëäàíìàðàì êè, äîü-
ýÿëÿí). Àéëûã ýÿëèð. Àéëûã ìÿçóíèééÿò. Àéëûã
ðóäóð àéèíèí, åé ÿìó; Êÿññèí ìÿíè, ùÿãèãè èñÿ
ìÿùñóë. // Ñàéëàðëà áÿðàáÿð – áèð, èêè, ö÷ ...
äèíèí, åé ÿìó! Ì.ß.Ñàáèð. // Ìÿú. ìÿíàäà.
àéëûã. Áèç ãà÷àíëàðûí ùàìûñûíûí þçöíö âÿ
Ñÿúäÿäèð ùÿð ãàíäà áèð áöò ýþðñÿì àéèíèì
àèëÿñèíè áèð àéëûã ìÿñàðèôëÿ òÿìèí åòìèøèê.
ìÿíèì; Õàù ìþìèí, õàù êàôèð òóò, áóäóð
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ôèêðÿò:] Áÿçÿí áèð áîðàí
äèíèì ìÿíèì. Ôöçóëè.
àëòû-éåääè àéëûã ÿìÿéèìèçè áèðúÿ äÿãèãÿíèí
ÀÉÈÍß èñ. [ôàðñ.] á à õ àéíà 1-úè ìÿíàäà.
è÷ÿðèñèíäÿ ïó÷à ÷ûõàðûð. Ì.Ùöñåéí.
Îë ìÿùè-íàìåùðèáàí èñòÿð êè, çöëôöí äàðà-
3. èñ. äàí. Áèð àéäà àëûíàí ìààø, ìÿâàúèá,
ñûí; Ñÿí ýþòöð àéèíÿ, åé ýöí, åé ãÿìÿð, ñÿí
çÿùìÿò ùàããû. Àéëûüûìûçû äöíÿí àëìûøûã.
181
ÀÉËÛÃ×Û
ÀÉÍÀËÀÌÀÃ
Àéëûüûìûç àðòìûøäûð. – Ïàïàã÷û äåäè: – Áàëà,
àéíàäûð; Ùÿð ýþðÿí áàüëàð áàøûí. (Áàéàòû).
ìÿíÿ øàýèðä äóðàðñàíìû? Ðÿñóë äåäè: – Íÿ
Ýöíÿø êèìè íóð ÷èëÿéèð; Ùÿð òÿðÿôÿ îä ÿëÿéèð;
ö÷öí äóðìàðàì. Àéëûüûì íå÷ÿ îëàúàã?
Êþíëöìö ìÿôòóí åëÿéèð; Àéíà öçö ýþçÿëëÿ-
“Àøûã Ãÿðèá”. Êÿðèì áàáà èíÿêëÿðè àéëûã èëÿ
ðèí. Àøûã Ïÿíàù.
ýöäÿðäè. À.Øàèã. [Áàéðàì:] Ìÿäÿíäÿ áóí-
◊ Àéíàñû à÷ûã äàí. – 1) þçöíö áèð ãÿäÿð
äàí äþðä ãàò àç àëûðäûì, èíäè, øöêöð Àëëàùà,
éàõøû ùèññ åäÿí õÿñòÿ ùàããûíäà; 2) õîøðÿôòàð,
àéëûüûì ïèñ äåéèë. Ì.Ùöñåéí.
ìåùðèáàí, öçöýöëÿð àäàì ùàããûíäà. Àéíàñû
4. èñ. Ùÿð ùàíñû áèð èøè, èúòèìàè êàìïàíè-
à÷ûëìàã – 1) àüûð õÿñòÿëèêäÿí àéûëìàã, ÿù-
éàíû êå÷èðìÿê ö÷öí áèð àéëûã ìöääÿò. Øÿùÿðè
âàëû éàõøûëàøìàã; 2) êåôè à÷ûëìàã, öðÿéè
éàøûëëàøäûðìà àéëûüû. – Úàááàðëû 1929-úó
à÷ûëìàã. ..Îíñóç ýöëìÿç öçöì, à÷ûëìàç
èëäÿ Çàãàôãàçèéà õàëãëàðûíûí ìÿäÿíè áèðëèéè
àéíàì.. Ì.Ìöøôèã.
àéëûüûíäà èøòèðàê åòìèøäè. Ì.Àðèô.
ÀÉÍÀÁßÍÄ èñ. [ôàðñ.] 1. Øöøÿëè áàëêîí,
5. Éàøû áèð àé îëàí, 30 ýöíëöê. Àéëûã óøàã.
ïÿíúÿðÿëÿðè ÷îõ áþéöê îëàí îòàã, øöøÿáÿíä.
Àéëûã ãóçó.
Ïÿíúÿðÿñè àéíàáÿíäÿ ÷ûõàí êè÷èê îòàãäà
ÀÉËÛÃ×Û ñèô. Àé ùåñàáû èëÿ, àéëûã ìóçä èëÿ
éîðüàí-äþøÿê éûüìàã ö÷öí áèð àéíàëû äèâàð
èøëÿéÿí. [Ãàðû:] Ùÿëÿ ìÿíèì þçöìö áóðàäà
øêàôû âàð. Ñ.Ðÿùìàí. Áàòàí ýöíöí øþëÿñèëÿ
àéëûã÷û ãîéóá êè, Òèôëèñ øÿùÿðèíÿ éåíè ýÿëÿí
éàíàð íå÷ÿ àéíàáÿíä. ß.Úÿìèë. Ùöñåéíàüà
ãÿðèáëÿðèí õÿáÿðèíè îíà âåðèì. “Àøûã Ãÿðèá”.
àéíàáÿíäÿ ÷ûõàí êèìè ýþçëÿðè äèâàíûí éà-
ÀÉËÛÃ×ÛËÛà èñ. Àéëûãëà èøëÿìÿ.
íûíäà äóðìóø Çåéíÿáÿ ñàòàøäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÉËÛÃËÛ ñèô. Ìààøëû, ìààøëà õèäìÿò
2. Áèòêè éåòèøäèðìÿê ö÷öí øöøÿáÿíä.
åäÿí, èøëÿéÿí.
3. Ïÿíúÿðÿ, âèòðèí. Äÿìèðîâ ïÿíúÿðÿäÿí
ÀÉËÛ-ÓËÄÓÇËÓ ñèô. Àé ÷ûõìûø, èøûãëû âÿ
à÷ûëìûø ìàüàçàëàðà, ýåíèø àéíàáÿíäëÿðÿ
óëäóçëó. Àéëû-óëäóçëó áèð ýåúÿ èäè. Ì.Ùöñåéí.
áàõûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÉÍÀ èñ. [ôàðñ.] 1. Ýöçýö. Àéíàíûí ÷àò-
ÀÉÍÀÁßÍÄËÈ ñèô. Àéíàáÿíäè îëàí, øöøÿ-
äûüû úàëàã ãÿáóë åëÿìÿç. (Àòà. ñþçö). ßýÿð
áÿíäëè, ùÿð òÿðÿôè øöøÿëè, ïÿíúÿðÿëè (áèíà,
áèëìÿê èñòÿéèðñèíèç êè, êèìèí öçöíÿ ýöëöðñöíöç,
îòàã âÿ ñ.). Ìÿùêÿìÿ éóõàðû ìÿùÿëëÿíèí
î âàõò ãîéóíóç ãàáàüûíûçà àéíàíû âÿ äèããÿò
òèíèíäÿ èêèìÿðòÿáÿ, óçóí àéíàáÿíäëè åâäÿ
èëÿ áàõûíûç úàìàëûíûçà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
èäè. Ìèð Úÿëàë. [Òàùèð] àü äàøäàí òèêèëìèø
[Ùÿêèì:] Ìÿí àéíà èëÿ öçáÿöç îòóðìóøäóì.
áèðìÿðòÿáÿëè àéíàáÿíäëè åâèí ãàáàüûíäà
Ãîíøó îòàüûí áèð ùèññÿñè áó àéíàäà ýþðö-
“Ìîñêâè÷”è ýþðäö. Ì.Ùöñåéí. Èïÿê ìÿõìÿð
íöðäö. Ú.Úàááàðëû. // ìÿú. Áèð øåéè þçöíäÿ
ïÿðäÿëÿð àéíàáÿíäëè ïÿíúÿðÿëÿðè áÿçÿéèðäè.
ÿêñ åòäèðÿí. Ìÿòáóàò ùÿéàòûí àéíàñûäûð. – Ùÿð
Ñ.Ðÿùèìîâ.
áèð âèëàéÿòèí ãÿçåòè ýÿðÿê î âèëàéÿòèí àéíàñû
ÀÉÍÀÚÛà èñ. äàí. Êè÷èê àéíà, áàëàúà
îëñóí, .. î ãÿçåòÿ áàõàí õàëãû àéíàäà ýþðÿí
ýöçýö. Áóðàäà ö÷ ÷èë÷ûðàã, êè÷èê àéíàúûã-
êèìè ýþðñöí. Ù.Çÿðäàáè. Ãàðøûìäà èêè ëþâùÿ,
ëàðûí ãàáàðûã îðíàìåíòëÿðè, ìîçàèêà âÿ ñ.
êå÷ÿí ýöíëÿð àéíàñû. Ð.Ðçà.
íÿçÿðäÿ òóòóëìóøäóð. “Èíúÿñÿíÿò”.
2. Ïÿíúÿðÿ, ïÿíúÿðÿ øöøÿñè. Àéíà ñàëìàã.
ÀÉÍÀ×Û èñ. 1. êþùí. Øöøÿñàëàí, àéíàñà-
Àéíàäàí êö÷ÿéÿ áàõìàã. Ïÿíúÿðÿíèí àéíà-
ëàí, àéíàñàç.
ëàðû ãûðûëûáäûð.
2. êþùí. Êå÷ìèøäÿ çàäÿýàí àèëÿëÿðèíäÿ:
3. ìÿú. Ñàôëûã, äóðóëóã, ïàðëàãëûã, øÿôôàô-
õàíûì ýåéèíÿðêÿí îíóí ãàáàüûíäà àéíà
ëûã ìÿíàñûíäà òÿøáèù. Àéíà êèìè ñóéóí öçö
òóòàí õèäìÿò÷è. á à õ àéíàòóòàí.
áÿðã âóðàð; Ìÿõìÿð êèìè îòóí öñòö õîâëà-
ÀÉÍÀ×ÛËÛà èñ. Àéíà÷û ñÿíÿòè.
íàð. À.Ñÿùùÿò. Òàðèõè áèíàëàð êèìè áèð ÷îõ;
ÀÉÍÀËÀÌÀ “Àéíàëàìàã”äàí ô.èñ.
Åâëÿð ýþðöðÿì àéíà ñóëàðäà. Ì.Ìöøôèã.
ÀÉÍÀËÀÌÀÃ ô. 1. Ýöçýöëÿìÿê, ýöçýö
×àéëàð àõûá àéíà êèìè äóðóëóð; Ýþðÿí äåéèð,
âóðìàã, ýöçýö ñàëìàã. Øèôîíåðè àéíàëàìàã.
íÿ ýþé÷ÿêäèð êÿíäèìèç. Ç.Õÿëèë. // Ýþçÿëëèê,
// Ïàðûëäàòìàã, úèëàëàíäûðìàã.
àüëûã ìÿíàñûíäà òÿøáèù. ×ÿí àëûá äàüëàð
2. Øöøÿ ñàëìàã (ïÿíúÿðÿéÿ âÿ ñ.-éÿ).
áàøûí; Áàü áàøûí, áàüëàð áàøûí; Úàìàëûí áèð
Ïÿíúÿðÿëÿðè àéíàëàìàã. Øêàôû àéíàëàìàã.
182
ÀÉÍÀËÀÍÌÀ
ÀÉÐÛ
ÀÉÍÀËÀÍÌÀ “Àéíàëàíìàã”äàí ô.èñ.
óíó, 10 ìèí ìåòð àü áåç âÿ 1500 òîí ñåìåíò
ÀÉÍÀËÀÍÌÀÃ ìÿúù. 1. Ýöçýöëÿíìÿê,
ýþíäÿðìèøäèð.(Ãÿçåòëÿðäÿí).
ýöçýö âóðóëìàã (ñàëûíìàã).
ÀÉÏÀÐÀËÛ ñèô. êþùí. Öçÿðèíäÿ àéïàðà
2. Øöøÿ ñàëûíìàã (ïÿíúÿðÿéÿ âÿ ñ.-éÿ).
êèìè áÿçÿéè îëàí, öçÿðèíäÿ àéïàðà îëàí. Àé-
ÀÉÍÀËÀÒÌÀ “Àéíàëàòìàã”äàí ô.èñ.
ïàðàëû äîí. Àéïàðàëû áàéðàã. Àéïàðàëû áàøëûã.
ÀÉÍÀËÀÒÌÀÃ ô. 1. êþùí. Õÿíúÿðÿ âÿ ñ.
// Öçÿðèíäÿ àéïàðà øÿêëè îëàí, öçÿðèíäÿ
ñèëàùëàðà úèëà âåðäèðìÿê, ïàðûëäàòìàã.
àéïàðà ÷ÿêèëìèø. Ðöõñàðÿ ÷èéíèíäÿí àñûëìûø
2. Øöøÿ ñàëäûðìàã (ïÿíúÿðÿéÿ âÿ ñ.-éÿ).
àéïàðàëû ÷àíòàéà áàõäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÀÉÍÀËÛ1 ñèô. 1. Àéíàñû, ýöçýöñö, éà øö-
ÀÉÐÀÍ èñ. Éàüû àëûíûá ñó ãàðûøäûðûëìûø
øÿñè îëàí. Àéíàëû øêàô. Àéíàëû îòàãëàð. Àéíàëû
ãàòûã. Ùå÷ êÿñ þç àéðàíûíà òóðø äåìÿç. (Àòà.
áóôåò. – Éîðüóí-àðüûí èíñàíëàð èøäÿí ñîíðà;
ñþçö). Ìàñàíûí öçÿðèíäÿ áþéöê áèð ìÿòÿðÿ
Éûüûëìûøäû äèâàðëàðû äàø àéíàëû áèð ñàëîíà.
áóçëó àéðàí ãîéóëìóøäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ñ.Âóðüóí.
Ãûçõàíûì ïàð÷û àüçûíà ãÿäÿð àéðàíëà äîë-
2. Ïÿíúÿðÿëè, ïÿíúÿðÿñè îëàí.
äóðóá Àëìóðàä àüàéà âåðäè. È.ßôÿíäèéåâ.
ÀÉÍÀËÛ2 èñ. êþùí. Ïàòðîíó öñòäÿí ãîéó-
[Ýþé÷ÿê] àéðàíû ÷öðöäöá øîð åëÿäè.
ëàí òÿêëöëÿ òöôÿíý (áÿçÿí “àéíàëû òöôÿíý”
ß.Âÿëèéåâ.
øÿêëèíäÿ èøëÿäèëèð). Àéíàëûíû òÿìèçëÿéèá ãóð-
ÀÉÐÀÍÀØÛ èñ. ìÿù. á à õ àéðàí÷èëî.
òàðàí Ùÿúÿð, àéíàëû èëÿ îéíàìàüà áàøëàäû.
ÀÉÐÀÍ×ÈËΠèñ. ìÿù. Àéðàíäà áèøèðèëÿí àø.
Ñ.Ðÿùèìîâ. Íÿáè àéíàëû òöôÿíýèíè ýþòöðöá
ÀÉÐÀÍËÛÃ èñ. ìÿù. Èòëÿðÿ àéðàí òþêìÿê
äöøìÿí ãàáàüûíà ýåòìÿê èñòÿéÿðêÿí ãàðà-
ö÷öí ãàçûëàí ÷óõóð, ÷àëà.
÷ûëàð ãîéìóðëàð. “Ãà÷àã Íÿáè”.
ÀÉÐÛ 1. çÿðô Õöñóñè, òÿê, áàøãàñû èëÿ áàüëû
ÀÉÍÀÑÀÇ èñ. [ôàðñ.] á à õ àéíà÷û 1-úè
îëìàéàðàã, ìöñòÿãèë, þçáàøûíà. Î, àòà-
ìÿíàäà.
àíàñûíäàí àéðû éàøàéûð. Àéðû ýÿçèá äîëàí-
ÀÉÍÀÒÓÒÀÍ èñ. åòíîãð. Êþùíÿ ìÿèøÿòäÿ:
ìàã. Àéðû äöøìÿê – àðàëû äöøìÿê, óçàã
ýÿëèí ýåäÿðêÿí îíóí ãàáàüûíäà ýöçýö àïà-
äöøìÿê, óçàãëàøìàã, ÿëàãÿñèíè èòèðìÿê.
ðàí øÿõñ.
Àèëÿäÿí àéðû äöøìÿê. – Âÿòÿíäÿí àéðû äöøöá
ÀÉÍÛÌÀÃ ô. äàí. 1. Ñàüàëìàüà áàøëàìàã.
èíäè ëàìÿêàí þëöðÿì. Õ.Íàòÿâàí. Àëàýþçëö,
2. Áàøû à÷ûëìàã, àçàä îëìàã, éöíýöëëÿø-
ñÿíäÿí àéðû äöøÿëè; Àù ÷ÿêìÿêäÿí áàüðûì
ìÿê (èøäÿí). Áàøûì ùå÷ èøäÿí àéíûìûð.
ãàíà äþíöáäöð. Àøûã ßëÿñýÿð. Ñÿíèí âÿçèé-
ÀÉÏÀÐÀ èñ. 1. Àéûí íàçèê ãþâñ øÿêëèíäÿ
éÿòèí î ãÿäÿð äÿ ÷ûõûëìàç .. äåéèë, ñÿí àíúàã
îëàí äþâðö; ùèëàë; éåíè àé, áèð-èêè ýöíëöê àé.
áèð-èêè ýöí þç àèëÿíäÿí àéðû äöøìöñÿí.
// Áó úöð Àé øÿêëè. Éåíÿ äÿ Ðöõñàðÿ, öñòöíäÿ
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àéðû ñàëìàã – àéûðìàã,
ãûðìûçû àéïàðà îëàí ùÿêèì ÷àíòàñûíû ÷èéíèíÿ
óçàãëàøäûðìàã, ÿëàãÿíèí êÿñèëìÿñèíÿ ñÿáÿá
ñàëàúàã, ñþêöëÿí äàüû, éûõûëàí ìåøÿëÿðè äîëà-
îëìàã. Ýÿëèí, ÷îõ éîðìàéûí ñåâýèëèíèçè; Ôÿëÿê
íàúàãäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àéðû ñàëäû äåéÿñÿí áèçè. Ñ.Âóðüóí.
2. êþùí. Ãûçûë, éà ýöìöøäÿí ãàéðûëàí
2. ñèô. Áàøãà, ÿëàùèääÿ, ãåéðè, äèýÿð. Àéðû
éàðûìäàèðÿ øÿêèëëè ãàäûí áÿçÿéè.
áèð èø. Àéðû ìÿñÿëÿ. Àéðû àäàì. Îíóí ïàëòàðû
3. Á à õ àé ïàð÷àñû 2-úè ìÿíàäà (“àé1”äà).
àéðû ïàð÷àäàíäûð. – Ýþðäö áèð àéðû àðû áó
Àéïàðàòÿê öçÿ áàõ; Ãÿëÿì ãàøà, ýþçÿ áàõ;
ùàëû; Àðûëàðäàí ñîðóøäó ÿùâàëû. Ñ.ß.Øèðâàíè.
Äåéèðñÿí ñåâèì ñÿíè; Àíàì äåéÿí ñþçÿ áàõ!
Ìÿí äÿ: – Ìÿëèê Ìÿììÿä, Ãûðàò íàüûëëà-
(Áàéàòû). Ðåéùàí ìàâè ýþéëÿðäÿí éåðÿ åíìèø
ðûíäàí àéðûñûíû áèëìèðÿì, – äåéÿ áàúûì
áèð àéïàðàäûð. Ì.Ùöñåéí.
êèôàéÿòëÿíäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
◊ Ãûçûë Àéïàðà Úÿìèééÿòè – áÿçè Øÿðã
3. Ãîøìà ìÿíàñûíäà. Ãÿðàð åòìÿç êþíöë
õàëãëàðûíäà Ãûðìûçû Õà÷ Úÿìèééÿòèíèí
çöëôöíäÿí àéðû. Íÿñèìè. Ñÿíäÿí àéðû áàüðûì
âÿçèôÿñèíè äàøûéàí êþíöëëö òÿøêèëàòûí àäû
êàáàáÿ äþíìöøäöð. Ì.Ï.Âàãèô.
(êå÷ìèøäÿ áóíà Ùèëàë ÿùìÿð úÿìèééÿòè äåéè-
àéðû-àéðû çÿðô Ùÿð áèðè àéðûúà îëàðàã,
ëÿðäè). Ãûçûë Àéïàðà Úÿìèééÿòè öç âåðÿí
áàøãà-áàøãà, áèðúÿ-áèðúÿ. Ùÿð êÿñè àéðû-àéðû
ôÿëàêÿòëÿ ÿëàãÿäàð Éÿìÿíÿ 50 òîí áóüäà
áàøà ñàëìàëû. – Àõøàì÷àüû èäè, êÿíä ÿùàëèñè
183
ÀÉÐÛÚ
ÀÉÐÛËÌÀÃ
èøëÿðèíè ãóðòàðûá, àðâàäëàð âÿ êèøèëÿð àéðû-àéðû
äàìàðëàðû äà áó àéðûëûøà åòèðàç åäèðäè.
êö÷ÿ àüçûíäà .. ÷þìáÿëìèø îòóðìóøäóëàð.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Á.Òàëûáëû. // Òÿê-òÿê, áÿçè. Àéðû-àéðû òÿíãèäè
ÀÉÐÛËÛØÌÀ “Àéðûëûøìàã”äàí ô.èñ.
ãåéäëÿð. – Áàü-áàü÷à þç éàøûë äîíóíó ÷îõ-
ÀÉÐÛËÛØÌÀÃ ô. Áèð-áèðèíäÿí àéðûëìàã,
äàí òþêìöø, àéðû-àéðû àüàúëàðäà áåø-îí
ÿëàãÿíè ãûðìàã. Îðòàãëàð àéðûëûøäûëàð. –
ñàðàëìûø éàðïàãäàí áàøãà áèð øåé ãàëìà-
Äÿäÿì ìÿíè ýÿòèðäè åâÿ, ö÷ èë ãàëûá “êÿáèíèì
ìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Àéðû-àéðûëûãäà
ùàëàë, úàíûì àçàä” äåéèá ñåéèääÿí àéðûëûø-
– òÿêëèêäÿ, áèðèíè òÿêëèêäÿ ýþòöðäöêäÿ, þç-
äûã. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
þçëöéöíäÿ.
ÀÉÐÛËÌÀ “Àéðûëìàã”äàí ô.èñ.
ÀÉÐÛÚ èñ. Áèð íå÷ÿ éîëóí àéðûëäûüû âÿ éà
ÀÉÐÛËÌÀÃ ô. 1. Àéðû äöøìÿê, àðàëû äöø-
áèð éîëóí áèð íå÷ÿ òÿðÿôÿ ùà÷àëàíäûüû éåð
ìÿê, óçàã äöøìÿê, óçàãëàøìàã. Ýöëíàç áèð
(àäÿòÿí “éîë” ñþçö èëÿ áÿðàáÿð èøëÿíèð). Àéíà
íå÷ÿ àääûì àíàñûíäàí àéðûëûá, þçöíö ãàáàã-
âÿ Ñÿíÿì ãàðû äà éîë àéðûúûíà ÷àòäûëàð.
äà ýåäÿí ö÷ íÿôÿðÿ ÷àòäûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ß.Ìÿììÿäõàíëû. Éîðüóí ÿñðëÿðèí éîë àéðû-
Àéíà èëÿ Àéàç êö÷ÿäÿ áèð-áèðèíäÿí àéðûë-
úûíäà; Äóðìóñàí äàü êèìè áþéöê ñÿíÿòêàð!
äûëàð. ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Õóäàùàôèçëÿøìÿê,
Ð.Ðçà.
âèäàëàøìàã. Òóðõàí áÿéäÿí àéðûëäûüûìûç ýåúÿ
ÀÉÐÛÚÀ 1. çÿðô Àéðû îëàðàã, õöñóñè îëà-
ýþçÿë áèð ìàùòàá âàð èäè. Ù.Úàâèä. // Äàùà
ðàã, òÿêëèêäÿ. Àéðûúà îòóðìàã. Àéðûúà éàøà-
ýþðöøìÿìÿê, ÿëàãÿíè êÿñìÿê. Ñÿíäÿí àéðû-
ìàã. Áó áàðÿäÿ àéðûúà äàíûøàðûã.
ëàíäàí, åé ýöëáÿäÿíèì; Ùÿãã áèëèð, ãàëìûøàì
2. ñèô. Õöñóñè, àéðû, òÿê. Àéðûúà îòàã. Àéðûúà
ñåë àðàñûíäà. Ã.Çàêèð. Ôÿäà îëóì ñÿíÿ ìÿí,
ëîæà. Àéðûúà éîë. – Ôàòìà Ìÿñìÿíèí óøàãëàðû
ñÿíäÿí àéðûëà áèëìÿì. Õ.Íàòÿâàí. [Ñèòàðÿ:]
ö÷öí àéðûúà éàüëû ôÿòèð êöíäÿñè ùàçûðëàìûøäû.
Ìÿí ñÿíäÿí àéðûëìàã èñòÿìèðÿì, àéðûëà áèë-
Ìèð Úÿëàë.
ìèðÿì, àíúàã àéðûëûðàì. Ú.Úàááàðëû.
ÀÉÐÛÃ, ÀÉÐÛÃÎÒÓ èñ. áîò. ×îõèëëèê òàõûë-
2. Õÿéàëûíäàí ÷ûõàðìàã, ôèêðèíäÿí ÷ûõàð-
ëàð ôÿñèëÿñèíÿ ìÿíñóá îò.
ìàã, ôèêðÿí óçàãëàøìàã, òÿðê åòìÿê. [Àüúà
ÀÉÐÛËÛÃ èñ. 1. Áàøãàëûã, ìöõòÿëèôëèê, áèð-
õàíûì] ãîðõóíú òÿñÿââöðëÿðäÿí àéðûëìàã
áèðèíÿ áÿíçÿìÿçëèê; ôÿðã, óéüóíñóçëóã.
ö÷öí þçöíÿ ýöú âåðèá ýþçëÿðèíè à÷äû. Ìèð
Ôèêèð àéðûëûüû. Öñóë àéðûëûüû. Áóíëàðûí àðà-
Úÿëàë. Ëà÷ûí ìåøÿéÿ ýèðÿíäÿ þç õàòèðÿëÿ-
ñûíäà ùå÷ áèð àéðûëûã éîõäóð.
ðèíäÿí àéðûëäû. Ì.Ùöñåéí.
2. Éàõûí àäàìëàðûíäàí, ñåâýèëèñèíäÿí,
3. Ãîïìàã, àðàëàíìàã. ×àéäàíûí ãóëïó
äîñòóíäàí óçàãäà êå÷ÿí ùÿéàò; ùèúðàí,
àéðûëäû. Àüàúûí áóäàüû ýþâäÿñèíäÿí àéðûëäû.
ôÿðàã, ôèðãÿò. Àéðûëûüà äþçìÿìÿê. – ßüéàð
4. ×ÿêèëìÿê, éåðèíè òÿðê åòìÿê. Äÿñòÿäÿí
àðàìûçà ñàëäû àéðûëûã; Ýåòäè úàíàí éöç íàç
àéðûëìàã. Àòëû äàðâàçàäàí àéðûëûá éîëà
èëÿ, ýÿëìÿäè. Àøûã Äèëãÿì. Çèìèñòàí îëäó,
äöøäö. // Êÿíàðà ÷ÿêèëìÿê, áèð éåðäÿí óçàã-
ýÿíÿ ýÿëäè áàùàð; Àéðûëûã åéëÿäè ìÿíè
ëàøìàã. Êÿðèì áàáàíûí .. áèð èòè âàðäû. Ýåúÿ-
èíòèçàð. Àøûã Ïÿðè. Ìÿí êè äîéìàìûøäûì ùå÷
ýöíäöç áèçèì ãàïûìûçäàí àéðûëìàçäû. À.Øàèã.
âöñàëûíäàí; Ìÿíÿ çöëì åëÿäè éàìàí àéðûëûã.
5. Áþëöíìÿê. Îéóí÷óëàð èêè éåðÿ àéðûë-
Í.Ðÿôèáÿéëè. // Àéðûëìà. [Úÿìèë áÿé:] Àéðû-
äûëàð. ×àé èêè ãîëà àéðûëìûøäûð.
ëûã çàìàíû éàõûíëàøûíúà áèðäÿí-áèðÿ ýþçëÿ-
6. Áèð éåðäÿ èêÿí àðàëàíûá ìöñòÿãèë éà-
ðèì éàøàðäû. Ù.Úàâèä.
øàìàüà áàøëàìàã. Ãûçëàð ÿðÿ ýåòäèëÿð, îü-
ÀÉÐÛËÛÃÄÀ çÿðô 1. Àéðû îëàðàã, àéðûúà.
ëàíëàð èñÿ àòàëàðû þëÿíäÿí ñîíðà àéðûëäûëàð.
Ìÿêòÿáëÿðäÿ îüëàíëàðëà ãûçëàðûí àéðûëûãäà
Øÿðèêëÿð àéðûëäûëàð. – Þêöç þëäö, îðòàã
òÿùñèë àëìàëàðû ýþñòÿðäè êè, áó òÿùñèë ñèñòåìè
àéðûëäû. (Àòà. ñþçö).
þçöíö äîüðóëòìóð. “Àç. ãàä.”
7. Àðàëàðûíäàêû ÿð-àðâàäëûã ÿëàãÿñèíè ëÿüâ
2. Òÿêëèêäÿ, õöñóñèëèêäÿ; õÿëâÿòè. Áó ñèððè
åòìÿê, áèð-áèðèíè òÿðê åòìÿê. ßðèíäÿí àéðûë-
ñÿíÿ àéðûëûãäà äåéÿðÿì.
ìàã. Àðâàäûíäàí àéðûëìàã.
ÀÉÐÛËÛØ èñ. Àéðûëìàã èøè, àéðûëìà. [Íèíà]
8. Ùÿð ùàíñû áèð õöñóñèééÿòèíÿ, êåéôèé-
ñîí äÿôÿ ÿëèìè ñûõäûãäà, ñàíêè áàðìàãëàðû âÿ
éÿòèíÿ âÿ ñ.-éÿ ýþðÿ áàøãàëàðûíäàí ôÿðãëÿí-
184
ÀÉÐÛËÌÀÇ
ÀÇ
ìÿê, ñå÷èëìÿê. Ãàðäàøëàð áèð-áèðèíäÿí ÷îõ
êèëèê ñàëäûüûíû õàòûðëàéàíäà òóòóëäó. È.Øûõëû.
àéðûëûðëàð. Î, éîëäàøëàðûíäàí ùå÷ àéðûëìûð.
Õÿëèë àüëû êÿñÿíäÿí áÿðè ÿìèñèýèëëÿ þçëÿðè àðà-
– Ñþçöí ùå÷ àéðûëìàç ìÿíèì ñþçöìäÿí; Îä-
ñûíäà àéðû-ñå÷êèëèê ýþðìÿìèøäè. È.Ìÿëèêçàäÿ.
ëàðà éàíìûøàì þçöì-þçöìäÿí. Ì.Ï.Âàãèô.
ÀÉÑÛÇ ñèô. Ãàðàíëûã, àé èøûüû îëìàéàí.
9. Òÿõñèñ åäèëìÿê, àéðûëûá ñàõëàíìàã.
Àéñûç ýåúÿäèð. Äàüëàð äîíìóø íÿùÿíý ãàðà
Èíøààò ö÷öí êöëëè ìèãäàðäà ïóë àéðûëìûøäûð.
äàëüàëàð êèìè äþðä òÿðÿôäÿí Õûíàëûüûí öôöã-
Áó êèòàáëàð êèìèí ö÷öí àéðûëìûøäûð?
ëÿðèíè ùàñàðëàéûáëàð. Ð.Ðçà. [Àäèëÿ:] – Íÿ
◊ Àéðûëà ãàëìàã – àðàëàíìàã, à÷ûã
àéëû, íÿ àéñûç ýåúÿëÿðäÿ ìÿíèì àíàì ìÿíè
ãàëìàã. Àááàñ .. ýþðäö êè, ýþçëÿðè éóìó-
ýÿçìÿéÿ áóðàõìûð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ëóäóð. Àììà äîäàãëàðû àéðûëà ãàëìûøäû.
ÀÉÑÎÐ èñ. ßñàñ êöòëÿñè Èðàíäà âÿ Òöðêè-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
éÿäÿ éàøàéàí âÿ ñöðéàíè äèëè ëÿùúÿëÿðèíäÿí
ÀÉÐÛËÌÀÇ ñèô. 1. Ùå÷ âàõò áèð-áèðèíäÿí
áèðèíäÿ äàíûøàí êè÷èê áèð õàëãûí àäû âÿ áó
àéðûëìàéàí, ÷îõ éàõûí, ùÿìèøÿ áèð éåðäÿ îëàí.
õàëãà ìÿíñóá àäàì. Àéñîðëàð þçëÿðèíè ãÿäèì
Àéðûëìàç äîñòëàð. Àéðûëìàç áàúûëàð. Àéðûëìàç
àññóðèéàëûëàðûí íÿñèëëÿðè ùåñàá åäèðëÿð.
éîëäàøëàð. – Äöíÿíäÿí àéðûëìàç, áó ýöíÿ
ÀÉ-ÓËÄÓÇ èñ. êþùí. Àé-óëäóç øÿêëèíäÿ
áàüëû; Ñàáàùà úàí àòàí òÿøíÿ áèð èíñàí!
ãûçûëäàí ãàäûí áÿçÿéè; áîéóíáàüû. Àé-óëäóç
Øÿùðèéàð. Áÿëêÿ äÿ áèð ñèìëè èêè ñàçûã áèç; Ñÿí
øÿáÿêÿ öñóëó èëÿ äöçÿëäèëèð.
ãàíñàí, ìÿí öðÿê, àéðûëìàçûã áèç. Ì.Àðàç.
ÀÉ-ÓËÄÓÇËÓ ñèô. 1. Öçÿðèíäÿ àé-óëäóç
2. Ùå÷ áèð âàõò áèð-áèðèíäÿí àéðûëà áèëìÿ-
øÿêëè òÿñâèð îëóíìóø. Àé-óëäóçëó áàéðàã.
éÿí, áèð-áèðèíäÿí àéûðìàã ìöìêöí îëìà-
2. Äþøöíäÿ, áîéíóíäà àé-óëäóç øÿêëèíäÿ
éàí. Ãàðàáàü ÿçÿëäÿí Àçÿðáàéúàíûí àéðûë-
áÿçÿéè îëàí; àé-óëäóç òàõûëìûø. Àé-óëäóçëó
ìàç ïàð÷àñû îëìóøäóð. – Ñåâýè ýþçÿëëèêäÿ
ñèíÿáÿíä.
àéðûëìàç ÿðøäèð; Áèðè Àéäûð îíóí, áèðè
ÀÉÖÇËÖ ñèô. øàèð. Ýþçÿë, ýþé÷ÿê.
Ýöíÿøäèð. Ì.Ìöøôèã.
ÀÇ ñèô. 1. Ñàéúà ÷îõ îëìàéàí, úöçè (÷îõ
ÀÉÐÛËÌÀÇËÛÃ
èñ. Àéðûëà áèëìÿéÿí
çèääè). Àç ïóë. Àç ìèãäàð. Àç áèëèê. Èúëàñà àç
øåéèí õàññÿñè; áöòþâëöê, áþëöíìÿçëèê.
àäàì ýÿëìèøäè. // ×îõ ñöðìÿéÿí, ñöðÿêñèç,
ÁÉÐÛÌ èñ. Àçÿðáàéúàíûí Ýÿäÿáÿé, Äàø-
÷îõ äàâàì åòìÿéÿí, òåç ãóðòàðàí. Àç þìöð.
êÿñÿí, Òîâóç, Ãàçàõ âÿ á. ðàéîíëàðûíûí äàü-
Àç âàõò. Àç (ç.) éàøàìàã. Àç (ç.) ñöðìÿê. – Àç
ëûã éåðëÿðèíäÿ éàøàéàí, öìóìèééÿòëÿ, òàðèõè
éåéÿíèí àçàðû äà àç îëàð. (Àòà. ñþçö).
Àçÿðáàéúàíûí Ýþéúÿ, ×ÿìáÿðÿê, Äèëèúàí
// Êèôàéÿòñèç, åùòèéàúû þäÿìÿéÿí (àäÿòÿí
âÿ Èúåâàí êèìè ÿðàçèëÿðèíäÿ éàøàìûø àçÿð-
õÿáÿð øÿêèë÷èñè èëÿ). Áó ìÿáëÿü àçäûð. Éàøûíà
áàéúàíëûëàðûí àäû âÿ îíëàðà ìÿíñóá àäàì.
ýþðÿ òÿúðöáÿñè àçäûð. Îíóí áèëèéè ÷îõ àçäûð.
Àéðûì áÿçÿìÿëÿðè. Àéðûìëàðûí äèëèíäÿí éàçûéà
// “Áèð” ñþçö èëÿ – àçàúûã, àç ìèãäàðäà. Áèð
àëûíìûø ðÿâàéÿòëÿð.
àç ñó âåð. Áèð àç ýþçëÿ. Áèð àç äèíúÿë.
ÀÉÐÍÌ á à õ àéðûú. Àòû ãàáàüà ñöðöá
2. Ñåéðÿê, íàäèð, àðàáèð, ýåú-ýåú. Áàêûäà
ýþðäöì êè, êö÷ÿ àéðûìûíäà, äèâàðûí êþëýÿ-
éàüûø àç îëóð. Áóðàäà éàøûëëûã ÷îõ àçäûð. Áåëÿ
ñèíäÿ äþðä ìöñÿëìàí îòóðóá. Ú.Ìÿììÿä-
òÿñàäöôëÿð àç äöøÿð. Äîñòëàð àç ýþðöøöðëÿð.
ãóëóçàäÿ.
3. Èñ. ìÿíàñûíäà. Àçëûã, ÿãÿëèééÿò. Àç ÷îõà
ÀÉÐÛ-ÑÅ×ÊÈ èñ. Òÿðÿôýèðëèê, öçýþðÿëèê;
òàáå îëìàëûäûð.
ÿäàëÿòñèçëèê, áèð òÿðÿôèí öñòöí òóòóëìàñû,
4. Èñ. ìÿíàñûíäà. Àç øåé, àç ìèãäàð. Àçà
îáéåêòèâ ìöíàñèáÿò ýþñòÿðèëìÿìÿñè. Àéðû-
ãàíå îëìàã. – Àçäàí àç äåéèáëÿð, ÷îõäàí
ñå÷êè ñàëìàã. – [Ìàùìóä âÿ Õîëìîãîðñåâ]
÷îõ. (Àòà. ñþçö).
ùÿëÿ àðõàäà èêÿí, ãûøëàäàí øÿùÿðÿ áÿðàáÿð
◊ Àç ãàëà, àç ãàëäû, àç ãàëìûøäû – äåìÿê
ýåäèð, àéðû-ñå÷êè áèëìÿäÿí ðåñòîðàíäà éåéèá-
îëàð êè, ùÿìÿí-ùÿìÿí. – Âàëëàù, ãÿðèáÿ àõ-
è÷èð, .. éåíÿ äÿ ãûøëàéà áÿðàáÿð ãàéûäûðäûëàð.
ìàãäûðëàð áó èíýèëèñ òàéôàëàðû êè, áåëÿ õÿòÿðëè
ß.ßáöëùÿñÿí.
ìèëëÿò èëÿ àç ãàëìûøäû úÿíý áàøëàéàëàð.
ÀÉÐÛ-ÑÅ×ÊÈËÈÊ á à õ àéðû-ñå÷êè. [ßøðÿô]
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ìÿíè àç ãàëäû ñÿééàäè-ÿúÿë
..àòàñûíûí èêè ãàðäàøûí àðàñûíäà àéðû-ñå÷-
ñåéä åëÿñèí, åé äèë! Ùàíû îë àùóéè-ðÿíàéÿ
185
ÀÇÀÚÛÃ
ÀÇÀÄß
ñÿééàä îëäóüóì ýöíëÿð? Ñ.ß.Øèðâàíè. Áÿí-
àçàä åäèëìÿê. Âÿçèôÿñèíäÿí àçàä åäèëìÿê;
äàëû ãÿëáèíäÿ äîüàí òÿëàòöìäÿí àç ãàëäû
3) òÿðõèñ åäèëìÿê, áóðàõûëìàã. [Êóñîâ] ö÷ èë
þçöíö èòèðÿ. Ìèð Úÿëàë. Óñòà Àüàáàëàíûí
áóíäàí ÿââÿë Ãàôàðûí îðäóäàí àçàä åäèëÿð-
ñÿñèíÿ ùàìàì÷û äèê àòûëûá àç ãàëäû îúàüûí
êÿí áèðáàø Ìèíýÿ÷åâèðÿ ýÿëäèéè ýöíö õàòûð-
öñòÿ ãàéíàéàí ïèòèíè òþêñöí. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëàäû. ß.Ñàäûã. Àçàä åòìÿê – 1) õèëàñ åòìÿê,
Áèð àçäàí – áèð ãÿäÿð ñîíðà, àçàúûã ñîíðà.
ãóðòàðìàã. Íÿáè Ùÿúÿðè àçàä åòäèêäÿí ñîíðà
Áèð àçäàí ýÿëÿðñÿí. Áèð àçäàí ùàçûð îëàð.
áèð ìöääÿò Èðàíäà ãàëûð. “Ãà÷àã Íÿáè”;
– Ãàïû àüçûíäà äàéàíìûø Ùàúèá äþíöá
2) àçàäëûã âåðìÿê, èñòèãëàëèééÿò âåðìÿê,
ýåòäè âÿ áèð àçäàí ÿëèíÿ ãûëûíú âåðèëìèø èêèíúè
àçàäëûüûíû, èñòèãëàëèééÿòèíè þçöíÿ ãàéòàðìàã;
úÿëëàä è÷ÿðè ýÿëäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Íÿ àç,
3) áóðàõìàã, ìöðÿõõÿñ åòìÿê, ýåòìÿñèíÿ
íÿ ÷îõ – ìÿùç î ãÿäÿð, äöç, òàì. Íÿ àç, íÿ
èúàçÿ âåðìÿê. Áàòàëéîí êîìèññàðû áóýöíêö
÷îõ, äöç áèð àé éàéëàãäà ãàëäûì.
ñþùáÿòè áóíóíëà ãóðòàðûá: – “Ñàü îë,
àç-àç çÿðô 1. Éàâàø-éàâàø, òÿäðèúëÿ.
Íÿúÿôîâ!” – äåéèá, äþéöø÷öíöí ÿëèíè ìþù-
Õÿñòÿ àç-àç ñàüàëìàüà áàøëàìûøäûð. Óøàã
êÿì ñûõìàãëà îíó àçàä åòäè. ß.Âÿëèéåâ;
àç-àç éåðèéèð. Éàüûø àç-àç éàüûð. Èøëÿð àç-àç
4) òÿðõèñ åòìÿê, áóðàõìàã. ßñýÿðëèêäÿí àçàä
èðÿëèëÿéèð. // Àçúà-àçúà. [Úàâàäûí] äèøýþé-
åòìÿê; 5) ÷ûõàðìàã, õàðèú åòìÿê. Èøäÿí àçàä
íÿäÿí ñóëàðäàí àç-àç, òåç-òåç è÷äèéè äÿãèãÿ-
åòìÿê; 6) áèð èøè; âÿçèôÿíè, ìöêÿëëÿôèééÿòè
ëÿð ýþçëÿðè ãàáàüûíäà úàíëàíäû. ß.Âÿëèéåâ.
âÿ ñ.-íè éåðèíÿ éåòèðìÿê ìÿúáóðèééÿòèíäÿí
2. Íàäèð, ýåú-ýåú. [Åëäàð] êÿíäÿ àç-àç
õèëàñ åòìÿê. Áÿäÿíèì çÿèô îëäóüóíäàí, ìÿíè
ýÿëìÿéÿ áàøëàéûð. Ñ.Ùöñåéí. Áÿé òàéôàñûí-
éàé èìòàùàíëàðûíäàí àçàä åòìèøäèëÿð.
äàí áåëÿ àäàì àç-àç ÷ûõûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
È.ßôÿíäèéåâ. Àçàä îëìàã – 1) àçàäëûã ÿëäÿ
ÀÇÀÚÛà ñèô. âÿ çÿðô ×îõ àç, ÷îõ àç ìèã-
åòìÿê, ìöñòÿãèë îëìàã, ñÿðáÿñò îëìàã.
äàðäà, úöçè. Ìÿíÿ àçàúûã ñó âåðèí. Àçàúûã
ßñàðÿòäÿí àçàä îëìàã. – Àðèô ÷àëûøûð êè,
âàõò ãàëìûøäûð. Àçàúûã éåìÿê. – Àçàúûã àøûì,
ìèëëÿò àçàä îëóí; Çàùèä ÷àüûðûð êè, ìÿñúèä
àüðûìàç áàøûì. (Ìÿñÿë). Àçàúûã ìÿâàúèáÿ
àáàä îëñóí. Ì.ß.Ñàáèð; 2) áîøàëìàã. Éåðëÿð
ãÿíàÿò åäÿí ìóçäóð þç áîüàçûíäàí ãÿïèê-
àçàä îëäó; 3) àðçó åòìÿäèéè áèð âÿçèôÿäÿí,
ãÿïèê êÿñèá, îí èëèí ÿðçèíäÿ àëòû éöç ìàíàò
èøäÿí âÿ ñ.-äÿí úàíûíû ãóðòàðìàã. Ìöäèðëèê-
ïóë úÿì åòìèøäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Ùÿúÿð
äÿí àçàä îëìàã; 4) õèëàñ îëìàã, ãóðòóëìàã.
ãóëàã âåðäè, áó àí áóëóäëàð àçàúûã ùÿðÿêÿòÿ
Øÿùÿðëÿð äöøìÿí èøüàëûíäàí àçàä îëäó;
ýÿëäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
5) ìÿú. äîüìàã. Áèð èëäÿ .. Çåéíÿá ö÷öíúö
◊ Àçàúûã àøûí äóçó äåéèë – á à õ àø1.
óøàãäàí àçàä îëäó. Ì.Èáðàùèìîâ; 6) èøè,
ÀÇÀÄ1 ñèô. [ôàðñ.] 1. Àçàäëûãäàí èñòèôàäÿ
ìÿøüÿëÿíè ãóðòàðìàã. À ãàðäàøëàð, àõû áèð
åäÿí, áàøãàñûíäàí àñûëû îëìàéàí, ñÿðáÿñò.
äåéèí ýþðöì, ìÿíèì íÿ âåúèìÿ êè, ñÿùÿðëÿð
Àçàä õàëã. Àçàä ÿìÿê. Àçàä ùÿéàò. Àçàä ñå÷êè
ñààò àëòûäà êîíòîðà ýÿëèá, àõøàì ñààò îíäà
ùöãóãó.
àçàä îëóðñóíóç? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
2. Ìàíåÿñèç, ÿíýÿëñèç, ñÿðáÿñò, ùå÷ áèð
ÀÇÀÄ2 èñ. [ôàðñ.] áîò. Úÿíóáäà áèòÿí áÿðê
øåéëÿ ìÿùäóä åäèëìÿéÿí. Àçàä òèúàðÿò. Àçàä
îäóíúàãëû àüàú íþâö. Àçÿðáàéúàíäà ãàðà-
ñàòûø. // çÿðô Ðàùàò, ÿçèééÿòñèç. Àçàä íÿôÿñ
üàú, äàüäàüàí âÿ àçàä àüàúû úèíñëÿðèíäÿí
àëìàã.
îëàí éàáàíû øÿêèëäÿ éàéûëìûø âÿ áåúÿðèëÿí íþ-
3. Áîø (âàõò ùàããûíäà). Óëäóç àçàä âàõò-
âöí íöìóíÿëÿðèíÿ òÿñàäöô îëóíóð. Ù.Ãÿäèðîâ.
ëàðûíû äàèìà þç êè÷èê îòàüûíäà, ùÿâÿñêàðû
Çîðõàíà îéóíó àäÿòëÿðèíèí áèðèíúèñè çîðõàíà
îëäóüó ðÿññàìëûüà ñÿðô åäÿðäè. ß.Ìÿì-
ìèëè èäè. Áó àëÿò øöìøàääàí, àçàääàí âÿ éàõóä
ìÿäõàíëû.
äà ïàëûä àüàúûíäàí ãàéðûëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
4. íèäà. Ùÿðáè êîìàíäà. Ìèðáàëàéåâ
ÀÇÀÄß á à õ àçàä1 1-úè ìÿíàäà. Àøèã
“àçàä!” êîìàíäàñû âåðäè. Ì.Ùöñåéí.
àçàäÿ ýÿðÿêäèð êè, äþíÿð çèíäàíÿ; Áÿðýè-
◊ Àçàä åäèëìÿê – 1) õèëàñ åäèëìÿê, ãóð-
ýöëäÿí îëà ýÿð áöëáöëè-øåéäàéÿ ãÿôÿñ.
òàðûëìàã, áóðàõûëìàã. Ùÿáñäÿí àçàä åäèë-
Ñ.ß.Øèðâàíè. Ñîíà õàëà àù ÷ÿêÿðÿê äåäè:
ìÿê; 2) ÷ûõàðûëìàã, õàðèú åäèëìÿê. Èøäÿí
– Êàø îüëóì Áÿøèð ñàü îëàéäû, áó àçàäÿ ãà-
186
ÀÇÀÄßËÈÊ
ÀÇÀËÌÀÃ
äûíëàðû ýþðÿéäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Èñ. ìÿíà-
õàðàáäûð âÿ ÿùëèí íàäàíäûð âÿ ñèâèëèçàñèîíè-
ñûíäà. Àçàä àäàì. Ìàùèééÿòèíè ùÿãèð ñàíìà;
úàùàíäàí áèõÿáÿðäèð âÿ àçàäèééÿòäÿí ìÿù-
Àçàäÿëÿðè ÿñèð ñàíìà! Ì.ß.Ñàáèð. // Çÿðô
ðóìäóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ðçàãóëó õàí]
ìÿíàñûíäà. Èñòÿðäèì î äà ìÿí êèìè áèð ùþð-
êÿíäëèëÿð è÷èíäÿ àçàäèééÿò ñþçëÿðè äàíûøäûüû
ìÿòÿ ÷àòñûí; Àçàäÿ äîëàíñûí. Ì.ß.Ñàáèð. Àç
ö÷öí áàøãà êÿíä ñàùèáëÿðè òÿðÿôèíäÿí ìÿí-
ìöääÿòäÿ áó ãûçû àüûë-êàìàëûíûí ñÿáÿáèíÿ
ôóð ñàéûëûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìöÿëëèìëÿðè íÿùàéÿòäÿ ñåâèðäèëÿð; 15 éàøûíäà
ÀÇÀÄËÛÃ èñ. 1. Ùÿð ùàíñû áèð ñèíôèí, éàõóä
ôèðÿíý âÿ ðóñ äèëèíäÿ àçàäÿ äàíûøûðäû.
áöòöí úÿìèééÿòèí âÿ éà îíóí öçâëÿðèíèí
Í.Íÿðèìàíîâ. Òîâóç êèìè àçàäÿ ýÿçèðñÿí áó
èúòèìàè-ñèéàñè ùÿéàòûíà âÿ ôÿàëèééÿòèíÿ ìàíå
÷ÿìÿíäÿ. ß.Âàùèä.
îëàí ñûõûíòû âÿ ìÿùðóìèééÿòëÿðèí îëìàäûüû
ÀÇÀÄßËÈÊ á à õ àçàäëûã 1-úè ìÿíàäà.
ùàë; ìöñòÿãèëëèê. Ñèéàñè àçàäëûã. Äåìîêðàòèê
Äöíéàäà åøã äÿðäèíè ùóøéàð îëàí áèëèð; Àçà-
àçàäëûã. Àçàäëûã ùÿñðÿòè èëÿ éàøàéàíëàð.
äÿëèê ñÿôàñûíû áèäàð îëàí áèëèð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
– Íÿäèð öçöíäÿêè î àéäûí ñÿùÿð; Àçàäëûã,
Èñòÿéèðÿì ýÿð÷è ìÿí àçàäÿëèê; Çÿíúèðè àììà
ãóðòóëóø îíäà ýöëöìñÿð. Ñ.Âóðüóí. Àçàäëûã
áàúàðûá à÷ìàðàì. À.Ñÿùùÿò. [Ìèðçÿ:] Ãà-
àüàúû øÿùèä ãàíûéëà ñóâàðûëìàäûãúà áàð
ðàíëûãäà ãàëàíëàðûí èøûã àðçóñóíäà, ÿñà-
âåðìÿç. Õèéàáàíè.
ðÿòäÿ, çèíäàíäà ãàëàíëàðûí àçàäÿëèê àðçó-
2. Öìóìèééÿòëÿ, áèð øåéäÿ éà ùÿðÿêÿòäÿ
ñóíäà îëìàëàðû òÿáèèäèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ùå÷ áèð ìÿùäóäèééÿò âÿ ñûõûíòûíûí îëìàìàñû;
ÀÇÀÄÔÈÊÈÐËÈ ñèô. Àçàä äöøöíÿí, ìöñ-
ñÿðáÿñòëèê. Óøàãëàðà äàùà ÷îõ àçàäëûã âåð-
òÿãèë äöøöíÿí. Äîêòîð ùÿëÿ ÷àð çàìàíû Ðóñè-
ìÿê ëàçûìäûð. Ùÿðÿêÿò àçàäëûüû. Òèúàðÿò
éàäàí Òÿáðèçÿ âÿ îðàäàí äà Òåùðàíà ìöùà-
àçàäëûüû. Èíñàí ôÿàëèééÿòèíèí àçàäëûüû.
úèðÿò åòìèø àçàäôèêèðëè ùÿêèì èäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÀÇÀÄËÛÃÑÅÂßÍ, ÀÇÀÄËÛÃÑÅÂßÐ ñèô.
ÀÇÀÄÔÈÊÈÐËÈËÈÊ èñ. Àçàä äöøöíÿí,
Àçàäëûüû ñåâÿí, ìöñòÿãèë îëìàüà ÷àëûøàí;
ìöñòÿãèë äöøöíÿí àäàìûí äöíéà ýþðöøö,
èñòèãëàëèééÿò óüðóíäà ìöáàðèçÿ åäÿí, ùöð-
ìÿñëÿêè. Èíòèáàù äþâðöíäÿ ýþðêÿìëè àëèìëÿð,
ðèééÿòïÿðâÿð. Àçàäëûãñåâÿí õàëãëàð. – ..Áó
ôèëîñîôëàð, éàçû÷ûëàð àçàäôèêèðëèëèê ìþâãåéèí-
ýöí .. àçàäëûãñåâÿí áöòöí õàëãëàð ñöëù óü-
äÿí ÷ûõûø åòìèøëÿð.
ðóíäà ìöáàðèçÿ àïàðûð. Ç.Õÿëèë.
ÀÇÀÄÕÀÙ [ôàðñ.] á à õ àçàäèõàù. Áàøãà
ÀÇÀÄÌÀÉÛ, ÀÇÀÄÌÀÙÛ èñ. Úàâàí ãûçûë
áèð àçàäõàùû ùÿáñõàíàäà î ãÿäÿð äþéäöëÿð
áàëûã.
êè, îðàäàúà þëäö. Ï.Ìàêóëó.
ÀÇÀÄÏßÐÂßÐ [ôàðñ.] á à õ àçàäëûãñåâÿí,
ÀÇÀÄÕÀÙËÛÃ èñ. Àçàäëûã èñòÿìÿ, ùöððèé-
àçàäëûãñåâÿð.
éÿòïÿðâÿðëèê. [Ùöúðÿ ñàùèáè:] Áó, àçàäõàù-
ÀÇÀÄÏßÐÂßÐËÈÊ èñ. Àçàäëûã ñåâìÿ.
ëûã íàìèíÿ éàðàøàí èø äåéèë. Ï.Ìàêóëó.
[Ú.Úàááàðëû] äîüìà õàëãûíûí ìöáàðèçÿ òàðè-
ÀÇÀÄ(È)ÕÀÙ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. Àçàäëûã
õèíè ÿôñàíÿ âÿ íàüûëëàðûíû þéðÿíìÿéÿ, õàëãûí
èñòÿéÿí, àçàäëûã éîëóíäà ìöáàðèçÿ åäÿí;
ìÿíÿâè ãöäðÿòèíè, àçàäïÿðâÿðëèéèíè þç ÿñÿð-
ùöððèééÿò÷è. Ìèðçÿ Éóñèô õàí êå÷ÿí ìÿêòó-
ëÿðèíäÿ ÿêñ åòäèðìÿéÿ ÷àëûøûð. Ì.Àðèô.
áóíäà ìöõòÿñÿð îëàðàã éàçìûøäû êè, àçàäè-
ÀÇÀËÄÛËÌÀ “Àçàëäûëìàã”äàí ô.èñ.
õàù øàùçàäÿ Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿ ùàë-ùàçûðäà
ÀÇÀËÄÛËÌÀÃ ìÿúù. Àç ùàëà ñàëûíìàã,
õÿñòÿäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Øöúàöääþâëÿ
àç åäèëìÿê, ÿñêèëäèëìÿê. Õÿðúëÿð õåéëè àçàë-
ìÿëóíóí ÿñðèíäÿ Òÿáðèçäÿ ðóñ ùþêóìÿòè
äûëìûøäûð. Âàõòû àçàëäûëìàã.
[Ñèãÿòè-Èñëàìû] ãåéðè áèð íå÷ÿ àçàäèõàù
ÀÇÀËÌÀ “Àçàëìàã”äàí ô.èñ.
ìöúàùèäëÿð èëÿ áèð éåðäÿ äàð àüàúûíäàí
ÀÇÀËÌÀÃ ô. Ìèãäàðúà, ñàéúà, ùÿúìúÿ
àñäûðûá åäàì åòäèðäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
âÿ ñ. ÿñêèëìÿê, çÿèôëÿìÿê, ÷ÿêèëìÿê, ìÿù-
Áåëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ þëêÿíèí àçàäèõàù âÿ
äóäëàøìàã. ×àéûí ñóéó àçàëäû. Òÿùëöêÿ
äåìîêðàòèê äöøöíúÿëè àäàìëàðû îòóðóá
àçàëäû. Ùÿúìè àçàëìàã. ×ÿêèñè àçàëìàã.
ýþçëÿéÿ áèëìÿçäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
Ñöðÿòè àçàëìàã. Õÿðúè àçàëìàã. – Éàçûðñàí
ÀÇÀÄÈÉÉßÒ [ôàðñ. àçàä âÿ ÿð. ...èééÿò]
êè, èøòàùàì àçàëûá, áåëÿ êè, ñöáù âàõòû áîçáàø
á à õ àçàäëûã 1-úè ìÿíàäà. Ñÿíèí òîðïàüûí
éåéÿíäÿ, àõøàì àçàíû äåéèëÿíäÿ êàáàá éåéè-
187
ÀÇÀËÒÌÀ
ÀÇÀÐËÛ
ðÿì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñåë ýåò-ýåäÿ
ìÿéèí èýèä ñèôÿòè äåéèë. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
àçàëìàãäà, øûðûëòû êÿñèëìÿêäÿ èäè. Ìèð Úÿëàë.
Àçàðûíû ÷ÿêìÿê – áàøãàñûíûí ÿâÿçèíäÿ
ÀÇÀËÒÌÀ “Àçàëòìàã”äàí ô.èñ.
ÿçèééÿò ÷ÿêìÿê, çÿðÿð ÷ÿêìÿê.
ÀÇÀËÒÌÀÃ ô. ßñêèëòìÿê, àç åòìÿê,
3. ìÿú. äàí. Áÿùàíÿ, öðÿéèíäÿí êå÷ÿí
èõòèñàð åòìÿê (ìèãäàðúà, ñàéúà, ùÿúìúÿ âÿ
àðçó, ìÿãñÿä. Îíóí àçàðûíû ìÿí éàõøû áèëè-
ñ.). Ùÿúìèíè àçàëòìàã. ×ÿêèñèíè àçàëòìàã.
ðÿì. – Ãÿäèðèí Ìóñà êèøèéÿ äÿ, îíóí äÿéèð-
Õÿðúëÿðè àçàëòìàã. – [Úóìà] ëàìïàíûí èøû-
ìàíûíà äà áÿðê àçàðû âàð èäè. È.ßôÿíäèéåâ.
üûíû àçàëò, – äåäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
Àíúàã [Ùàáèë] Áÿõòè èëÿ éîë éîëäàøû îëìàã, ..
ÀÇÀÍ èñ. [ÿð.] Ìöñÿëìàíëàðû íàìàçà
äþðä-áåø äöéÿíè ùàðàäàí îëñà äà òàïûá âåð-
÷àüûðìàã ö÷öí àçàí÷ûíûí ñÿùÿð, ýöíîðòà âÿ
ìÿê âÿ îíóí àçàðûíû öçöíÿ äåìÿê èñòÿéèðäè.
àõøàìöñòö ìèíàðÿäÿí óúàäàí îõóäóüó òÿê-
Ñ.Ðÿùèìîâ. // ìÿú. Õàñèééÿò, òÿáèÿò, àäÿò,
áèð. Øÿùÿðè áèð ãÿäÿð äîëàøûá ñààò 12-äÿ
òÿìàéöë. Äàâà åëÿìÿê îíóí àçàðûäûð. – Òöêÿç-
àçàí ñÿñè åøèòäèì, áèð ãîúà êèøè .. àçàí îõó-
áàí õàëàíûí ãûçëûüûíäàí áèð àçàðû âàðäû êè,
éóðäó. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ìÿøÿäè ßùìÿä ùÿð
èíäèéÿúÿí áàøûíäàí ÷ûõìàìûøäû. Á.Òàëûáëû.
ñÿùÿð òåçäÿí åâäÿí ÷ûõàð, áèð äÿ àõøàì
◊ Àçàðû ãàëõìàã (òóòìàã) ìÿú. – òÿðê
àçàíû ãàéûäàðäû. Ñ.Ùöñåéí.
åòäèéè àäÿòÿ òÿçÿäÿí áàøëàìàã, òÿçÿäÿí ïèñ
ÀÇÀÍ×Û èñ. äèí. Àçàí îõóéàí, àçàíâåðÿí.
èøÿ áàøëàìàã.
[Õîðòäàí:] Áÿñ íåúÿ îëóáäóð êè, þçöíöç
ÀÇÀÐ-ÁÅÇÀÐ èñ. äàí. Ùÿð úöð àçàð, õÿñ-
ö÷öí áèð õîøñþâò àçàí÷û òàïìàéûðñûíûç?
òÿëèê. Ìóçäóð Ìÿøÿäè ßñýÿð èéèðìè ñÿêêèç
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
èëèí ÿðçèíäÿ ñó èëÿ îä àðàñûíäà áèøèá áÿðêè-
ÀÇÀÍ×ÛËÛà èñ. äèí. Àçàí÷û ñÿíÿòè.
äèêäÿ ÿñëà àçàð-áåçàð áèëìÿçäè. Ñ.Ì.Ãÿíè-
ÀÇÀÍÂÅÐßÍ á à õ àçàí÷û.
çàäÿ. Áåëÿ éåðäÿ äàùà àçàð-áåçàð äà éàääàí
ÀÇÀÐ èñ. [ôàðñ.] 1. Õÿñòÿëèê, íàõîøëóã.
÷ûõàð. Ìèð Úÿëàë. Àçàð-áåçàð ýÿçìÿê
[Àüàêÿðèì õàí:] ..Ìÿí ùå÷ þìðöìäÿ àçàð
– á à õ àçàð ýÿçìÿê (“àçàð”äà).
÷ÿêìÿìèøÿì, ïàìàçû ïàëòàðûì îëóð ùÿìèøÿ
ÀÇÀÐÝßÇÄÈÐßÍ ñèô. 1. Õÿñòÿëèê éàéûë-
ãàëûí.. Í.Âÿçèðîâ. [Ùÿêèì:] ..Úèääè ìöàëèúÿ
ìàñûíà ñÿáÿá îëàí, õÿñòÿëèê ìÿíáÿéè îëàí,
åäèëñÿ, öìèä âàð êè, àçàð ðÿô îëàð. ß.Ùàãâåð-
ìèêðîáëàðû éàéàí. Àçàðýÿçäèðÿí ìèë÷ÿêëÿð.
äèéåâ. Àçàð ýÿçìÿê – éîëóõìà õÿñòÿëèéè
2. ñèô. ìÿù. Ùÿìèøÿ õÿñòÿ îëàí.
äöøìÿê, éàéûëìàã, ñèðàéÿò åòìÿê. Àçàð
ÀÇÀÐÕÀÍÀ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Õÿñòÿõàíà.
òóòìàã – àçàðëàìàã, õÿñòÿëèê òóòìàã, õÿñ-
[Ùàúû Ôÿðÿú:] Çÿùìÿò îëìàñà áèð éåðäÿ
òÿëÿíìÿê. Àçàðà äöøìÿê – õÿñòÿëÿíìÿê,
ýåäÿê, î áÿäáÿõò îüëóíó àçàðõàíàäàí àëûá,
íàõîøëàìàã. Àçàðà ñàëìàã – áèðèñèíè
àïàðûá âåðÿê àíàñûíà, éàçûãäûð. Í.Âÿçèðîâ.
õÿñòÿëÿíäèðìÿê, àçàðà äöøìÿñèíÿ ñÿáÿá
ÀÇÀÐÊÅØ èñ. âÿ ñèô. [ôàðñ.] ìÿù. Èäìàí
îëìàã. Áèð òÿðÿôäÿí òèúàðÿò èøëÿðèíèí ýåòäèêúÿ
ùÿâÿñêàðû. Ôóòáîë àçàðêåøëÿðè. – “Àçàðêåø-
äîëàøûá çÿðÿð ýÿòèðìÿñè, äèýÿð òÿðÿôäÿí äÿ
ëÿð” è÷èíäÿ éåíÿ áèð ùÿéÿúàí âàð. Ì.Ðàùèì.
åâèíèí íèçàìñûçëûüû Ùàúû Íÿñèðè àçàðà ñàëûá
Áÿëêÿ äÿ àçàðêåø îõóúóëàðûì; Øÿêëèìè àõ-
ìóì êèìè ÿðèäèðäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Àçàðäàí
òàðûð, øÿêëèìè ýÿçèð. Ì.Àðàç.
ãàëõìàã – éåíèúÿ ñàüàëìàã, õÿñòÿëèêäÿí
ÀÇÀÐËÀÌÀ “Àçàðëàìàã”äàí ô.èñ.
äóðìàã. Óçóí àçàð äàí. – âÿðÿì.
ÀÇÀÐËÀÌÀÃ ô. Õÿñòÿëÿíìÿê, íàõîø-
2. ßçèééÿò, ÿçàá. Íåéëÿñèí éàðûí úÿôàñûí
ëàìàã. Àçàðëàäûì þëìÿäèì, öçöëäöì þëäöì.
÷ÿêìÿéÿí àøèã ìöäàì; ×öíêè éàð èñòÿð
(Àòà. ñþçö). Õàëàì àçàðëàìûøäû. Ùàúû Ìèðçÿ
ùÿìèøÿ àøèãèí àçàðûíû. Íÿñèìè. Áÿñ íåéëÿñèí
Ñÿòòàð ùÿêèìè ýÿòèðìèøäèëÿð êè, áàõñûí âÿ
èíäè áó äèëè-çàð; Ýþð êèìëÿð èëÿ ÷ÿêÿðäèì
ìöàëèúÿ åëÿñèí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
àçàð. Õ.Íàòÿâàí. Ýöëçàðäà áöëáöëÿ òèêÿíäèð
ÀÇÀÐËÀÒÌÀ “Àçàðëàòìàã”äàí ô.èñ.
àçàð. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àçàð âåðìÿê (åòìÿê)
ÀÇÀÐËÀÒÌÀÃ ô. Õÿñòÿëÿíäèðìÿê, õÿñ-
– èíúèòìÿê, ÿçèééÿò âåðìÿê, íàðàùàò åòìÿê.
òÿëèéÿ ñàëìàã, àçàðëàìàñûíà ñÿáÿá îëìàã.
Þç àøèãè-çàðèíÿ ýöë àçàð åòìÿç. Ñ.ß.Øèðâàíè.
Óøàüû ñîéóüà âåðèá àçàðëàòìàã.
[Éîëäàøëàðû Ôÿðìàíà äåéèðëÿð:] Ãàðäàø, áèð
ÀÇÀÐËÛ ñèô. âÿ èñ. Õÿñòÿ, àçàðà äöøìöø.
ãûç éîëóíäà þçöíÿ áèð áåëÿ ÿçèééÿò, àçàð âåð-
Àçàðëû óøàã. – Àçàðëû äà þç éåðèíäÿ óçàí-
188
ÀÇÀÐËÛÕÀÍÀ
ÀÇßÐ
ìûøäû âÿ áèð ñþç äàíûøìûðäû. Ú.Ìÿììÿäãó-
ÀÇÄÛÐÛËÌÀ “Àçäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
ëóçàäÿ. Àçàðëû ãûçäûðìàíûí éöêñÿê äÿðÿ-
ÀÇÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. 1. Éîëäàí ÷ûõàðûë-
úÿñèíäÿí éàòàüûí è÷èíäÿ ÷àïàëàéûá ÿçèééÿò
ìàã, ñàïäûðûëìàã, éàéûíäûðûëìàã.
÷ÿêèðäè. Á.Òàëûáëû.
2. Èòêèí ñàëûíìàã, óçàãëàøäûðûëìàã, ðÿää
ÀÇÀÐËÛÕÀÍÀ
èñ. êþùí. Õÿñòÿõàíà.
åäèëìÿê.
[Óñòà:] Ìÿíè ýþòöðöá àïàðäûëàð àçàðëû-
3. Êîðëàíìàã, ïèñ þéðÿäèëìÿê, ÿðêþéöí
õàíàéà. Áèð-èêè àé îðàäà ãàëäûì êè, éàõøû
þéðÿäèëìÿê.
îëóì. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÀÇÄÛÐÌÀ “Àçäûðìàã”äàí ô.èñ.
ÀÇÀÐËÛËÛÃ èñ. Àçàðëû àäàìûí âÿçèééÿòè,
ÀÇÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Èòêèí ñàëìàã, åâäÿí
ùàëû.
óçàãëàøäûðìàã, ðÿää åòìÿê. Èòè àçäûðìàã.
ÀÇÀÐÑÛÇ ñèô. ßçèééÿòñèç, ÿçàáñûç, çÿù-
Ïèøèéè àçäûðìàã.
ìÿòñèç, àñàí. Àçàðñûç èø. Áó èø àçàðñûç (ç.)
2. Äöç éîëäàí ÷ûõàðìàã, éàíëûø èñòèãà-
áàøà ýÿëìÿç.
ìÿòÿ éþíÿëòìÿê, ïèñ éîëà ñþâã åòìÿê. Àòàëàð
ÀÇÀÉ èñ. ìÿù. Øèêàéÿò, äåéèíìÿ, ýèëåé-
äîüðó äåéèáëÿð êè, äþâëÿò àäàìû àçäûðàð.
ëÿíìÿ; ýèëåé.
È.Ìóñàáÿéîâ. // ìÿú. Ãÿñäÿí ñàïäûðìàã,
ÀÇÀÉËÀÍÌÀÃ ô. ìÿù. Øèêàéÿòëÿíìÿê,
ôèêðèíè éàéûíäûðìàã, ÷àøäûðìàã. Éåíÿ áèð
äåéèíìÿê, ýèëåéëÿíìÿê. [Àüñàããàëëàðäàí
ïàðà àòà-àíàëàðûíà ëÿíÿò îëìóøëàð áàø-
áèðè:] ..Êÿðáÿëàéû, áèçèì äÿ ìÿãñÿäèìèçäÿ
ëàéûáëàð ìèëëÿòèìèçè ÷àøäûðìàüà, àçäûðìàüà.
åëÿ ñÿíñÿí. Éîõñà Ñàôî àçàéëàíñà äà, áó
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Òàùèð:] Ìÿíèì ôèê-
ãîùóìëóãäàí è÷è ýöëöð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðèìè àçäûðìà, ìÿí úÿáùÿíè äåìèðÿì. Îðà-
íûí þç ãàéäà-ãàíóíó âàð. Ì.Ùöñåéí.
ÀÇÚÀ ñèô. âÿ çÿðô Àçàúûã, áèð àç. Àçúà ïóë.
3. Áàøãà òÿðÿôÿ, áàøãà èñòèãàìÿòÿ ÷åâèð-
Àçúà ýÿçìÿê. Àçúà éàòìàã. – Àçúà êå÷ìÿ-
ìÿê, éþíÿëòìÿê. ßáÿñ ýþñòÿðìÿ ñÿí ìÿñúèä
ìèø îíóí [Ìóñàíûí] àéàã ñÿñëÿðè ãàðàíëûã
òÿðèãèí Ñåééèäÿ, çàùèä; Îíó àçäûðìàã îëìàç
âÿ ñàêèò ïàéûç êö÷ÿñèíèí ãîéíóíäà èòèá ýåòäè.
áèð äÿõè ìåéõàíÿ ðàùèíäÿí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
Ì.Èáðàùèìîâ. Áèð àçäàí ýöíÿøëÿ öôöã àðàñûí-
Áÿçèëÿðè ïàéà êÿñèá ùàçûðëàéûð, ÷àéûí è÷èíÿ
äà àçúà ìÿñàôÿ ãàëäû. Ñ.Ðÿùìàí. Àçúà (èñ.),
ñàëûíìûø èðè äàøëàðûí äàëûíà ñàíúûá øÿë áàñûð,
ùàðà ýåäèðñÿí? ×îõúà éàíûíà. (Àòà. ñþçö).
÷àéûí àüçûíû ÿêèíëÿðèí öçÿðèíäÿí àçäûðûð-
ÀÇÚÀ-ÀÇÚÀ çÿðô 1. Ùàìûñûíû áèðäÿí éîõ,
äûëàð. ß.Âÿëèéåâ.
àç-àç. Áó ñóäàí àçúà-àçúà ÿëèìÿ òþê.
4. ìÿú. Àðçó åäèëìÿéÿí áèð øÿõñäÿí éàõà
2. Éàâàø-éàâàø. Óøàã àçúà-àçúà éåðèéèð.
ãóðòàðìàã ö÷öí îíó úöðáÿúöð âàñèòÿëÿðëÿ
ÀÇÚÀÍÀ äàí. á à õ àçàúûã.
þçöíäÿí óçàãëàøäûðìàã. Ùÿðèôè àçäûð ýåòñèí,
ÀÇ-×ÎÕ çÿðô Áèð ìèãäàð, áèð ãÿäÿð, ùÿð
ãóëàüûìûçû àïàðäû.
áèð ìèãäàðäà îëóðñà îëñóí. Àç-÷îõ ìÿëóìàòû
5. Êîðëàìàã, ïèñ þéðÿòìÿê, ÿðêþéöí þé-
îëìàã. Àç-÷îõ èø ýþðìÿê. – [Áÿêèð:] Áó
ðÿòìÿê, ãóäóðòìàã. Óøàüû àçäûðìûøñûíûç,
éåðëÿðÿ ìÿí àç-÷îõ áÿëÿäÿì. Í.Âÿçèðîâ.
ñþçÿ äÿ áàõìûð.
[Ùàøûì] àõûð âàõòëàðäà àç-÷îõ äöëýÿðëèê
6. Áèð ñûðà èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã ìöõòÿëèô
ñÿíÿòèíè þéðÿíìèø âÿ ãàçàíäûüû ïàðàíûí
èôàäÿëÿð âÿ ìöðÿêêÿá ôåèëëÿð äöçÿëäèëèð;
éàðûñûíû àòà-àíàñûíà ýþíäÿðèðäè. Á.Òàëûáëû.
ìÿñ.: àüëûíû àçäûðìàã, äàíûøûüûíû àçäûðìàã,
ÀÇÄÀÍ-×ÎÕÄÀÍ á à õ àç-÷îõ. [Ãàñûì
èç àçäûðìàã.
êèøè:] Àõû ìÿí äÿ áèð ãîúà êèøèéÿì, äöíéàäà
ÀÇÄÛÐÒÌÀÃ èúá. Áàøãàñû âàñèòÿñèëÿ
ìÿí äÿ àçäàí-÷îõäàí éàõøû èëÿ éàìàíû
àçäûðìàã.
ñå÷èðÿì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Àüà Êÿðèì
ÀÇßÐ1 á à õ àçÿðáàéúàíëû.
õàí:] Úåùèçè éîõäóð? Ýÿíÿ àçäàí-÷îõäàí,
◊ Àçÿð þâëàäû òÿíò. – àçÿðáàéúàíëûëàð.
áèð øåé. Í.Âÿçèðîâ. Áÿëêÿ ýÿíúëÿðäèð, àçäàí-
Àçÿð þâëàäû âÿòÿíñèç éàøàìàç; Òóò ÿëèìäÿí
÷îõäàí ìÿíèì éàçû-ïîçóìäàí îõóéóáëàð,
êè, ìÿíÿì àðõà ñÿíÿ. Ñ.Ðöñòÿì. Äîüìà ãàð-
ùÿâÿñëÿíèðëÿð? – äåéÿ äöøöíäöì. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàø êèìè àçÿð þâëàäû; Ìèñèðäÿ þçöíö áèýàíÿ
ÀÇÄÀÍÛØÀÍ ñèô. Äàíûøìàüû, ñþùáÿò åò-
ñàíìàç! Àøûã Ùöñåéí.
ìÿéè ñåâìÿéÿí. Àçäàíûøàí àäàì. – Ãóìðó
ÀÇßÐ2 èñ. [ôàðñ.] Îäà õèäìÿò ýþñòÿðÿí
÷îõ àçäàíûøàí áèð àðâàä èäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ìÿëÿê.
189
ÀÇßÐ
ÀÇÈÌ
ÀÇßÐ3 èñ. [ôàðñ.] Èðàíäà ýöíÿø òÿãâèìèí-
äàí, ìÿñêÿíèíäÿí àâàðà äöøìÿê. // ìÿú.
äÿ èëèí 9-úó àéû (22 íîéàáð – 21 äåêàáð).
Éîëäàí ÷ûõìàã, ïèñ éîëà äöøìÿê.
ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍÚÀ ñèô. âÿ çÿðô Àçÿðáàé-
2. ìÿú. Ãóäóðìóø, âÿùøè, éûðòûúû, àìàí-
úàí äèëèíäÿ. Àçÿðáàéúàíúà éàçûá-îõóìàã.
ñûç, þíöàëûíìàç, ñÿðò, øèääÿòëè. Àçüûí êöëÿê-
Àçÿðáàéúàíúà ãÿçåò. – [Íèçàìè:] Ñèçÿ äÿ,
ëÿðëÿ ýÿëèá öç-öçÿ: Ýàù áàòäûì äÿíèçÿ, ýàù
áèçÿ äÿ ìÿëóìäóð êè, Øèðâàí ñàðàéûíäà éàøà-
÷ûõäûì öçÿ. Ù.Úàâèä. // Èñ. ìÿíàñûíäà.
éàíëàð äà, õàãàíûí þçö äÿ àçÿðáàéúàíúà
Áóðàäà àò ÷àïäû êå÷ÿí àçüûíëàð. Ñ.Âóðüóí.
äàíûøà áèëìèðëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Éàðàëû
// Ãóäóðüàí, ëîâüà, òÿêÿááöðëö.
àçÿðáàéúàíúà äàíûøûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
3. Ïîçüóí, íàìóññóç. [Ãîùóìëàð] àòà-
ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍ×ÛËÛà èñ. Àçÿðáàéúàí
àíàíû íàìóññóç àäëàíäûðäûëàð, ãûçà àçüûí
õàëãûíûí âàùèä ôèêèð ÿòðàôûíäà ìÿíÿâè áèð-
äåäèëÿð. Ìèð Úÿëàë.
ëèéèíè íÿçÿðäÿ òóòàí ìèëëè èäåéà. Àçÿðáàé-
ÀÇÜÛÍËÀØÌÀ “Àçüûíëàøìàã”äàí ô.èñ.
úàí÷ûëûã ùàããûíäà äöøöíúÿëÿð. Àçÿðáàéúàí-
ÀÇÜÛÍËÀØÌÀÃ ô. Ãóäóðìàã, éîëóíäàí
÷ûëûã àìàëû.
÷ûõìàã, þç ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ ùå÷ áèð ùÿää-
ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍËÛ èñ. Àçÿðáàéúàí Ðåñ-
ùöäóä áèëìÿìÿê; âÿùøèëÿøìÿê.
ïóáëèêàñûíûí âÿ Úÿíóáè Àçÿðáàéúàíûí ÿñàñ
ÀÇÜÛÍËÛÃ èñ. Âÿùøèëèê, ñÿðòëèê, àìàí-
ÿùàëèñèíè òÿøêèë åäÿí, òöðê äèëëÿðèíäÿí áèðèí-
ñûçëûã; ãÿçÿá âÿ ùèääÿò, áàøëû-áàøûíàëûã. Äöø-
äÿ äàíûøàí õàëã âÿ áó õàëãà ìÿíñóá àäàì.
ìÿíèí àçüûíëûüû. Àçüûíëûã åòìÿê. // Ãóäóð-
Äöíéà àçÿðáàéúàíëûëàðû. Úÿìèééÿò õàðèúè
üàíëûã, ëîâüàëûã, òÿêÿááöðëöê.
þëêÿëÿðäÿ éàøàéàí àçÿðáàéúàíëûëàðëà ìÿäÿíè
ÀÇÛ1: àçû äèøëÿð – àüçûí ùÿð èêè òÿðÿôèíäÿ
ÿëàãÿ ñàõëàéûð. Ùÿð áèð àçÿðáàéúàíëû þç ìèëëè
àëòäà âÿ öñòäÿ îëóá, éåéèëÿí øåéè ÷åéíÿ-
ìÿíñóáèééÿòèíÿ ýþðÿ ãöðóð ùèññè êå÷èðìÿ-
ìÿéÿ ìÿõñóñ äèøëÿð. Ñåðæàíò ñåâèíäè âÿ àçû
ëèäèð. – ..Ñîíðàëàð àçÿðáàéúàíëûëàð äà áó
äèøëÿðè ýþðöíÿíÿäÿê àüçûíû àéûðäû. Ï.Ìàêóëó.
éîëäà ÷àëûøìàüà áàøëàéûðëàð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÀÇÛ2 çÿðô ßí àç, ÿí úöçè; ìèíèìóì. Áó
Àòàáÿé Ìÿùÿììÿä àçÿðáàéúàíëûëàðû, õöñó-
øåéè àëìàã ö÷öí àçû 5 ìàíàò ëàçûìäûð.
ñÿí àðàíëûëàðû ñÿôÿðáÿðëèéÿ àëàðàã Òÿáðèçëÿ
– [ßùìÿä:] Àé êèøèëÿð, .. áó ñààò Ñÿôÿð áÿé
Ìàðàüàíû ãóðòàðìàã ö÷öí óçóíìöääÿòëè áèð
èëÿ íþêÿðè Ãÿíáÿð àò öñòÿ ýåäèðäèëÿð; àçû
ìöùàðèáÿ òÿøêèë åòìèøäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
éàðûì âåðñò îíëàðû ýöäìöøÿì. Á.Òàëûáëû.
// Ñèô. ìÿíàñûíäà. Àçÿðáàéúàíëû øàèð âÿ
ÀÇÛÄÈØÈ èñ. á à õ àçû1.
ÿäèáëÿð. Àçÿðáàéúàíëû Íèçàìè äöíéà ÿäÿáèé-
ÀÇÛÕÀÍÒÐÎÏ
èñ. Àçûõ ìàüàðàñûíäà
éàòûíûí ôÿõðè, áÿçÿéèäèð.
(Àçÿðáàéúàí Ðåñïóáëèêàñûíäà) àëò ÷ÿíÿ
ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍØÖÍÀÑËÛà èñ. Àçÿðáàé-
ñöìöéöíöí áèð ùèññÿñè òàïûëìûø èáòèäàè èíñà-
úàíûí òàðèõèíè, ìÿäÿíèééÿòèíè, äèëèíè âÿ ñ.
íà âåðèëÿí àä. Àçûõàíòðîï èëê ïàëåîíòðîïà
þéðÿíìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí åëìëÿðèí ìÿú-
êå÷èä ïèëëÿñèíè òÿøêèë åäèð.
ìóñó. Àçÿðáàéúàíøöíàñëûüûí áèð ÷îõ ìöùöì
ÀÇÛÕÌÀÃ á à õ àçìàã 2-úè ìÿíàäà.
ïðîáëåìëÿðèíèí ùÿëëè áèðáàøà àðõåîëîæè
ÀÇÛÃ, ÀÇÓÜ èñ. ãÿä. Àçóãÿ. Éåäè ýöíëöê
àõòàðûøëàðëà áàüëûäûð.
àçóüëà ÷ûãàéûí. “Äÿäÿ Ãîðãóä”.
ÀÇßÐÈ èñ. Àçÿðáàéúàíëû. Àçÿðèëÿð ùàããûíäà
ÀÇÛØÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Á à õ àçäûðìàã.
Éàãóò Ùÿìÿâèíèí ðÿéè øàéàíè-äèããÿòäèð..
2. Ïîçìàã, ñàüàëìàã öçðÿ îëàí õÿñòÿëèéè
×ÿìÿíçÿìèíëè. Àçÿðèäèð ìÿíèì àäûì; Ôöçó-
âÿ éà éàðàíû ÿëëÿøäèðèá òÿçÿëÿìÿê.
ëèäèð ñþç óñòàäûì. Ñ.Âóðüóí. // ñèô. Àçÿðáàé-
ÀÇÛØÌÀÃ ô. 1. Éîëóíó àçìàã, äöç éîëäàí
úàíà, àçÿðáàéúàíëûëàðà, éàõóä Àçÿðáàéúàí
êÿíàðà ÷ûõìàã. [Øÿùðÿáàíû õàíûì:] Ýöë-
äèëèíÿ àèä. Àçÿðè ìöëêöíö áöòöí ýÿç, äîëàí;
÷þùðÿ .. Àëëàùû ñåâèðñÿí, àüëûíà çîð âåðìÿ,
Ãàëìàñûí ýþðìÿìèø áèð àäàì ñÿíè. Ù.Ê.Ñàíûëû.
ñÿí ëàï àçûøûáñàí, ýåò èøèíÿ. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÀÇßÐÈÚß á à õ àçÿðáàéúàíúà.
2. Òÿçÿëÿíìÿê (éàðà, õÿñòÿëèê).
ÀÇÝÖÚËÖ ñèô. Ãöââÿñè àç îëàí, çÿèô. Íåôò
ÀÇÛÒÌÀÃ á à õ àçäûðìàã 1-úè ìÿíàäà.
ìÿäÿíèíäÿ ÷îõýöúëö åëåêòðèê ìöùÿððèêëÿðè
ÀÇÈÌ [ÿð.]: àçèì îëìàã êëàñ. – ýåòìÿê,
àçýöúëö ìöùÿððèêëÿðëÿ ÿâÿç åäèëìèøäèð.
öç òóòìàã. Úóëôà éîëó èëÿ Òÿáðèçäÿí êå÷èá,
ÀÇÜÛÍ ñèô. 1. Àçìûø, éîëóíó èòèðìèø.
Íÿúÿôöëÿøðÿô øÿùÿðèíÿ àçèì îëàúàã.
Àçüûí äöøìÿê – éîëóíó èòèðìÿê, éóðäóí-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
190
AÇÈÌÓÒ
ÀÇÎÒËÀØÄÛÐÌÀÃ
ÁÇÈÌÓÒ [ÿð. “ÿññèìóò” ñþçöíäÿí] àñòð.
– [Àü çàíáàã:] Ýÿð÷è óçóíäóðñà ìÿíèì
ýåîä. Áèð ìåðèäèàí ìöñòÿâèñè èëÿ ìöøàùèäÿ
éàðïàüûì; Éîõäó éåíÿ ëîâüàëûüûì, àçìà-
åäèëÿí ýþé úèñìèíäÿí (éàõóä ìöøàùèäÿ
üûì. À.Ñÿùùÿò.
åäèëÿí øåé è÷ÿðèñèíäÿí) êå÷ÿí âåðòèêàë
◊ Àüëû àçìàã – á à õ àüûë1. ßìÿëè àçìàã
ìöñòÿâè àðàñûíäà îëóá ýþé úèñèìëÿðèíèí
– á à õ ÿìÿë. Ùÿð éîë(óí)äàí àçàí – ùÿð
âÿçèééÿòèíè òÿéèí åäÿí áóúàã.
áèð àäàì, ùÿð þòÿí, ùÿð êÿñ, ùÿð éåòÿí.
ÀÇÈØËßÍßÍ ñèô. ×îõ èøëÿíìÿéÿí, àç
[Àðâàä:] Ñÿí äÿ ùÿð éîëäàí àçàíû åâÿ áóðà-
òÿòáèã îëóíàí, àç éàéûëìûø. Àçèøëÿíÿí ìàëëàð.
õûðñàí. Ñ.Ðÿùèìîâ. Êÿêëèéè àçìàã – á à õ
Àçèøëÿíÿí ñþç.
êÿêëèê. Íÿ èòè(ì) àçûá – “íÿ èøè(ì) âàð,
ÀÇÃÀÍËÛ ñèô. òèá. Ãàíû àç îëàí, ñîëüóí
ýåòìÿç, ýåòìÿðÿì” ìÿíàñûíäà. [Øÿùðÿáàíû
(àäàì).
õàíûì:] Ôèðÿíýäÿ îíóí íÿ àëûá-âåðÿúÿéè âàð,
ÀÇÃÀÍËÛËÛà èñ. òèá. ×îõëó ãàí èòèðìÿê
Ïàðèæäÿ îíóí íÿ èòè àçûáäûð? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
âÿ éà ãàíäà ãûðìûçû úèñèìúèêëÿðèí (ùåìîã-
[Çåéíÿá õàíûì:] Ìÿíèì åëÿ éåðëÿðäÿ íÿ èòèì
ëîáèí) àçëûüû íÿòèúÿñèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí
àçûá? Ìèð Úÿëàë.
õÿñòÿëèê ùàë.
ÀÇÌÀÍ ñèô. ×îõ áþéöê, ÷îõ èðè, ÷îõ éåêÿ,
ÀÇËÛÃ èñ. 1. Ùÿð ùàíñû áèð ãðóïóí (àäàì-
ÿçÿìÿòëè, ùåéáÿòëè. Àçìàí òèêèíòè. Àçìàí
ëàð ãðóïóíóí) àç ùèññÿñè; ñàéúà àç îëàí ùèññÿ;
áèíàëàð. Àçìàí ãàéàëàð. – Ñà÷û-ñàããàëû
ÿãÿëèééÿò. Àçëûãäà ãàëìàã. Ëàéèùÿéÿ àíúàã
àüàðìûø ãîúàìàí áóðóã óñòàëàðûíûí áåëÿ
àçëûã ñÿñ âåðìÿäè. – [Óüóð:] Áèçäÿ àçëûã
àçìàí éàíüûí ýþðäöêëÿðè éàäëàðûíà ýÿëìèð..
÷îõëóüà òàáåäèð. È.ßôÿíäèéåâ.
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
2. Ìèãäàðúà, ñàéúà, ìöääÿòúÿ âÿ ñ.
ÀÇÌÀÍËÛà èñ. ×îõ èðèëèê, ÷îõ áþéöêëöê,
êèôàéÿòñèçëèê, ÷àòûøìàçëûã. Âÿñàèò àçëûüû.
ÿçÿìÿò.
Ìàòåðèàë àçëûüû. Âàõòûí àçëûüû. Èõòèñàñëû èø÷è-
ÀÇ-ÌÀÇ çÿðô äàí. Áèð àç, àç ìèãäàðäà,
ëÿðèí àçëûüû. – Øÿìñè éåíÿ âàõòûí àçëûüûíû
úöçè; çÿèô. Î, ôàðñúà àç-ìàç áèëèð. Áó èøäÿí
õàòûðëàéûá ñþùáÿòÿ éåêóí âóðìàüà ÷àëûøäû.
àç-ìàç áàøûì ÷ûõûð. Àç-ìàç éåìÿê éåäèì.
Ì.Ùöñåéí. Áó èñÿ éåíÿ îíà [Ãóëèéåâÿ] åòè-
– [Ñåðéîæà:] Áó øåéëÿðè àç-ìàç ìÿí äÿ
ìàäûí àçëûüûíû ýþñòÿðèðäè. ß.Ñàäûã. Àçëûã
áèëèðÿì. À.Øàèã.
åòìÿê – ÷àòûøìàìàã, êèôàéÿò åòìÿìÿê,
ÀÇÌÛØ ô.ñèô. 1. Éîëóíó èòèðìèø, èñòèãàìÿ-
åùòèéàúû þäÿìÿìÿê, òÿìèí åòìÿìÿê. Ùàøûì
òèíè èòèðìèø. [Äóðíà] þçöíö àçìûø .. àäàìëàð
ùÿð÷ÿíä þç âÿòÿíèíÿ ãàéûòìàã èñòÿéèðäè,
êèìè öìèäñèç âÿ òÿê ùèññ åòäè. È.ßôÿíäèéåâ.
àììà áèð èëèí ìóçä ïóëó îíà àçëûã åäèðäè.
Êîñà çöëìÿòäÿ àçìûø éîë÷óëàð êèìè ùÿð òÿðÿ-
Á.Òàëûáëû. Òàõûëäþéÿí ìàøûí, âÿë àçëûã
ôÿ éîë àõòàðûð âÿ òàïà áèëìèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
åëÿéèðäè. Ìèð Úÿëàë.
// ìÿú. Äîüðó éîëäàí ÷ûõìûø, éàíûëìûø, ñàï-
ÀÇÌÀ “Àçìàã”äàí ô.èñ.
ìûø. Àçìûøëàð ö÷öí åëìö ÿäÿá íóðè-
ÀÇÌÀÃ ô. 1. Éîëó èòèðìÿê, èñòèãàìÿòè
ñÿùÿðäèð. Ì.Ùàäè.
èòèðìÿê. Ìåøÿäÿ àçìàã. Àòëûëàð éîëó àçäûëàð.
2. ìÿú. Úîøìóø, ãóäóðìóø, ùÿääèíè àøìûø;
– [Ùÿêèì:] Àõû íåúÿ îëäó êè, áåëÿ ñàüëàì âÿ
àçüûí.
ãöââÿòëè àäàì îëäóüóíóç ùàëäà, áèðäÿí àç-
ÀÇÓÒ [éóí.] êèì. Ùàâàíûí ÿñàñ òÿðêèá
äûíûç âÿ åâèíèçèí éåðèíè èòèðäèíèç? Ú.Úàááàðëû.
ùèññÿñèíè òÿøêèë åäÿí ìàääÿëÿðäÿí áèðèñè –
Êÿíàðäàí áàõàíà åëÿ ýÿëèðäè êè, áó ìàøûí
ðÿíýñèç âÿ ãîõóñóç ãàç; êèìéÿâè åëåìåíò.
àçûá, éîëäàí ÷ûõìûøäûð. Ìèð Úÿëàë. Èíäè éàé
Àñòàðà éàõûíëûüûíäàêû ìèíåðàë áóëàãëàðäàí
ýöíö Ìèë äöçöí(äÿ) .. àçàí éîë÷óíóí
äà ñó èëÿ áÿðàáÿð àçîò ãàçû ÷ûõûð. Ì.Ãàøãàé.
ñóñóçëóãäàí ãîðõóñó éîõäóð. È.ßôÿíäèéåâ.
ÀÇÎÒËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Àçîòëàøäûðûëìàã”-
2. Äîüðó éîëäàí ÷ûõìàã, éàíûëìàã, ñàï-
äàí ô.èñ.
ìàã. [Øÿùðÿáàíû õàíûì:] ×îõ éàõøû, ñÿí
ÀÇÎÒËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ
ìÿúù. Àçîòëà,
àçûáñàí; éîëóíäàí, èçèíäÿí ÷ûõûáñàí, ýåò!
àçîòëó ìàääÿëÿðëÿ çÿíýèíëÿøäèðèëìÿê.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ñÿí àçìà ñÿäàãÿò éîëóíó,
ÀÇÎÒËÀØÄÛÐÌÀ “Àçîòëàøäûðìàã”äàí
ñåâýèëè ãàðäàø! Ú.Úàááàðëû.
ô.èñ.
3. ìÿú. Úîøìàã, ãóäóðìàã, ùÿääèíè àø-
ÀÇÎÒËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. õöñ. Áèð øåéèí òÿð-
ìàã, øèääÿò ýþñòÿðìÿê. Ñÿí ëàï àçìûñàí ùà!
êèáèíè àçîòëó ìàääÿëÿðëÿ çÿíýèíëÿøäèðìÿê,
191
ÀÇÎÒËÓ
ÀÇÉÀØËÛ
áèð øåéäÿ àçîòëó ìàääÿëÿðèí ìèãäàðûíû àðòûð-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ñÿðèééÿ õàëà âÿ Ýöëíàç .. åâèí
ìàã. Òîðïàüû àçîòëàøäûðìàã.
è÷èíè ñÿëèãÿéÿ ñàëûá, ãûø àçóãÿñèíè éåðáÿéåð
ÀÇÎÒËÓ ñèô. êèì. Òÿðêèáèíäÿ àçîò îëàí.
åòìèø, ùÿéÿòÿ ÷ûõìûøäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ. Áó
Àçîòëó áèðëÿøìÿëÿð. – Áàëàúà äàõìàúàëàðûí
ùàëäà Àëìàç ãóúàüûíäà ãÿçåòÿ áöêöëö àçóãÿ
áèðèíäÿ àçîòëó âÿ ôîñôîðëó ýöáðÿëÿð .. ýþðö-
è÷ÿðè ýèðäè. Ìèð Úÿëàë.
íöðäö. ß.Âÿëèéåâ.
ÀÇÓØÀÃËÛ ñèô. Óøàãëàðû àç îëàí. Àçóøàãëû
ÀÇÎÒÑÓÇ ñèô. êèì. Òÿðêèáèíäÿ àçîò îëìà-
àíà (àèëÿ). Àçóøàãëûëàðäàí (èñ.) àëûíàí âåðýè.
éàí. Àçîòñóç ìàääÿëÿð. – ×þðÿéÿ àçîòñóç
ÀÇÖÐÄß ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Èíúèìèø, ÿçèééÿò
äåìÿêäÿí ìóðàä î äåéèë êè, îíóí àçîòó éîõ-
÷ÿêìèø, ÿçàá ÷ÿêìèø. Àçöðäÿ åòìÿê
äóð, îíóí àçîòó âàð âÿ ÷îõäóð äà. Àììà
– èíúèòìÿê, ìÿéóñ åòìÿê, êÿäÿðëÿíäèðìÿê.
íèøàñòàñû àðòûã îëäóüóíà (ýþðÿ) îíà àçîòñóç
Áàüûøëà úöðìöìö, åé øóõ, êèì ùÿéàòûìäà;
.. äåéèëèð. Ù.Çÿðäàáè.
×îõ åòìèøÿì ñÿíè àçöðäÿ àùö çàðûì èëÿ.
ÀÇÒÀÏÛËÀÍ ñèô. Íàäèð, áîë îëìàéàí, àç-àç
Ã.Çàêèð.
òÿñàäöô åäèëÿí, ÿëäÿ åäèëìÿñè ÷ÿòèí îëàí, ñàòûø-
ÀÇÉÀÐÏÀÃ ñèô. áîò. Éàðïàãëàðû àç âÿ éà
äà àç îëàí. Àçòàïûëàí ìàëëàð. Àçòàïûëàí øåé.
ñåéðÿê îëàí.
ÀÇÒÓÒÓÌËÓ ñèô. Àç øåé òóòàí, òóòóìó
ÀÇÉÀØËÛ 1. ñèô. Éàøû àç îëàí, êè÷èê. Àçéàøëû
àç îëàí, ùÿúìúÿ êè÷èê. Àçòóòóìëó ãàá.
óøàã. – Ôÿùëÿëèéÿ ýåäÿí àçéàøëû óøàãëàðà
ÀÇÓÃß èñ. Ãèäà åùòèéàòû, ÿðçàã åùòèéàòû.
õîçåéèíëÿðè ùå÷ áèð çàìàí èñòèðàùÿò ýöíö
Àçóãÿ èëÿ òÿìèí åòìÿê. – Êÿíäëèëÿð òàõûë-
âåðìÿçäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè.
ëàðûíû áè÷èá äþéìöø, åâ ö÷öí àçóãÿ ñàõëàéûá,
2. èñ. Êè÷èê óøàã (îüëàí, éà ãûç). Àçéàø-
éåðäÿ ãàëàíûíû ñàòûá íÿãä ïóë åòìèøëÿð..
ëûëàðà ìÿõñóñ îéóíúàã.
192
Á
ÁÀÁÀÑÈËËÈ
Áá
ÁÀÁÀ èñ. 1. Àòàíûí, éà àíàíûí àòàñû; íÿ-
âÿñè îëàí êèøè.
2. Áÿçè éåðëÿðäÿ àòàéà äåéèëèð.
3. Éàøëû âÿ ùþðìÿòëè êèøè, éàõóä éàøëû êè-
Á Àçÿðáàéúàí ÿëèôáàñûíûí èêèíúè ùÿðôè.
øèéÿ ùþðìÿòëÿ ìöðàúèÿò. Äóðóá úöò÷ö áàáà
á à õ áå.
þïäö àëíûìäàí; Áèëäèì êè, ìåùðèáàí îëóð-
ÁÀ íèäà. 1. Ùåéðÿò âÿ òÿÿúúöá áèëäèðèð,
ìóø èíñàí. Ñ.Âóðüóí. // ×îõ ãîúà êèøè ìÿ-
éàõóä áèðäÿí áèð øåé éàäà äöøäöêäÿ äåéèëèð.
íàñûíäà.
Áà! Ñÿí ùàðà, áóðà ùàðà! Áà! Áó ùàðàäàí
4. Áÿçÿí õèòàá éåðèíäÿ èøëÿíèð. Áàáà, ìÿí-
÷ûõäû? – [Àüà Êÿðèì:] Áà! Áèð àäàì ôèêðèìÿ
äÿí íÿ èñòÿéèðñÿí? – Óøàã ìÿíèìäèð, áàáà!
äöøäö, ÿýÿð ðàçû îëà. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
Äÿõëè íÿäèð ñèçëÿðÿ? Ì.ß.Ñàáèð.
// Áÿçÿí ñþéëÿíèëÿí áèð øåéè äèíëÿéÿíÿ
5. Ñàäÿ, àäè, ôàüûð ìÿíàñûíäà (àäÿòÿí
òÿñäèã åòäèðìÿê ö÷öí ñóàë éåðèíäÿ èøëÿíèð –
òÿâàçþ ö÷öí ïåøÿ, ñÿíÿò áèëäèðÿí ñþçëÿðÿ
äîüðóäàíìû? äîüðóìó? Áó ýöí þëìÿìèø
ãîøóëóð). [Éóñèô Ñÿððàú:] Ìÿí áèð ôàüûð
þëöìäÿí ãóðòàðäûì. – Áà? – Íÿ õÿáÿð âàð,
ñÿððàú áàáàéàì. Ìÿí ùàðà, òàõòö òàú ùàðà?!
Ìÿøÿäè? – Ñàüëûüûí. – Àç, ÷îõ äà éåíÿ?
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Úöò÷ö áàáàñàí, áóüäàíû
– Ãÿçåò àëìûø Ùàúû ßùìÿä äÿ. – Áà! Îüëàí,
âåð, äàðû éåéÿðñÿí; Ñó îëìàñà, ãûøäà ÿðèäèá
íÿ ìÿíÿ? Ì.ß.Ñàáèð.
ãàðû éåéÿðñÿí. Ì.ß.Ñàáèð. [Ìèðçÿ:] Ìÿí éîõ-
áà, áÿ. Òÿêðàðäàí èáàðÿò îëàí ìöðÿêêÿá
ñóë áèð ìöÿëëèì áàáàéàì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ñþçëÿðäÿ áèòèøäèðèúè öíñöð; ìÿñ.: àäáààä,
6. Éàëíûç úÿì øÿêëèíäÿ: áàáàëàð – ÿúäàä.
ãàïûáàãàïû, ãîëáàãîë, øÿùÿðáÿøÿùÿð, êÿíä-
[Àëàí ïàäøàùëàðûíûí] áàáàëàðûíäàí áèðè
áÿêÿíä âÿ è.à.
Àááàñèëÿð õèëàôÿòèíèí áèðèíúè ÿñðèíäÿ Íÿñàðà
ÁÀÁ1 èñ. [ÿð.] êþùí. 1. Áèð êèòàá ìÿòíèíèí
(õðèñòèàí) äèíèíè ãÿáóë åòäè. À.Áàêûõàíîâ.
áþëöíäöéö ùèññÿëÿðèíäÿí ùÿð áèðè (÷îõ âàõò
Ñåéðÿ âàðäûãäà î ùå÷ëèêëÿðè ìÿí; Äåéèðÿì:
ùÿð áàá áèð íå÷ÿ ôÿñëÿ áþëöíöð). Ýöëöñòàíè-
òîðïàüà äþíìöø áàáàëàð.. Ñ.Âóðüóí. Óëó
ñÿðè-êóéèí êèòàáûí áàá-áàá, åé ýöë; Õÿòòè-
áàáà – íÿñëèí áàíèñè, èëê àüñàããàëû.
ðåéùàí èëÿ úÿäâÿë ÷ÿêèá, ýöëçàðÿ éàçìûøëàð.
ÁÀÁÀÚÀÍ èñ. Áàáàéà, éàõóä ãîúà êèøèéÿ
Ôöçóëè.
ìåùðèáàíëûãëà ìöðàúèÿò. Áàáàúàí, áèð àç
2. òÿíò. Ãàïû, ýèðÿúÿê; áþéöê ãàïû. Ìÿêòÿá
îòóðóá äèíúèíèçè àëûí. // Àòàéà ìöðàúèÿò. Êèøè
íÿ äåìÿê? Öììÿòÿ áèð áàáè-ñÿàäÿò. Ì.Ùàäè.
àüëàð ýþçèëÿ ãûëäû ôÿüàí; Ñþéëÿäè îüëó:
3. Éåðëèê ùàëûíäà: ...áàáäà (...áàáûíäà)
– Àüëàìà, áàáàúàí! Ì.ß.Ñàáèð.
êþùí. – ...áàðÿäÿ, ...õöñóñóíäà, ...úÿùÿòäÿí.
Ýÿë Íÿáàòèíèí ñèäãè-êèçáèíè; Ñÿí áó áàáäÿ
ÁÀÁÀÄÀÍÃÀËÌÀ ñèô. 1. Èðñ, ìèðàñ. Áàáà-
åéëÿ èìòàùàí. Íÿáàòè. Âÿçèð, èíäè ýþðÿðñÿí
äàíãàëìà åâ.
êè, ñÿíèí õàíûí äà áó áàáäà õöëÿôàëàðäàí âÿ
2. ìÿú. ×îõ êþùíÿ, ãÿäèì, âàõòû êå÷ìèø.
Ñóëòàí Ìàùìóä Ãÿçíÿâèäÿí ÿñêèê äåéèë.
Áàáàäàíãàëìà öñóëëàðëà èøëÿìÿê îëìàç.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÁÀÁÀË á à õ âÿáàë. Äÿðèí áèð äÿðéàäûð
øàèð õÿéàëû; Ýþòöðäöì áîéíóìà øÿðè, áàáàëû.
ÁÀÁ2 èñ. [ôàðñ.] Òàé, úóð, áÿðàáÿð. Ìÿõ-
ìÿðèí àáû ýÿðÿê; Éàð éàðûí áàáû ýÿðÿê.
Ð.Ðçà.
(Áàéàòû). ..Ìÿíäÿí ÿôçÿëäè ãöââÿäÿ ãÿññàá;
ÁÀÁÀËÛÃ èñ. 1. Þýåé áàáà.
Ãûçûíû âåð îíà, îäóð ñÿíÿ áàá. Ñ.ß.Øèðâàíè.
2. Áàáàíûí íÿâÿëÿðè öçÿðèíäÿêè ùàããû.
Ùå÷ êÿñ áó òîéà áèð ñþç äåéÿ áèëìÿäè, ÷öíêè
// Áàáà èëÿ íÿâÿñè àðàñûíäàêû ãàí ãîùóìëóüó.
ùÿð èêè úàâàí òàìàìèëÿ áèð-áèðèíèí áàáû èäè.
ÁÀÁÀÑÈË èñ. [ÿð.] òèá. Äöçáàüûðñàüûí àøàüû
Ñ.Ðÿùèìîâ. // Óéüóí, ìöíàñèá, ìöâàôèã,
ùèññÿñèíäÿêè ãàí äàìàðëàðûíûí øèøìÿñè íÿòè-
éàðàøàí. Ùÿð èøèíè áàá åëÿ, ýþðÿí äåñèí, ùà
úÿñèíäÿ òåç-òåç ãàíàéàí äöéöíëÿðèí ÿìÿëÿ
áåëÿ. (Àòà. ñþçö).
ýÿëìÿñèíäÿí èáàðÿò õÿñòÿëèê. Áàáàñèë, äöç-
ÁÀÁ3 á à õ áàáè. [Ñåéèäñÿäóëëà:] Ñèç áàá
áàüûðñàã âåíàëàðûíäà ãàí äóðüóíëóüóíäàí
âÿ áÿùàèëèê àëÿìè áàðÿñèíäÿ óçóí âÿ óçàäû
èðÿëè ýÿëèð.
ìöòàëèÿ åòìÿëèñèíèç. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁÀÁÀÑÈËËÈ ñèô. Áàáàñèë õÿñòÿëèéè îëàí.
193
ÁÀÁÀÒ
ÁÀÚÀ
ÁÀÁÀÒ ñèô. âÿ çÿðô Îðòà êåéôèééÿòëè, ìè-
Ìÿùÿììÿä òÿðÿôèíäÿí òÿñèñ åäèëìèø äèíè
éàíÿ, îðòà ùÿääÿ éàõûí, íÿ ÷îõ éàõøû, íÿ äÿ
òÿðèãÿòÿ ìÿíñóá îëàí àäàì. Äåäèëÿð êè, Òÿá-
÷îõ ïèñ. Áàáàò øåé. – [Úàâàä áÿé:] Ðuçýà-
ðèçäÿ ÷îõ áàáè âàð, àììà ùå÷ êÿñ ãîðõó-
ðûì áèð íþâ áàáàò êå÷èð, ùàúû. Í.Âÿçèðîâ.
ñóíäàí ëÿá òÿðïÿäÿ áèëìèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
[Ïÿðèíèí] ÿëàùèääÿ áèð ýþçÿëëèéè äÿ éîõ èäè,
Áóðàäà àíúàã áàáûëàð áåëÿ áèð÷ÿê ãîéóðëàð.
àììà áåëÿúÿ áàáàò èäè. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
Ï.Ìàêóëó.
çàäÿ. Àç çàìàíäà áàáàò áèð êèòàáõàíà éà-
2. ìÿú. Äèíñèç, èìàíñûç, êàôèð ìÿíàñûíäà
ðàíäû. ß.Ñàäûã.
(êå÷ìèøäÿ ìöðòÿúå ìþâùóìàò÷ûëàðûí òÿðÿã-
ÁÀÁÀÒÚÀ çÿðô á à õ áàáàò.
ãèïÿðâÿð çèéàëûëàðà òÿùãèð ö÷öí âåðäèêëÿðè àä).
ÁÀÁÀÒËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Áàáàòëàøäûðûëìàã”-
Ìÿñÿëÿí, ìÿíÿ äåéèðëÿð êè, ôèëàíêÿñ áàáèäèð,
äàí ô.èñ.
éÿíè ìöðòÿääèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áó
ÁÀÁÀÒËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Áàáàò ùàëà
èñÿ, áÿñ î ëÿèíèí äÿ èøè ãóëëàáûäûð; Äèíè, èìàíû
ñàëûíìàã, áèð ãÿäÿð éàõøûëàøäûðûëìàã.
äàíûá, éîëäàí àçûáäûð, áàáûäûð. Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÀÁÀÒËÀØÄÛÐÌÀ “Áàáàòëàøäûðìàã”-
[Ìèðçÿ Òóðàá:] ßëëÿøäèì, âóðóøäóì, ÷îõ
äàí ô.èñ.
çÿùìÿò ÷ÿêäèì, àììà ñèç éåíÿ úÿùàëÿòäÿí ÿë
ÁÀÁÀÒËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Áèð ãÿäÿð éàõøû-
ýþòöðìÿäèíèç, .. [ìîëëàëàð] ìÿíÿ áàáû äåäèëÿð.
ëàøäûðìàã.
Á.Òàëûáëû.
ÁÀÁÀÒËÀØÌÀ “Áàáàòëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÁÀÁÈËÈÊ, ÁÀÁÛËÛÃ èñ. [õöñ. èñ.-äÿí]
ÁÀÁÀÒËÀØÌÀÃ ô. 1. Áàáàò îëìàã, áèð
1. Áàáè ìÿçùÿáè; ÕÛÕ ÿñðèí îðòàëàðûíäà
ãÿäÿð éàõøûëàøìàã, áèð ãÿäÿð äöçÿëìÿê.
Èðàíäà “Áàá” òÿõÿëëöñëö Ìèðçÿ ßëè Ìÿùÿì-
[Àëî:] Áèðúÿ áó àëà þêöçÿ áèð òàé òàïñàéäûã,
ìÿä àäëû áèð øÿõñ òÿðÿôèíäÿí òÿñèñ åäèëìèø äèíè
.. èøèìèç îíäà áèð àëà-ãîëàé áàáàòëàøàðäû.
òÿðèãÿò. // Áàáè ìÿçùÿáèíÿ ìÿíñóáèééÿò.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
2. ìÿú. Äèíñèçëèê, êàôèðëèê ìÿíàñûíäà.
2. Éàõøûëàøìàã, ñàüàëìàã, àéíûìàã. Õÿñòÿ
ÁÀÁÈËËÈËßÐ úÿì, òàð. Ãàáàã Àñèéàäà ÿí
èêè ýöíäöð êè, áàáàòëàøûáäûð.
ãÿäèì (å.ÿ. Â-Û ÿñðëÿðäÿ) äþâëÿòëÿðäÿí áèðè
ÁÀÁÀÒËÛÃ èñ. Áàáàò øåéèí ùàëû.
îëàí Áàáèëèñòàíûí ÿùàëèñè.
ÁÀÁÀÉ èñ. Óøàã äèëèíäÿ: ãîúà, ñàããàëëû
ÁÀÁÈÇÌ á à õ áàáèëèê.
êèøè (àäÿòÿí áàëàúà óøàãëàðû ãîðõóòìàã ö÷öí
ÁÀÁËÀØÌÀ “Áàáëàøìàã”äàí ô.èñ.
ñþéëÿíèð).
ÁÀÁËÀØÌÀÃ ô. Áàá îëìàã, òàé îëìàã,
ÁÀÁÀÉÈ-ßÌÈÐ èñ. [õöñ. èñ.-äÿí] ×îõáèë-
óéüóíëàøìàã.
ìèø, ñþç àëòûíäà ãàëìàéàí àäàì.
ÁÀÚ èñ. [ôàðñ.] êþùí. 1. Êå÷ìèø çàìàí-
ÁÀÁßÊÈËßÐ úÿì [õöñ. èñ.-äÿí] òàð. ÕÛ
ëàðäà áèð éåðäÿí áàøãà áèð éåðÿ àïàðûëàí ìàë
ÿñðäÿ Áàáÿêèí áàø÷ûëûüû èëÿ ÿðÿá èñòèëà÷ûëàðûíà
âÿ ñàèðÿäÿí àëûíàí ðöñóì, âåðýè. Êîðîüëó
ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðìûø Áàáÿê òÿðÿôäàðëàðû.
êàðâàíûí ãàáàüûíû êÿñäè, áàú âåðìÿêëÿðèíè
ÁÀÁßÒ1 [ôàðñ.] á à õ áàáàò.
ñþéëÿäè. “Êîðîüëó”. // Öìóìèééÿòëÿ, âåðýè.
ÁÀÁßÒ2 [ôàðñ.] êþùí. 1. Òÿùÿð, ùàë, âÿçèé-
// Ìÿú. ìÿíàäà. êëàñ. Òà êè îë àùó ýþçöí
éÿò, êåéôèééÿò. Çöëô áèð éàíà äöøÿð, ýÿðäÿí
ìöëêè-Õöòÿíäÿí áàú àëûð. Õÿòàéè. Ñÿáçÿ ýöëÿ
áèð éàíà; Þçöí áèëìÿç, áèð þçýÿ áàáÿò îëóð.
âåðäè ìöøê áàúûí; Ýöë ñÿáçÿéÿ ìöëêöíöí
Ì.Ï.Âàãèô.
õÿðàúûí. Ôöçóëè.
2. Àäÿòÿí éåðëèê âÿ ÷ûõûøëûã ùàëûíäà –
2. òàð. Ãàëèáèí ìÿüëóáäàí àëäûüû òÿçìèíàò,
...úÿùÿòäÿí, ...áàðÿäÿ. Áÿëêÿ þç-þçöíÿ
âåðýè. Ýÿë ñÿíÿ ñþéëÿéèì, áàçèðýàíáàøû; Ýÿë-
äöøöíÿ êè, áó èø ùÿð áàáÿòäÿí ïèñ èøäèð.
ìèøÿì ñÿíäÿí áàú àëàì, ýåäÿì. “Êîðîüëó”.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ùÿì áó áàáÿòäÿ äÿ
3. ìÿú. Èíòèãàì, ãèñàñ, ÿâÿç ÷ûõìà. [Òÿð-
áèç ìÿçóðóã; ×öíêè áèç òÿðáèéÿéÿ ìÿìóðóã.
ëàí õàíûì:] Çÿìàíÿéÿ áàõ! Èøÿ áèð áàõ. Ýþð
À.Ñÿùùÿò. [Ìÿøÿäè:] Àçäûð, ãèéìÿò áàáÿòäÿí
êèì êèìäÿí áàú àëûð! Ìèð Úÿëàë.
÷îõ àç âåðäèí, áÿé! Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÀÚÀ èñ. 1. Òöñòö ÷ûõìàã ö÷öí îúàüûí
ÁÀÁÈ, ÁÀÁÛ èñ. [õöñ. èñ.-äÿí] 1. ÕÛÕ ÿñðèí
öñòöíäÿ êÿðïèúäÿí ùþðöëÿí âÿ éà äÿìèðäÿí
îðòàñûíäà Èðàíäà “Áàá” òÿõÿëëöñëö Ìèðçÿ ßëè
ãàéðûëàí è÷è áîø áîðó. Åâèí áàúàñû. Ôàáðèê
194
ÁÀÚÀ-ÁÀÚÀ
ÁÀÚÀÑÛÇ
áàúàñû. – Áóðóã-áóðóã áàúàëàðäàí ÷ûõûð
ÁÀÚÀÐÀÍ ô.ñèô. Ãàáèëèééÿòëè, áàøû ÷ûõàí,
òöñòö, àü äóìàí. À.Ñÿùùÿò. Ýåúÿäÿí õåéëè
èø ýþðÿ áèëÿí, ÿëèíäÿí èø ýÿëÿí, áèð èøèí þùäÿ-
êå÷ìèø áàúàäàí ýóìáóëòó èëÿ áèð øåé è÷ÿðè
ñèíäÿí ýÿëÿí. Áàúàðàíà áàø (úàí) ãóðáàí.
äöøäö. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Êö÷ÿëÿðÿ áàõàí áàúà-
(Àòà. ñþçö).
ëàðûí ýþðöíöøö äÿ ìÿíÿ, éàõûí ñÿùÿðèí ãîð-
ÁÀÚÀÐÛÃ èñ. Áèëèê, òÿúðöáÿ, âÿðäèø íÿòè-
õóëó äàñòàíûíû îõóéóðäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
úÿñèíäÿ ÿëäÿ åäèëìèø èøýþðìÿ ãàáèëèééÿòè,
2. Èøûã âÿ ùàâà ýÿëìÿê ö÷öí áÿçÿí êÿíä
òÿúðöáÿ. Ùÿð èøäÿ áàúàðûã ëàçûìäûð. Îíóí
åâëÿðèíèí âÿ àíáàðëàðûí äàìûíäà ïÿíúÿðÿ
ùå÷ áèð áàúàðûüû éîõäóð. – Èíñàí þç ñÿéè âÿ
ÿâÿçèíÿ ãîéóëàí äÿëèê. Òþâëÿíèí öñò òÿðÿôèí-
áàúàðûüû ñàéÿñèíäÿ èñòÿäèéè ìÿãñÿäÿ íàèë îëà
äÿêè èêè áàúà ãàðûí èøûüûíû, àéàçûí øàõòàñûíû
áèëÿð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
è÷ÿðèéÿ áóðàõìûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÀÚÀÐÛÃËÛ ñèô. Èñòåäàäëû, ãàáèëèééÿòëè,
3. Ñó êÿìÿðè, ëàüûì âÿ ñ. áó êèìè éåðàëòû
ÿëèíäÿí èø ýÿëÿí, èø éàðàäàí, òÿúðöáÿëè.
ãóðüóëàðû éîõëàìàã ö÷öí ãîéóëàí þðòöëöá
Áàúàðûãëû àäàì. Áàúàðûãëû óñòà.
à÷ûëàí äÿëèê, ãàïàã. Áàúà à÷ìàã – äÿëèê
ÁÀÚÀÐÛÃËÛ(ËÛ)Ã èñ. Áàúàðûãëû àäàìûí
à÷ìàã, äåøìÿê. Òîï ýöëëÿñè åâèí äèâàðûíäà
õöñóñèééÿòè. Ùöñåéíãóëóíóí ìàùèðëèéèíè âÿ
áèð áàúà à÷äû.
áàúàðûãëûüûíû ýþðÿí áàøãà áèð òàúèð, îíó þç
◊ Áàúàäàí äöøìÿ – 1) òÿñàäöôÿí, ýþçëÿ-
éàíûíäà ôàéòîí÷ó äóðìàüà äÿâÿò åäèð.
íèëìÿäÿí, ìöôòÿ, çÿùìÿòñèç ÿëÿ êå÷ÿí øåé
Ù.Ñàðàáñêè.
ùàããûíäà; òàïûíòû; 2) ýþçëÿíèëìÿäèéè ùàëäà,
ÁÀÚÀÐÛÃÑÛÇ ñèô. Áàúàðûüû îëìàéàí,
áèðäÿí âÿ ãÿôëÿòÿí ýÿëÿí àäàì ùàããûíäà.
ÿëèíäÿí èø ýÿëìÿéÿí, ãàáèëèééÿòñèç, òÿúðö-
ÁÀÚÀ-ÁÀÚÀ èñ. Êþùíÿ ìÿèøÿòäÿ: Íîâðóç
áÿñèç, àúèç. Áàúàðûãñûç àäàì.
áàéðàìû àõøàìû ãàïû-ãàïû äîëàøûá áàéðàì-
ÁÀÚÀÐÛÃÑÛÇËÛÃ èñ. Áàúàðûüû îëìàìà,
ëûã ïàé àëìàã àäÿòè; ãîäó-ãîäó.
ÿëèíäÿí èø ýÿëìÿìÿ, ãàáèëèééÿòñèçëèê, òÿú-
ÁÀÚÀÃ èñ. Ãû÷. Ùåéâàíúûãëàð .. áàúàãëà-
ðöáÿñèçëèê, àúèçëèê. ..[Êîð êèøèíèí] ÿëáèñÿñè-
ðûíû áöêÿðÿê, ãóéðóãëàðûíû îéíàäà-îéíàäà
íèí òÿðçè, áè÷èìè – àâàìëûüûíû; éåðèøè – ýþç-
àíàëàðûíûí ìÿìÿëÿðèíè ÿìèðäèëÿð. À.Øàèã.
ñöçëöéöíö; öçöíöí õÿòëÿðè – àúèç âÿ áàúà-
ÁÀÚÀÃËÛ èñ. êþùí. Êå÷ìèøäÿ Ùîëëàíäèéà
ðûãñûçëûüûíû àíäûðûðäû. Ñ.Ùöñåéí. Ñîáàäàí
âÿ éà Àâñòðèéà ãûçûë ïóëó (ãàäûíëàð áóíëàðû
äöøÿí èøûãäà îíóí [Ìàùìóäóí] éîüóí ãàðà
èïÿ äöçÿðÿê áÿçÿê êèìè áîéóíëàðûíà òàõàð-
áàðìàüû áàúàðûãñûçëûãëà (ç.) èéíÿíè ñàðû
äûëàð). Øÿùðÿáàíû õàíûì ñàíäûã÷àíûí àüçûíû
äöéìÿíèí äèáèíÿ áàòûðûð(äû). ß.ßáöëùÿñÿí.
à÷ûð, éöç äÿíÿ òÿçÿ áàúàãëû ÷ûõàðäûð.
ÁÀÚÀÐÌÀ “Áàúàðìàã”äàí ô.èñ.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Îüëàí ÿëèíè úèáèíÿ ñàëûá,
ÁÀÚÀÐÌÀÃ ô. ßëèíäÿí ýÿëìÿê, ýþðÿ
ãûçà éà áèð ãûçûë ñààò, éà ñàïîøêà, éà áèð
áèëìÿê, áèð èøè ýþðìÿéÿ ãàáèëèééÿòè, èãòèäàðû
áàúàãëû, éà äà êè öçöê áàüûøëàðäû.
îëìàã, þùäÿñèíäÿí ýÿëÿ áèëìÿê, ìöâÿôôÿã
Ù.Ñàðàáñêè. // Öìóìèééÿòëÿ, ãûçûë ïóë.
îëìàã. Èø ýþðìÿéè áàúàðìûðñàí. Øàùìàò
[Ãàñèä] ÿìèðäÿí øàèðÿ áèð ñàíäûã áàúàãëû,
îéíàìàüû áàúàðìûðàì. – Øÿõñ ýÿðÿê åëÿ áèð
áèð ìÿêòóá âÿ áèð ýþçöéàøëû ÿñèð ãûç ýÿòèð-
èø òóòñóí êè, îíó áàúàðûá éåðèíÿ éåòèðìÿéÿ
ìèøäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ãàáèëèééÿòè îëñóí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÁÀÚÀËÛ ñèô. Áàúàñû, éà áàúàëàðû îëàí.
[Ãöäðÿò:] Ýÿìè âåðìèðëÿð? Àëìàã ëàçûìäûð.
Áàúàëû åâ.
Àëìàüû áàúàðìàã ëàçûìäûð. Ì.Ùöñåéí.
ÁÀÚÀËÛÃ èñ. Äàìäà áàúà ö÷öí ùàçûðëàí-
ÁÀÚÀÐÌÀÇ ñèô. âÿ èñ. Áàúàðìàéàí, ÿëèí-
ìûø éåð.
äÿí èø ýÿëìÿéÿí, áèð èøÿ èãòèäàðû îëìàéàí
ÁÀÚÀÍÀÃ èñ. Áàúûëàðûí ÿðëÿðèíèí áèð-
àäàì. Áàúàðìàçà èø òàïøûðìà.
áèðèíÿ ãîùóìëóã ìöíàñèáÿòè. Íÿ îëàð êè, áà-
ÁÀÚÀÐÌÀ(ÌÀ)ÇËÛÃ èñ. Áàúàðìàìà,
úàíàã áàúàíàüûí åâèíÿ ýåòìÿñÿ, äàùà ùàðà
ÿëèíäÿí èø ýÿëìÿìÿ; ãàáèëèééÿòñèçëèê.
ýåòìÿê îëàð? Ñ.Ðÿùèìîâ. [Áàáàõàíûí] äèëè
ÁÀÚÀÑÛÇ ñèô. Áàúàñû îëìàéàí. Ôèðèäóíó
ýöúëÿ ñþç òóòäó: – Éîëäàø, î ìÿíèì áàúà-
áèð ùÿéÿòäÿ áàúàñûç áèð òþâëÿéÿ ñàëàðàã, ãà-
íàüûìäûð. Ìèð Úÿëàë.
ïûíû áÿðê-áÿðê áàüëàìûøäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
195
ÁÀÚÛ
ÁÀÄÀÃ
ÁÀÚÛ èñ. 1. Áèð àòà-àíàäàí, éàõóä áèð
èëèí áàú-õÿðàúûíû âåðäè. “Êîðîüëó”. Êèøè
àòàäàí âÿ éà áèð àíàäàí îëàí ãûçëàðûí áèð-
áöòöí äöíéàäàí áàú-õÿðàú àëûð. Ú.Úàááàðëû.
áèðèíÿ âÿ éà ãàðäàøëàðûíà îëàí ãîùóìëóã
ÁÀÄ1 èñ. ìÿù. 1. Òÿíäèð âÿ ñ. ãóðìàã ö÷öí
ìöíàñèáÿòè. Äîüìà áàúûëàð. ßêèç áàúûëàð.
è÷èíÿ êå÷è ãûëû ãàòûëûá ùàçûðëàíàí ãàòû ïàë÷ûã.
2. Òàíûø îëìàéàí ãàäûíà, ãûçà åùòèðàìëà
2. Ãàçìà åâëÿðèí îðòàñûíäà ïàë÷ûãäàí ãàé-
ìöðàúèÿò. Åé àòàëàð, àíàëàð, åé ýÿëèíëÿð, áà-
ðûëàí îúàã éåðè.
úûëàð; Àç êå÷ÿð áàùàð êèìè öðÿéèíèç à÷ûëàð.
ÁÀÄ2 èñ. [ôàðñ.] Éåë, êöëÿê. Ìÿí àøèã, áàä
Ñ.Ðöñòÿì. // Ùþðìÿò ö÷öí ãàäûíëàðûí àäëàðû-
àïàðäû; Áàä âóðäó, áàä àïàðäû; Úÿôàñûíû
íà, éàõóä ëÿãÿáèíÿ ÿëàâÿ îëóíóð. Áó ýöí äÿðñ
ìÿí ÷ÿêäèì; Ñÿôàñûí éàä àïàðäû. (Áàéàòû).
îëìàìûøäû, ìîëëà áàúû õÿñòÿ èìèø. Îäóð êè,
Áÿíä åäèá ùÿð ñÿùÿð áàä ÿñÿð, àðèçè-úàíàíÿ
Àüàáÿéèì ñÿùÿðäÿí äàéÿñèíäÿí àéðûëìàìûøäû.
äÿéÿð; Òîõóíóð ñÿðâÿ ýÿùè, ýàù ýöëöñòàíÿ
×ÿìÿíçÿìèíëè. Òöêÿçáàí áèð äþøÿê ýÿòèðèá,
äÿéÿð. Ì.Â.Âèäàäè. Úàäó ãÿìçÿëÿðèí ìÿíëÿí
Ìÿøÿäè Ïöñòÿ áàúûíûí àëòûíà ñàëûð. Ù.Ñàðàáñêè.
éàüûäûð; Áàä ÿñèð, çöëôöíö öçäÿí äàüûäûð.
ÁÀÚÛÚÛÃ, ÁÀÚÛÚÛÜÀÇ “Áàúû”äàí îõø.
Ì.Ï.Âàãèô. Áàä(è)-ñÿáà øàèð. – ñÿáà éåëè,
Áàúûúûüàçûì õÿñòÿäèð.
ñÿùÿð ÿñÿí õÿôèô, ñÿðèí éåë; ìåù. Íÿ éàíàð
ÁÀÚÛ-ÃÀÐÄÀØ èñ. 1. Áàúû èëÿ ãàðäàø.
êèìñÿ áàíà àòÿøè-äèëäÿí þçýÿ; Íÿ à÷àð
2. Áèð-áèðèíÿ ÷îõ éàõûí âÿ äîñò îëàíëàð,
êèìñÿ ãàïûì áàäè-ñÿáàäàí ãåéðè. Ôöçóëè. Åé
áàúû âÿ ãàðäàø êèìè ìåùðèáàí îëàíëàð.
áàäè-ñÿáà, ìÿíäÿí îë éàðÿ ñàëàì åéëÿ.
3. Áèð-áèðèíÿ ÷îõ áÿíçÿð îëàí èêè øåé; úöò,
Ì.Â.Âèäàäè. Ïÿðèøàíëûã çöëôöí þç ãàéäà-
òàé îëàí èêè øåé.
ñûäûð; Íÿ áàäè-ñÿáàäàí, íÿ øàíÿäÿíäèð.
ÁÀÚÛÃÛÇÛ èñ. 1. Áàúûíûí ãûç þâëàäû.
Ì.Ï.Âàãèô. Áàäè-ñÿáà ìÿíèì äÿðäè-äèëèìè;
2. Éàøëû êèøèíèí ãûçà âÿ éàõóä úàâàí ãà-
Îë áöòè-çèáàéà äåäèí, íÿ äåäè? Ã.Çàêèð.
äûíà íÿâàçèøëÿ ìöðàúèÿòè. Áàúûãûçû, éîë áóðà-
◊ Áàä(è)-ôÿíàéà ýåòìÿê – á à õ áàäà
äàíäûð?
ýåòìÿê. [Ùàúû Ôÿðÿú:] Áóíëàðû áèð-áèðèíÿ
ÁÀÚÛËÀØÌÀ “Áàúûëàøìàã”äàí ô.èñ.
ãûñãûððàì, ùÿð èêèñè áèðäÿí áàäè-ôÿíàéà ýåäÿð.
ÁÀÚÛËÀØÌÀÃ ãàðø. Áèð-áèðèíÿ áàúû êèìè
Í.Âÿçèðîâ. Íÿ ãÿäÿð òÿãñèðñèç àäàìëàð
éàõûí îëìàã, äîñòëàøìàã.
áóíóí äèëèíèí âÿ ãÿëÿìèíèí ñÿáÿáèíÿ áàäè-
ÁÀÚÛËÛÃ èñ. 1. Þýåé áàúû. Ãûç îíóí áàúû-
ôÿíàéà ýåäèáëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áàä(è)-
ëûüûäûð, áóíó ãûçûí þçö ñþéëÿéèð. Ëàêèí áöòöí
ôÿíàéà âåðìÿê – á à õ áàäà âåðìÿê.
Òÿáðèç ãûçû îíóí äîüìà áàúûñû ùåñàá åäèð.
[ßáäöë:] Ýöëíèñÿíèí ùèéëÿñè, Ïÿðèíèí èøâÿñè,
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áàúûëûã åòìÿê – 1) ãàéüû-
ïóëëàðû, ùàâàñû îíóí [Áÿùðàìûí] áàøûíû åëÿ
ñûíà ãàëìàã, éàõøûëûã åòìÿê; 2) äîüìà
äóìàíëàíäûðäû êè, éàçûã ãûçúûüàçû áàä-
áàúûíû ÿâÿç åòìÿê.
ôÿíàéà âåðäè. Ú.Úàááàðëû. Áàäà ýåòìÿê –
2. Ðÿôèãÿ, éîëäàø, äîñò (ãûç, ãàäûí). [Ñàðà:]
ùå÷ÿ ÷ûõìàã, ïó÷ îëìàã, òÿëÿô îëìàã, ìÿùâ
Åâäÿ òÿê îòóðà áèëìÿäèéèìäÿí, àõøàìëàð
îëìàã, áîøà ÷ûõìàã, çàé îëìàã, ùÿäÿð
áàúûëûüûìýèëÿ ýåäèðÿì. Ìèð Úÿëàë. // Èêè ãûç
ýåòìÿê. Âàãèô ñåâäè áèð èãðàðñûç áèâÿôà; Áàäà
âÿ éà èêè ãàäûí àðàñûíäàêû áàúûúàñûíà
ýåòäè òàìàì ÷ÿêäèéè úÿôà. Ì.Ï.Âàãèô. Õàèí
ìöíàñèáÿò, ÿëàãÿ, ñÿìèìèééÿò.
îëñàã ÿýÿð áó äöíéàäà; Èðçö íàìóñóìóç
ÁÀÚÛÎÜËÓ èñ. 1. Áàúûíûí îüëàí þâëàäû.
ýåäÿð áàäà! Ì.ß.Ñàáèð. Îíëàðûí þìðö äÿ
[Äàéûñû Íàäèðÿ:] Áàúûîüëó, ýþðöíöð ãóëàã-
òåç ýåäÿð áàäà; Ùÿð êÿñ ÿêäèéèíè áè÷ÿð äöí-
áóðìàñû éàäûíäàí ÷ûõûá, ùà? – äåéÿ àëòû èë
éàäà. Ñ.Âóðüóí. Áàäà âåðìÿê – ïó÷ åòìÿê,
ÿââÿë äþéöëäöéöíö õàòûðëàòäû. Á.Òàëûáëû.
éîõ åëÿìÿê, ìÿùâ åòìÿê, òÿëÿô åòìÿê.
2. Éàøëû àäàìûí óøàüà âÿ éà úàâàí îüëàíà,
Åé áàäÿ âåðÿí þìðöíö, çöííàðÿ éàïûøìà.
éàõóä þç áàúûñû îüëóíà ìöðàúèÿòè. Áàúûîüëó,
Íÿñèìè. Éàíäûðûá ùèúðàí îäó êþíëöìö âåðäè
ñÿí êèìëÿðäÿíñÿí? – Ìÿí þëöì, áàúûîüëó,
áàäÿ, ýþð. Õÿòàéè. [Ýþéÿð÷èí:] Úàíûìû ÷þë-
ìÿíèì öðÿéèìè ñûõìà, äÿðñèíè éàõøû ÿçáÿðëÿ,
äÿí òàïìàìûøàì êè, þìðöìö, ýöíöìö áàäà
éîõñà ñÿíäÿí êöñÿðÿì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
âåðèì?! Ñ.Ðÿùèìîâ. Ùÿð÷è áàäà áàä – íÿ
ÁÀÚ-ÕßÐÀÚ èñ. [ôàðñ.] á à õ áàú 1 âÿ
îëóðñà îëñóí, îëàí îëàúàã.
2-úè ìÿíàëàðäà. Õÿëèë ïàøà Êîðîüëóéà éåääè
ÁÀÄÀÃ èñ. 1. Á à õ áàäàëàã.
196
ÁÀÄÀÃ×ÅØÍÈ
ÁÀÄÀÌÛ
2. Ñûíìûø àüàúû áÿðêèòìÿê ö÷öí îíà êå÷è-
ÁÀÄÀËÀÃËÀØÌÀÃ ãàðø. 1. Áèð-áèðèíÿ
ðèëÿí åíëè äÿìèð ùàëãà.
áàäàëàã âóðìàã, áèð-áèðèíè áàäàëàãëà éûõ-
3. Åâ ãóøëàðûíûí àéàãëàðûíà áàüëàíàí áàü,
ìàüà ÷àëûøìàã.
èï, ùàëãà.
2. ìÿú. ×ÿêèøìÿê, áèð-áèðè èëÿ éîëà ýåò-
4. Éàñòûáàøëû, èòèóúëó äÿìèð âÿ éà àüàú
ìÿìÿê. Áèð-áèðèíÿ áàäàëàã âóðìàã.
ìûõ, ìèñìàð; ýöëìûõ.
ÁÀÄÀÌ èñ. [ôàðñ.] Èñòè þëêÿëÿðäÿ éåòèøÿí
ÁÀÄÀÃ×ÅØÍÈ ìÿù. á à õ áàäàãâàðè.
ñÿðò ãàáûãëû, ëÿïÿ øÿêëèíäÿ ëÿççÿòëè áèð ìåéâÿ
ÁÀÄÀÃËÀÌÀ “Áàäàãëàìàã”äàí ô.èñ.
âÿ áó ìåéâÿíèí àüàúû. Áàäàì àüàúû. Áàäàì
ÁÀÄÀÃËÀÌÀà ô. 1. Ãû÷ëàðû âÿ àéàãëàðû
éàüû. Àúû áàäàì (äàäû àúû îëóá, éàüû òåõíèêà
èëÿ áÿðê ñûõìàã, òóòìàã (àòû, àüàúû âÿ ñ.).
âÿ ÿúçà÷ûëûãäà èøëÿíÿí áàäàì). Äàø áàäàì
2. Áàäàãëà áÿðêèòìÿê (á à õ áàäàã 2 âÿ
(ãàáûüû áÿðê áàäàì). Êàüûçãàáûãëû áàäàì
4-úö ìÿíàëàðäà).
(ãàáûüû íàçèê âÿ ëÿïÿñè êè÷èê áàäàì).
3. ßùëèëÿøäèðèëìèø ãóøëàðûí àéàüûíà áàäàã
◊ Ö÷ áàäàì áèð ãîç ìóñ. – Àçÿðáàéúàí
âóðìàã, áàäàãëà áàüëàìàã.
õàëã ìóñèãèñèíäÿ áèð ÷îõ ìàùíû, òÿñíèô âÿ
ÁÀÄÀÃËÀÍÌÀ “Áàäàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
îéóí ùàâàëàðûíà õàñ îëàí ìóñèãè âÿçíèíèí
ÁÀÄÀÃËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áàäàã âóðóëìàã,
àäû. Àçÿðáàéúàí ðÿãñ ìóñèãèñè þë÷öëÿðèíäÿí
áàäàãëà áÿðêèäèëìÿê.
ÿí ÷îõ èíòèøàð åäÿíè: ñàçÿíäÿëÿð àðàñûíäà
ÁÀÄÀÃËÛ ñèô. Áàäàüû îëàí (á à õ áàäàã
“ó÷ áàäàì áèð ãîç” äåéèëÿí âÿçí ÿñàñûíäà
2-úè ìÿíàäà).
îëàí äèðèíýèëÿðäèð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
ÁÀÄÀÃÂÀÐÈ ñèô. ìÿù. Ìûõà îõøàéàí, ìûõ
ÁÀÄÀÌÀÜÛÇ ñèô. Àüçû ÷îõ êè÷èê âÿ ýþçÿë.
êèìè, ìèñìàðà îõøàéàí.
ÁÀÄÀÌÁÀÚÛ èñ. äàí. Ýÿëèíëÿðÿ, ãàéûíà-
ÁÀÄÀËÀÃ èñ. 1. Ñÿðáÿñò ýöëÿøìÿ çàìàíû
íàëàðà âÿ éà éàøëû ãàäûíëàðà ùþðìÿò ö÷öí
ìöãàáèë òÿðÿôè éûõìàã ö÷öí àéàüûíû îíóí
âåðèëÿí àä.
àéàüûíà äîëàøäûðûá áóðìà. Áàäàëàã âóð-
ÁÀÄÀÌÁÓÐÀ á à õ áàäàì÷þðÿéè.
ìàã – áèðèíè éûõìàã ö÷öí àéàüûíû îíóí
ÁÀÄÀÌÁÓÒÀ ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ.] Áàäàì
àéàüûíà äîëàøäûðìàã. Ìÿí éîëäàøûìäàí
íàõûøëû, áàäàìû ýöëëÿðè îëàí (ïàð÷à). Áàäàì-
ãàáàã ÷ÿìÿíäÿ áèð ëàëÿ ýþðìöøÿì.. Ìÿí îíó
áóòà ÷èò. Áàäàìáóòà ñöôðÿ. – [Ìÿììÿäèí]
öçÿíäÿ äîñòóì áàäàëàã âóðóá ìÿíè öçöñòÿ
ÿéíèíäÿ êàéàíû äþðä ÿòÿê äîíó, òèðìÿ äþø-
éûõûð êè, ëàëÿíè þçö äÿðñèí. Ì.Ùöñåéí.
ëöéö, àü áàäàìáóòà ãóðøàüû, Õîðàñàíû
2. ìÿú. Ùèéëÿ, êÿëÿê, ôÿíä, ôûðûëäàã ìÿíà-
ñûíäà. Áèð áàäàëàã ëàçûìäûð, þçö äÿ ÷îõ
àáàñû âàð èäè. Ù.Ñàðàáñêè.
áàëàúà, òÿïÿñè öñòÿ äÿéñèí éåðÿ. Í.Âÿçèðîâ.
ÁÀÄÀÌÚÀÍ èñ. áîò. Äàüëàðäà áèòÿí úûð
Áàäàëàã ãóðìàã – ùèéëÿ ãóðìàã, êÿëÿê
ÿðèê.
ýÿëìÿê, ôûðûëäàã äöçÿëòìÿê; àéàüûíûí àëòûíû
ÁÀÄÀÌÚÛÃ èñ. àíàò. Áîüàçäà âÿ ÿñíÿê-
ãàçûìàã, àéàüûíäàí ÷ÿêìÿê. [Àñëàí áÿé:]
äÿ îëàí âÿ ýþðöíöøúÿ áàäàìà îõøàéàí âÿçè.
Ñÿí þëÿñÿí àüà Ëà÷ûí áÿé, ñÿíèí þçöíÿ äÿ
ÁÀÄÀÌ×À èñ. Áàäàì àüàúûíà áÿíçÿð
àõûðäà áèð áàäàëàã ãóðìàüûì âàð. Í.Âÿçèðîâ.
õûðäà âÿ ÷è÷ÿêëè áèð àüàú; äÿëè áàäàì.
[Íàìàç:] Èíäè ñÿíèí ìÿíÿ áàäàëàã ãóðìà-
ÁÀÄÀÌ×ÞÐßÉÈ èñ. È÷èíÿ øÿêÿðëÿ ãàðûøûã
üûíûí ùå÷ àäû éîõäóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Êÿðáÿ-
äþéöëìöø áàäàì ãîéóëìóø õûðäà øèðèí ÷þðÿê.
ëàéû Òàïäûã áó äÿðäè ñèíèðÿ áèëìèðäè, Äóðìóøà
ÁÀÄÀÌÝÞÇ(ËÖ) ñèô. Ýþçëÿðèíèí ãóðó-
áàäàëàã ãóðìàüà ÷àëûøûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ëóøó áàäàìà îõøàéàí. [ßðêíàç] Èðàí ìèíèà-
ÁÀÄÀËÀÃËÀÌÀ
“Áàäàëàãëàìàã”äàí
òöðëÿðèíäÿ ðÿñì åäèëÿí áàäàìýþçëö, ãàðà-
ô. èñ.
ãàøëû, èíúÿáåë ãûçëàðà áÿíçÿéèðäè. Ì.Ùöñåéí.
ÁÀÄÀËÀÃËÀÌÀÃ ô. 1. Áàäàëàã âóðìàã,
Áàäàìýþç îüëóì, éàõøû òàíû éàïîíó. Ð.Ðçà.
áàäàëàãëà éûõìàã.
Àëëû-ýöëëö ýåéèíèá áÿçÿíìèø áàäàìýþçëö,
2. ìÿú. Ùèéëÿ ãóðìàã, êÿëÿê ãóðìàã, ôû-
øÿêÿðñþçëö ãûçëàð, ýÿëèíëÿð äÿ éûüûøûá ýÿëìèø, ..
ðûëäàã èøëÿòìÿê, äîëàá ýÿëìÿê, àëäàòìàã.
ýþçÿë áèð ìÿúëèñ äöçÿëìèøäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ÁÀÄÀËÀÃËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áàäàëàã âó-
ÁÀÄÀÌÛ ñèô. Áàäàìøÿêèëëè, áàäàìà áÿí-
ðóëìàã.
çÿð. Éàíàãëàðû ëàëÿ, ýþçëÿðè áàäàìû; Áàüðûìû
197
ÁÀÄÀÌÛÁÓÒÀ
ÁÀÔÀ
ãàí åòäè ëÿëè-ýöëôàìû. Íÿáàòè. [Ýÿëèí] ÷àòìà,
ÁÀÄßÏßÐßÑÒ ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ.] È÷êè äöø-
óçóí ãàøëàðû àëòûíäà áàäàìû ýþçëÿðèíè áèðúÿ
êöíö, øÿðàá äöøêöíö.
àí Õÿëèëÿ çèëëÿéèá, òåç ýåðè ÷ÿêäè. Ì.Ùöñåéí.
ÁÀÄÛ èñ. ìÿù. Ñàõñû íèì÷ÿ, äþâðÿ.
ÁÀÄÀÌÛÁÓÒÀ á à õ áàäàìáóòà. [Êèøè-
ÁÀÄÛÌÚÀÍ èñ. Òöíä-áÿíþâøÿéè ðÿíýëè
íèí] àéàüûíäà ýåí ëèôÿëè ãàðà ìàùóä øàëâàð âÿ
òÿðÿâÿç áèòêèñè. Áàäûìúàí ëÿêè. Áàäûìúàí
ãûðìûçû áàäàìûáóòà úîðàá âàðäûð. Ù.Ñàðàáñêè.
äîëìàñû.
ÁÀÄÀÌËÛ1 ñèô. Áàäàìäàí âÿ éà áàäàìëà
ÁÀÄÛÌÚÀÍÁÓÐÓÍ ñèô. äàí. Éåêÿ, ýþ-
ùàçûðëàíàí, è÷ÿðèñèíäÿ áàäàì îëàí. Áàäàìëû
éÿðìèø áóðíó îëàí. Óçóíáûü âÿ áàäûìúàí-
êîíôåò. Áàäàìëû ãîüàë. – Åøèäèðÿì êè, äàäëû-
áóðóí ìèðàá õÿøÿë ãàðíûíû ãàáàüà âåðèá
äàäëû õóðóøëàð, áàäàìëû ïàõëàâàëàð ÷îõ
è÷èíè àðûòëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
éåìÿëè èìèø. “Ìîë. Íÿñð.”.
ÁÀÄÛÌÚÀÍ×È×ßÊËÈËßÐ úÿì, áîò. Áèð-
ÁÀÄÀÌËÛ2 èñ. Ìöàëèúÿ ö÷öí è÷ìÿëè ñó
èëëèê âÿ ÷îõèëëèê éàðûìêîë âÿ éà êîëøÿêèëëè
[Íàõ÷ûâàíäà Áàäàìëû äåéèëÿí éåðèí àäûíäàí].
áèòêèëÿð ôÿñèëÿñè.
ÁÀÄÀÌËÛÃ èñ. Áàäàì áàüû, áàäàì àüàú-
ÁÀÄÛÌÚÀÍÛ ñèô. Áàäûìúàí ðÿíýëè, òöíä-
ëàðû ÿêèëìèø éåð.
áÿíþâøÿéè. Áàäûìúàíû ñÿòèí.
ÁÀÄÀÌØßÊÈËËÈ á à õ áàäàìû. [Çèáåéäÿ]
ÁÀÄÛÌÚÀÍËÛÃ èñ. Áàäûìúàí ÿêèëìèø éåð.
áðèëéàíò äöçöëìöø áàäàìøÿêèëëè úûããàñûíû ..
ÁÀÄÛØ èñ. 1. Òîéóãëàðûí àéàüûíà íèøàí ö÷öí
òàõäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
òèêèëÿí ÿñýè, ÷èò ïàð÷àñû. // Àëûúû ãóøëàðûí
ÁÀÄÀÌÂÀÐÈ á à õ áàäàìû.
áàëäûðûíà êå÷èðèëÿí òóìàú ãàéûø; úûëüû.
ÁÀÄÀÐ ìÿù. 1. èñ. Êè÷èúèê ÿêèí éåðè.
2. Ñàïäàí òîõóíìà ùàëãà.
2. ñèô. Äàüûíûã, ïîçóã.
ÁÀÄÊÅØ èñ. [ôàðñ.] êþùí. 1. Õàëã òÿáà-
ÁÀÄÀØ á à õ áàðäàø.
áÿòèíäÿ ìöàëèúÿ ìÿãñÿäè èëÿ èøëÿäèëÿí êöïÿ,
ÁÀÄÁÀÄÛ á à õ áàò-áàò.
áàíêà, ñòÿêàí âÿ ñ.; ùÿúÿìÿò. Áàäêåø
ÁÀÄÁÀÍ èñ. [ôàðñ.] Åíñèç íàçèê òàõòà ÷ÿð-
ãîéìàã (åëÿìÿê, ñàëìàã) – õÿñòÿ àäàìûí
÷èâÿéÿ éàïûøäûðûëìûø âÿ óçóí ñàïà áÿíä åäè-
ãàíûíû îéíàòìàã ö÷öí áÿäÿíèíèí ìöõòÿëèô
ëÿðÿê, ùàâàéà ó÷óðóëàí êàüûç; ÷ÿðïÿëÿíý.
éåðëÿðèíÿ áàíêà ãîéìàã.
Áàäáàí ó÷óðìàã. – Áàðûò âÿ ãåéðè áó êèìè
2. Äÿìêåø, êöëáÿ.
àòûëàí ÿúçàëàðû øàð âÿ áàäáàí èëÿ ùàâàéà ãàë-
ÁÀÄÌÈÍÒÓÍ èñ. èäì. Ðàêåòêà âÿ ëÿëÿê-
äûðûá îðàäà àòàíäà ùàâàäà îëàí ãàçëàð ãÿëèç-
âàðè òîïëà îéíàíûëàí, òåííèñÿ áÿíçÿéÿí èä-
ëÿøèá âÿ éàüûø îëóá éåðÿ äöøöð. Ù.Çÿðäàáè.
ìàí íþâö.
ÁÀÄß èñ. [ôàðñ.] øàèð. 1. Øÿðàá, ÷àõûð. Áàäÿ
ÁÀÄÉÀ èñ. È÷èíÿ ñöä ñàüìàã, éàõóä ìàéå
äöøêöíö. – Ãÿìçÿí ýþðöíìÿéèá ýþçÿ, ãàí-
òþêìÿê ö÷öí ìèñäÿí, ñàõñûäàí âÿ ñ.-äÿí
ëàð è÷ÿð ìöäàì; Çàùèä êèìè êè, áàäÿíè åëäÿí
ãàéðûëàí àëòû ýåí áþéöê ãàá. [Ïÿðè õàíûì:]
íèùàí è÷ÿð. Ôöçóëè. Êþíöë, ìåéõàíÿ úÿííÿò,
À ãûç, î áþéöê áàäéàíû ýÿòèð. Ì.Ô.Àõóíä-
áàäÿ êþâñÿð, ñàãèäèð ãûëìàí; Ýåäèá âàèç äå-
çàäÿ. Êÿíä ÷îúóãëàðû ÿëëÿðèíäÿ áàäéà, ìèñ
éÿí íèñéÿ ñþçÿ öìèäâàð îëìà. Ñ.ß.Øèðâàíè.
êàñà äÿðÿéÿ äîüðó ãîøóðäóëàð. À.Øàèã.
// Îáðàçëû òÿøáèùëÿðäÿ. Åé äÿùàíû øÿêêÿð,
Ñÿùÿíýëÿð, âåäðÿëÿð, ãàçàíëàð, áàäéàëàð äîë-
ëÿáëÿðè áàäÿ; Ýöí úÿìàëûí åøã ÿùëèíÿ àéèíÿ.
äó, áîøàëäû. Ì.Ùöñåéí.
Ì.Â.Âèäàäè. Áàäÿíèí ëÿëè-ëÿáè äèëáÿðÿ ÷öí
ÁÀÄÉÀ×À èñ. Áàëàúà áàäéà. [Ãûçãàéûò]
íèñáÿòè âàð; Òþêìÿðÿì áàäÿíè ìÿí ñàüÿðÿ
ÿëèíè àòàðàã, îúàüûí ãûðàüûíäàêû õÿìèðëè
áóíäàí ñîíðà. Ñ.ß.Øèðâàíè.
áàäéà÷àíû ãàëäûðûá, ñóéóíó áàøûíà ÷ÿêäè.
2. ìÿú. Øÿðàá ïèéàëÿñè ìÿíàñûíäà. Êîðîüëó
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÿëèíè óçàäûá áèð áàäÿ äîëäóðäó. “Êîðîüëó”.
ÁÀÄÉÀÍ èñ. áîò. Êîëëóãëàðäà, çèáèëëè éåð-
Ñÿðòèá áèð áàäÿ äÿ êîíéàê è÷äè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ëÿðäÿ áèòÿí çÿùÿðëè áèòêè.
Âàõòäûð, áàäÿëÿðè ãàëäûðûí, äîñòëàð! È÷ÿê òÿçÿ
ÁÀÔÀ èñ. ìÿù. Äÿðç áàüëàìàã ö÷öí áè÷èí-
èëèí øÿðÿôèíÿ áèç. Ñ.Âóðüóí.
÷èíèí áè÷èá áàüëàäûüû ñöíáöë òîïëóñó. [Ùö-
ÁÀÄßÍÓØ ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ.] Øÿðàá è÷ÿí,
ñåéí:] Ìàðãóøà, áÿñ þçýÿ âÿäÿ áåø áàôàäàí
è÷êè è÷ÿí; ÿééàø.
áàüëàéûðäûí? ß.Âÿëèéåâ. Ãûðìûçû éàéëûãëû
198
ÁÀÔÒÀ
ÁÀÜ-ÁÀÜÀÒ
êÿíäëè .. áàüëàäûüû áàôàíû àëûá, Áöëÿíäèí éà-
ïàïèðîñó áàðìàãëàðû àðàñûíà àëûá ñûõûð, ýàù
íûíà ýÿëäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
÷ÿêìÿñèíèí ñàëëàíàí áàüûíà áàõûð, ìÿíà âåð-
ÁÀÔÒÀ èñ. [ôàðñ.] Ýöëÿáÿòèí, èïÿê ñàïëàð-
ìèð, äàùà äà éåéèíëÿéèð. Ìèð Úÿëàë. // Ñàðüû.
äàí òîõóíìóø ãàéòàí. [Ýöëÿíäàì:] Ìÿì-
2. Äÿñòÿ, êîì, áàüëû øåé, áàüëàìà. [Àðà-
ìÿäÿëè, ùÿëÿ áèð äå ýþðöì, áàôòàíû ýÿòèðìè-
áà÷û] ùàðàäàíñà áèð áàü éîíúà ýÿòèðäè, ñàëäû
ñÿíìè? Í.Âÿçèðîâ.
àòëàðûí ãàáàüûíà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áèð
ÁÀÔÒÀ×Û èñ. Áàôòà óñòàñû, áàôòà òîõóéàí
áàü âÿëèì òàïàììûð áè÷àðÿ éàíäûðà; Ìþù-
óñòà.
òàúäûð þçö âÿ ÿéàëû ùÿðàðÿòÿ. Ì.Ìþúöç.
ÁÀÔÒÀ×ÛËÛà ñèô. Áàôòà÷ûíûí ñÿíÿòè, èøè.
3. ìÿú. Áàüëàéàí, áèðëÿøäèðÿí, ÿëàãÿëÿí-
ÁÀÔÒÀËÀÌÀ “Áàôòàëàìàã”äàí ô.èñ.
äèðÿí øåé; ÿëàãÿ, ðàáèòÿ ìÿíàñûíäà. Äîñòëóã
ÁÀÔÒÀËÀÌÀÃ ô. 1. Áàôòà èëÿ èøëÿìÿê,
áàüëàðû.
áàôòà èëÿ áÿçÿìÿê, áàôòàäàí êþáÿ òèêìÿê.
ÁÀÜÀ1 á à õ òûñáàüà.
Äîíóí ÿòÿéèíè áàôòàëàìàã.
ÁÀÜÀ2 èñ. ìÿù. Àòëàðûí áóõîâëóüóíäà
2. ìÿú. äàí. Þçöíäÿí òîõóìàã, óéäóðìàã.
ÿìÿëÿ ýÿëÿí õÿñòÿëèê (éàðà).
ÁÀÔÒÀËÛ ñèô. Áàôòà èëÿ èøëÿíìèø, áàôòà èëÿ
ÁÀÜÀÚÛÃ èñ. çîîë. Òàõûë áèòêèëÿðèíÿ çÿðÿð
áÿçÿêëè, áàôòà òèêèëìèø, áàôòàäàí êþáÿ òèêèëìèø.
âåðÿí úöúö. Òàõûë áèòêèëÿðèíèí (õöñóñÿí áóü-
Àüúàõàíûì àáû, ïÿíúÿ-ïÿíúÿ çÿðëè äîíóíó,
äàíûí) ãîðõóëó çÿðÿðâåðèúèñè îëàí òàõûë
äþøö áàôòàëû, ãûðìûçû òàôòà êþéíÿéèíè ýåéèá, ..
áàüàúûãëàðûíà ãàðøû ìöáàðèçÿ ö÷öí áèîëîæè
ìÿòáÿõäÿ ïëîâ áèøèðìÿêäÿäèð. Ù.Ñàðàáñêè.
öñóë ýåíèø òÿòáèã åäèëèð.
Ýöëëö àðâàä ñóìàüû øàëäàí ýåí-áîë ãûðìûçû
ÁÀÜÀËÛÃ èñ. ìÿù. Àòûí äûðíàãëàðûíûí öñò
òóìàí, .. éàõàñû âÿ ãîëóíóí àüçû áàôòàëû óçóí
(òöê ãóðòàðàí) òÿðÿôè.
àðõàëûã ýåéìèø(äè). ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÀÜÀÌ èñ. ìÿù. Åíëè éàðïàãëàðû îëàí âÿ
ÁÀÔÒÀØÀËÂÀÐËÛ ñèô. âÿ èñ. êþùí. Êå÷-
éàðïàãëàðûíäàí äÿðè áîéàìàã ö÷öí áîéà
ìèøäÿ ïîëèñ âÿ ùÿðáè èø÷èëÿðÿ âåðèëÿí àä.
ùàçûðëàíàí áèð àüàú.
[Ðÿíà:] Äîüðóäóð êè, ìÿíèì àòàì, áàáàì
ÁÀÜÀÍÀà èñ. Ãû÷ëàðûí ùþâñÿëÿ ñöìöéöíÿ
÷îõ âàðëû èäè; Ùÿòòà áþéöê ãàðäàøûì áàôòà-
áèòèøÿí éåðè.
øàëâàðëû èäè. Ñ.Ðöñòÿì.
ÁÀÜÀÍÚÀÃ èñ. ìÿù. Àòûí òîïóüó èëÿ äûð-
ÁÀÜ1 èñ. 1. Ìåéâÿ àüàúëàðû ÿêèëìèø ñàùÿ.
íàüû àðàñûíäàêû ùèññÿ; áóõîâëóã.
Ìåéâÿ áàüû. Àëìà áàüû. Áàü ñàëìàã.
ÁÀÜÀÍÚÀÍÀÃ èñ. ìÿù. Ùåéâàíëàðûí
2. Ìöõòÿëèô àüàúëàð ÿêèëìèø ñàùÿ. Øÿùÿð
àéàãëàðûíûí éåðÿ äÿéìÿéÿí ùèññÿñè.
áàüû. Ùåéâàíàò áàüû – èúòèìàè áàüäà âÿ
ÁÀÜÀÐÀ èñ. ìÿù. 1. Á à õ òàüàëàã.
éà ïàðêäà åëìè ìÿãñÿäëÿð ö÷öí äöçÿëäèëÿí
2. Äàéàç ãóéóëàðäàí äîë èëÿ ñó, íåôò ÷ÿê-
ùåéâàíõàíà. Íÿáàòàò áàüû – åëìè ìÿãñÿäëÿð
ìÿê ö÷öí ãóðüó. Áàáàñû .. [Àðàçà] þç
ö÷öí äöíéàíûí áöòöí þëêÿëÿðèíÿ âÿ ìöõòÿëèô
úàâàíëûüûíäàí, ôÿùëÿëèê ùÿéàòûíäàí ñþç à÷ûá
èãëèìëÿðÿ ìÿõñóñ áèòêèëÿð éåòèøäèðèëÿí áàü.
äåéèðäè: – Ñÿùÿðäÿí àõøàìà ãÿäÿð àòû áà-
3. ìÿú. Ýöëëöê, ÷è÷ÿêëèê, éàøûëëûã éåð. Ìÿ-
üàðàéà ãîøóá, íåôò ÷ÿêÿðäèì. À.Øàèã. Éàõøû
íèì áàüûì, áàùàðûì, ùÿì ýöëöì, ùÿì áöë-
éàäûìäàäûð î äîë, áàüàðà; Ùÿðëÿíèá íåôò
áöëöì ñÿíñÿí. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áàüû òóòàð ÿòðè-
÷ÿêÿí ýþçö áàüëû àò. Ì.Ðàùèì.
äÿùàíûì ìÿíèì; Åéáè íÿäèð, âàðñà òèêàíûì
ÁÀÜÀÒ á à õ áàü-áàüàò. Ãîé áàü îëñóí,
ìÿíèì. À.Ñÿùùÿò.
áàüàò îëñóí ãàïûìûçûí äþðä éàíû. Ñ.Âóðüóí.
4. ìÿù. Éàéëàã, øÿùÿðäÿí êÿíàðäà áàü-
ÁÀÜÀÉÀÐÏÀÜÛ èñ. áîò. Àäÿòÿí àðõëàðûí
áàüàò éåð, èñòèðàùÿò éåðè. Éàéäà àèëÿìèç áàüà
êÿíàðûíäà áèòÿí åíëèéàðïàãëû áèð áèòêè îëóá,
êþ÷öð. – Àõûðäà ùÿêèì íÿíÿìÿ äåäè: – Áèð àç
õàëã òÿáàáÿòèíäÿ éàðàëàðû ñàüàëòìàã ö÷öí
ãàíû àçäûð, ýþíäÿð ýåòñèí áàüà. Ù.Ñàðàáñêè.
èøëÿíèð. ×îõèëëèê áèòêè îëàí áàüàéàðïàüû óçóí
ÁÀÜ2 èñ. 1. Áàüëàìàüà éàðàð ùÿð øåé, èï,
ñàïëàãëû êþêéàíû éàðïàãëàðà ìàëèêäèð; éàð-
êÿíäèð, ãàéòàí âÿ ñ. Éöêöí áàüëàðûíû à÷ìàã.
ïàãëàðûíûí ôîðìàñû äàèðÿâè, êÿíàðû èñÿ
Àéàããàáû áàüû. – Ìóñà êèøè éàø îò áàüëà-
áöòþâäöð. ßëèéåâ.
ðûíäàí áèðèíè à÷ûá, îíëàðûí ãàáàüûíà òþêäö.
ÁÀÜ-ÁÀÜÀÒ èñ. Áàüëûã, àüàúëûã, éàøûëëûã.
Ì.Èáðàùèìîâ. [Êÿìòÿðîâ] ýàù äàìàüûíäàêû
Ñåéèäëè âÿ îíó ÿùàòÿ åäÿí êÿíäëÿðèí áàü-
199
ÁÀÜ-ÁÀÜÀÒËÛ
ÁÀÜÛÐ
áàüàòû î äÿðÿúÿäÿ áîëäóð êè, ýþç ÿòðàôäà îò âÿ
áèòêèëÿðè ñàõëàéûá; Øåù ñàëûðñûç áàü÷à-áàüà,
àüàúäàí ñàâàéû áèð øåé ýþðìöð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
áóëóäëàð! Ù.Ê.Ñàíûëû.
Äàøëûúà àçû êÿíääÿí áåø âåðñò áàü-áàüàò
ÁÀÜ×ÀÚÛà “Áàü÷à”äàí êè÷. Ñóéóí ñàùè-
éîëëàðûíûí àéðûúûíäà áèð éåð èäè. Ìèð Úÿëàë.
ëèíäÿ áèð áàü÷àúûã âàð. Ñ.Âóðüóí.
Ìàøòàüà êÿíäèíèí .. áàüû-áàüàòû áàøãà êÿíä-
ÁÀÜ×ÀËÛ ñèô. Áàü÷àñû îëàí; ùÿéÿòèíäÿ
ëÿðÿ ýþðÿ áèð ãÿäÿð àáàä èäè. Ù.Ñàðàáñêè.
÷è÷ÿêëèê, ýöëëöê îëàí. Áàü÷àëû åâ. Áàü÷àëû
ÁÀÜ-ÁÀÜÀÒËÛ ñèô. Áàü-áàüàòû, éàøûëëûüû
ìÿêòÿá.
îëàí, ñÿôàëû. Áàü-áàüàòëû éåð.
ÁÀÜ×ÀËÛà á à õ áàü÷à. Õàíûí åâèíèí
ÁÀÜ-ÁÀÜ×À èñ. Áàüëûã âÿ ýöëëöê éåð.
ãàáàüû ÷è÷ÿêëèê âÿ áþéöê áàü÷àëûãäû.
Úóìà áàõûìñûç ãàëìûø áàü-áàü÷àëàðà ýþç
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
éåòèðèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí. Áîç äàüëàðû ìåøÿ
ÁÀÜ×ÀÏßÐßÑÒ á à õ áàüïÿðÿñò.
þðòäö, ñàùèëëÿðè ýöë; Áàü-áàü÷àéà øåù ÷èëÿäè
ÁÀÜ×Û1 èñ. 1. Á à õ áàüáàí 1-úè ìÿíàäà.
íàçÿíäÿ ñÿùÿð. ß.Úÿìèë.
Ãîíøó ðåñïóáëèêàëàðäàí ýÿëìèø ãîíàãëàð
ÁÀÜÁÀÍ èñ. [ôàðñ.] 1. Áàüà áàõàí, áàüà
Ãóáàíûí áàü÷ûëàðû âÿ ìÿêòÿáëèëÿðè èëÿ ñÿìèìè
ãóëëóã åäÿí àäàì; áàü éåòèøäèðìÿêëÿ, áàü-
ýþðöøö ùå÷ çàìàí óíóòìàéàúàãëàð.
÷ûëûãëà ìÿøüóë îëàí àäàì; áàü÷û. Ýþðäöëÿð
2. ìÿù. Èñòèðàùÿò ö÷öí éàéäà áàüà (á à õ
éöç éàøûíäà áèð áàüáàí; Èøëÿéèð áàüäà ñÿé
áàü1 4-úö ìÿíàäà) êþ÷ÿí, áàüäà èñòèðàùÿò
èëÿ ùÿð àí. Ì.ß.Ñàáèð. Ùÿéÿòèìäÿ ñÿôàëû áèð
åäÿí àäàì. Øÿùÿðÿ éàõûí îëäóüóíäàí, áàü-
áàü ñàëàúàüàì ìÿí; Éóðäóìäà áèð ìèñèëñèç
÷ûëàð áóðàíûí [Ìàøòàüà êÿíäèíèí] áàüëàðûíà
áàüáàí îëàúàüàì ìÿí. Ì.Ìöøôèã.
÷îõ êþ÷ÿðäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè.
2. ìÿú. Ãàéüû èëÿ áÿñëÿéÿí, òÿðáèéÿëÿíäè-
ÁÀÜ×Û2 èñ. ìÿù. Áè÷èí÷èëÿðèí àðäûíúà äÿðç
ðÿí, éåòèøäèðÿí àäàì, òÿðáèéÿ÷è ìÿíàñûíäà.
áàüëàéàí èø÷è.
ÁÀÜ×ÛËÛà á à õ áàüáàíëûã. Êÿíä êëó-
ÁÀÜÁÀÍËÛÃ èñ. Áàüáàíûí ïåøÿñè, èøè,
áóíäà êÿíäëèëÿð ñàâàä þéðÿíèð, ÿêèí÷èëèéÿ,
ñÿíÿòè; áàü÷ûëûã. Áàüáàíëûã åòìÿê.
áàü÷ûëûüà, ìàëäàðëûüà àèä ìÿëóìàò àëûðëàð.
ÁÀÜÁÀØÛ èñ. Êþùíÿ ìÿèøÿòäÿ: îüëàíûí þç
Ñ.Ùöñåéí. Ñàü îë, áàáà, ñÿí áàü÷ûëûã èøèíè
íèøàíëûñûíà ýþíäÿðäèéè áàü íîâáàðû; ñîâãàò.
éàõøû áèëèðñÿí. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
Ïèøõèäìÿò ìÿúìÿéèäÿ àëìà, àðìóä, íàð âÿ
ÁÀÜ×ÛÂÀÍ èñ. êþùí. Áàü÷àéà áàõàí,
ÿçýèë ýÿòèðèá, ãîíàãëàðûí ãàáàüûíà ãîéäó.
áàü÷à éåòèøäèðÿí; áàüáàí.
Áóíëàð ùàìûñû áàüáàøû îëàðàã êÿíäëÿðäÿí
ÁÀÜ×ÛÂÀÍËÛà èñ. êþùí. Áàü÷ûâàí èøè,
ýþíäÿðèëìèøäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ùàáåëÿ éàé
áàü÷ûâàí ñÿíÿòè; áàüáàíëûã. // Áàü, ÷è÷ÿê,
çàìàíû ãûç åâè áàüà êþ÷ñÿéäè, îüëàí åâè
àüàú âÿ ñÿáçÿâàò éåòèøäèðìÿ. Ìàøàëëàù, íÿ
áàüáàøû àïàðìàëû èäè. Ù.Ñàðàáñêè.
éàõøû ãàáèëñÿí; Áàü÷ûâàíëûãäà õåéëè êàìèë-
ÁÀÜ-ÁßÐß èñ. Åâ éàíûíäà áàü-áàü÷à.
ñÿí. À.Ñÿùùÿò.
Åëÿ ýÿë, åëÿ ýåò áàü-áÿðÿñèíäÿí; Áöëáöëëÿð
ÁÀÜ×ÈÉßËßÉÈ èñ. áîò. Áîñòàíäà éåòèøäè-
öðêöøöá, ýöë èíúèìÿñèí. Àøûã Àááàñ.
ðèëÿí èðè ÷èéÿëÿê íþâö.
ÁÀÜ×À èñ. 1. Êè÷èê áàü, ùÿéÿò áàüû. Àé
ÁÀÜÄÀØ á à õ áàðäàø.
÷ûõûá áàü÷àíû èøûãëàòìûøäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÁÀÜÄÀÒÛ èñ. [õöñ. èñ.-äÿí] 1. Ñóâàãëà
Øèðèí áàü÷àäà ñÿíäÿë öñòöíäÿ îòóðìóøäó.
ñóâàíìûø òàâàí, ñÿãô. Îòàüûí áàüäàòûñû
È.ßôÿíäèéåâ.
ó÷óëìóøäóð.
2. ìÿú. Ýöëëöê, ÷è÷ÿêëèê. Áó îòàüûí ïÿí-
2. Ñóâàüû ñàõëàìàã ö÷öí àðàêÿñìÿ äèâàð-
úÿðÿëÿðè .. ãàðøûäàêû ãûçûëýöë áàü÷àñûíà à÷û-
ëàðà âÿ òàâàíà âóðóëàí åíñèç òàõòàëàð.
ëûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÀÜÛÐ èñ. 1. Ãàðàúèéÿð.
3. Ìÿêòÿá éàøûíà ÷àòìàìûø óøàãëàð ö÷öí
2. Öðÿê, ãÿëá ìÿíàñûíäà. Åé Ôöçóëè, îë
òÿðáèéÿ, ÿéëÿíúÿ ìöÿññèñÿñè (“óøàã áàü÷àñû”
ñÿíÿì ÿôüàíûìà ðÿùì åéëÿìÿç; Äàøÿ áÿíçÿð
øÿêëèíäÿ äÿ èøëÿíèð). Óøàüû áàü÷àéà âåðäèì.
áàüðû, òÿñèð åéëÿìÿç ÿôüàí îíà. Ôöçóëè. Åäÿí
ÁÀÜ×À-ÁÀÜ èñ. Ýöëëöê, ÷è÷ÿêëèê. Öðÿêñèç
ãàí ãþí÷ÿ òÿê áàüðûì î ëÿëè-àáèäàð îëìóø.
ÿêèëÿí éåðëÿð ñàðàëàð; Øèòèëëÿð áîé àòûá
Íÿáàòè. Îõóäóãúà øèðèí-øèðèí äèëèíèç; Áàü-
áàü÷à-áàü îëìàç. Ñ.Âóðüóí. Ãûø àéàçäàí
ðûì îëóð øàíà-øàíà, äóðíàëàð. Ì.Â.Âèäàäè.
200
ÁÀÜÛÐ
ÁÀÜÛÐÌÀÃ
◊ Áàüðû ÷àòëàìàã – 1) äàâàì ýÿòèðìÿéèá
åëÿìÿê) – ùÿääÿí àðòûã êÿäÿðëÿíäèðìÿê,
þëìÿê, öðÿéè ïàðòëàìàã. Àòû î ãÿäÿð áÿðê
èçòèðàá âåðìÿê. Ëÿëè-íàáèí ùÿâÿñè áàüðûìû
ñöðäö êè, ùåéâàíûí àç ãàëà áàüðû ÷àòëàìûøäû.
ãàí åéëÿäèéèí; Àù êèì, ãàíëû éàøûì ãûëìàäû
– [Òàðâåðäè:] ßýÿð Ïÿðçàä ìÿíè áó ùàëäà
èçùàð ñàíà. Ôöçóëè. ßëÿñýÿðÿì, ñàíà ãóð-
ýþðÿ áèëñÿéäè, ãîðõóäàí áàüðû ÷àòëàðäû.
áàí; Ýÿë åéëÿìÿ áàüðûìû ãàí! Àøûã ßëÿñýÿð.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áèð ÷îõëàðû ãûçûí áàüðû ÷àò-
Áàüðûíû éàðìàã – 1) þëäöðìÿê; 2) áÿðê
ëàìûø îëäóüóíó çÿíí åäÿðÿê òÿÿññöôëÿíèðäè.
ãîðõóòìàã, äÿùøÿòÿ ñàëìàã. Áöòöí äàüëàð
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [ßáäöë:] Èíäè áè÷àðÿ Ñàðàéà
àðàñûíäà Èñêÿíäÿð áÿéèí àäû ñþéëÿíèðäè.
íåúÿ äåéèì êè, Áÿùðàì ýÿëìèð, áàüðû ÷àòëàð.
Èýèäëèêäÿ, àò ÷àïìàãäà, äöøìÿí áàüðû éàð-
Ú.Úàááàðëû; 2) á à õ
áàüðû éàðûëìàã;
ìàãäà òàéû-áÿðàáÿðè éîõ èäè. ß.Ùàãâåðäè-
3) öðÿéè áÿðê äàðûõìàã. Óøàã îëìàñàéäû,
éåâ. Éóâàñûíäà åøÿëÿíÿí áèð ãûðüû îíëàðûí
ãûçûí áàüðû ÷àòëàðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Âÿëè:]
áàüðûíû éàðìûøäû. Ìèð Úÿëàë. [Õÿëèë:] Àé áà-
Éàõøû êè, áèð éåðäÿéèê, òÿê îëñàéäûã, àäàìûí
ëàì, áèð àç þçöíÿ òîõòàãëûã âåð, óøàãëàðûí
áàüðû ÷àòëàðäû. Ì.Ùöñåéí. Áàüðû äàøà
áàüðûíû éàðìà. Ï.Ìàêóëó.
äþíìÿê – ÷îõ ñÿðò îëìàã, èíñàôñûç îëìàã,
ÁÀÜÛÐ-ÁÀÄÀØ á à õ áàüðûáàäàø.
ðÿùìñèç îëìàã, ñÿðòëÿøìÿê. Òÿüàôöë åòìÿ-
ÁÀÜÛÐÁÅÉÈÍ èñ. àøï. Ãóçóíóí ãàðàúèéÿðè
éèí, Àëëàùû ñåâÿð; Äþíìÿñèí áàüðûíûç äàøà,
èëÿ áåéíèíäÿí âÿ éà ãóéðóüóíäàí ùàçûðëàíàí
äóðíàëàð. Ã.Çàêèð. Áàüðû äÿëèíìÿê – á à õ
õþðÿê. Ùÿð àäàìà áèð ìÿúìÿéè âåðèëäè âÿ öñ-
áàüðû ãàí îëìàã (ãàíà äþíìÿê). Áÿñ îë-
òöíäÿ ãóçó ñîéóòìàñû, éàíûíäà äà ñàðûìñàãëû
ìàäû, ýåòäè éàð ÿëèíäÿí; Ùÿì áàüðû äÿëèíäè
ãàòûã âÿ áàüûðáåéèí âàðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
õàð ÿëèíäÿí. Ìÿñèùè. Áàüðû ãàí îëìàã (ãàíà
ÁÀÜÛÐÄÀÃ èñ. ìÿù. Áåøèêäÿ óøàüû áàü-
äþíìÿê) – ñîí äÿðÿúÿ ìöçòÿðèá âÿ ìöòÿÿñ-
ëàìàã ö÷öí áàü; áåøèê áàüû.
ñèð îëìàã, êÿäÿðëÿíìÿê, ãöññÿëÿíìÿê. Àëà
ÁÀÜÛÐÄÀÃËÀÌÀÃ ô. ìÿù. Áåøèêäÿ óøàüû
ýþçëöì, ñÿíäÿí àéðû äöøÿëè; Àù ÷ÿêìÿêäÿí
áàüûðäàãëà áàüëàìàã.
áàüðûì ãàíà äþíöáäöð. Àøûã ßëÿñýÿð.
ÁÀÜÛÐÄßËßÍ1 ñèô. Ãîðõóäàí, äÿùøÿòÿ
Áàüðû éàíìàã – 1) ñóñàìàã; 2) ìÿú. ùÿñðÿò
ñàëàí; äÿùøÿòëè, ãîðõóíú.
÷ÿêìÿê, ùèúðàí êå÷èðìÿê. Áàõ áó ãàøà, áàõ
ÁÀÜÛÐÄßËßÍ2 èñ. ìÿù. Éóëàô ñöíáöëöíÿ
áó ýþçÿ; Éàíäû áàüðûì, äþíäö êþçÿ. Àøûã
áÿíçÿð ãûë÷ûãëû îò.
ßëÿñýÿð. Áàüðû éàðûëìàã – 1) þëìÿê;
ÁÀÜÛÐÛØ èñ. Áàüûðìà èøè âÿ òÿðçè. // Íÿðÿ.
2) áÿðê ãîðõìàã, äÿùøÿòÿ äöøìÿê. Áàüðûì
ÁÀÜÛÐÛØÌÀ “Áàüûðûøìàã”äàí ô.èñ.
éàðûëûð õÿíúÿðè-áöððàíûíû ýþðúÿê. Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÀÜÛÐÛØÌÀÃ ãàðø. Ñÿñ-ñÿñÿ âåðèá ãûø-
[Ìÿøÿäè ßñýÿðèí] ñèëèñ÷èäÿí áàüðû éàðûëûðäû.
ãûðìàã, ùàìû áèðäÿí ÷ûüûðìàã, ÷ûüûðûøìàã;
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. [Ýöëíèñÿ:] Äàíûøàíäà àäà-
ñÿñ-êöé ãîïàðìàã, ãàëìàãàë ñàëìàã, ÷ûüûð-
ìûí ýþçöíöí è÷èíÿ áèð òþâð áàõûð êè, àç ãàëûð
áàüûð ñàëìàã. Óøàãëàð áàüûðûøûðëàð. – Ùàìû-
àäàìûí áàüðû éàðûëñûí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìûç áàüûðûøàðàã, êÿêëèéèí àðõàñûíúà õåéëè
[Äþéöëäöéö ö÷öí] óøàã ìîëëàäàí ãà÷àð
áàõäûã. À.Øàèã.
âÿ ìîëëà àäû ýÿëÿíäÿ áàüðû éàðûëàðäû.
ÁÀÜÛÐÃÀÍ ñèô. ×îõ áàüûðàí, ãûøãûðûã÷û.
Ù.Ñàðàáñêè. Áàüðûíà áàñìàã – ìÿùÿá-
// Àüëàüàí.
áÿòëÿ, íÿâàçèøëÿ ãóúàãëàìàã. Òóòóáàí
ÁÀÜÛÐÌÀ “Áàüûðìàã”äàí ô.èñ.
áàüðûíà áàñäûí î ñÿðè-çöëôö, êþíöë; Áåëÿ ôèêð
ÁÀÜÛÐÌÀÃ ô. 1. Áÿðê ãûøãûðìàã, ÷ûüûð-
åéëÿäèí, îë ìöøê ñÿíèí úàíûíäûð. Ñ.ß.Øèð-
ìàã. Ìÿí ÿçèëÿí áèð ñèíôèí ùàéãûðàí; Ùàã
âàíè. Îòóðìóø àíà, áàñìûø áàüðûíà; Íàçëû
áàüûðàí ñÿäàñûíäàí éàðàíäûì. Ì.Ìöøôèã.
êþðïÿñèí, ëàé-ëàé äåð îíà. À.Ñÿùùÿò. Õÿäèúÿ
[Ñÿðèééÿ õàëà] áàüûðìàã, àüëàìàã èñòÿéèð,
ðÿíýè ãà÷ìûø .. ùàëäà è÷ÿðè ýèðäè âÿ óøàã-
áàúàðìûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Õàñïîëàä áèð äÿ
ëàðûíû áàüðûíà áàñûá .. àüëàäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
óúàäàí áàüûðäû. Ì.Ùöñåéí. Áàð-áàð
Áàüðûíû ÷àòëàòìàã – áàõ áàüðûíû éàðìàã.
áàüûðìàã – øèääÿòëÿ, âàð ýöúö èëÿ ÷ûüûðìàã.
Áàüðûíû äÿëìÿê – ñîí äÿðÿúÿ êÿäÿð-
[Êÿðèì áàáà:] – Áó øÿëÿíè ùàðà òþêöì?
ëÿíìÿê. Áàüðûíû ãàíà äþíäÿðìÿê (ãàí
– äåéÿ áàð-áàð áàüûðäû. À.Øàèã.
201
ÁÀÜÛÐÑÀÃ
ÁÀÜÛØËÀÍ(ÛË)ÌÀÇ
2. Áþéöðìÿê, íÿðÿ ÷ÿêìÿê. Áèð àç äàùà
ÁÀÜÛÐÒÌÀ “Áàüûðòìàã”äàí ô.èñ.
èðÿëèëÿìèøäèì êè, áèðäÿí-áèðÿ ïÿëÿíý éåðèí-
ÁÀÜÛÐÒÌÀÃ èúá. 1. ×ûüûðòìàã, ãûøãûðò-
äÿí ñû÷ðàéûá áàüûðà-áàüûðà (ç.) öñòöìÿ
ìàã; áàüûðìàñûíà ñÿáÿá îëìàã.
ýÿëäè. À.Øàèã.
2. Àüëàòìàã. Óøàüû áàüûðòìàã.
3. Àüëàìàã, ùàðàé ñàëìàã, ôÿðéàä åòìÿê.
ÁÀÜÛÐÉÀÐÀÍ á à õ áàüûðäÿëÿí1. ×îáàí
Áàüûðìàãäàí óøàüûí àç ãàëà öðÿéè ïàðòëà-
îíà [äöøìÿíÿ] ãàëõìàüà ôöðñÿò âåðìÿéèá,
ìûøäû.
÷îìàüû áàøûíà ÷ûðïäû âÿ þçö áàüûðéàðàí áèð
ÁÀÜÛÐÑÀÃ èñ. 1. àíàò. Ùÿçì ïðîñåñèíäÿ
ñÿñëÿ ãûé âóðóá, èðÿëè øûüûäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ìöùöì ðîë îéíàéàí áÿäÿí öçâö, ñåëèêëè,
ÁÀÜÛÑÒÀÍ èñ. [ôàðñ.] Áàüëûã, ÷îõëó áàü
åëàñòèê áîðóëàð øÿêëèíäÿ îëóð. Àúû áàüûðñàã
îëàí éåð.
– áàüûðñàãëàðûí ìÿäÿ èëÿ éîüóí áàüûðñàã àðà-
ÁÀÜÛØËÀÌÀ “Áàüûøëàìàã”äàí ô.èñ.
ñûíäàêû ùèññÿñè, íàçèê áàüûðñàã. Äöç áàüûðñàã
ÁÀÜÛØËÀÌÀÃ ô. 1. Áèð øåéè ãàðøûëûãñûç
– áàüûðñàã êàíàëûíûí äàë ùèññÿñè, ãóðòàðàúàüû.
(ÿâÿçñèç) îëàðàã áàøãàñûíà âåðìÿê, ùÿäèééÿ
Êîð áàüûðñàã – éîüóí áàüûðñàüûí ñîõóë-
åòìÿê, ïåøêÿø âåðìÿê. Àòàñû þëÿíäÿí ñîíðà
úàíøÿêèëëè ÷ûõûíòûñû îëàí ãóðòàðàúàã ùèññÿñè.
Íèôòàëû îíà òîðïàã äà âåðäè, .. ìàë-ãàðàäàí
Îíèêèáàðìàã áàüûðñàã – èíñàíûí íàçèê áà-
ïàé àéûðûá, áèð àò äà áàüûøëàäû. È.Øûõëû. // ìÿú.
üûðñàüûíûí áèð ùèññÿñè. Éîüóí (ãàëûí) áàüûðñàã
Áÿõø åòìÿê, âåðìÿê. Åëÿ áèë, áàüûøëàäûí
– àúû áàüûðñàãäàí ñîíðà ýÿëÿí éîüóí ùèññÿ.
ìÿíÿ ñåâèíú äîëó áèð àëÿìè. Ð.Ðçà.
2. È÷ÿðèñèíäÿí ñó àõûòìàã ö÷öí ðåçèí âÿ
2. Àëàúàüûíäàí êþíöëëö îëàðàã âàç êå÷ìÿê,
éà áðåçåíò áîðó; øëàíã.
ÿë ÷ÿêìÿê; þçöíÿ ÷àòàúàã øåéè äàùà èñòÿ-
◊ Áàüûðñàã, éàõóä àúû áàüûðñàã êèìè
ìÿìÿê. Áîðúëàðûíû áàüûøëàìàã.
(óçàíìàã) – áèð-áèðèíèí àðäûíúà, àðàñûêÿ-
3. Ýöíàùûíäàí, òÿãñèðèíäÿí êå÷ìÿê, ÿôâ
ñèëìÿç ñûðà èëÿ éåðèìÿê, ýÿëìÿê, êå÷ìÿê;
åòìÿê. Ìÿíúÿ éàðàøìàéûð ÷îõóíà áó àä;
àõûðû, ñîíó îëìàéàí, ãóðòàðìàã áèëìÿéÿí
Ìÿíè áàüûøëàñûí ñåâýèëèì ùÿéàò. Ñ.Âóðüóí.
øåé ùàããûíäà. Áàüûðñàãëàðû ãûðûëìàã (ýöë-
..Ìÿíèì äåäèêëÿðèìäÿ ñÿùâ âÿ éàíëûøëûãëàð
ìÿêäÿí) – ÷îõ ýöëìÿê, ýöëìÿêäÿí ãàðíûíà
îëñà, áàüûøëàìàíûçû õàùèø åäèðÿì. Ìèð Úÿëàë.
ñàíúû äöøìÿê. Áèçèì ïóëåìéîòëàð ãàããûëäà-
4. ßìð øÿêëèíäÿ: áàüûøëà, áàüûøëàéûí,
éàíäà ñèçèíêèëÿðèí äîâøàí êèìè ãà÷ìàãëà-
áàüûøëàéûíûç – 1) ñþéëÿíìÿìèø áèð ñþçÿ,
ðûíû ýþðñÿéäèíèç, ýöëìÿêäÿí áàüûðñàãëàðûíûç
éàõóä íàìöíàñèá áèð èøÿ ýþðÿ öçð èñòÿìÿê
ãûðûëàðäû. Ù.Íÿçÿðëè. Áàüûðñàãëàðûíû éåðÿ
âÿ éà ñþéëÿíìèø áèð ôèêðè äöçÿëòìÿê ö÷öí
òþêìÿê – þëäöðìÿê.
äåéèëèð. Áàüûøëàéûí, ìÿí áèëìÿäèì êè, áó ñþç
ÁÀÜÛÐÑÀÃÁÎØËÓÃËÓËÀÐ úÿì, çîîë.
ñèçèí õàòèðèíèçÿ äÿéÿúÿê. Ñèçè íàðàùàò åòäè-
Ìÿäÿñè, éàõóä ìÿäÿ ðîëóíó îéíàéàí ãàðûí
éèì ö÷öí ìÿíè áàüûøëàéûí. Ñÿíè ÷îõ ýþçëÿ-
áîøëóüó îëàí èáòèäàè ùåéâàíëàð. Ìöõòÿëèô
ìÿéÿ ìÿúáóð åòäèì, áàüûøëà. – Ñÿíè ÿùëè-
ìåäóçàëàð, ïîëèïëÿð âÿ ìÿðúàíëàð áàüûðñàã-
âÿôà áèëìèøäèì, åé ýöë, áèâÿôàñàíìûø;
áîøëóãëóëàð àäëàíûð.
Áàüûøëà, áèëìèøÿì áèýàíÿëÿðëÿ àøèíàñàíìûø.
ÁÀÜÛÐÑÀÃËÛÃ èñ. àíàò. Ãàðíûí áàüûð-
Ñ.ß.Øèðâàíè. Ìÿí ÿââÿëäÿí áóíó äóéìóø-
ñàãëàð éåðëÿøÿí ùèññÿñè. // Èíñàíûí âÿ éà ùåé-
äóì êè, ñèç, áàüûøëàéûíûç, áèð àç äöç àäàìà
âàíûí áöòöí áàüûðñàãëàðû.
îõøàìûðñûíûç. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ; 2) áèð
ÁÀÜÛÐÑÀÃÑÛÇ ñèô. Áàüûðñàüû îëìàéàí.
ñþç âÿ éà ùÿðÿêÿòëÿ ðàçû îëìàìàüû âÿ éà
Áàüûðñàãñûç ùåéâàíëàð.
îíà ãàðøû åòèðàçû èôàäÿ åòìÿê ö÷öí ãÿòèééÿí,
ÁÀÜÛÐÒÛ èñ. ×ûüûðòû, íÿðÿ; áàüûðìà ñÿñè.
ùå÷, éîõ ìÿíàñûíäà èøëÿíèð. Áàüûøëà, åëÿ øåé
Áèðäÿí Ãàðàúà ãûçûí ãóëàüûíà àéûíûí áàüûð-
éîõäóð! Áàüûøëàéûí, ìÿí áóíà ùå÷ âàõò ðàçû
òûñû ýÿëäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Ñÿñ-êöé, ãûøãûðòû,
îëà áèëìÿðÿì.
ôÿðéàä. Áàüûðòû ñàëìàã. Áàüûðòû ãîïàðìàã.
5. Áèð ñûðà èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã ìöðÿêêÿá
– [ßáöëùÿñÿí áÿé:] Áèð áàüûðòû åøèòäèì, áó
ôåèë âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿëäèëèð; ìÿñ.:
Ñìèðíîâóí áàüûðòûñû èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
òÿñèð áàüûøëàìàã, þìðöíö áàüûøëàìàã.
Áàéàãêû ãûøãûðòû âÿ áàüûðòûäàí ùöðêìöø ..
ÁÀÜÛØËÀÍ(ÛË)ÌÀÇ ñèô. Áàüûøëàíûëà áèë-
ìöäèð íÿôÿñ àëäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìÿéÿí, áàüûøëàíìàüà ëàéèã îëìàéàí, ÿôâ-
202
ÁÁÀÜÛØËÀÍ(ÛË)ÌÀÇËÛÃ
ÁÀÜËÀÌÀÃ
åäèëìÿç. Áàüûøëàíûëìàç íþãñàí. Áàüûøëàíûë-
ùàëûíà ýÿòèðìÿê. Ïàëòàðëàðûíû áàüëàìàã.
ìàç ýöíàù. Áàüûøëàíûëìàç ãöñóð.
Øåéëÿðèíè áàüëàìàã.
ÁÀÜÛØËÀÍ(ÛË)ÌÀÇËÛÃ èñ. Áàüûøëàíûëà
2. Ñàðûìàã, ñàðüû êå÷èðìÿê, ñàðüû èëÿ ñàðû-
áèëìÿìÿ, ÿôâ åäèëìÿçëèê.
ìàã. Éàðàíû áàüëàìàã. Áàøûíà éàéëûã áàü-
ÁÀÜÛØËÀÍÌÀ “Áàüûøëàíìàã”äàí ô.èñ.
ëàìàã. – [Ðöñòÿì áÿé:] Éàðà ýÿðÿê áàüëàíà,
ÁÀÜÛØËÀÍÌÀÃ ìÿúù. 1. Ãàðøûëûãñûç
áàüëàíìàñà îëìàç. Áÿëêÿ õÿòÿðëè éàðàäûð.
(ÿâÿçñèç) îëàðàã áàøãàñûíà âåðèëìÿê; ùÿäèé-
Í.Âÿçèðîâ. ..Àüàðçà êÿìÿðèíè áàüëàéûá,
éÿ åäèëìÿê, ïåøêÿø åäèëìÿê.
îíóí äàëûíúà òÿëÿñäè. Ìèð Úÿëàë.
2. ßôâ åäèëìÿê, úÿçàäàí àçàä åäèëìÿê,
3. Òàõìàã, àñìàã, ãóðøàíìàã. Áåëèíÿ ãóð-
òÿãñèðèíäÿí êå÷èëìÿê. Ýöíàùû áàüûøëàíìàã.
øàã áàüëàìàã. Õÿíúÿð áàüëàìàã. Òàïàí÷à
ÁÀÜÛØËÀÒÄÛÐÌÀ “Áàüûøëàòäûðìàã”äàí
áàüëàìàã.
ô.èñ.
4. Ãàïàìàã, ãûôûëëàìàã, êèëèäëÿìÿê.
ÁÀÜÛØËÀÒÄÛÐÌÀÃ á à õ áàüûøëàòìàã.
Ãàïûëàðû áàüëàìàã. Äöêàíëàðû áàüëàìàã.
ÁÀÜÛØËÀÒÌÀ “Áàüûøëàòìàã”äàí ô.èñ.
– [Íþâðÿñòÿ:] Íåúÿ åëÿéèì, àíà! Áèð äÿ ýþðÿ-
ÁÀÜÛØËÀÒÌÀÃ èúá. Áàüûøëàíûëìàñûíà
úÿêñÿí, ýÿëäè ãàïûíû áàüëàäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ñÿáÿá âÿ éà âàñèòÿ îëìàã.
5. Äöéìÿëÿìÿê, èëìÿêëÿìÿê, êå÷èðìÿê.
ÁÀÜËÀÌÀ èñ. 1. “Áàüëàìàã”äàí ô.èñ.
Ïàëòîíóí éàõàñûíû áàüëàìàã.
2. È÷è äîëó âÿ àüçû áàüëû êèñÿ; ÷óâàë âÿ ñ.
6. Éàïûøäûðìàã. Ïàêåòèí àüçûíû áàüëàìàã.
Íèýàðàí÷ûëûüûì áèð àç äà àðòäû, þçöìö
7. Êÿñìÿê, ãàáàüûíû àëìàã, ìàíå îëìàã.
èòèðäèì. Áàüëàìàíûí êÿíäèðèíè äàðòûá ãûðäûì.
Éîëó áàüëàìàã. Ñóéó áàüëàìàã. Ãàçû áàü-
Ìèð Úÿëàë. Íÿùàéÿò, [ìöÿëëèìÿ] ãàçûäûüû
ëàìàã.
ãóéóäàí áèð áþéöê áàüëàìà ÷ûõàðòäû.
8. ìÿú. Ìÿüëóá åòìÿê, öñòöí ýÿëìÿê
ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Äöéöí÷ÿ, áàüëàíìûø
(äåéèøìÿäÿ). Çÿðíèøàí îíóíëà [àøûãëà] äåéèø-
øåé, áîü÷à. Èïÿê áàüëàìàéà äàéàíûá îòóðàí
ìèøäè. “Ñèíÿäÿí” äåäèéè ñþçëÿðëÿ àøûüû áàü-
áó ãàäûí, áèçè ýþðÿðêÿí àéàüà ãàëõäû.
ëàìûøäû. Ì.Àðèô.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ýþéöøîüëó] ÿëèíäÿ òóòäóüó
9. Ãóðìàã, äöçÿëòìÿê, ãàéûðìàã, ãóðàø-
õûðäàúà áàüëàìàíû äàëûíäà ýèçëÿòìèøäè.
äûðìàã, òèêìÿê. Êÿðäè áàüëàìàã. Ãóíäàã
Ì.Ùöñåéí. Àðâàä òåç áàüëàìàíû ýþòöðöá
áàüëàìàã. Êþðïö áàüëàìàã.
à÷äû, íÿ èäè? Èêè ìèí ìàíàò ïóë. Á.Òàëûáëû.
10. Èñíàä âåðìÿê, öçÿðèíÿ àòìàã, ÿëàãÿ-
// Áèð éåðÿ, éàõóä öñò-öñòÿ éûüûëûá ñàðûíìûø
äàð åòìÿê. Èøèí àõûðûíû ýÿòèðèá îíà áàüëà-
øåé. ×àìàäàíûí äèáèíäÿ ãàéòàíëà ñàðûãëû áèð
äûëàð. – Áó èôòèðàíû èíýèëèñëÿð ÿäàâÿò éîëóíäà
áàüëàìà êàüûç íÿçÿðÿ ýÿëäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
Èðàí äþâëÿòèíÿ áàüëàéûá, ãÿçåòëÿðèíäÿ éàçûðëàð.
3. Áèð éåðÿ ýþíäÿðèëìÿê ö÷öí ãàáëàíûá
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ùÿð êÿñÿ áàüëàéûðûã ùÿð
áàüëàíìûø øåé. Óøàãëàð ýÿíú âÿ ìåùðèáàí
úöðÿ áþùòàí, îëñóí. Ì.ß.Ñàáèð.
ìöÿëëèìëÿðèíè óíóòìàìûøëàð. Ìÿêòÿáäÿ .. îíà
11. ìÿú. Áèðëÿøäèðìÿê, éàõûíëàøäûðìàã,
ìÿêòóá âÿ áàüëàìàëàð ýþíäÿðìÿéè ãÿðàðà
ÿëàãÿëÿíäèðìÿê, ðÿáò åòìÿê. Îíëàðû òàëå
àëìûøäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
áèð-áèðèíÿ áàüëàäû. ß.ßáöëùÿñÿí. Î þç ùÿéà-
4. Äåéèøìÿ çàìàíû àøûãëàðûí âÿ êå÷ìèøäÿ
òûíû ìÿíèì ìöÿééÿí îëìàéàí ùÿéàòûìëà áàü-
øàèðëÿðèí áèð-áèðèíè áàüëàìàã (8-úè ìÿíàäà)
ëàìàãäàí ùå÷ äÿ ãîðõìàéûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ö÷öí ñþéëÿäèêëÿðè ìöÿììà, ãûôûëáÿíä,
Àëîâëó ýÿíúëèéèí áèòìÿç âÿ èñòè åùòèðàñëàðû
òàïìàúà âÿ ñ.
îíëàðû áèð-áèðèíÿ áàüëàìûøäû. Ìèð Úÿëàë.
ÁÀÜËÀÌÀÃ ô. 1. Èï âÿ áàøãà ìàòåðèàëëàð
12. ìÿú. Ðÿáò åòìÿê, ãóðàøäûðìàã, áèð àðà-
âàñèòÿñèëÿ øåéëÿðè áèð-áèðèíÿ ðÿáò åòìÿê.
éà ýÿòèðìÿê. Úöìëÿëÿðè áèð-áèðèíÿ áàüëàìàã.
Àòëàðû àõóðà áàüëàìàã. Ãàéûüû êþðïöéÿ áàü-
Áó àäàì èêè ñþçö áèð-áèðèíÿ áàüëàéà áèëìèð.
ëàìàã. Òîéóüóí àéàãëàðûíû áàüëàìàã. // Èï
13. Áÿíä åòìÿê, àøûã åòìÿê. Íåúÿ êè,
âÿ ñ. èëÿ áèð øåéè áàøãàñûíà âÿ éà áèð íå÷ÿ
ùàìàí àäàì äà ñÿíèí äàìàðûíû òàïäû, ðóùóíó
øåéè áèð éåðÿ ðÿáò åòìÿê, òÿðòèá åòìÿê, äö-
îõøàäû âÿ þçöíÿ áàüëàäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
çÿëòìÿê. Ýöë äÿñòÿñè áàüëàìàã. Øÿëÿ áàüëà-
14. Éàçìàã, òÿðòèá åòìÿê, ãîøìàã, äöçÿëò-
ìàã. Äÿðç áàüëàìàã. // Áîü÷à åòìÿê, áîü÷à
ìÿê. Êèòàá áàüëàìàã. Àêò áàüëàìàã. Äàñòàí
203
ÁÀÜËÀÌ×À
ÁÀÜËÛ
áàüëàìàã. – [Êÿðèì áàáà:] Ìÿí ÿýÿð éàçû-
ãÿëáè èëÿ íèøàíëûñûíà íÿ ãÿäÿð áÿðê áàüëàí-
ïîçó áèëñÿéäèì, ýÿíúëèêäÿ ýþñòÿðäèéèì èýèä-
äûüûíû äöøöíäö. Ìèð Úÿëàë.
ëèêëÿðè áèð-áèð éàçàð, áþéöê áèð êèòàá áàüëàð-
ÁÀÜËÀÍÌÛØ “Áàüëàíìàã”äàí ô.ñèô. Áàü-
äûì. À.Øàèã.
ëàíìûø ãûôûë. Áàüëàíìûø èäàðÿ. Áàüëàíìûø
15. ìÿú. Ëÿüâ åòìÿê, òÿñâèéÿ åòìÿê, éû-
éàðà. Ñàùèëÿ áàüëàíìûø ãàéûã. – Ùÿð èêè ýþçö
üûøäûðìàã, àðàäàí ãàëäûðìàã, ðÿñìÿí ãàäà-
ìþùêÿì áàüëàíìûø áó ùåéáÿäÿ éà ôÿñÿëè, éà
üàí åòìÿê.
äà ãîç ùàëâàñû îëìàëû èäè. Ì.Ùöñåéí.
16. Áèð øåéèí ýåäèøèíè äàéàíäûðìàã, íÿùà-
ÁÀÜËÀØÌÀ èñ. 1. “Áàüëàøìàã”äàí ô.èñ.
éÿò âåðìÿê. Èúëàñû áàüëàìàã. Êîíôðàíñû
2. Ìöãàâèëÿíàìÿ, øÿðòíàìÿ. Áèëäèéèìèç
áàüëàìàã. Ñÿðýèíè áàüëàìàã.
êèìè, áèð íå÷ÿ ÌÒÑ ö÷öí çàâîä áàüëàøìà èëÿ
17. Öç òóòìàã, þðòöëìÿê. Ãàéìàã áàüëà-
êÿíä òÿñÿððöôàò àëÿòëÿðè òÿìèð åòìèøäè.
ìàã. Êþç áàüëàìàã (éàðà). Ãàáàð áàüëàìàã.
ß.ßáöëùÿñÿí.
Ïèé áàüëàìàã. Ùèñ áàüëàìàã. Ãàðòìàã áàü-
3. Ãàáàãúàäàí áàüëàíàí ìöãàâèëÿëÿðÿ
ëàìàã. Êèô áàüëàìàã. – Éîë ãûðàãëàðûíäàêû
ÿñàñÿí êÿíä òÿñÿððöôàòû ìÿùñóëàòû òÿäàðöê
ñóëàð âÿ ýþëìÿ÷ÿëÿð áóç áàüëàìûø, Ñàâà-
åòìÿ öñóëó. Êîëõîçëàð áàüëàøìà ïëàíûíû éå-
ëàíûí áàøû ÿáÿäè äóìàí è÷èíäÿ èòìèøäè.
ðèíÿ éåòèðäèëÿð.
Ì.Èáðàùèìîâ. Î çàìàí öçÿðè ñûõ áóëóä ëàé-
4. Ãàáàãúàäàí áàüëàíàí ìöãàâèëÿ öçðÿ
ëàðû èëÿ þðòöëìöø ýþé, áóç áàüëàìûø áèð ýþë
äþâëÿò èøèíèí ùÿð ùàíñû áèð ñàùÿñèíäÿí þòðö
êèìè ÷àòëàäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ôÿùëÿ âÿ èø÷è òîïëàìà öñóëó.
18. Ùàñèë åòìÿê, çàùèð åòìÿê, ÿìÿëÿ ýÿ-
5. Ìÿðúëÿøìÿ, ìÿðú ýÿëìÿ, ìÿðú.
òèðìÿê. Òîõóì áàüëàìàã. Ðèøÿ áàüëàìàã.
ÁÀÜËÀØÌÀÃ ãàðø. 1. Øÿðòëÿøìÿê, áèð-
Ãàáûã áàüëàìàã. Äàø áàüëàìàã.
áèðè èëÿ øÿðò áàüëàìàã, ìöãàâèëÿ áàüëàìàã;
19. Òÿøêèë åòìÿê, äöçÿëòìÿê. Ñûðà áàüëà-
øÿðò êÿñìÿê. Áó ñþçëÿðè Úÿëèëäÿí åøèäÿíäÿ,
ìàã. Ñÿô áàüëàìàã.
ùàìàí àäàì äåäè êè, éàõøû, ìÿí ðàçûéàì,
ñàáàù ýÿë ôèëàí íîòàðèóñóí êîíòîðóíà, îðàäà
20. Áèð ìÿñÿëÿ âÿ éà òÿÿùùöä ùàããûíäà
áàüëàøàã. È.Ìóñàáÿéîâ.
áèðèñè èëÿ ðÿñìè îëàðàã ìöÿééÿí ãàéäàäà
2. Äåéèøìÿê, øåèðëÿøìÿê, áåéòëÿøìÿê.
ðàçûëàøìàã, øÿðòëÿøìÿê; ãÿáóë åòìÿê, èìçà-
3. Ìÿðúëÿøìÿê.
ëàìàã. Ñöëù áàüëàìàã. Ìöãàâèëÿ áàüëàìàã.
ÁÀÜËÀÒÄÛÐÌÀ “Áàüëàòäûðìàã”äàí ô.èñ.
Øÿðò áàüëàìàã.
ÁÀÜËÀÒÄÛÐÌÀÃ èúá. Èêèíúè øÿõñ âàñè-
21. Áèð ñûðà èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã ìöðÿêêÿá
òÿñèëÿ ö÷öíúö øÿõñÿ áàüëàòìàã.
ôåèë âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿëäèëèð; ìÿñ.:
ÁÀÜËÀÒÌÀÃ èúá. Èêèíúè øÿõñ âàñèòÿñèëÿ
áåë áàüëàìàã, êþíöë áàüëàìàã, öìèä áàü-
áàüëàìàã.
ëàìàã.
ÁÀÜËÀÉÛÚÛ èñ. 1. Ãðàììàòèêàäà: úöì-
ÁÀÜËÀÌ×À èñ. Êè÷èê áàüëàìà.
ëÿëÿðè âÿ éà úöìëÿ öçâëÿðèíè áèð-áèðèíÿ áàü-
ÁÀÜËÀÍÌÀ “Áàüëàíìàã”äàí ô.èñ.
ëàìàã ö÷öí èøëÿíèëÿí êþìÿê÷è íèòã ùèññÿñè;
ÁÀÜËÀÍÌÀà 1. “Áàüëàìàã”äàí ìÿúù.
ìÿñ.: âÿ, êè, ÷öíêè, áåëÿ âÿ ñ.
Ùÿéÿòèí êöíúöíäÿ, ÷àðäàüûí àëòûíäà áèð ÷ûë-
2. Èêè øåéè áèð-áèðèíÿ áèðëÿøäèðÿí, áàüëàéàí,
ïàã àü àò áàüëàíìûøäû. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÿëàãÿëÿíäèðÿí âàñèòÿ âÿ ñ.
Áàùàäûð àòëàð áàüëàíàí éåðÿ ýåäèá ýþðäö êè,
ÁÀÜËÛ ñèô. 1. Èï, çÿíúèð âÿ ñ. èëÿ áàüëàíìûø,
Íîâðóç õîðóëäàéûð. Í.Íÿðèìàíîâ. // Áèòìÿê,
ðÿáò åäèëìèø, áÿíä åäèëìèø. – Áàüëû àñëàíà
áèòìèø îëäóüó åëàí åäèëìÿê. Èúëàñ áàüëàíäû.
äîâøàíëàð äà ùöúóì åäÿð. (Àòà. ñþçö).
2. ãàéûä. Ãàïàíìàã, ãûôûëëàíìàã, êèëèäëÿí-
// Ìÿú. ìÿíàäà. [Ùÿñÿíèí] Äèëàðàéà îëàí
ìÿê. Ãàïû áàüëàíäû. Åâäÿ áàüëàíûá áàéûðà
ñåâýèñè ùÿìèøÿ áèð ÿáÿäèëèê, äàèìèëèê ùèññè èëÿ
÷ûõìàìàã.
áàüëû èäè. Ì.Èáðàùèìîâ. // Ñàðûíìûø, ñàðüûëû.
3. ìÿú. Âóðóëìàã, àøèã îëìàã, ìÿôòóí îë-
Áàüëû ýþç. Áàüëû áàø. Áàüëû ãû÷.
ìàã, áÿíä îëìàã. Ôöçóëè çöëôöíÿ áàüëàíäû,
2. Ãûôûëëû, êèëèäëè, ãàïàëû, ãàïàüû âÿ éà ãàïûñû
ÿììà þéëÿ èíúÿëäè; Êè, ýóéà çÿô îíó ùÿì
þðòöëìöø. Áàüëû ãàïû. Áàüëû ñàíäûã. Áàüëû
çöëôöíÿ áèð òàðè-ìó åéëÿð. Ôöçóëè. Íÿðèìàí
øêàô. – Áàüëû ãàïûéà õàòà äÿéìÿç. (Àòà. ñþçö).
204
ÁÀÜËÛ-ÁÀÜÀÒËÛ
ÁÀÙÀ×ÛËÛÃ
3. Áàüû, ãàéòàíû îëàí; ãàéòàíëû. Áàüëû òó-
– ÷îõ éàõûí îëìàã, öðÿê äîñòó îëìàã, úàí
ìàí. Áàüëû ÷ÿêìÿ.
áèð ãÿëáäÿ îëìàã.
4. Èøëÿíìÿç, êå÷èëìÿç; ùÿðÿêÿòÿ éîë âåð-
ÁÀÜÐÛÁÀÄÀØËÛà èñ. äàí. ×îõ éàõûíëûã,
ìÿéÿí, ãàáàüûíà ñÿää ÷ÿêèëìèø. Áàüëû éîë.
äîñòëóã, úàí áèð ãÿëáäÿ îëìà.
Áàüëû ãàïû.
ÁÀÜÐÛÃÀÐÀ1 ñèô. Êÿäÿðëè, ìÿùçóí, ùàëû
5. Áèòìèø, ãóðòàðìûø. Ñÿäð èúëàñû áàüëû åëàí
ïÿðèøàí, ìöñèáÿò öç âåðìèø.
åòäè.
ÁÀÜÐÛÃÀÐÀ2 èñ. çîîë. Ñó êÿíàðûíäà éàøà-
6. Á à õ ãàïàëû 5-úè ìÿíàäà. Áàüëû èúëàñ.
éàí óçóí ãû÷ëû, äþøöãàðà ãóø. Áàüðûãàðàíûí
Áàüëû ìÿêòÿá.
ãûçàðäû áàüðû; Øàùáàç îíà âàðàíäà äîüðó.
7. ìÿú. Àñûëû, ÿëàãÿäàð, ÿëàãÿëè. Ìÿñÿëÿ-
Õÿòàéè.
íèí ùÿëëè áþéöê ÷ÿòèíëèêëÿ áàüëûäûð. Áó èø ñÿíÿ
ÁÀÙ íèäà. á à õ áà. Áàù, íÿ éåêÿ úàíà-
áàüëûäûð. – [Ñÿôÿðÿëè:] Õþðÿêëÿðèí éàõøû
âàðäûð! Áàù, ñÿíè õîø ýþðäöê! Äöíÿí àç ãàëà
îëìàñû áàüëûäûð õÿðúÿ, õÿðú äÿ áàüëûäûð íÿãä
áîüóëìóøäóì. – Áàù!
ïóëà. Í.Âÿçèðîâ. Áàùàäûðûí àòàñû ãÿäèì áÿé-
ÁÀÙÀ [ôàðñ.] 1. èñ. Äÿéÿð, ãèéìÿò. ×ÿê-
ëÿðäÿí îëóá, äîëàíàúàüû àíúàã ìöëêëÿðèíÿ
ìÿíèí áàùàñû. Áàùàñû îí ãÿïèéÿ äÿéìÿç.
áàüëû èäè. Í.Íÿðèìàíîâ. [Ìóñòàôà õàí:]
– [Âÿëè:] À êèøè, îëàð êè, áèð àò áàùàñû ÿëèìèçÿ
Øÿùÿðèí çèíäÿýàíëûüû áàüëûäûð êÿíäëÿðÿ.
äöøÿ.. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áó ñàíäûãäà éöç ìèí
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
äèíàð áàùàñûíäà äàø-ãàø, úàâàùèðàò âàðäûð.
8. Áÿíä îëìóø, âóðóëìóø; ìÿôòóí. [Çàëõà:]
Ì.Ùöñåéí. // ßâÿç, ãàðøûëûã. [Ìèðçÿ:] Ìÿýÿð
Áÿëêÿ ãûç ñÿíè ñåâìèð? Öðÿéè þçýÿñèíÿ áàü-
ìÿíèì èìàíûìûí áàùàñû áåëÿ ðÿôòàðäûð?
ëûäûð? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
9. èñ. Êàüûç, ïàð÷à âÿ ñ. è÷ÿðèñèíÿ ãîéóëóá
2. ñèô. Éöêñÿê ãèéìÿòëÿ ñàòûëàí, éà àëûíàí
(óúóç çèääè). Áàùà ãèéìÿò. Áàùà ìàë. – Áèð
áàüëàíìûø øåéëÿð; äöéöí÷ÿ, áîü÷à. Ãàäûí
àéäàí ñîíðà î, áèð ýþäÿê áåðäàíêàíû ÷îõ
ÿëèíäÿ áþéöê áèð áàüëû àïàðûðäû. Ì.Ñ.Îðäó-
áàùà ãèéìÿòÿ àëûá, ñàìàíëûãäà ýèçëÿòäè.
áàäè. ßë ÷àìàäàíû áîéäà éöíýöëâàðè áàüëûíû
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÿëèìÿ àëäûì. Ìèð Úÿëàë.
3. Éþíë. ùàëäà: áàùàñûíà – áèð øåéè ÿëäÿ
ÁÀÜËÛ-ÁÀÜÀÒËÛ ñèô. Áàüëàðû, éàøûëëûüû
åòìÿê ö÷öí ñÿðô åäÿðÿê, ãóðáàí âåðÿðÿê. Î
÷îõ îëàí. Ìÿðÿíä .. áàüëû-áàüàòëû âÿ ÷îõ
þç áèëèéèíè èíàäëû ÿìÿê áàùàñûíà ãàçàí-
äàäëû ìåéâÿëÿðè îëàí áèð éåðäèð. Ì.Èáðàùè-
ìûøäûð. – [Àçàäûí] áàãè ãàëàí ñîí äÿãè-
ìîâ. Ýþçÿë òÿáèÿòëè áàüëû-áàüàòëû Ëÿíêÿðàí
ãÿëÿðè, îíóí ùÿð íÿôÿñè áèð äöøìÿí ùÿéàòû
îíëàðû [àðòèñòëÿðè] áþéöê ùþðìÿòëÿ ãàðøûëàäû.
áàùàñûíà òàìàì îëóð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
Ñ.Ðÿùìàí.
// Éîëóíäà, óüðóíäà. Ãÿäÿù áàùàñûíà úàí
ÁÀÜËÛ-ÁÀÜ×ÀËÛ ñèô. Áàüû, áàü÷àñû îëàí.
âåðìÿê èñòÿðÿì, àììà; Íÿ ÷àðÿ êèì, èêè
107 ¹-ëè åâ áàüëû-áàü÷àëû áèð ùàñàðûí ëàï
àëÿì îëóð áÿùàéè-ãÿäÿù. Ñ.ß.Øèðâàíè.
äèáèíäÿ èäè. Ìèð Úÿëàë.
◊ Áàùà îòóðìàã – ÷îõ áàùàéà, áþéöê
ÁÀÜËÛËÛÃ èñ. 1. Áàüëû øåéèí ùàëû.
ñÿé âÿ çÿùìÿòÿ ìàë îëìàã, éàõóä ÷îõ ïèñ
2. ìÿú. Àñûëûëûã, ÿëàãÿäàðëûã, ÿëàãÿëèëèê.
íÿòèúÿëÿíìÿê, íÿòèúÿñè ïèñ îëìàã. [ßëéàðîâ:]
ÁÀÜÏßÐßÑÒ èñ. [ôàðñ.] Áàü èøëÿðèíè,
Éàçûãñàí, áàëà, úàâàíëûüûíû íÿçÿðÿ àëûðàì,
ìåéâÿ àüàúëàðû áåúÿðìÿéè ÷îõ ñåâÿí àäàì.
éîõñà áó ñÿùâèí ñÿíÿ áàùà îòóðàðäû.
Îâóðòäàã ùåñàáäàð êèìè ìöãÿññèð äóðäóüó
Ì.Ùöñåéí. Îä (ãûçûë) áàùàñûíà – ÷îõ áàùà,
éåðäÿ, êèì ßëèñà êèìè ôàéäàëû, áàüïÿðÿñò, áàü-
ùÿääèíäÿí àðòûã áàùà ãèéìÿòÿ.
÷àïÿðÿñò, ýöëïÿðÿñò áèð àäàìûí àäûíû áåëÿ-
ÁÀÙÀÚÛË ñèô. Ìàëûíû ÷îõ áàùà ñàòàí. [Õó-
áåëÿ ëÿêÿëè øåéëÿðäÿ ÷ÿêÿ áèëÿð? Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàéàð áÿé:] Éàõøû, éàõøû, ìÿí ÷îõäàí áèëèðäèì
ÁÀÜÐÛÁÀÄÀØ èñ. âÿ ñèô. äàí. Öðÿê äîñòó,
êè, ñÿí áàùàúûëñàí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
÷îõ éàõûí, úàí áèð ãÿëáäÿ. Ìÿêòÿá èëÿ áó
ÁÀÙÀ×Û á à õ áàùàúûë.
ìèëëÿòèí áàüðûáàäàøäû, ãîéìàéûí! Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÀÙÀ×ÛËÛà èñ. Áàùà÷û àäàìûí õàñèééÿòè.
[Ùàúû:] [Ðÿèééÿò] ýÿëèá éàíûíäà èçèíñèç
Ìèðúöìÿ èëÿ áàøãà ãà÷àãëàðûí áèð ôÿðãè
ÿéëÿøÿúÿê, ýóéà ìèí èëäèð ñÿíèíëÿ áàüðûáà-
âàðäûñà, î äà Ìèðúöìÿíèí áàùà÷ûëûüû èäè.
äàøäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áàüðûáàäàø îëìàã
Ï.Ìàêóëó.
205
ÁÀÙÀÄÛÐ
ÁÀÕÀÍ
ÁÀÙÀÄÛÐ èñ. [ôàðñ.] òÿíò. Ãî÷àã, èýèä,
äÿñèäèð àëÿìÿ. Ñ.Âóðüóí. Ñîí áàùàð øàèð.
ãÿùðÿìàí. Áàùàäûð äåìÿçëÿð ùÿðýèç ñàéàíà;
– ïàéûç. Ìÿêòÿáèí ùÿéÿòèíäÿ ñîí áàùàð
Ýþðöì ëÿíÿò îëñóí éàðäàí äîéàíà. Ì.Ï.Âàãèô.
éàøûëëûüûíûí öñòöíÿ ýÿáÿ, êèëèì äÿ äþøÿíìèøäè.
ÁÀÙÀÄÛÐËÛà èñ. Ãî÷àãëûã, èýèäëèê, ãÿù-
È.Øûõëû. // Îáðàçëû òÿøáèùëÿðäÿ. Áöëáöëè-
ðÿìàíëûã. Áàùàäûðëûã ýþñòÿðìÿê.
ãÿìçÿäÿéÿì, áàüö áàùàðûì ñÿíñÿí. Ôöçóëè.
ÁÀÙÀËÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Áàùà åäèë-
Ìÿíèì áàüûì, áàùàðûì, ùÿì ýöëöì, ùÿì
ìÿê, ãèéìÿòè ãàëäûðûëìàã.
áöëáöëöì ñÿíñÿí! Íÿ ëàçûìäûð ìÿíÿ áàüö
ÁÀÙÀËÀÍÄÛÐÌÀ “Áàùàëàíäûðìàã”äàí
áàùàðö áóñèòàí ñÿíñèç. Ñ.ß.Øèðâàíè. ßééàìè-
ô.èñ.
áàùàðö ýöëäöð, îüëóì! Ãîéìà ìÿíè ãÿìäÿ,
ÁÀÙÀËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. Ãèéìÿòèíè ãàëäûð-
ýöëäöð, îüëóì! Ì.ß.Ñàáèð. Éàâðóì, ãóçóì,
ìàã, áàùàëàøäûðìàã, éöêñÿê ãèéìÿòÿ ÷ûõàð-
áàùàðè-ùÿéàòûí íÿ úöð îëàð? À.Ñÿùùÿò. Î
ìàã. // Áàùàëûüà, áèð øåéèí áàùàëàíìàñûíà
ãàðòàëëû äàüëàðû ñîð, íÿ äåéèð: – Éöç ìèí
ñÿáÿá îëìàã, áàùàëûã ñàëìàã.
áàùàð ýþðäöì, ýÿíúÿì, áàõ, éåíÿ. À.Øàèã.
ÁÀÙÀËÀÍÌÀ “Áàùàëàíìàã”äàí ô.èñ.
Êå÷äè ýÿíúëèéèìäÿí îòóç áåø áàùàð; Êå÷äè-
ÁÀÙÀËÀÍÌÀÃ ô. Ãèéìÿòè éöêñÿëòìÿê,
éèì éîëëàðà áàõäûì áèð äàùà. Ñ.Âóðüóí.
ãèéìÿòè áàùà îëìàã; áàùàëàøìàã.
2. ìÿú. øàèð. Ýÿíúëèê; ýÿíúëèéèí äàäëû õÿéàë
ÁÀÙÀËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ á à õ áàùàëàíäû-
âÿ àðçóëàðëà äîëó îëàí äþâðöíÿ èøàðÿäèð.
ðûëìàã.
Þìðöíöí áàùàð ÷àüûíäà.
ÁÀÙÀËÀØÄÛÐÌÀ “Áàùàëàøäûðìàã”äàí
3. ìÿú. Éàç ùàâàñûíû õàòûðëàäàí, éóìøàã,
ô.èñ.
èëûã, à÷ûã, ìöëàéèì ùàâà ùàããûíäà. Áàéûðäà
ÁÀÙÀËÀØÌÀ “Áàùàëàøìàã”äàí ô.èñ.
ëàï áàùàðäûð.
ÁÀÙÀËÀØÌÀÃ ô. Äàùà äà áàùà îëìàã;
ÁÀÙÀÐÛ èñ. êþùí. Êå÷ìèøäÿ: ãûñàãîëëó
áàùàëàíìàã.
äîí, àðõàëûã.
ÁÀÙÀËÀÒÌÀ “Áàùàëàòìàã”äàí ô.èñ.
ÁÀÙÀÐÛÑÒÀÍ èñ. [ôàðñ.] øàèð. á à õ áàùàð
ÁÀÙÀËÀÒÌÀÃ á à õ áàùàëàíäûðìàã.
2-úè ìÿíàäà. Áàùàðèñòàíè-þìðöìäÿ òÿðÿí-
ÁÀÙÀËÛ ñèô. 1. Á à õ áàùà 2-úè ìÿíàäà.
íöìñàç îëóð áöëáöë; Ùÿçàðè-íàëÿêàðÿì,
Áàùàëû ïàð÷à. – [Ýþâùÿðèí] àüçû, è÷è áàùàëû
áàüè-àëÿì ýöëèñòàíûìäûð. Ì.Ùàäè.
äàø-ãàøëà äîëó áèð ìöúðö êèìè à÷ûëäû, ñÿäÿô
ÁÀÙÀÐÈÉÉß èñ. [ÿð.] ÿä. Êëàññèê Øÿðã
êèìè äöìàü äèøëÿðè ýþðöíäö. ß.Âÿëèéåâ.
ÿäÿáèééàòûíäà áàùàð ìþâñöìöíö âÿñô âÿ
2. ìÿú. Íàäèð, ÷îõ àç òàïûëàí. Ïëàòèí áàùàëû
òÿñâèð åäÿí øåèð. Õÿòàéèíèí áàùàðèééÿñè.
ôèëèçäèð.
ÁÀÙÀÐÎÒÓ èñ. áîò. Èëê áàùàðäà éåòèøÿí,
ÁÀÙÀËÛà èñ. Ùÿð øåéèí ãèéìÿòè ÷îõ éöê-
÷îõ õûðäà áîéëó áèð áèòêè.
ñÿê îëäóüó âÿçèééÿò. Áàùàëûã äöøìÿê.
ÁÀÙ-ÁÀÙ á à õ áÿù-áÿù.
Áàùàëûã ñàëìàã. – Áàùàëûüûí ãàáàüûíû
ÁÀÙßÌ çÿðô [ôàðñ.] êþùí. Áèð éåðäÿ,
àëìàã ö÷öí éåéèíòè øåéëÿðèíè óúóç ãèéìÿòÿ
áèðýÿ, áèðëèêäÿ, áÿðàáÿð. Òóò àüàúûíûí äèáèíäÿ
ñàòìàã ëàçûìäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ïèðãóëó:]
.. ñàìîâàðû ãîéäóðäóì âÿ ãîíàüûìûç èëÿ
..Áó áàùàëûãäà äîëàíà áèëìÿðèê. Àú àäàì
áàùÿì áàøëàäûã ÷àé è÷ìÿéÿ. Ú.Ìÿììÿä-
èøëÿéÿ áèëìÿç. Ú.Úàááàðëû.
ãóëóçàäÿ. Àñëàí ÷îõ ÷àëûøãàí îëäóüó ö÷öí,
ÁÀÙÀÐ èñ. [ôàðñ.] 1. Èëèí ãûø, éàé àðàñûíäà
ùÿð ýöí þç ðóçèñèíè ãàçàíûá, êöëôÿòè èëÿ áàùÿì
îëàí ôÿñëè; éàç. Áàùàð àéëàðû. Áàùàð éàüûøû.
áÿõòèéàð éàøàéûðäû. Ú.Úàááàðëû.
Ùàâàäàí áàùàð ãîõóñó ýÿëèð (éàç éàõûí-
ÁÀÙÎ á à õ áàù. [Âàãèô:] Áàùî, õîø ýþð-
ëàøûð.) – Ãóðáàíè äåð: áàùàð îëóð, ýÿëèð éàç;
äöê, ùÿìøÿðè! – äåéÿ îíà [Êàçûìà] ïÿíúÿ-
Ýþëëÿðäÿ öçöøöð þðäÿê èëÿ ãàç. Ãóðáàíè.
ðÿíèí è÷èíäÿ éåð ýþñòÿðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
..Øàèðëÿð áàùàð ôÿñëèíè ùàìûäàí àðòûã äîñò
ÁÀÕÀÍ ô.ñèô. 1. Íÿçàðÿò åäÿí, èäàðÿ åäÿí.
òóòóðëàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Àðâàäëàðûìûç
Äÿôòÿðõàíàéà áàõàí. Òÿúùèçàò èøëÿðèíÿ áàõàí.
áàùàð ýèðÿíäÿí ñîíðà ïàéûçûí àõûðûíàäÿê
// Õèäìÿò åäÿí, ãóëëóã åäÿí, áàõûúû. Ìàë-
áàüäà, ÿêèíäÿ ýåäèá èøëÿéèðëÿð. ß.Ùàãâåð-
ãàðàéà áàõàí. Õÿñòÿéÿ áàõàí.
äèéåâ. Èëê áàùàð øàèð. – éàç, éàõóä áà-
2. Ãîøóëäóüó ñþçöí ýþñòÿðäèéè òÿðÿôÿ à÷û-
ùàðûí òÿðàâÿò ñà÷àí èëê ÷àüû, èëê äþâðö. Ýöë
ëàí, ùÿìèí ñÿìòÿ äîüðó éþíÿëäèëìèø, éàõóä
öçöíöí ÷è÷ÿê à÷ìûø ýöëëÿðè; Èëê áàùàðûí ìöæ-
ìþâãå òóòìóø. Øàùíèñÿ õàíûìûí Äàáòÿëÿá
206
ÁÀÕÀÐ
ÁÀÕÛØ
âÿ Õÿëôÿëè ìåøÿñèíÿ áàõàí áèð îòàüû âàðäû.
3. Ýþçäÿí êå÷èðèëìÿê, àõòàðûëìàã, àðàø-
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ñàíêè áàëêîíà áàõàí úàì-
äûðûëìàã. Ùÿð òÿðÿôÿ áàõûëìûøäûð. // Éîõëà-
ëàðûí äàëûñûíäà éöçëÿðúÿ àäàì äóðìóø(äó).
íûëìàã. Êîððåêòóðàéà éàõøû áàõûëìàìûøäûð.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Òÿêè àéàã êÿñìÿñèí êþíöë
4. Ôèêèð âåðèëìÿê, ÿùÿìèééÿò âåðèëìÿê,
ìöëêöíäÿí èëùàì; Öçö ýöíÿøÿ áàõàí îòà-
äèããÿò éåòèðèëìÿê, íÿçÿðÿ àëûíìàã, ãóëàã
üûì ìÿíÿ áÿñäèð. ß.Úÿìèë.
àñûëìàã. Ìÿñëÿùÿòÿ áàõûëñàéäû, áåëÿ îëìàçäû.
ÁÀÕÀÐ èñ. 1. Á à õ àõàð-áàõàð.
5. Ìöçàêèðÿ åäèëìÿê, ýþçäÿí êå÷èðèëìÿê.
2. À÷ûã éåð, ìÿíçÿðÿ. Éîëóí î òÿðÿôè áàõà-
Ìÿùêÿìÿäÿ èøÿ áàõûëìàã.
ðûíäà ãàðà áîç àëà÷ûãëàð âÿ ãöááÿëè àü ÷àäûð-
6. Ãóëëóã åäèëìÿê, õèäìÿò åäèëìÿê, ãàé-
ëàð ãóðóëìóøäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
üûñû ÷ÿêèëìÿê. Ìàë-ãàðàéà éàõøû áàõûëìàã.
ÁÀÕÀÐËÛ á à õ àõàð-áàõàðëû.
ÁÀÕÛÌ á à õ áàõûø 1 âÿ 2-úè ìÿíàëàðäà.
ÁÀÕ×ÛÂÀÍ êþùí. á à õ áàüáàí.
Áèð áàõûìäà – áàõàí êèìè. [Ìè÷óðèí] áèð
ÁÀÕÄÛÐÌÀ “Áàõäûðìàã”äàí ô.èñ.
áàõûìäà áèòêèíèí íÿèíêè èíäèêè âÿçèééÿòè,
ÁÀÕÄÛÐÌÀÃ èúá. 1. Áàõìàüà ìÿúáóð
ùÿòòà ýÿëÿúÿéè ùàããûíäà áåëÿ ùþêì åäÿ
åòìÿê, áàõìàüà èúàçÿ âåðìÿê; ýþñòÿðìÿê.
áèëÿðäè. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áó áàõûìäàí –
2. Ìöðàúèÿò åòäèðìÿê. Êèòàáûí ìöãÿääè-
áó íþãòåéè-íÿçÿðäÿí. Áó áàõûìäàí îíóí
ìÿñèíÿ áàõäûðìàã.
ôèêðè äîüðóäóð.
ÁÀÕßÁßÐ ñèô. [ôàðñ. áà... âÿ ÿð. õÿáÿð]
ÁÀÕÛÌËÛ ñèô. 1. Éàõøû áàõûëìûø, éàõøû
êþùí. Õÿáÿðäàð, õÿáÿðè îëàí, ìÿëóìàòû îëàí.
ãóëëóã åäèëèá êþêÿëäèëìèø; êþê (ùåéâàí
Äöíéàýþðìöø àäàìëàð, ìÿìëÿêÿò ýÿðäèøèí-
ùàããûíäà).
äÿí áàõÿáÿð øÿõñëÿð áåëÿ áèð ãàéäà ãîé-
2. Éàðàøûãëû, ýþçÿë (àäàì, éà ùåéâàí ùàã-
ìóøëàð.. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áàõÿáÿð îëìàã
ãûíäà). // Áàõìàëû, ìÿíçÿðÿëè. Áàõûìëû éåð.
– õÿáÿðäàð îëìàã. Ãûðàã êÿíäëèëÿðäÿí äÿ
ÁÀÕÛÌÑÛÇ ñèô. 1. Åâñèç, ñàùèáñèç, áàøñûç
úàìààò áàõÿáÿð îëóá, éàâàø-éàâàø ýÿëèðäèëÿð.
ãàëìûø, êö÷ÿäÿ ãàëìûø, áàõàíû îëìàéàí;
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Îëóá òà êè, Êàâóñ-
íÿçàðÿòñèç. Áàõûìñûç óøàã.
Êåé áàõÿáÿð; Áóéóðäó, à÷ûëäû ëèâàéè-çÿôÿð.
2. Éàõøû áàõûëìàìûø, éàõøû ãóëëóã åäèëìÿ-
Ì.ß.Ñàáèð.
ìèø; áàøëû-áàøûíà áóðàõûëìûø. Úóìà áàõûì-
ÁÀÕÛÚÛ èñ. 1. Áàõàí, íÿçàðÿò åäÿí, èäàðÿ
ñûç ãàëìûø áàü-áàü÷àëàðà ýþç éåòèðèðäè.
åäÿí. Éîë áàõûúûñû. Ùÿáñõàíà áàõûúûñû. – Úÿëèë
ß.ßáöëùÿñÿí.
àüà Àâðîïàéà ýåäÿíäÿ îíóí äþâëÿòèíèí âÿ
ÁÀÕÛÌÑÛÇËÛÃ èñ. Áàõûìñûç øåéèí ùàëû;
èøëÿðèíèí öñòöíÿ ýÿðÿê éà áèð áàõûúû .. âÿ éà
ñàùèáñèçëèê, áàøñûçëûã, íÿçàðÿòñèçëèê. Óøàã
áèð èúàðÿäàð îëàéäû. È.Ìóñàáÿéîâ. Ùàøûì .. àç
áàõûìñûçëûüû èëÿ ìöáàðèçÿ. Áàõûìñûçëûã öçöí-
áèð çàìàíäà ôÿùëÿëèêäÿí ÷ûõûá, Ùàúû Ìÿùÿì-
äÿí áèòêèëÿð éàõøû èíêèøàô åòìèð. – Éàç àüçû
ìÿäèí úÿìè èøëÿðèíÿ áàõûúû îëäó. Á.Òàëûáëû.
ÿêèëÿí ýþéÿðòèëÿð äÿ áàõûìñûçëûãäàí ãóðó-
2. Ãóëëóã åäÿí, õèäìÿò÷è. Õÿñòÿ áàõûúûñû.
ìóøäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
3. Òàìàøà÷û.
ÁÀÕÛÍÌÀ “Áàõûíìàã”äàí ô.èñ.
4. äàí. Ôàë÷û, ôàëàáàõàí.
ÁÀÕÛÍÌÀÃ ãàéûä. ßòðàôûíà áàõìàã, éàí-
ÁÀÕÛÚÛËÛÃ èñ. 1. Áàõìàã èøè, íÿçàðÿò-
éþðÿñèíÿ áàõìàã. Ãàðàíëûãäà ÷îõ áàõûíäûì
÷èëèê, ýþçÿò÷èëèê.
ñàü-ñîëà; Ùÿð éàíà áóðóëäóì, åé äàí
2. Ôàë÷ûëûã, ôàëà áàõìà.
óëäóçó! Ú.Úàááàðëû. Ãàäûí ÿââÿëúÿäÿí áåëÿ
ÁÀÕÛËÛØ èñ. Áàõìàã èøè âÿ òÿðçè. Áó ýöí
áèð èøàðÿ ýþçëÿéèðìèø êèìè, ÿòðàôûíà áàõûíäû.
éåíè ïéåñèí áàõûëûøû îëàúàãäûð.
Ìÿíÿ òÿðÿô ýÿëäè. Ìèð Úÿëàë. Åëäàð .. ÷àøãûí-
ÁÀÕÛËÌÀ “Áàõûëìàã”äàí ô.èñ.
÷àøãûí ÿòðàôûíà áàõûíäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÁÀÕÛËÌÀÃ ìÿúù. 1. Òàìàøà åäèëìÿê,
ÁÀÕÛØ èñ. 1. Áàõìàã òÿðçè, ýþçëÿðèí èôà-
ýþçäÿí êå÷èðèëìÿê, ñåéð åäèëìÿê. Éåíè ôèëì-
äÿñè; íÿçÿð. Áó íåúÿ áàõûøäûð? Àúûãëû áàõûø.
ëÿðÿ áàõûëìàã.
Õóìàð áàõûøëàð. – Ñöçöëìöø ýþçëÿðèí ñàüö
2. Ìöòàëèÿ åäèëìÿê, ýþç ýÿçäèðèëìÿê, ýþç-
ñÿëàìÿò; Âÿ ëàêèí áàõûøû áèìàðÿ áÿíçÿð.
äÿí êå÷èðèëìÿê, þòÿðè îõóíìàã. Ãÿçåòëÿðèí
Íÿñèìè. Àùó áàõûøû, ãàðà ýþçö úàí àëûð ÿëäÿí.
áóýöíêö íþìðÿëÿðèíÿ áàõûëìûøäûð.
Ñ.ß.Øèðâàíè. Ñèçèí èñòÿð áàõûøûíûç, éåðèøèíèç,
207
ÁÀÕÛØÌÀ
ÁÀÕÌÀÃ
èñòÿð ÿëáÿñÿíèç âÿ ãèéàôÿíèç åëÿ òÿñèð áàüûøëà-
áàõìàã. Äèããÿòëÿ áàõìàã. ßòðàôûíà áàõìàã.
éûðäû êè, ìöùèòèí ðóùóíó òÿùëèë åòìèø, îíóí
Ýöçýöéÿ áàõìàã. Ùàðàéà áàõûðñàí? – Ñóëòàí
ìÿôêóðÿñèíè ìÿíèìñÿìèøñèíèç. Ñ.Ùöñåéí.
áó ñþçëÿðäÿí ñîíðà Áàùàäûðà áàõûá, îíóí
Äóðóøóí ìÿíàëû, áàõûøûí äÿðèí; Ìÿí áó
áó áàðÿäÿ ñþçöíö êÿñäè. Í.Íÿðèìàíîâ.
äÿðèíëèêäÿ òàïäûì áÿõòèìè.
Ì.Ìöøôèã.
Ãàáàüà (èðÿëèéÿ) áàõìàã – ýÿëÿúÿéè
Áàõûø àòìàã – íÿçÿð ñàëìàã, áàõìàã.
ýþðìÿê, íÿçÿðäÿ òóòìàã.
Ùàìáàë ñîí äÿôÿ àðâàäà øèêàéÿò, ìÿùÿááÿò
2. Òàìàøà åòìÿê, ýþçäÿí êå÷èðìÿê, ìö-
âÿ äÿðä äîëó áèð áàõûø àòäû. Ñ.Ðÿùìàí. Áàõûø
øàùèäÿ åòìÿê, ñåéð åòìÿê. Êèíîéà áàõìàã.
âåðìÿê – áàõìàã, íÿçÿð ñàëìàã. Ìÿðéÿì
Øÿêëÿ áàõìàã. Áó ìÿíçÿðÿéÿ áàõäûãúà, èíñà-
áó ÷àüàúàí êèìñÿéÿ, ùå÷ áèð îüëàíà âÿ éà
íûí êþíëö à÷ûëûð. – Éîðüóí Ðöñòÿì äàøà ñþé-
äà êèøèéÿ áèð áàõûø âåðìÿìèøäè. Á.Òàëûáëû.
êÿíèð, öôöãÿ áàõà-áàõà (ç.) éóõóéà ýåäèð.
Èëê áàõûøäà – èëê òÿÿññöðàòà ýþðÿ, èëê òÿñèðÿ
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ýþðÿ. // Ýþç, íÿçÿð. Õàë÷àëàðûí áóòàñû;
3. Ìöòàëèÿ åòìÿê, þòÿðè îõóéàðàã, éà ýþç
Ãàìàøäûðûð áàõûøû. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
ýÿçäèðÿðÿê òàíûø îëìàã, ýþçäÿí êå÷èðìÿê;
2. ìÿú. Ýþðöø, ôèêèð, ìöëàùèçÿ, íþãòåéè-
òàíûø îëìàã. Êèòàáà áàõìàã. Ãÿçåòÿ áàõìàã.
íÿçÿð. Èúòèìàè-ñèéàñè áàõûøëàð. Ìåøøàíúà-
// Þéðÿíìÿê, îõóìàã, ìÿøüóë îëìàã. Äÿðñ-
ñûíà áàõûø. – Áó áàõûøëàð Íàäèðè äÿëè åäèá
ëÿðèíÿ áàõìàã. // Éîõëàìàã, ýþçäÿí êå÷èðèá
÷þëëÿðÿ ñàëûð âÿ áèð íå÷ÿ ýöíëöê èøäÿí àâàðà
äöçÿëòìÿê, òÿñùèù åòìÿê. ßëéàçìàëàðûíà
ãîéóðäó. Á.Òàëûáëû.
áàõìàã. Øàýèðäëÿðèí äÿôòÿðëÿðèíÿ áàõìàã.
3. ìÿú. Èúòèìàè éîõëàìà, òÿíòÿíÿëè ñó-
Êîððåêòóðàéà áàõìàã.
ðÿòäÿ ýþçäÿí êå÷èðìÿ, òàíûø îëìà. Áàêû øÿùÿ-
4. Ýþç ýÿçäèðìÿê, àõòàðìàã, àðàøäûðìàã.
ðèíäÿ òèêèëÿúÿê áèíàëàð ö÷öí ùàçûðëàíìûø
Éàõøû áàõ òàïàðñàí. Ùÿð éåðÿ áàõäûì, òàïà
ëàéèùÿëÿðèí èúòèìàè áàõûøû âÿ ìöçàêèðÿñè
áèëìÿäèì.
òÿøêèë åäèëìèøäèð.
5. Éîõëàìàã, ìöàéèíÿ åòìÿê. Íÿáçèíÿ
...áàõûøëû øàèð. Àäÿòÿí áàøãà ñþçÿ ãîøó-
áàõìàã. Ùÿðàðÿòèíÿ áàõìàã. Èñòè-ñîéóãëó-
ëàðàã, òÿðêèá ùàëûíäà ìöðÿêêÿá ñèôÿò êèìè
üóíà áàõìàã.
èøëÿíèëèð; ìÿñ.: úåéðàíáàõûøëû, àùóáàõûøëû âÿ ñ.
6. Áèðèíäÿí íöìóíÿ ýþòöðìÿê, èáðÿò ýþ-
Îâ÷óíó ýþðÿíäÿ ìàðàëáàõûøëû; Àé öçö áèð-
òöðìÿê, þçöíö îíà îõøàòìàã, ôèêèð âåðìÿê.
÷ÿêëè, õàëëû Ñÿíÿì, ýÿë. Õÿñòÿ Ãàñûì. Õàíûí
Éîëäàøëàðûíà áàõ, þçöíö äöçÿëò. Ñÿí îíà
áöòöí äèããÿòè éóõàðû áàøäà ÿéëÿøìèø ãàð-
áàõìà, þç àüëûíëà èø ýþð!
òàëáóðóíëó, øàùáàçáàõûøëû .. Þìÿð õàíäà èäè.
7. Ôèêèð âåðìÿê, ÿùÿìèééÿò âåðìÿê, äèã-
×ÿìÿíçÿìèíëè. [Ìåùðèáàí õàíûì] ýàù øûë-
ãÿò éåòèðìÿê, íÿçÿðÿ àëìàã, ãóëàã àñìàã,
òàã áèð ãûç, ýàù úåéðàíáàõûøëû áèð ýÿëèí,
ùåñàáëàøìàã. Äåéèëÿíëÿðèí ùå÷ áèðèíÿ áàõ-
ñîíðà äà èíäèêè êèìè êöñÿéÿí áèð óøàüàáÿí-
ìàäû. Åäèëÿí ýþñòÿðèøëÿðÿ áàõñàéäû, áåëÿ
çÿð ãàðû øÿêëèíäÿ äàéàíûá äóðóð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
îëìàçäû. – Ñÿúäÿ ãûë éàðÿ, êþíöë, áàõìà î
ÁÀÕÛØÌÀ “Áàõûøìàã”äàí ô.èñ.
çàùèä ñþçöíÿ. Ñ.ß.Øèðâàíè. [Ìÿùÿììÿä
ÁÀÕÛØÌÀÃ ãàðø. Áèð-áèðèíÿ áàõìàã.
Àüà:] Àé êèøè, þçýÿíèí ñþçöíÿ íÿ ö÷öí áà-
Ãàðàúà ãûç âÿ Àüúà õàíûì íÿçÿðëÿðèíè áèð-
õûðñûíûç. Í.Íÿðèìàíîâ. [Ìèðçÿ Ôÿòÿëè:]
áèðèíÿ ñàëûá, áèð ìöääÿò äèããÿòëÿ áàõûøäûëàð.
Àììà îüëóì, íÿâÿëÿðèì äÿ ýþðñÿëÿð ìÿíÿ
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ñåâÿíëÿð] áèð-áèðèíè ýþðäöêäÿ
ùåñàáäûð; úàìààòûí àâàìëûüûíà áàõìà.
ñóñóð, ýþçàëòû áàõûøûð, àù ÷ÿêèð, òÿêëèêäÿ
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àüðûí àëûì, ñþçÿ áàõ, åâè-
àüëàéûð, õÿéàëà äàëûðäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìèçäÿ ñÿíäÿí ñàâàé ýþð; Ùå÷ âàðìû áèð
ÁÀÕÌÀ “Áàõìàã”äàí ô.èñ.
îéàã? ß.Úÿìèë.
ÁÀÕÌÀÄÀÍ
çÿðô Áàõìàéàðàã, ôèêèð
8. Áèð øåé ùàããûíäà ìöÿééÿí ðÿéè, ôèêðè,
âåðìÿäÿí, íÿçÿð ñàëìàäàí. Áàõìàäàí þòöá
ìöëàùèçÿñè îëìàã; áèð ìöíàñèáÿò ýþñòÿðìÿê,
êå÷ìÿê. Ýåðèéÿ áàõìàäàí ãà÷äû.
ãèéìÿòëÿíäèðìÿê, ùåñàá åòìÿê, ñàéìàã.
ÁÀÕÌÀÃ ô. 1. Áèð øåéè ýþðìÿê ö÷öí ýþç-
Ñÿí áó ìÿñÿëÿéÿ íåúÿ áàõûðñàí? Áó èøÿ ñàäÿ
ëÿðèíè îíà äèêìÿê, íÿçÿðèíè áèð øåéÿ äèêìÿê,
áèð èø êèìè áàõìàã îëìàç. Ìÿí îíà áèð àëèì
íÿçÿð éåòèðìÿê. Øÿêëÿ áàõìàã. Ïÿíúÿðÿäÿí
êèìè áàõûðàì. – Îíà [ßñÿäÿ] ñàáàù éîëäàø-
208
ÁÀÕÌÀËÛ
ÁÀÈÍÙßÌß
ëàðû íåúÿ áàõàúàãëàð, úöðÿòëè âÿ äîüðó÷ó
ÁÀÕÌÀÉÀÐÀÃ ô. áàü. ßêñèíÿ îëàðàã,,
äåéèá, åùòèðàì åäÿúÿêëÿðìè? Á.Òàëûáëû.
çèääèíÿ îëàðàã; íÿçÿðÿ àëìàéàðàã. Áÿðê
9. Ìöçàêèðÿ åòìÿê, ýþçäÿí êå÷èðìÿê.
éàüûø éàüäûüûíà áàõìàéàðàã, ùàâà èñòè èäè.
Èúëàñäà ùàíñû ìÿñÿëÿëÿðÿ áàõàúàãëàð? Ìÿù-
Ãîúàëûüûíà áàõìàéàðàã, ÷îõ ãûâðàãäûð.
êÿìÿ áó ýöí èøÿ áàõàúàãäûð.
– Íàäèðèí èñðàð åòìÿñèíÿ áàõìàéàðàã, Ìÿúèä
10. Þë÷öá-áè÷ìÿê, éîõëàìàã, ôèêèðëÿø-
îíà áèð ñþç äåìÿäè.. Á.Òàëûáëû.
ìÿê, äöøöíìÿê, ìöëàùèçÿ åòìÿê. Áàõàðàì,
ÁÀÕØÛ èñ. Áèð ñûðà òöðê õàëãëàðûíäà (þçáÿê,
âàõòûì îëñà, ýÿëÿðÿì. Áàõàðñàí, õîøóíà
ãàçàõ, ãûðüûç, óéüóð, òöðêìÿí âÿ ãàðàãàë-
ýÿëñÿ, àëàðñàí.
ïàã) ìàùíûëàðûíû ñèìëè ÷àëüû àëÿòè äöòàðûí
11. Ãóëëóã åòìÿê, õèäìÿò åòìÿê, ãàéüû-
ìöøàéèÿòè èëÿ îõóéàí øàèð-íÿüìÿêàð.
ñûíà ãàëìàã, òÿìèí åòìÿê. Õÿñòÿéÿ áàõìàã.
ÁÀÕÒÀ á à õ àëàáàõòà.
Àòëàðà áàõìàã. // Íÿçàðÿò åòìÿê, ýþç ãîé-
ÁÀÕÒÀËÀÌÀ “Áàõòàëàìàã”äàí ô.èñ.
ìàã, ýþç-ãóëàã îëìàã; öñòöíäÿ ýþçö îëìàã,
ÁÀÕÒÀËÀÌÀÃ ô. 1. Ãóìàðäà óäóçìàã.
ãàðîâóë ÷ÿêìÿê. Óøàãëàðà áàõìàã. Ñöðöéÿ
[Õîðòäàí:] Ñÿíèí áàíêäà íÿ ãÿäÿð ïóëóí âàð,
áàõìàã. // Èäàðÿ åòìÿê, áàø÷ûëûã åòìÿê,
ùàìûñûíû áàõòàëàäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìöäèðëèê åòìÿê. Áó èøëÿðÿ êèì áàõûð?
2. ìÿú. Öìóìèééÿòëÿ, óäóçìàã, èòèðìÿê,
12. Ìöàëèúÿ åòìÿê, òèááè úÿùÿòäÿí íÿçà-
ÿëäÿí ÷ûõàðìàã.
ðÿò åòìÿê, ìöàéèíÿ åòìÿê. Õÿñòÿéÿ ùàíñû
ÁÀÕÒÀËÀÍÌÀ “Áàõòàëàíìàã”äàí ô.èñ.
ùÿêèì áàõûð?
ÁÀÕÒÀËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Óäóçóëìàã.
13. Ìöÿééÿí òÿðÿôÿ éþíÿëäèëìÿê, ÷åâðèë-
ÁÀÕÒÀËÀÒÌÀÃ èúá. Áàõòàëàìàñûíà,
ìÿê, äþíäÿðèëìÿê, à÷ûëìàã. Åâèí ïÿíúÿðÿ-
óäóçóëìàñûíà ñÿáÿá îëìàã.
ëÿðè ùÿéÿòÿ áàõûð. Òîïëàðûí àüçû äÿíèçÿ áàõûð.
ÁÀÕÉÀ èñ. Õûðäà, ñûõ òèêèø. Áàõéà
Áèíàíûí þí òÿðÿôè øèìàëà áàõûð.
âóðìàã (ýåòìÿê) – á à õ áàõéàëàìàã.
Áàõéà èéíÿñè – 1) èíúÿ âÿ êè÷èê äÿðçè èéíÿñè;
14. äàí. Àñûëû îëìàã, áàüëû îëìàã, ÿëàãÿ-
2) úÿððàùëûãäà èøëÿíÿí õöñóñè èéíÿ, úÿððàù
äàð îëìàã, òàáå îëìàã. Ìÿñÿëÿíèí ùÿëëè ÿêñÿ-
èéíÿñè.
ðèééÿòÿ áàõûð. Áó èø ñÿíÿ áàõûð. Î áàõûð ñÿíèí
◊ Áàõéà òóòìàã – áèð èøäÿ, éà éåðäÿ ìþù-
ôÿðàñÿòèíÿ. – Äåìÿê îëàð êè, êÿíäèí áöòöí
êÿìëÿíìÿê, ñàáèòëÿøìÿê, ãÿðàð òàïìàã.
ìÿäÿíè-ìààðèô èøëÿðè îíà áàõûð. “Êèðïè”.
Áàõéàíû öçÿ âóðìàã – ýèçëè áèð øåéè àøêàðà
15. ßìð øÿêëèíäÿ: áàõ – òÿêèä, ùÿäÿ,
÷ûõàðìàã, èøèí öñòöíö à÷ìàã.
õÿáÿðäàðëûã, ãÿòè òàïøûðûã áèëäèðèð, éàõóä
ÁÀÕÉÀËÀÌÀ “Áàõéàëàìàã”äàí ô.èñ.
äèããÿòè äåéèëÿí ñþçÿ úÿëá åòìÿê ö÷öí
ÁÀÕÉÀËÀÌÀÃ ô. 1. Áèð øåéè õûðäà âÿ éà
èøëÿíèð. Áàõ, ýåúèêìÿ, ùà! Áàõ, åùòèéàòëû îë!
ýþðöíìÿç òèêèøëÿ òèêìÿê. Ïàëòàðûí ÿòÿéèíè
Áàõ, ìÿíèì ôèêðèì áóäóð. Áàõ, ãî÷àãëûã áóíà
áàõéàëàìàã. – Ãàäûí òèêäèéè êþéíÿéèí äþøöíö
äåéÿðëÿð. – Õàí ãÿòè áèð ñÿñëÿ: – Äöçöíö äå
áàõéàëàéûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ýþðöì, íåúÿ îëäó? – äåäè .. Áàõ, áèðèíè
2. Éàðàíûí àüçûíû õöñóñè èéíÿ âÿ ñàïëà
[Õàíìÿììÿä] àëòäàí-öñòäÿí äåñÿí, áàøûí
òèêèá áèòèøäèðìÿê.
úÿëëàä ÿëèíäÿäèð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Õàâÿð:]
3. äàí. Ýèçëÿòìÿê.
Þçöíö ýþçëÿ, áóíäàí ñîíðà ñÿí ìÿíèì ö÷öí
4. ìÿú. äàí. Óéäóðìàã, þçöíäÿí òîõóìàã.
äÿ îëìàñà, áàõ, áó áàëàúà ö÷öí þçöíö ýþç-
ÁÀÕÉÀËÀÍÌÀ “Áàõéàëàíìàã”äàí ô.èñ.
ëÿìÿëèñÿí. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁÀÕÉÀËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áàõéà âóðóëìàã.
16. Áèð ñûðà èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã, ìöðÿêêÿá
ÁÀÕÉÀËÛ ñèô. Õûðäà âÿ ìþùêÿì òèêèøëè,
ôåèëëÿð âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿëäèëèð; ìÿñ.:
ñûõ òèêèøëè, áàõéàñû îëàí. Áàõéàëû ïàëòàð.
ôàëà áàõìàã, àüûçà áàõìàã, áàðìàãàðàñû
ÁÀÈÍÙßÌß áàüë. [ôàðñ.] êþùí. Áóíóíëà
áàõìàã, ÿéðè áàõìàã, éàí áàõìàã.
áÿðàáÿð, áóíóíëà áåëÿ. [Ùÿêèìáàøû] äîü-
ÁÀÕÌÀËÛ ñèô. Áàõìàüà, òàìàøà åòìÿéÿ
ðóäóð, ùàúûéà ãûçûíûí ìÿðÿçèíèí íÿ îëäó-
äÿéÿí, òàìàøàéà ëàéèã îëàí, ýþðìÿëè, ìà-
üóíó áèëìÿäèéèíè ñþéëÿäèñÿ äÿ, áàèíùÿìÿ
ðàãëû. Áàõìàëû øÿêèë. Áàõìàëû øåé. Áàõìàëû
ìÿðÿçèí íÿ îëäóüóíó ýþçÿëúÿñèíÿ àíëàìûøäû.
òàìàøà. Áàõìàëû éåðëÿð.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
209
ÁÀÈÑ
ÁÀÃÈ
ÁÀÈÑ èñ. [ÿð.] Ñÿáÿá. Ýÿð Èáíè-Ñÿëàì èäè
ÁÀÊÈÐ(ß)ËÈÊ èñ. Ãûçëûã, ñàôëûã, òÿìèçëèê.
áÿùàíÿ; Ìÿúíóí èäè áàèñ îë ôÿüàíÿ. Ôöçóëè.
ÁÀÊÈÐ(ß) ñèô. [ÿð.] 1. Ïîçóëìàìûø, òîõó-
[Ùàúû Íóðó:] Ùÿð êÿñèí þç ñÿíÿòè þçöíÿ
íóëìàìûø. Áàêèðÿ ãûç.
èêñèðäèð âÿ õîø ýöçÿðàíëûüûíà áàèñäèð.
2. ìÿú. Ñàô, òÿìèç, êîðëàíìàìûø, ëÿêÿñèç.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áàèñ îëìàã – ñÿáÿá
Áó èíúÿ ðÿãñëÿðäÿ íÿ ãÿäÿð ýþçÿëëèê, íÿ ãÿäÿð
îëìàã. Áàèñ íÿ îëäó, åé ýöëè-ðÿíà, êè ýþð-
áàêèð ùèññèí èôàäÿñè âàðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìöðÿì; ßââÿëêè èëòèôàòëàðûíäàí ÿñÿð ñÿíèí?
[Óøàãëàðûí] ñàô, áàêèð, ùÿéàò âÿ ýÿëÿúÿê äîëó
Ñ.ß.Øèðâàíè. [Ýöëäÿñòÿ:] Úàìààò àðàñûíäà
øÿí ñÿñè äèëëÿðèí ÿí áþéöê ìàùíûñû, ..
äàíûøûã âàð êè, îíóí þëìÿéèíÿ áàèñ ñèç
äöíéàíûí ÿí äàäëû ìóñèãèñèäèð. Ìèð Úÿëàë.
îëìóñóíóç. Í.Íÿðèìàíîâ. Àòëàð äà, äåéÿ-
3. ìÿú. Èíñàí ÿëè äÿéìÿìèø, òîõóíóëìà-
ñÿí, ñàùèáëÿðèíèí èôòèõàðûíà áàèñ îëäóãëàðûíû,
ìûø. Áàêèð ìåøÿëÿð. – Áèðèíúè äÿôÿ Íîáåë,
äóéìóøäóëàð. Ìèð Úÿëàë. // Ñÿáÿáêàð, ñÿáÿá
àäàíûí áàêèð òîðïàüûíû èëê êÿøôèééàò áóðóüó èëÿ
îëàí àäàì. [Àðâàä:] Áàèñ, åâèí äàüûëñûí!..
çÿäÿëÿðêÿí ÷îõ ìÿéóñ îëìóøäó. ß.Ìÿììÿä-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Îõóéóí, ìèëëÿòèí
õàíëû.
íèúàòû îëóí; Òà ÿáÿä áàèñè-ùÿéàòû îëóí!
ÁÀÊÒÅÐÈÎËÓÝÈÉÀ [éóí.] Áàêòåðèéàëàð-
Ì.ß.Ñàáèð. [Ñÿðèééÿ:] Áó èøëÿðèí äÿ áàèñè
äàí áÿùñ åäÿí åëì; ìèêðîáèîëîýèéà.
Ùÿìçÿ èëÿ àíàìäûð. Ú.Úàááàðëû.
´
ÁÀÊÒÅÐÈÎËÎÆÈ ñèô. 1. Áàêòåðèîëîýèéàéà
ÁÀÈÑÊÀÐ ñèô. [ÿð. áàèñ âÿ ôàðñ. ...êàð] Áàèñ
àèä îëàí. Áàêòåðèîëîæè èíñòèòóò. Áàêòåðèîëîæè
îëàí, ñÿáÿá îëàí, ñÿáÿáêàð.
òÿäãèãàò. Áàêòåðèîëîæè àíàëèç.
ÁÀÈÑÊÀÐËÛÃ èñ. Áàèñ îëìà, ñÿáÿá îëìà,
2. Õÿñòÿëèê òþðÿäÿí áàêòåðèéàëàð òÿòáèãèíÿ
ñÿáÿáêàðëûã.
àèä îëàí. Áàêòåðèîëîæè ñèëàù. Áàêòåðèîëîæè ìö-
ÁÀÈÑËÈÊ á à õ áàèñêàðëûã.
ùàðèáÿ.
ÁÀÊ [ôð.] È÷èíÿ ìàéå òþêìÿê ö÷öí àüçû
ÁÀÊÒÅÐÈÓËÎÃ [éóí.] Áàêòåðèîëîýèéà
þðòöëö áþéöê ãàá. Áåíçèí áàêû. Ñó áàêû. – Áó
ìöòÿõÿññèñè.
äÿôÿ Ùåéáÿò .. áàøûíû àøàüû ñàëäû âÿ ãàáû
ÁÀÊÒÉÐÈÉÀ [éóí.] Õÿñòÿëèê òþðÿäÿí
éåðäÿí ýþòöðöá, áàêà íåôò òþêäö. Ì.Ùöñåéí.
ìèêðîñêîïèê (àäè ýþçëÿ ýþðöíìÿéÿí) áèð-
ÁÀÊ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Ãîðõó, õîô. Ñÿí
ùöúåéðÿëè îðãàíèçì; ìèêðîá. Õÿñòÿëèêòþðÿ-
ìÿíèìëÿ äóñò îëñàí, úþâðè-äöøìÿíäÿí íÿ
äèúè áàêòåðèéàëàð. Âÿáà áàêòåðèéàñû.
áàê? Õÿòàéè. Äþâðàí ùÿâàäèñèíäÿí éîõ
áàêèìèç, Ôöçóëè; Äàðöëÿìàíûìûçäûð ìåéõà-
ÁÀÃÁÆ [ôð.] Íÿãëèééàò âàñèòÿñèëÿ äàøûíû-
íÿëÿð áóúàüû. Ôöçóëè. Áó áèð, èêè, ö÷ ìÿñÿ-
ëàí øÿõñè éöêëÿðèí öìóìè àäû. Âàüçàëûí áàãàæ
ëÿäÿ éîõ î ãÿäÿð áàê; Îëñóí, áÿúÿùÿííÿì,
øþáÿñè. Áàãàæ êàññàñû. – [Ýöëïÿðè] úÿëä
íåúÿ ðÿôòàð îëàúàãäûð. Ì.ß.Ñàáèð. Áàê
íþêÿðè Úÿôÿðè ýþíäÿðèá, èêè íÿôÿð ùàìáàëû ÷à-
å(é)ëÿìÿê – ãîðõìàã. Èíäè ðöñâàéè-úàùàí
üûðòäû, éàíûíäàêû âÿ áàãàæäàêû øåéëÿðè äàøû-
îëäóì, íÿäÿí áàê åéëÿðÿì. Ì.ß.Ñàáèð.
éûá, èêèíúè êëàñ ñàëîíóíäà éûüäûðäû. Ñ.Ñ.Àõóí-
ÁÀÊÁË [ôð.] Èðè ãÿäÿù, è÷êè ïèéàëÿñè.
äîâ. // Ñÿðíèøèíäÿí àéðû îëàðàã ýþíäÿðèëÿí
[Ñåìéîí:] Éåíÿ äÿ ñÿñëÿíèð ýöìöø áàêàëëàð...
øåé ùàããûíäà. [Ìÿñóì êèøè] ïàë-ïàëòàðûíû
Ñ.Âóðüóí. // Ãÿäÿùÿ òþêöëìöø è÷êè ìÿíà-
áàüëàéûá, áàãàæà âåðäè. Ìèð Úÿëàë.
ñûíäà; áàäÿ. [Êàññèð:] Áó áàêàëû è÷ÿê, éîë-
ÁÀÃÀÆ×Û èñ. Äÿìèð éîëóíäà âÿ ñ.-äÿ
äàø, íåúÿ êè, ìÿí õàùèø åëÿéèðäèì, .. è÷èëñèí.
áàãàæ ãÿáóë åäÿí èø÷è.
Ìèð Úÿëàë.
ÁÀÃÀÆËÛÃ èñ. Ìèíèê ìàøûíëàðûíäà, ìî-
ÁÀÊÀËÀÂÐ èñ. [ëàò.] Àëè ìÿêòÿáëÿðäÿ
òîñèêëåòëÿðäÿ âÿ ñ. íÿãëèééàò âàñèòÿëÿðèíäÿ
òÿùñèëèí äþðäèëëèê èëê ìÿðùÿëÿñè.
áàãàæ ãîéìàã ö÷öí õöñóñè éåð.
ÁÀÊÅÍÁÁÐÄ èñ. [àëì.] êþùí. Áóõàã ãûð-
ÁÀÃÈ ñèô. [ÿð.] 1. Äàèìè, ÿáÿäè. Áàãè
õûëìàãëà öçäÿ ñàõëàíàí ñàããàë âÿ éàðûì-
åòìÿê – äàèìèëÿøäèðìÿê, ÿáÿäèëÿøäèðìÿê.
ñàããàë.
Ìÿúìóÿìèçèí íàããàøû ñÿíè ýþðÿí êèìè ýþçÿë
ÁÀÊÅÍÁÀÐÄËÛ ñèô. Áàêåíáàðä ãîéìóø
ñóðÿòèíè ìÿúìóÿìèçÿ ñàëûá, ñÿíèí èñìö ðÿñ-
(á à õ áàêåíáàðä). È÷ÿðèéÿ áîç êîëåíêîð äþø-
ìèíè áàãè âÿ éåð öçöíäÿ ìÿøùóð îëìàüûíà
ëöêëö, ãàøãàáàãëû, áàêåíáàðäëû, öçöãûðõûã
úèääè-úÿùä åäÿðäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
àüûð áèð ëàêåé äàõèë îëäó. Òîëñòîéäàí.
Áàãè ãàëìàã – äàâàì åòìÿê, éàøàìàã.
210
ÁÀÃÃÀË
ÁÀËÀ
// Õÿáÿð øÿêèë÷èñè èëÿ: áàãèäèð – ãàëìûøäûð,
áàëö ïÿðè. Ñ.Âóðüóí. Î éàçûã ãóøëàðûí áàëö
ùÿëÿ äÿ âàðäûð, äàâàì åäèð, éàøàéûð. Ùÿëÿ
ïÿðèíè .. êÿñìèøäèëÿð. Ì.Ðàùèì. Áàëö ïÿð
áàãèäèð éåðèíäÿ êþùíÿ ãàéäàëàð, àäÿòëÿð.
âåðìÿê êëàñ. – ãàíàäëàíäûðìàã, ðóùëàíäûð-
Ð.Ðçà.
ìàã. Þç àñàð âÿ ÿøàðû èëÿ îíëàð [ÿäèá âÿ
2. Ãàëàí, àðòûã. Ïóëóí áàãèñè. – Ýÿòèð ñàãè,
øàèðëÿð] ìèëëÿòèí úèñìèíÿ øÿôà, ðóùèíÿ ñÿôà,
ìåéè-áàãè, áó áÿçìè åéëÿ áèð ðþâøÿí. Íÿáàòè.
ôèêðèíÿ úèëà, ÿãëèíÿ âÿ ìÿíÿâè âÿ ðóùàíè ãöâ-
[Àçàä] äóðìàäàí àòÿø à÷ûð, îíóí áàãè ãàëàí
âÿëÿðèíÿ áàëö ïÿð âåðèá, óúà ìÿãàìÿ
ñîí äÿãèãÿëÿðè, îíóí íÿôÿñè äöøìÿí ùÿéàòû
ãàëäûðûðëàð. Ô.Êþ÷ÿðëè.
áàùàñûíà òàìàì îëóð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÁÀË3 [ôð.] Áþéöê ðÿãñ ýåúÿñè. Áèð àçäàí
ÁÀÃÃÀË èñ. [ÿð.] êþùí. Êå÷ìèøäÿ ÿðçàã
ñîíðà ìóñèãè ýóðëàäû, çàëûí ãàïûëàðû à÷ûëäû
ìàëëàðû ñàòàí äöêàí÷û. Áàããàë þëÿíèí áîð-
âÿ áàë áàøëàíäû. Ïóøêèíäÿí.
úóíó äèðèëÿðÿ éöêëÿð. (Àòà. ñþçö). Íîâðóçà
ÁÀË4 èñ. [ÿð.] êþùí. Öðÿê, ãÿëá, êþíöë.
áèð ùÿôòÿ ãàëìûø áàããàë äöêàíëàðûíûí ãàáà-
ÁÀË5 èñ. [ÿð.] êþùí. 1. Ôèêèð, äöøöíúÿ.
üûíû àéíà, õàë÷à âÿ úöðáÿúöð øÿêèëëÿðëÿ áÿçÿð-
2. Éàääàø, ùàôèçÿ.
äèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè. [Êöðä ßùìÿä:] Áó èøäÿ
3. Õàòèðÿ.
êàðýÿð äÿ, êÿíä÷è äÿ, çèéàëû äà, èñòÿñÿíèç áàã-
ÁÀË6 èñ. [ÿð.] êþùí. Áþéöê àüûð ÷ÿêèëè ñó
ãàë äà áèð úÿáùÿäÿ îëìàëûäûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìÿìÿëèñè; áàëèíà.
ÁÀÃÃÀËÈÉÉß èñ. [ÿð.] 1. Áàããàë äöêà-
ÁÀË7 èñ. [ôð.] 1. ×åøèäëè òÿáèÿò ùàäèñÿëÿ-
íûíäà ñàòûëàí ìàëëàð: ÷àé, ãÿíä, óí, äöéö,
ðèíèí (êöëÿéèí, çÿëçÿëÿíèí âÿ ñ.) ýöúöíöí
ãóðó ìåéâÿ âÿ è.à.
þë÷ö âàùèäè.
2. Áó úöð øåéëÿð ñàòûëàí ìàüàçà, äöêàí.
2. Òÿùñèë ìöÿññèñÿëÿðèíäÿ áèëèê, ÿõëàã,
ÁÀÃÃÀËËÛÃ èñ. êþùí. Áàããàë ñÿíÿòè.
÷àëûøìà äÿðÿúÿñèíè áèëäèðÿí ãèéìÿò âÿ éà
Áàããàëëûã åòìÿê.
ãÿáóë çàìàíû àëûíàí ãèéìÿòëÿðèí ìÿúìóñóíó
ÁÀË1 èñ. 1. Àðûëàðûí ÷è÷ÿê âÿ ìåéâÿ øèðÿ-
ýþñòÿðÿí ðÿãÿì.
ñèíäÿí ùàñèë åòäèêëÿðè ãàòû øèðèí ìàääÿ. Øàí
ÁÀËÀ 1. èñ. Þâëàä, óøàã, îüóë. Àíà âÿ
áàëû. – Áàë òóòàí áàðìàã éàëàð. (Àòà. ñþçö).
áàëà. Áàëàëàðà ùÿäèééÿ. – Áàëà áàëäàí
[Ïèðè êèøè:] Àüúà õàíûì, áó ïÿòÿéè ñÿíèí
øèðèíäèð. (Àòà. ñþçö). Áè÷àðÿ Ìÿøÿäè ßñýÿð
àäûíà ñàõëàéàúàüàì, .. ùà÷àí êþíëöí áàë
èíäè ö÷ ýöí èäè êè, ýþçöéàøëû àú-àúûíà
èñòÿäè, ýÿëÿðñÿí, êÿñèá âåðÿðÿì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
áàëàëàðûíûí ÿùâàëûíà àëûøûðäû. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
Áàë àðûñû – áàë ùàñèë åäÿí àðû. Ùÿðäÿíáèð
[Àíà:] Ãóëàã àñûí, ìÿíèì áàëàëàðûì, öðÿ-
áàë àðûëàðûíûí .. âûçûëòûñû åøèäèëèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
éèìÿ äàìûá êè, ìÿí áó éàòàãäàí äóðìàéà-
Àíà áàëû – ãîúà àðûëàðûí ùàñèë åòäèêëÿðè áàë
úàüàì. Ì.Èáðàùèìîâ. // Ìÿú. ìÿíàäà. [Áàø
(áå÷ÿ áàëûíà íèñáÿòÿí ðÿíýè òóòãóí îëóð).
ëåéòåíàíò:] Ãàôãàç áàëàñû, áó êþðïö úÿá-
Áå÷ÿ áàëû – úàâàí àðûëàðûí ùàñèë åòäèéè áàë.
ùÿíèí ìöùöì êå÷èäëÿðèíäÿíäèð. Ìèð Úÿëàë.
Ãîúà áàëû – á à õ àíà áàëû. Øÿùä áàëû – øàí-
2. Êè÷èê, êþðïÿ ùåéâàí, ãóø. Ïèøèê áàëàñû.
äàí ÷ûõàðûëàí ìóìñóç áàë.
Òöëêö áàëàñû. Ãàðüà áàëàñû. – Ýàù éåòèøìèø
2. ìÿú. ×îõ øèðèí, ÷îõ äàäëû, ÷îõ ëÿççÿòëè
ìåéâÿëÿðè äÿðèá éåéÿðäèê, ýàù ãóø éóâàëà-
øåé ùàããûíäà. Àðìóä äåéèë, áàëäûð. Áàë êèìè
ðûíäàí áàëà äöøöðöá îéíàðäûã. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
(÷îõ øèðèí).
Áàëà âåðìÿ – ùåéâàíëàðûí áàëà äîüìà
◊ Àüçûíäàí áàë òþêöëìÿê – ÷îõ øèðèí
ãàáèëèééÿòè. Áàëà ñàëìà – áàëàíûí âàõòûíäàí
ñþçëÿð äàíûøàí àäàì ùàããûíäà.
ÿââÿë äîüóëìàñû, àáîðò.
ÁÀË2 èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Ãàíàä. Êëàññèê ÿäÿ-
3. Õèòàá éåðèíäÿ (÷îõ âàõò “à áàëàì”, “àé
áèééàòäà ÷îõ âàõò “áàëö ïÿð”, éàõóä “ïÿðö
áàëàì”, “áàëàì” øÿêëèíäÿ äÿ èøëÿíèð).
áàë” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð – ãîë-ãàíàä. Úèäà
Ïàïàã÷û äåäè: – Áàëà, ìÿíÿ øÿéèðä äóðàð-
äöøäöì î òóòè ëÿùúÿäÿí, áàëö ïÿðèì ñûíäû.
ñàíìû? Ðÿñóë äåäè: – Íÿ ö÷öí äóðìàðàì.
Ñ.ß.Øèðâàíè. [Úÿôÿðãóëó õàí:] Àòàìûçûí
“Àøûã Ãÿðèá”. Àé áàëàì, åéáèíè ãàí; Áèð
ãîøóíó òÿðê îëóá, áàëö ïÿðè ãûðûëàíäàí ñîíðà
ùÿéà åéëÿ, óòàí! Ì.ß.Ñàáèð. [Èñìàéûë àüà:]
áèð éåðäÿ ßäèë øàùà ÿñèð îëìóøóã. ß.Ùàãâåð-
Áàëàì, íÿ îëàð áèçëÿðè äÿ éàäà ñàëàñàí! Ö÷
äèéåâ. Äþéöøäöêúÿ ãîúà ãàðòàë; Ãöââÿò àëûð
ýöíäöð åøèòìèøÿì áóðàäàñàí, äè ýÿë, òàïà
211
ÁÀËÀÁÀÚÛ
ÁÀËÀÚÀËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ
áèëìèðÿì. Ìèð Úÿëàë. [Õåéðàíñà:] À áàëàì,
ðûøûðäû. Ì.Ùöñåéí. Ãîúàíûí áàëàúà ïÿíúÿ-
äåéèðÿì áèð êèøèéÿ ìÿñëÿùÿò åëÿéèì, ñîíðà
ðÿñè ãàëûí ìåøÿéÿ òÿðÿô à÷ûëûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ýåäÿê. Ù.Ñàðàáñêè.
Èíäè áó áàëàúà êÿíäúèéÿç Äèëàðà ö÷öí ...
4. ñèô. Êè÷èê, áàëàúà, õûðäà, êþðïÿ. Òàìàì
Áàêû ãÿäÿð ÿçèçäèð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
àü áÿäÿíèí ýöëäÿí ÿëàäûð; Ãàìÿòèíäèð
2. Ñàéúà, ìèãäàðúà àç, àçàúûã, úöçè.
ñÿíóáÿðäÿí, áàëà ãûç. Ì.Ï.Âàãèô. Àðèñòîêðà-
Áàëàúà äÿñòÿ. Áàëàúà áèð ìÿáëÿü àéûðìàã.
òèéà õàíûìëàðû, éåíÿ äÿ ýþçÿë áàëà äÿðâèøèí
3. Àçéàøëû, õûðäàúà, êè÷èê. Áàëàúà ãûç ùÿëÿ
øÿêëèíè .. þïöð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Õàí Ñóëòàí
ìÿêòÿáÿ ýåòìèð. – Áàëàúà, éàñòûáóðóí .. Çèâÿð
ãîéóíó ýþçëÿìÿê ö÷öí áàëà ÷îáàíû äèê
ýÿëèá, Êÿðèìèí ãóúàüûíäà îòóðäó. Ì.Èáðàùè-
ãàéàíûí áàøûíà ãàëäûðìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìîâ. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Óøàã. Áàëàúàíû
áàëà-áàëà çÿðô äàí. Éàâàø-éàâàø, àç-àç,
áàçàðà ýþíäÿð. Áÿñ áàëàúà ùàðàäàäûð? Áàëà-
àùÿñòÿ-àùÿñòÿ.
úàíû äà þçöìëÿ àïàðàúàüàì. Áàëàúàíûí
ÁÀËÀÁÀÚÛ èñ. äàí. Ãîùóì-ÿãðÿáà àðà-
íå÷ÿ éàøû âàð? // Áàëàúà óøàüà ìöðàúèÿò.
ñûíäà ùþðìÿò ö÷öí êè÷èêëÿð òÿðÿôèíäÿí
Áàëàúà, áèð áÿðè áàõ!
áþéöêëÿðÿ (ãàäûíëàðà) ìöðàúèÿò (àä ÷ÿêìÿ-
4. ßùÿìèééÿòñèç, úöçè, éöíýöëâàðè; áèð
ìÿê ö÷öí èøëÿíÿí ñþç).
ãÿäÿð, áèð àç. Áàëàúà äÿéèøèêëèê. Áàëàúà ðîë.
ÁÀËÀÁÀÍ èñ. Íÿôÿñëÿ ÷àëûíàí ãàìûøäàí,
Áàëàúà íàðàçûëûã. Ìÿíÿ áàëàúà ñîéóã
àüàúäàí ãàéðûëàí ñàäÿ ÷àëüû àëÿòè; äöäöê,
äÿéèáäèð. Àðàìûçäà áàëàúà ìöáàùèñÿ îëäó.
òöòÿê. Äþéöëäö òÿáëö íàãàðÿ, ÷àëûíäû íåé,
Áàëàúà áèð èø öñòÿ êöñöøäöëÿð. // Çÿðô ìÿíà-
áàëàáàí. À.Ñÿùùÿò. Àíàñû äèíìÿç-ñþéëÿìÿç
ñûíäà. Áàëàúà òÿðëÿìÿê. Áàëàúà éåéèá, è÷äèê.
áóíóí [Ùÿñÿíèí] áàøûíûí àëòûíäàí ýþòöðöá
Áàëàúà ýþçëÿ.
ýèçëÿòäèéè áàëàáàíû éåíÿ äÿ þçöíÿ ãàéòàðäû.
5. Áÿçÿí áèð ñþçö èëÿ: áèð áàëàúà – àçà-
Á.Òàëûáëû. Éàñòû áàëàáàí – áàëàáàíûí
úûã, áèð àç, áèð ãÿäÿð. Áèð áàëàúà ýþçëÿ. Ñÿíÿ
çÿðèô ñÿñëè íþâö. Îðêåñòðèí òÿðêèáèíäÿ: òàð,
áèð áàëàúà ñþçöì âàð. Ñèçÿ áèð áàëàúà èøèì
êàìàí÷à, ñàç (ñèìëè àëÿòëÿð); éàñòû áàëàáàí,
äöøöá.
òöòÿê (íÿôÿñëè àëÿòëÿð); íàüàðà, ãàâàë (çÿðá
áàëàúà-áàëàúà 1) çÿðô Éàâàø-éàâàø, õûðäà-
èëÿ ÷àëûíàí àëÿòëÿð) êèìè Àçÿðáàéúàí õàëã
õûðäà, àùÿñòÿ-àùÿñòÿ, àç-àç. Íàõîøäóì, èíäè
÷àëüû àëÿòëÿðè âàðäûð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
◊
áàëàúà-áàëàúà ýÿçèðÿì; 2) ñèô. êè÷èê-êè÷èê,
Áàëàáàíäà ãàíäûðìàã äàí. – ñþç
õûðäà-õûðäà. Áàëàúà-áàëàúà óøàãëàð.
àðàñûíäà èíúÿ èøàðÿëÿðëÿ áàøà ñàëìàã.
ÁÀËÀÚÀÁÎÉ ñèô. Áîéó àë÷àã, õûðäà.
ÁÀËÀÁÀÍ×ÀËÀÍ, ÁÀËÀÁÀÍ×Û èñ. Áàëà-
áàí ÷àëàí, òöòÿê ÷àëàí. Àøûã Úÿôÿð ÿëèíäÿ
Áàëàúàáîé îüëàí.
ñàç, áàëàáàí÷û èëÿ ÷óõàëàðûíû ÷ûõàðûá äóðäó-
ÁÀËÀÚÀÚÛà èñ. Êè÷èúèê. Õèäìÿò÷è àðâàä
ëàð àéàüà. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Äÿô÷àëàí, çóð-
òÿëÿñèê îíà áàëàúàúûã, áöêöëö áèð êàüûç óçàòäû.
íà÷û, áàëàáàí÷û, ìöòðöá äÿ ìàíãàëûí áà-
ß.ßáöëùÿñÿí.
øûíäà îòóðàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
ÁÀËÀÚÀËÀÍÄÛÐÌÀ “Áàëàúàëàíäûðìàã”-
ÁÀËÀÁÀÍ×ÛËÛà èñ. Áàëàáàí÷ûíûí èøè,
äàí ô.èñ.
ñÿíÿòè.
ÁÀËÀÚÀËÀÍÄÛÐÌÀÃ á à õ áàëàúàëàø-
ÁÀËÀÁÈÁÈ èñ. ìÿù. 1. Êè÷èê áèáèéÿ âåðè-
äûðìàã. [Ãàðà] þçëöéöíäÿ áåëÿ äåéèðäè êè, ..
ëÿí àä.
éîõñà èíäèêè çàìàíäà àò ìèíìÿê äåñÿí ùå÷
2. Ýÿëèíëÿðÿ âåðèëÿí ëÿãÿá; ýÿëèíúèéÿç.
ðàéêîì êàòèáèíÿ éàðàøìûð. Áÿëêÿ äÿ áó èø îíó
ÁÀËÀÚÀ ñèô. 1. Ùÿúìúÿ, áîéúà, þë÷öúÿ
õûðäàëàíäûðûð âÿ áàëàúàëàíäûðûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
êè÷èê, õûðäà (áþéöê ìöãàáèëè). Áàëàúà áàð-
ÁÀËÀÚÀËÀÍÌÀ “Áàëàúàëàíìàã”äàí ô.èñ.
ìàã. Áàëàúà áèíà. Áàëàúà îòàã. Áàëàúà ãóòó.
ÁÀËÀÚÀËÀÍÌÀÃ á à õ áàëàúàëàøìàã.
Áàëàúà àäàì. Áàëàúà àüàú. – Ìÿúèä èíäè òîð-
ÁÀËÀÚÀËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Áàëàúàëàøäûðûë-
ïàã ïàéûíû àëìûø âÿ þçöíÿ áàëàúà òÿñÿððöôàò
ìàã”äàí ô.èñ.
äöçÿëòìèø áèð êÿíäëè èäè. Á.Òàëûáëû. Ìÿùÿúúÿð
ÁÀËÀÚÀËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Ùÿúìúÿ,
áîéó äàèðÿ øÿêëèíäÿ áàëàúà áîñòàíûí äþâðÿ-
áîéúà, þë÷öúÿ áàëàúà åäèëìÿê, êè÷èêëÿøäè-
ñèíè áöðöìöø ýöë-÷è÷ÿê åëÿ óçàãäàí äà ãûçà-
ðèëìÿê.
212
ÁÀËÀÚÀËÀØÄÛÐÌÀ
ÁÀËÄÛÐ
ÁÀËÀÚÀËÀØÄÛÐÌÀ “Áàëàúàëàøäûðìàã”-
ÁÀËÀÃ3 èñ. ìÿù. Ãàìûøàáÿíçÿð, è÷è áîø,
äàí ô.èñ.
áóüóìëó éåìëèê áèòêè.
ÁÀËÀÚÀËÀØÄÛÐÌÀà ô. Êè÷èêëÿøäèðìÿê,
ÁÀËÀÃÁÍ [ÿñëè ôàðñ. “áàëàõàíÿ” ñþçöí-
êè÷èëòìÿê, áàëàúà åòìÿê, õûðäàëàòìàã. Ùÿú-
äÿí] Êå÷ìèøäÿ êöòëÿâè òåàòð òàìàøàëàðû ö÷öí
ìèíè áàëàúàëàøäûðìàã. // Äàðàëòìàã.
à÷ûã ùàâàäà òàõòàäàí äöçÿëäèëÿí ìöâÿããÿòè
ÁÀËÀÚÀËÀØÌÀ “Áàëàúàëàøìàã”äàí ô.èñ.
éöíýöë òèêèëè. // Áóðàäà ýþñòÿðèëÿí èáòèäàè
ÁÀËÀÚÀËÀØÌÀà ô. Êè÷èëìÿê, õûðäàëàí-
òàìàøà. Áàëàãàí – ñÿééàð êö÷ÿ òåàòðûíà
ìàã, áàëàúà îëìàã. Ùÿúìè áàëàúàëàøìàã.
äåéèëèð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
Î, àçàðäàí ñîíðà ëàï áàëàúàëàøûáäûð. – Õÿëèë
ÁÀËÀËÀÌÀ “Áàëàëàìàã”äàí ô.èñ.
îíóí èðÿëèéÿ ÷ûõìûø ãàðíûíû èëê äÿôÿ ýþðöð-
ÁÀËÀËÀÌÀÃ ô. 1. Áàëà äîüìàã. Èíÿê
ìöø êèìè, äèããÿòëÿ áàõäû: – Áàøûí ùÿð ýöí
áàëàëàäû.
áàëàúàëàøûð, ãàðíûí áþéöéöð, ÿ, – äåäè.
2. ìÿú. Àðòìàã, ÷îõàëìàã, òþðÿéèá àðòìàã.
Ì.Ùöñåéí. // Ýþäÿëìÿê, ãûñàëìàã, éûüûëìàã.
Ìèë÷ÿêëÿð áàëàëàéûáëàð.
Êþéíÿê éóéóëìàãäàí áàëàúàëàøûáäûð. Ïàëòî
ÁÀËÀËÁÉÊÀ èñ. [ðóñ.] Ö÷ñèìëè ðóñ ÷àëüû
èñëàíûá áàëàúàëàøûáäûð.
àëÿòè. Áó êÿøô àéðû-àéðû õàëãëàðäà, ÿââÿëëÿðè
ÁÀËÀÚÀËÀÒÌÀ “Áàëàúàëàòìàã”äàí ô.èñ.
ñàäÿ âÿ ýåòäèêúÿ òÿêìèëëÿøÿí ñàç, òàð, òÿíáóð,
ÁÀËÀÚÀËÀÒÌÀÃ á à õ áàëàúàëàøäûðìàã.
äîìáðà, áàëàëàéêà .. êèìè ìöõòÿëèô íþâëö áèð
ÁÀËÀÚÀËÛÃ èñ. 1. Ùÿúìúÿ, áîéúà, ìèã-
÷îõ ñèìëè ìóñèãè àëÿòëÿðèíèí éàðàäûëìàñûíû
äàðúà, ñàéúà êè÷èêëèê, õûðäàëûã, àçëûã; áàëàúà
òÿìèí åòäè. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
øåéèí ùàëû.
ÁÀËÀËÛ ñèô. Éàíûíäà áàëàñû îëàí. Áàëàëû
2. Óøàãëûã, êþðïÿëèê. Áàëàúàëûüûíäà ÷îõ
èíÿê. Áàëàëû ãîéóí. Áàëàëû úàìûø.
íàäèíú èäè. Áàëàúàëûüûíà áàõìà, ÷îõ çèðÿê-
ÁÀËÀËÛÃ èñ. àíàò. Ùåéâàíëàðäà ðöøåé-
äèð. – Éóñèô Ãàðàúà ãûçûí òÿðñëèéèíÿ òÿÿúúöá
ìèí èíêèøàô åòäèéè äàõèëè öçâ.
åäèá, àðâàäûíà äåéÿðäè: – Áó çîðáàëûãäà àéû
ÁÀËÁÍÑ [ôð.] 1. Ìöùàñèáàòäà: àêòèâ âÿ
ìÿíèì ãàì÷ûìûí ãîðõóñóíäàí ùÿð úöð îéóí
ïàññèâ ùåñàáëàðûí ãàëûãëàðûíû ýþñòÿðÿí âÿ ùÿð
÷ûõàðûð, àììà áó áàëàúàëûãäà ãûçûí ÿëèíäÿ
ùàíñû áèð òÿñÿððöôàò âÿ éà ìöÿññèñÿíèí
àúèç ãàëìûøàì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ìöÿééÿí äþâð ÿðçèíäÿêè ìàëèééÿ âÿçèé-
ÁÀËÀÚÀÍËÛ ñèô. Þç óøàãëàðûíû ùÿääÿí
éÿòèíè ÿêñ åòäèðÿí öìóìè úÿäâÿë; ýÿëèð âÿ
àðòûã ñåâÿí, óøàãúàíëû. Ìÿí áó ãÿäÿð áàëà-
úàíëû àäàì ýþðìÿìèøÿì, – äåéÿ Ýöìöø
÷ûõàðûí ìöâàçèíÿòè. Èëëèê áàëàíñ. – [Ìèðçÿ
ýÿëèí þç-þçöíÿ äàíûøûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ñàëìàí:] [Úàìàë] áèðúÿ áàëàíñà ãîë
÷ÿêñÿéäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÀËÀÚÛà “Áàëà”äàí îõø. Áàëàúûüûì,
ùàðàäà èäèí? ßçèç áàëàúûüûì.
2. èãòèñ. Ìàë èäõàëû èëÿ èõðàúû àðàñûíäà íèñ-
áÿò. Àêòèâ áàëàíñ (èõðàúûí èäõàëäàí àðòûã îë-
ÁÀËÀÄÀÄÀØ èñ. ìÿù. Òÿçÿ ýÿëèíèí êè÷èê
ãàéíûíà âåðäèéè ëÿãÿá.
ìàñû). Ïàññèâ áàëàíñ (èäõàëûí èõðàúäàí àðòûã
ÁÀËÀÄßÌÈÐ èñ. ìÿù. Õàì ýþíö àøûëà-
îëìàñû).
ìàüà ìÿõñóñ àëÿò.
ÁÁËÀÏÓØ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Öñòäÿí ýåéèëÿí
ÁÀËÀßÌÈ èñ. ìÿù. Óøàãëàðûí êè÷èê ÿìè-
ïàëòàð. Éàðûì íÿ ýþçÿë ýåéèíèá, ÿëâàí áÿçÿ-
ëÿðèíÿ âåðäèêëÿðè àä.
íèáäèð; Áàëàïóøó éàøûë. Ì.Ï.Âàãèô.
ÁÀËÀÜÀÝÈÐßÍ èñ. êþùí. Ôèòèëèíÿ îä âóð-
ÁÀËÀÒÀ, ÁÀËÀÒÛ èñ. ìÿù. Ìàéà, õÿìðÿ,
äóãäà éåðäÿ éàíà-éàíà ôûðëàíàí êè÷èê ôèøÿíý.
àúûòìà.
ÁÀËÀÃ1 èñ. Òóìàíûí, øàëâàðûí, äèçëèéèí
ÁÀËÁÀ èñ. ìÿù. Úèíúèëèì, êåøíèø, ãàçàéàüû
àéàüà äöøÿí òÿðÿôè. Ñÿùÿð-ñÿùÿð éàç ÷àüû;
âÿ áó êèìè áèòêèëÿðäÿí ùàçûðëàíàí éåìÿê,
Êþ÷öð îáà éàéëàüà; Ýÿëèíëÿðèí áàëàüû; Áàòûð
ñûéûã.
ëèëÿ, áàòëàüà. À.Ñÿùùÿò. Ùÿñÿíàëû áàëàüû
ÁÀËÁÀÑ èñ. Èðè ãîéóí úèíñè.
äèçèíäÿí àçúà àøàüû áåç òóìàíûíû áóäóíà
ÁÀËÁÎÐÀÍÛ á à õ áàëãàáàã.
ñûõàðàã áÿðê-áÿðê ãûøãûðûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁÀË×Û á à õ àðû÷û. Áàë÷ûíûí âàð áàë òàñû,
ÁÀËÀÃ2 èñ. Úàìûø áàëàñû, êþðïÿ êÿë÷ÿ.
îäóí÷óíóí áàëòàñû. (Àòà. ñþçö).
..Ìöðøöä úàìûø áàëàãëàðûíû ñóâàðìàã ö÷öí
ÁÀËÄÛÐ èñ. Ãûë÷àíûí äàë òÿðÿôèíäÿ äèç èëÿ
÷àéà àïàðìûøäû. ß.Âÿëèéåâ.
òîïóã àðàñûíäàêû ÿòëè ùèññÿ. Çàáèò áàäàì øèâèíè
213
ÁÀËÄÛÐÜÀÍ
ÁÀËÛÃÒÓÒÀÍ
ÿëèíÿ àëûá, ãûçûí ÷ûëïàã áàëäûðûíà äþéöð, ãûø-
ÁÀËÝÖËÖ èñ. áîò. Øèðèí ÷è÷ÿêëÿðè îëàí
ãûðûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ñàðìàøûã áèòêè.
ÁÀËÄÛÐÜÀÍ èñ. áîò. Èðèéàðïàãëû óçóíáîé
ÁÀËÛÃ1 èñ. 1. Ãÿëñÿìÿ èëÿ òÿíÿôôöñ åäÿí,
çÿùÿðëè áèð áèòêè. [Ãÿìÿð âÿ Øàìî] áèð äÿôÿ
òåìïåðàòóðó äÿéèøÿí, öçýÿúëÿ ùÿðÿêÿò åäÿí
úûð-úûð áóëàüûíûí êè÷èê øÿëàëÿúèéè àëòûíäà
ñó ùåéâàíû. Ñèéÿíÿê áàëûüû. Áàëûã ÿòè. Áàëûã
áàëäûðüàíäàí äÿéèðìàí òîïó ãàéûðûá èøëÿò-
éàüû. Áàëûã òóòìàã. Áàëûã øîðáàñû. Áàëûã òîðó.
ìèø(äèëÿð). Ñ.Ðÿùèìîâ.
– Áàëûüû ùà÷àí òóòñàí òÿçÿäèð. (Àòà. ñþçö).
ÁÀËÄÛÐÜÀÍËÛÃ èñ. Áàëäûðüàí áèòÿí éåð,
◊ Äÿðéàäà áàëûã ñþâäàñû – ýåð÷ÿê
áàëäûðüàí ÷îõ îëàí éåð.
îëìàéàí äàíûøûã, îðòàëûãäà îëìàéàí ãåéðè-
ÁÀËÄÛÐÛÀ×Ûà ñèô. âÿ çÿðô äàí. 1. Ãû÷ëàðû
ðåàë ñþùáÿòëÿð.
à÷ûã, þðòöëìÿìèø, ÷ûëïàã; òóìàíû ýþäÿê. Î äà
ÁÀËÛÃ2 èñ. ìÿù. Îòóðàã êÿíä, ãÿñÿáÿ; àáàä
áàøûà÷ûã, áàëäûðûà÷ûã éûüûá 24 óøàüû úÿðýÿ
òèêèëè ãðóïó.
èëÿ äöçöá òÿëèì âåðèð. Ú.Úàááàðëû. [Ãàðà êèøè:]
ÁÀËÛÃÁÅËÈ ñèô. ìÿù. Îðòàñû áàëûã áåëè
Áó áàëäûðûà÷ûã ýÿçìÿéè íÿ âàõòäàí ÷ûõàðò-
êèìè äèê (åâ öñòö, éîíóëìóø àüàú âÿ ñ.).
ìûñûíûç? ß.ßáöëùÿñÿí. // Ëöò, ñÿôèë.
Àëàãàïûäàí ýèðäèêäÿ, îðòàäàí áàëûãáåëè,
2. ìÿú. Óòàíìàç, ùÿéàñûç.
ýåíèø áèð éîë ñàëûíìûøäûð. Ñ.Ðÿùìàí.
ÁÀËÄÛÐËÀÌÀ “Áàëäûðëàìàã”äàí ô.èñ.
ÁÀËÛÃÚÛË èñ. çîîë. Ëåéëÿê êèìè óçóí ãû÷ëû,
ÁÀËÄÛÐËÀÌÀÃ ô. äàí. Áàëäûðûíäàí éà-
óçóí äèìäèêëè, êè÷èê áàëûãëàðëà ãèäàëàíàí
ïûøìàã, áàëäûðûíäàí òóòìàã, áàëäûðûíà êå÷èð-
àëà-áÿçÿê ãóø.
ìÿê. Èò îíó ãÿôèëäÿí áàëäûðëàäû.
ÁÀËÛÃ×Û èñ. 1. Áàëûã îâëàéàí, áàëûã òóò-
ÁÀËÄÛÇ èñ. Àðâàäûí âÿ éà ÿðèí áàúûñû.
ìàãëà ìÿøüóë îëàí àäàì. Áàëûã÷û ãàéûüû.
[Òåéìóð àüà:] Ìÿí ñÿíèí áàëäûçûí Íèñÿ
Áàëûã÷û òîðó. – Áàëûã÷ûëàð ãàéûãëà ÷ûõûá éåíÿ
õàíûìà òÿÿøøöã éåòèðèá, Àëëàùûí ÿìðè èëÿ îíó
Õÿçÿðÿ. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
àëìàüà òàëèá èäèì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ìÿñ-
2. Áàëûã ñàòàí. Áàëûã÷û äöêàíû.
ìÿíèí ùÿéàòûíûí ö÷öíúö ñÿùèôÿñè þç áàëäûçû-
ÁÀËÛÃ×ÛËÛà èñ. Áàëûã òóòìà ñÿíÿòè, áà-
íûí ãÿééóìëóüóíäàí ÷ûõäûüû òàðèõäÿí áàø-
ëûã÷û ñÿíÿòè; áàëûã òóòìàãëà ìÿøüóë îëìà.
ëàéûð. Ñ.Ùöñåéí.
Áàëûã÷ûëûãëà ìÿøüóë îëìàã.
ÁÀËÄÞÉßÍ èñ. áîò. Øèðèí ÷è÷ÿêëÿðè îëàí
øèðÿëè áèð îò.
ÁÀËÛÃßÒÈ èñ. àíàò. Áàëäûðûí äàë ñÿòùèíäÿ
´
îëàí ãàëûí ÿçÿëÿ êöòëÿñè.
ÁÀËÅÐÈÍÀ èñ. [èòàë.] Áàëåò àêòðèñàñû, ðÿã-
ãàñÿñè.
ÁÀËÛÃÈ×È èñ. àøï. Áèøèðèëÿí áàëûüûí ãàðíûíà
äîëäóðóëàí ãîç, ñîüàí âÿ êèøìèøäÿí èáàðÿò è÷.
ÁÀËÉÒ èñ. [èòàë.] 1. Ìóñèãèíèí ìöøàéèÿòè
èëÿ èúðà åäèëÿí ðÿãñ âÿ ìèìèê ùÿðÿêÿòëÿðäÿí
ÁÀËÛÃÃÓËÀÜÛ èñ. Ìöõòÿëèô îíóðüàñûç
èáàðÿò ìöÿééÿí òåàòð òàìàøàñû. Áó àõøàìêû
ùåéâàíëàðûí öç òÿðÿôè, àäÿòÿí áóéíóç òÿáÿ-
áàëåòÿ áèëåò àëäûã. Áàëåò ìÿøãè. // Áó úöð
ãÿäÿí, è÷ òÿðÿôè èñÿ ñÿäÿô òÿáÿãÿäÿí èáàðÿò
òàìàøà ö÷öí éàçûëìûø ìóñèãè ÿñÿðè. “Éåääè
îëàí þðòö ùèññÿñè, ãàáûüû. Ñàùèëäÿ áàëûããó-
ýþçÿë” áàëåòè.
ëàüû òîïëàäûã. Áàëûããóëàüûíäàí ùàçûðëàíìûø
2. Òåàòð ðÿãñè ñÿíÿòè. Êëàññèê áàëåò. “Êî-
áÿçÿê øåéëÿðè. – Ñàðàéûí äàðâàçàñû ãàðøû-
ðîüëó” îïåðàñûíûí áàëåòè.
ñûíäà .. ýþçìóíúóãëàðû âÿ áàëûããóëàãëàðû èëÿ
ÁÀËÅÒÌÉÉÑÒÅÐ [àëì.] 1. Áàëåò ðåæèñ-
áÿçÿíìèø áîéíó çûíãûðîâëó äÿâÿëÿð äóðìóøäó.
ñîðó, áàëåòÿ ðÿùáÿðëèê åäÿí àäàì. ÕÛÕ ÿñðèí
×ÿìÿíçÿìèíëè. // Òÿðêèáè áàëûããóëàãëàðûí-
áèðèíúè éàðûñûíäà ðóñ áàëåòè ìÿøùóð áàëåò-
äàí èáàðÿò îëàí äàø. ßëâàí áàëûããóëàüû ýþçÿë
ìåéñòåð Äèäëîíóí ïàðëàã éàðàäûúûëûã ôÿàëèé-
òèêèíòè ìàëûäûð. Ìèð Úÿëàë. [Ùöììÿò] òàõòà
éÿòè ñàéÿñèíäÿ ÷îõ áþéöê ìöâÿôôÿãèééÿòëÿð
ïàð÷àëàðûíäàí äöçÿëÿí êþùíÿ êîìàíû ñþêÿ-
ÿëäÿ åòìèøäè. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
ðÿê, îíóí éåðèíÿ áàëûããóëàüû äàøëàðäàí ..
2. Ðÿãñ ìöÿëëèìè.
áèð åâ òèêèá äöçÿëòìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÀËßÍÝ èñ. 1. Çèðÿ îòóíà îõøàéàí ãàðà
ÁÀËÛÃËÛ ñèô. 1. È÷ÿðèñèíäÿ áàëûã îëàí.
òîõóìëó äàü îòó.
Áàëûãëû ýþë. Áàëûãëû ÷àé. Áàëûãëû ñóëàð.
2. Ïîðòàüàëà, ëèìîíà áÿíçÿð, ëàêèí îíëàðäàí
2. Áàëûãäàí ùàçûðëàíìûø (éåìÿê).
áþéöê îëàí òóðø àúû äàäëû ÿòèðëè áèð ìåéâÿ.
ÁÀËÛÃÒÓÒÀÍ á à õ áàëûã÷û 1-úè ìÿíàäà.
214
ÁÀËÛÃÓÄÀÍ
ÁÀËÎÍ
ÁÀËÛÃÓÄÀÍ èñ. çîîë. á à õ ãóòàí.
ìÿíÿ òÿðÿô áèð êèøè ýÿëèð .. áàøû áàëãàáàã...
ÁÀËÛÃÉÅÒÈØÄÈÐÌß èñ. çîîë. Âÿòÿýÿ
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áàëûãëàðûíûí ñöíè øÿðàèòäÿ ÷îõàëäûëìàñû.
2. ìÿú. äàí. Êåé, ìàéìàã, ðóùñóç, àòèë,
ÁÀËÛÍÚ á à õ áàëûø. Áàùàäûð áàøûíû áà-
áàúàðûãñûç, èðàäÿñèç, êöò àäàì ùàããûíäà.
ëûíúäàí ãàëäûðäû. Í.Íÿðèìàíîâ. [Ñàäûã êèøè]
[ßëéàðîâ:] Õÿëèë íÿäèð êè, î ìÿíè èøäÿí ÷ûõàð-
êþéíÿêúÿê ãàëõäû, áàëûíúû àïàðûá éàâàøúà
äûð, áóíëàð äà áàëãàáàã êèìè äóðóá áàõûðëàð.
Âàùèäèí áàøû àëòûíà ãîéäó. Ìèð Úÿëàë.
Ì.Ùöñåéí.
ÁÀËÛÍÚÖÇÖ á à õ áàëûøöçö. Âàãîí õèä-
ÁÀËËÁÄÀ [ôð.] ÿäÿá. 1. ßôñàíÿ, íàüûë,
ìÿò÷èëÿðè ñÿðíèøèíëÿðÿ èøëÿíìèø ÿë-öç äÿñìàëû,
éàõóä òàðèõè ìÿçìóíäà éàçûëìûø òÿùêèéÿ
äþøÿêàüû, áàëûíúöçö âåðäèêëÿðèíäÿí, ñÿðíè-
öñëóáóíäà ìÿíçóì ÿñÿð.
øèíëÿð àðàñûíäà ãèéàìÿò ãîïìóøäó. “Êèðïè”.
2. ìóñ. ßñàñÿí ðÿâàéÿò ìàùèééÿòèíäÿ îëàí
ÁÀËÛØ èñ. 1. Ãóø òöêö âÿ éà áàøãà éóì-
îõóíóëàí, éà ÷àëûíàí ìóñèãè ÿñÿðè íþâö.
øàã, ìöòÿùÿððèê øåéëÿð äîëäóðóëìóø éàòàã
Êå÷ìèø áèð ùàäèñÿíè êè÷èê áèð ùåêàéÿ øÿê-
ëÿâàçèìàòû, éàñòûã. Ïÿíúÿðÿäÿí è÷ÿðè ýèðÿí
ëèíäÿ íÿãë åäÿí ìóñèãè ÿñÿðëÿðèíÿ “áàëëàäà”
ðóçýàð äà îíóí áàëûøû öçÿðèíäÿ òþêöëÿí ñà÷-
äåéèëèð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
ëàðûíû äàëüàëàíäûðûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ðöñ-
ÁÀËËÁÑÒ [èíý.] Öçÿðèíäÿ äÿìèðéîë øïàë-
òÿì:] Àòàì àëòûíà áàëàúà äþøÿêúÿ ñàëìûø,
ëàðû äóðàí äÿìèðéîë éàòàüûíûí öçÿðèíÿ äþøÿ-
áàðäàø ãóðàðàã àðõàñûíû áàëûøà ñþéêÿìèøäè.
íÿí ÷ûíãûë, ãóì âÿ ñ.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁÀËËÛ ñèô. 1. Áàë ãàòûëìûø. Áàëëû êîíôåò.
2. ìÿù. õöñ. ×àðäàã òàõòàëàðûíäàí ùÿð áèðè.
2. ìÿú. Áàë êèìè øèðèí. Áèð àëàýþçëöíö
ÁÀËÛØÀÜÛ á à õ áàëûøöçö.
ñåâèáäè êþíöë; Äÿùàíè ïöñòÿäèð, äîäàüû áàëëû.
ÁÀËÛØÖÇÖ èñ. Éàñòûüà êå÷èðèëÿí öç. Êÿòàí
Àøûã Áÿíäÿ.
áàëûøöçö. Áàëûøöçö äöéìÿñè.
´
ÁÀËËÛÁÀÄÛ èñ. Áàë ãàòûëìûø ãîüàë, øèðèí
ÁÀËÈÍÀ [ôð.] Áÿäÿíúÿ áàëûüà îõøàð ÷îõ
÷þðÿê.
èðè äÿíèç ìÿìÿëèñè; êèò. Áàëèíà îâó. Áàëèíà
ÁÀËËÛÚÀ á à õ ãûðìûçûáàëäûð.
ñöìöéö. Áàëèíà áöòöí ìÿìÿëè ùåéâàíëàð
´
ÁÀËËÈÑÒÈÊ ñèô. Áàëëèñòèêàéà àèä îëàí.
êèìè èñòèãàíëû ùåéâàíäûð.
Áàëëèñòèê ðàêåò.
ÁÀËÊÀÐ èñ. Øèìàëè Ãàôãàçäà éàøàéàí
´
ÁÀËËÈÑÒÈÊÀ [éóí.] 1. Íÿçÿðè ìåõàíèêà-
òöðêäèëëè õàëã âÿ áó õàëãà ìÿíñóá àäàì.
íûí ôÿçàéà àòûëìûø àüûð úèñìèí ùÿðÿêÿò
ÁÀËÊÀÐÚÀ ñèô. âÿ çÿðô Áàëêàð äèëèíäÿ.
ãàíóíëàðûíû þéðÿíÿí øþáÿñè.
ÁÀËÊÓÍ [èòàë.] 1. Åâëÿðèí, áèíàëàðûí
ãàáàã òÿðÿôèíäÿ òèêèëÿí àðòûðìà, öñòö à÷ûã, éà
2. Ìÿðìèíèí, ñèëàùûí ëöëÿñè è÷ÿðèñèíäÿ âÿ
þðòöëö ìÿùÿúúÿðëè ìåéäàí÷à. À÷ûã áàëêîí.
áó ëöëÿäÿí ÷ûõäûãäàí ñîíðàêû ùÿðÿêÿò ãàíóí-
Áàëêîí ïÿíúÿðÿëÿðè. – Áàëêîíäà áèð ãàðûøà
ëàðûíû òÿäãèã åäÿí åëì.
ãÿäÿð ãàð âàðäû. Ñ.Ùöñåéí. Ãîúà óñòà .. äàø
ÁÀË-ÌÀÑÊÀÐÁÄ [ôð.] Èøòèðàê÷ûëàðû öçëÿ-
ïèëëÿêÿíëÿ ãàëõûá, øöøÿáÿíäëè áàëêîíà ÷àòäû.
ðèíÿ ìàñêà òàõìûø âÿ ôàíòàñòèê ïàëòàðëàð ýåé-
Ì.Ùöñåéí. Åâ ñàùèáè áàëêîíäà ñòîë ãîéóá,
ìèø ùàëäà ýÿëäèêëÿðè øÿíëèê âÿ ðÿãñ ìÿúëèñè.
÷àé ñöôðÿñè ñàëäû. Ìèð Úÿëàë.
ÁÀËÍÅÎËÓÝÈÉÀ [õàð.] Òÿáàáÿòèí, ìÿ-
2. Òåàòðäà: öñò éàðóñëàðäà îëàí éåðëÿð.
äÿí ñóëàðû âÿ ïàë÷ûãëàðûí êèìéÿâè òÿðêèáèíè,
ÁÀËÊÎÍËÓ ñèô. Áàëêîíó, éà áàëêîíëàðû
ùàáåëÿ áóíëàðûí ìöàëèúÿ òÿñèðè âÿ öñóëëàðûíû
îëàí. Áàëêîíëó åâ.
þéðÿíÿí åëì.
´
ÁÀËÃÀÁÀÜÛ ñèô. Áàëãàáàã êèìè, áàëãà-
ÁÀËÍÅÎËÎÆÈ ñèô. Áàëíåîëîýèéàéà àèä
áàã øÿêëèíäÿ. Áàëãàáàüû ãàðïûç.
îëàí. Áàëíåîëîæè êóðîðò.
ÁÀËÃÀÁÀÃ èñ. 1. Óçóíñîâ, îðòàñû íàçèê
ÁÀËÍÅÓËÎÃ [õàð.] Áàëíåîëîýèéà ìöòÿ-
øèðèí ãàáàã, áîðàíû, êóäó. Êÿíä àðâàäëàðû
õÿññèñè.
ãûøûí òÿäàðöêöíö ãóðòàðûðäû, .. êèìèñè éàìàí
ÁÀËÓÍ [ôð.] 1. Ìàéå âÿ ãàç ñàõëàìàã
ýöíöí êþìÿéè îëàí êóäó âÿ áàëãàáàãëàðû
ö÷öí äÿìèð âÿ éà ïëàñòèê ìàòåðèàëäàí ùàçûð-
ýèçëÿäèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. // ìÿú. Áàëãàáàüà
ëàíìûø ãàá.
îõøàéàí øåé ùàããûíäà. Áó ùàëäà ýþðäöì,
2. È÷ÿðèñèíÿ ùàâà äîëäóðóëìóø ðåçèí øèí.
215
ÁÀËÑÖÇßÍ
ÁÀÌÁÀØÃÀ
3. Àåðîñòàòûí, è÷èíÿ ãàç äîëäóðóëàí ãîâóüó.
2. ìÿú. Êîáóä, ýþíöãàëûí.
// È÷ÿðèñèíÿ äîëäóðóëìóø ùàâàäàí éöíýöë
ÁÀËÒÀÃÛÐÀÍ èñ. ìÿù. á à õ áàëäûðüàí.
ãàçûí êþìÿéè èëÿ ùàâàéà ãàëõûá, îðàäà äóðà
ÁÀËÒÀËÀÌÀ “Áàëòàëàìàã”äàí ô.èñ.
áèëÿí øàð, ó÷óúó àïàðàò.
ÁÀËÒÀËÀÌÀà ô. 1. Áàëòà èëÿ ÷àïìàã,
ÁÀËÑÖÇßÍ èñ. õöñ. Àðû øàíûíäàí áàëû ÷û-
êÿñìÿê, éàðìàã, äîüðàìàã; áàëòà èëÿ âóð-
õàðìàã ö÷öí úèùàç.
ìàã. Îíëàðû êàðâàí ÿùëè áàëòàëàäû; .. Äîü-
ÁÀËÒÀ èñ. Îäóí äîüðàìàã, àüàú êÿñìÿê
ðàéûá, éàíäûðûá îúàã ãàëàäû. À.Ñÿùùÿò.
âÿ ñ. ö÷öí èøëÿäèëÿí ñàïëû, åíëè âÿ èòèàüûçëû
2. ìÿú. Éûõìàã, äåâèðìÿê, äàüûòìàã,
äÿìèð àëÿò. Áàëòà èëÿ îäóí äîüðàìàã. Îäóí
ìÿùâ åòìÿê, êþêöíö êÿñìÿê, îðòàäàí ãàë-
áàëòàñû. Áàëòà èëÿ êÿñìÿê. – Áàëòà àüàú
äûðìàã; ñàðñûòìàã. Íàäàíëûüà ãàðøû ìöáà-
êÿñìÿçäè, ñàïû àüàú îëìàñàéäû. (Àòà. ñþçö).
ðèçÿ! Úÿùàëÿò âÿ ìþâùóìàòûí êþêöíö áàëòà-
// òåõ. Íåôò ãóéóëàðûíûí ãàçûëìàñûíäà èøëÿäè-
ëàìàã, õàëã êöòëÿëÿðèíèí ýþçöíö à÷ìàã, ..
ëÿí ãàçûúû àëÿò. Âûøêàíûí òÿïÿñèíäÿí áóúóð-
àçàäëûã âÿ ñÿàäÿòèí éîëëàðûíû îíà ýþñòÿðìÿê!
ãàäà ñàðûíàí êàíàòû (áóðàçû) êå÷èðìÿê ö÷öí
Íÿðèìàíîâóí èëê ÿñÿðè îëàí “Íàäàíëûã”ûí
áèð áëîê àñûëûð âÿ áóíóí âàñèòÿñèëÿ à÷ûã âÿ éà
òàðèõè ìÿíàñû áóäóð. Ì.Èáðàùèìîâ.
äÿìèð øòàíãëàðà áàüëàíìûø áàëòà ãóéóéà
3. ìÿú. Áèðèíèí ÿëåéùèíÿ èø ýþðìÿê, çèä-
åíäèðèëèá ãàëäûðûëûðäû. Ãóëèéåâ. Áàëòàëàðû
äèíÿ äàíûøìàã; áèðèíÿ ãóéó ãàçûìàã.
èøëÿéèð éåðèí äÿðèí ãàòûíà. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
◊ Äèáèíäÿí áàëòàëàìàã – áèð ñþçö, éà
◊ Áàëòà ýþðìÿìèø – ÿë äÿéìÿìèø, ÿë
äàíûøûüû äèáèíäÿí, áèðéîëëóã êÿñìÿê, äàíûø-
âóðóëìàìûø, òÿáèè ùàëûíäà ãàëìûø. Áàëòà
ìàã ö÷öí éåð ãîéìàìàã.
ýþðìÿìèø ìåøÿ. Áàëòà èëÿ éîíóëìàìûø
ÁÀËÒÀËÀÍÌÀ “Áàëòàëàíìàã”äàí ô.èñ.
– êîáóä, ãàáà, òÿðáèéÿñèç, ãàíìàç àäàì
ÁÀËÒÀËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áàëòà èëÿ êÿñèë-
ùàããûíäà. Áàëòà âóðìàã ìÿú. – á à õ áàë-
ìÿê (÷àïûëìàã, éàðûëìàã, äîüðàíìàã).
òàëàìàã 3-úö ìÿíàäà. [Èáðàùèì áÿé:] Ñÿí
ÁÀËÒÀËÀÒÌÀ “Áàëòàëàòìàã”äàí ô.èñ.
äÿ, ÿëáÿòòÿ, ýÿðÿê îíó ïèñëÿéÿñÿí, ÷öíêè
ÁÀËÒÀËÀÒÌÀÃ èúá. Áàëòà èëÿ êÿñäèð-
áàëòà âóðàíëàðûí áèðèñè ñèçèí úÿíàáûíûç îëäó.
ìÿê, ÷àïäûðìàã, äîüðàòìàã.
Í.Âÿçèðîâ. Áàëòàíû äàøà âóðìàã – èøè áàø
ÁÀËÒÀËÛ ñèô. ßëèíäÿ áàëòà îëàí, áàëòà èëÿ
òóòìàìàã, ìöâÿôôÿãèééÿòñèçëèéÿ óüðàìàã,
èøëÿéÿí. Àüàú éûõûëàíäà ÿëè áàëòàëû äà éåðè-
èøè íÿùñ ýÿòèðìÿê. Áàëòàíû äèáèíäÿí âóðìàã
éÿð, ÿëè áàëòàñûç äà. (Àòà. ñþçö).
– áèð øåéÿ ãàðøû åòèðàç åòìÿ, äàíûøìàüà, ôèêèð
ÁÀËÇÁÌ [éóí.] Áàëçàì àüàúûíäàí ùàñèë
ñþéëÿìÿéÿ éåð ãîéìàìàã, ñóñäóðìàã, ãÿòè
åäèëÿí âÿ òÿðêèáèíäÿ åôèð éàüëàðû îëàí éàðû-
ùÿðÿêÿò åòìÿê. [Èòòèôàã öçâö:] À éîëäàø
äóðó ÿòèðëè ãàòðàí.
òÿùêèì÷è, ñèç ëàï áàëòàíû äèáèíäÿí âóðóðñó-
ÁÀËÇÀÌËÀÌÀ “Áàëçàìëàìàã”äàí ô.èñ.
íóç. Ìèð Úÿëàë. Áàëòàñû êÿñìÿìÿê ìÿú.
ÁÀËÇÀÌËÀÌÀÃ ô. ×öðöìÿìÿê ö÷öí
– ñþçö êå÷ìÿìÿê, íöôóçäàí, åòèáàðäàí
(ìåéèòÿ) õöñóñè ìàääÿëÿð ùîïäóðìàã; ìó-
äöøìÿê. Áóç áàëòàñû á à õ áóç.
ìèéàëàìàã.
ÁÀËÒÀÁÈÚ èñ. ìÿù. ×þêÿ àüàúûíûí ÷è÷ÿéè.
ÁÀËÇÀÌËÀÍÌÀ “Áàëçàìëàíìàã”äàí
ÁÀËÒÀ×Û èñ. 1. Àüàú êÿñÿí, îäóí äîüðà-
ô.èñ.
éàí. Áàëòà÷ûëàð ìåøÿéÿ ýåòäèëÿð.
ÁÀËÇÀÌËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Ùîïäóðóëìàã,
2. Áàëòà ãàéûðàí óñòà.
ìóìèéàëàíìàã.
ÁÀËÒÀ×ÛËÛà èñ. Áàëòà èëÿ àüàú êÿñìÿê
ÁÀÌÀÇÛ á à õ ïàìàçû.
âÿ éà îäóí äîüðàìàã ñÿíÿòè.
ÁÀÌÁÀËÀÚÀ ñèô. Ëàï áàëàúà. Ýöëëö áàì-
ÁÀËÒÀÄÈÌÄÈÊ èñ. çîîë. ×îõ éîüóí äèì-
áàëàúà ýåí òóìàíäà, ãîëó ÷èðìÿêëè îëäóüó
äèéè îëàí áèð ãóø.
ùàëäà, îüëó èëÿ ãàáàã-ãàðøû äóðóá äàíû-
ÁÀËÒÀÄÈØ ñèô. äàí. Éåêÿ âÿ áÿðê äèøëè.
øûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÀËÒÀÝÞÐÌßÇ ñèô. Ñûõ, êå÷èëìÿç. Áàë-
ÁÀÌÁÀØÃÀ ñèô. Òàìàìèëÿ áàøãà, òàìà-
òàýþðìÿç ìåøÿ.
ìèëÿ àéðû. Áàìáàøãà ìÿñÿëÿ. Áàìáàøãà èø.
ÁÀËÒÀÊßÑÌßÇ ñèô. 1. ×îõ áÿðê, ÷îõ
Ýþçëÿðèìèí þíöíäÿ áàìáàøãà áèð àëÿì à÷ûë-
ìþùêÿì, ÷îõ ãàëûí.
äû. Îíóí õàñèééÿòè áàìáàøãàäûð. – [Íàäèð] ..
216
ÁÀÌÁÛËÛ
ÁÀÍÄÀÃËÀÌÀÃ
Ìÿðéÿìèí àðòûã óçàíìûø ñà÷ëàðûíû Çåéíÿáèí
áèð ñÿñ âàðñà, î äà õîðóç áàíëàðû âÿ êþïÿê-
ñà÷ëàðû èëÿ ìöãàéèñÿ åäÿíäÿ, éåíÿ äÿ – éîõ,
ëÿðèí ñÿñè èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Õÿëèë:] Õîðóç-
.. î áàìáàøãàäûð [äåéÿ äöøöíäö]. Á.Òàëûáëû.
ëàðûí ö÷öíúö áàíûíàäÿê ñþùáÿò åëÿäèê.
ÁÀÌÁÛËÛ ñèô. äàí. Ëÿéàãÿòñèç, âåúñèç,
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Õîðóç áàíû... Äàí óëäóçó...
ãåéðè-úèääè, áîø, éöíýöë, ýöëöíú, àâàðà, ëöò.
Øÿôÿãëè öðÿê; Âöãàð èëÿ ìÿí àíûðàì þòÿí
[Øåéõ Íÿñðóëëà:] Ùÿìèí áó ìÿðÿçèí áÿðÿêÿ-
ýÿíúëèéè. Ñ.Âóðüóí.
òèíäÿíäèð êè, ìÿí áó áàìáûëû ßùìÿäèí éàíûí-
ÁÀÍ3 èñ. [ÿð.] 1. Ìèñèð ñþéöä àüàúû.
äà îëìóøàì áèð áàëàúà óøàã... Ú.Ìÿììÿä-
2. ìÿú. Óúàáîéëó, ãàìÿòëè; áè÷èìëè.
ãóëóçàäÿ. [ßáäöððÿùìàí áÿé:] Ìÿí íèéÿ
ÁÀÍÁÍ [èñï.] áîò. 1. Ìåéâÿ âÿ éà ëèô ö÷öí
äÿëè îëóðàì, äÿëè ñÿíèí êèìè îëóð êè, áåëÿ
éåòèøäèðèëÿí, ÷îõ èðè éàðïàãëàðû îëàí óúà òðî-
áàìáûëû äÿðâèø áàøûíà èï ñàëûá äÿëè êèìè
ïèê àüàú. Áàíàí àüàúû.
îéíàäûð. Í.Âÿçèðîâ. // èñ. Ãåéðè-úèääè, äÿéÿð-
2. Áó àüàúûí ãàëûí âÿ ñàðû ãàáûãëû óçóíñîâ
ñèç, ëÿéàãÿòñèç àäàì, àâàðà. À êèøè, ýÿíÿ áó
ìåéâÿñè.
áàìáûëûëàð áèëìèðÿì õàëãäàí íÿ èñòÿéèðëÿð?
ÁÀÍÁÀË èñ. ìÿù. Èðè áàðàìà.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ìàùàëûí áåø-îí áàì-
ÁÁÍÄÀ èñ. [èòàë.] Úèíàéÿòêàðëàð, ãàòèëëÿð
áûëûñû éûüûëûá áèð éåðÿ, íÿäè-íÿäè áèç Âèíîêó-
ýöðóùó, äÿñòÿñè. Òÿáðèç õàëãûíà .. àñàéèø âÿ
ðîâ êèìè íÿùÿíýè éûõàúàüûã. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÿìíèééÿò ýÿòèðÿí äèíú ñîëäàòëàðà ùöúóì
ÁÀÌÁÚÊ [ìàëàé.] áîò. 1. Èñòè þëêÿëÿðäÿ
åäÿí øÿðàðÿò÷èëÿð áàíäàëàð êèìè òÿñâèð åäè-
áèòÿí è÷è áîø, ÷îõ áÿðê, éöíýöë, éîüóí, ãàìû-
ëèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Äÿìèðîâ:] Çöëìÿò
øàáÿíçÿð áèòêè (àüàú). Áàìáóã ìåøÿñè.
äÿñòÿñè [ãîë÷îìàã] ãàëûãëàðûíäàí äöçÿëìèø
– Àøàüûëàðäà êîêîñ ïàëìàëàðû, áàíàí âÿ
îëñà áåëÿ, õàðèúè äöøìÿíäÿí ðóù àëàí áèð
áàìáóê àüàúëàðû áèð-áèðèíÿ ãàðûøàðàã ãîë-
áàíäàäûð! Ñ.Ðÿùèìîâ.
áóäàã àòìûøäûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁÀÍÄÁÆ [ôð.] 1. Ãàðíûí äèâàðëàðûíû íîðìàë
2. Áó àüàúäàí ãàéðûëìûø. Áàìáóê êîìà.
âÿçèééÿòäÿ ñàõëàìàã ö÷öí åëàñòèê êÿìÿð,
Áàìáóê ìåáåë.
áàü. Èäìàíäà çÿäÿëÿíìÿ ùàëëàðûíûí ãàðøûñûíû
ÁÀÌßÇß ñèô. [ôàðñ.] 1. Ìÿçÿëè, äàäëû.
àëìàã ö÷öí ÿí éàõøû ãîðóéóúó âàñèòÿëÿð: ñè-
2. Çàðàôàò÷û, ëÿòèôÿ÷è, ìÿçÿëè. Î ÷îõ áà-
ïÿðëÿðäÿí, ìàñêàëàðäàí, áàíäàæäàí èñòèôàäÿ
ìÿçÿ ãîúà èäè, çàðàôàò åòìÿéè âÿ ëÿòèôÿ ñþé-
åäèëìÿñèíäÿí, îéíàãëàðûí áèíòëÿíìÿñèíäÿí
ëÿìÿéè ÷îõ ñåâèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Îíóí àäû
èáàðÿòäèð. Áàáàéåâ.
[Õÿëèë] èäè, þçö äÿ áàìÿçÿ îüëàíëàðäàí áèðè
2. òåõ. Âàãîí, éàõóä ïàðîâîç òÿêÿðëÿðèíèí
èäè. “Êèðïè”.
öçÿðèíäÿ ãîðóéóúó ïîëàä ÷ÿíáÿð. Óøàãëàð
ÁÀÌÈÉß èñ. [ôàðñ.] 1. áîò. Ìåéâÿñè êîíóñ
ãàòàðûí éàíûíúà ýåäÿðÿê ÿëëÿðèíäÿêè óçóí-
øÿêëèíäÿ îëàí âÿ õþðÿéÿ èøëÿäèëÿí áèðèëëèê
äÿñòÿëè ÷ÿêèúëÿ ÷àðõëàðû âóðóð âÿ ñÿñëÿðèíÿ
ëèôëè áèòêè.
äèããÿòëÿ ãóëàã àñûðäûëàð; êÿñêèí úèíýèëòèëè ñÿñ
2. Áó áèòêèíèí ìåéâÿñè.
÷àðõäà áàíäàæûí îëìàäûüûíû ýþñòÿðèð.
3. Óí, éàü, øÿêÿð âÿ ñ.-äÿí ùàçûðëàíàí
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
áàìèéÿ øÿêëèíäÿ øèðíè.
ÁÀÍÄÀÆ×Û èñ. 1. Áàíäàæ (1-úè ìÿíàäà)
ÁÀÍ1 èñ. 1. Àðàáàíûí òÿêÿðëÿðèíäÿí éóõàðû
ãàéûðàí óñòà.
îëàí ùèññÿñè, ãóòóñó, ýþâäÿñè. Àðàáà áàíû.
2. òåõ. Òÿêÿðëÿðÿ áàíäàæ (2-úè ìÿíàäà)
– Àðàáà úûðûëäàìàãäàí, áàí úûðûëäàéûð.
êå÷èðÿí óñòà.
(Àòà. ñþçö). // Åéíè ìÿíàäà àâòîìîáèëäÿ.
ÁÀÍÄÀÃ èñ. Ñàõëàíìàã ö÷öí ñàïëàüûí-
2. Ùåéâàíû ãîøìàã ö÷öí, àðàáàíûí ãàáà-
äàí äÿñòÿ èëÿ óçóí èïÿ áàüëàíìûø ìåéâÿëÿð
üûíäà îëàí àüàú; éàí äèøëÿ.
âÿ áó ìåéâÿëÿðèí áàüëàíäûüû èï. Ñöôðÿäÿ
3. Åâèí äàìû èëÿ òàâàíû àðàñûíäà îëàí ùèññÿ.
áàíäàãëàðäàí éåíèúÿ êÿñèëìèø, ÷þïö ãóðó-
4. Òöñòö ÷ûõìàã, òÿìèç ùàâà ýÿëìÿê âÿ
ìóø Ýÿíúÿ öçöìö, .. ö÷áóúàã ñàëôåòëÿð äÿ
èøûã äöøìÿê ö÷öí êå÷ìèøäÿ êÿíä åâëÿðèíèí
âàðäû. Ìèð Úÿëàë.
äàìûíäà à÷ûëàí áàúà, äÿëèê.
ÁÀÍÄÀÃËÀÌÀ “Áàíäàãëàìàã”äàí ô.èñ.
ÁÀÍ2 èñ. Õîðóç ñÿñè, õîðóç áàíëàìàñû.
ÁÀÍÄÀÃËÀÌÀÃ ô. Áàíäàã áàüëàìàã;
Ñÿùÿð òåçäÿí áàí ñÿñèíÿ àéûëäûì. – Åøèäèëÿí
ãûøà ñàõëàìàã ö÷öí ìåéâÿíè ñàïëàüûíäàí
217
ÁÀÍÄÀÃËÀÍÌÀ
ÁÀÍÊÀ
äÿñòÿ èëÿ óçóí èïÿ áàüëàìàã. Ãûø ö÷öí öçöì
÷ûëûã âÿ ñ. ìÿãñÿäè èëÿ ñèëàùëû ãóëäóð äÿñòÿ-
áàíäàãëàìàã.
ëÿðè éàðàòìàãäàí, áó äÿñòÿëÿðäÿ âÿ îíëàðûí
ÁÀÍÄÀÃËÀÍÌÀ “Áàíäàãëàíìàã”äàí
äöçÿëòäèéè áàñãûíëàðäà èøòèðàê åòìÿêäÿí
ô.èñ.
èáàðÿò úèíàéÿò èøè. Áàíäèòèçì èëÿ ìöáàðèçÿ.
ÁÀÍÄÀÃËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áàíäàã áàü-
ÁÀÍÄÚÐ(À) [ÿñëè éóí.] Áàðìàãëà ÷àëûíàí
ëàíìàã, ãûøà ñàõëàíìàã ö÷öí ñàïëàüûíäàí
÷îõñèìëè, ýåíèø ãîëëó Óêðàéíà ìóñèãè àëÿòè.
óçóí èïÿ áàüëàíìàã.
Áó êÿøôèééàò àéðû-àéðû õàëãëàðäà ÿââÿëëÿðè
ÁÀÍÄÀÃËÀÍÌÛØ ô.ñèô. Áàíäàüà áàü-
ñàäÿ âÿ ýåòäèêúÿ òÿêìèëëÿøÿí ãóñëè, áàíäóðà,
ëàíìûø, ãûøà ñàõëàíìàã ö÷öí ñàïëàüûíäàí
ìàíäàëèíà .. êèìè ìöõòÿëèô íþâëö áèð ÷îõ
óçóí èïÿ áàüëàíìûø. Áàíäàãëàíìûø öçöì.
ñèìëè àëÿòëÿðèí éàðàäûëìàñûíû òÿìèí åòäè.
ÁÀÍÄÀÃËÀÒÌÀ
“Áàíäàãëàòìàã”äàí
ß.Áÿäÿëáÿéëè. Äå, êèìèí éóðäóäóð ñöíáöëëö
ô.èñ.
÷þëëÿð? Êèìèíäèð áàíäóðó ñþéëÿäÿí åëëÿð?
ÁÀÍÄÀÃËÀÒÌÀÃ èúá. Áàíäàã áàüëàò-
Ñ.Âóðüóí.
ìàã, áàíäàã âóðäóðìàã. Áó èë ÷îõëó öçöì
ÁÀÍÄÓÐ×ÀËÀÍ, ÁÀÍÄÓÐ×Ó èñ. Áàíäóð
áàíäàãëàòìûøûã.
àäëû ìóñèãè àëÿòè ÷àëàí ÷àëüû÷û.
ÁÀÍÄÀÃËÛÃ ñèô. Áàíäàã áàüëàìàüà (ãûøà
ÁÀÍÈ èñ. [ÿð.] 1. Áèð øåéèí ÿñàñûíû, áöíþâ-
ñàõëàìàüà) éàðàð. Áàíäàãëûã öçöì.
ðÿñèíè ãîéàí, òÿñèñ åäÿí, áèíà åäÿí, òèêÿí,
ÁÀÍÄÅÐÓË èñ. [ôð.] 1. Ïî÷ò èëÿ ýþíäÿðè-
ãóðàí, éàðàäàí. Öçåéèð Ùàúûáÿéîâ Àçÿðáàé-
ëÿí øåéëÿðèí áöêöëäöéö åíëè êàüûç ñàðüû.
úàí îïåðà ñÿíÿòèíèí áàíèñè îëìóøäóð.
2. Ïî÷ò èëÿ áó úöð ñàðüûäà ýþíäÿðèëÿí ùÿð
2. Òÿøÿááöñ÷ö, ñÿáÿáêàð. Áó ÿäàâÿòäÿ áàíè
ùàíñû áèð øåé.
ùàíñû èäè âÿ ìöãÿññèð ùàíñû èäè? Ú.Ìÿììÿä-
3. Àêñèç âÿ éà ýþìðöê ðöñóìóíóí âåðèë-
ãóëóçàäÿ. Ñàáèð èëÿ áåëÿ ìÿêòóáó ÷îõ àëäûã
äèéèíè áèëäèðìÿê ö÷öí ìàëûí öñòöíÿ éàïûøäû-
ñÿíäÿí; Ùÿð íÿ éàçäûãñà îíà, áàíè ñÿí
ðûëàí éàðëûã.
îëäóí, ãàðäàø! À.Ñÿùùÿò.
ÁÀÍÄÅÐÎËËÀÌÀ “Áàíäåðîëëàìàã”äàí
ÁÀÍÊ [ôð.] 1. Ïóë âÿñàèòèíè òîïëàéàí âÿ
ô.èñ.
òÿãñèì åäÿí êðåäèò èäàðÿñè. Äþâëÿò áàíêû.
ÁÀÍÄÅÐÎËËÀÌÀÃ ô. Öçÿðèíÿ áàíäåðîë
Êîììóíàë áàíê. Êÿíä òÿñÿððöôàòû áàíêû.
÷ÿêìÿê (âóðìàã).
2. Áîðú êàïèòàëûíû áèð àðàéà òîïëàéàí
ÁÀÍÄÅÐÎËËÀÍÌÀ “Áàíäåðîëëàíìàã”-
õöñóñè êðåäèò èäàðÿñè.
äàí ô.èñ.
3. äàí. Ãóìàðäà: êàüûç ïàéëàéàíûí îðòàéà
ÁÀÍÄÅÐÎËËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Öçÿðèíÿ
ãîéäóüó ïóë. Áàíêà ýåòìÿê – áàíêäà
áàíäåðîë ÷ÿêèëìÿê (âóðóëìàã).
(îðòàäà) îëàí áöòöí ìÿáëÿüÿ îéíàìàã.
ÁÀÍÄÅÐÎËËÓ ñèô. Öçÿðèíÿ áàíäåðîë
ÁÀÍÊÁ1 èñ. [ïîë.] 1. Ñèëèíäðøÿêèëëè øöøÿ âÿ
éàïûøäûðûëìûø, öçÿðèíÿ áàíäåðîë ÷ÿêèëìèø.
éà ñàõñû ãàá. Ãÿôÿñëÿðÿ éûüûëìûø øöøÿ áàí-
Áàíäåðîëëó òöòöí. Áàíäåðîëëó ãóòó. Áàí-
êàëàðäàêû ñà÷àãëû êîíôåòëÿðè .. ñè÷àíëàð
äåðîëëó ÷àé.
äàðìàäàüûí åòìèø(äè). Ù.Ñàðàáñêè. Áàíêà-
ÁÀÍÄÅÐÎËÑÓÇ ñèô. Áàíäåðîëó îëìàéàí,
íûí àüçû à÷ûëàíäà ÿòèð ãîõóñó åâè áàøûíà
öçÿðèíÿ áàíäåðîë éàïûøäûðûëìàìûø. Áàíäå-
ýþòöðäö. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ðîëñóç òöòöí.
2. Êîíñåðâëÿøäèðèëìèø ìÿìóëàò ö÷öí äàè-
´
ÁÀÍÄÈÒ [èòàë.] Ñîéüóí÷ó, ãóëäóð, ãàðÿò-
ðÿâè òÿíÿêÿ ãàá (ÿò, áàëûã êîíñåðâëÿðèíèí
êàð, òàëàí÷û. Áàíäèò äÿñòÿñè. – Áàíäèòëÿð ñÿêñÿ-
ãàáû).
êÿëè ùàëäà éåðëÿðèíäÿí ñû÷ðàøäûëàð. Ì.Ùöñåéí.
3. èñ. òèá. Õÿñòÿëÿðèí êöðÿéèíÿ ãîéóëàí
Úöìÿ ýöíö áöòöí áàíäèòëÿð þç äÿñòÿëÿðè èëÿ
àðìóäøÿêèëëè øöøÿ ãàá. Áàíêàëàðäàí ñîíðà
àéû ÷ûíãûëûíà òîïëàíäûëàð. ß.Âÿëèéåâ.
äàëûì áÿðê àüðûéûð. – ..Èíäè ñèçÿ áèð áàëàúà
ÁÀÍÄÈÒÚßÑÈÍß çÿðô Áàíäèò êèìè, ãóë-
äà ñîéóãäÿéìÿíèí ãàáàüûíû àëìàã ö÷öí
äóð êèìè, ãóëäóðúàñûíà.
áàíêà ãîéìàã ëàçûìäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
´
ÁÀÍÄÈÒÈÇÌ [èòàë.] Ãóëäóðëóã, ñîéüóí-
ÁÀÍÊÀ2 èñ. [ùîëë.] Ãàéûãäà àâàð÷ÿêÿíëÿð
÷óëóã, çîðàêûëûã, àäàì þëäöðìÿê, òÿõðèáàò-
ö÷öí ãîéóëìóø îòóðàúàã.
218
ÁÀÍÊÅÒ
ÁÀÐÀÁÀÍ
ÁÀÍÊÉÒ [ôð.] Èúòèìàè, ñèéàñè õàäèìëÿðèí
Ì.ß.Ñàáèð. [Ãûçûë Àðñëàí] “×àùàð äÿðâèø”
âÿ ñ.-íèí øÿðÿôèíÿ äöçÿëäèëÿí òÿíòÿíÿëè
ðîìàíûíû éîõëàäûüû çàìàí Ðþâøÿí “Áàíó”
ãîíàãëûã, çèéàôÿò.
ùåêàéÿñèíè îõóéóðäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁÀÍÊß èñ. [ùîëë.] Äÿíèçèí äàéàç éåðëÿ-
´
ÁÀÏÒÈÑÒ [éóí.] Áàïòèçì òÿðèãÿòèíÿ ìÿí-
ðèíäÿí èáàðÿò îëàí ñàùÿ. Õÿçÿð äÿíèçèíäÿ Êöð
ñóá àäàì.
áàíêÿñè.
´
ÁÀÏÒÈÇÌ [éóí.] Õðèñòèàí òÿðèãÿòëÿðèíäÿí
´
ÁÀÍÊÈÐ [ôð.] Êàïèòàëèñò þëêÿëÿðèíäÿ;
áèðèíèí àäû.
áàíê ñàùèáè âÿ éà ñÿùìäàðû; êàïèòàëèñò.
ÁÀÐ1 èñ. [ôàðñ.] Ìåéâÿ, ìÿùñóë. Áàð
ÁÀÍÊÍÓÒ [èíý.] ìàë. Äþâëÿò áàíêû òÿðÿ-
àëìàã. Áàð ýþòöðìÿê. Áàð áàüëàìàã. Áàð
ôèíäÿí áóðàõûëàí âÿ òÿäàâöëäÿ ïóë êèìè
òóòìàã. Áàð âåðìÿê. – Àüàú áàð âåðäèêúÿ
èøëÿíèëÿí áèëåòëÿð. // Åìèññèéà áàíêëàðû òÿðÿ-
áàøûíû àøàüû äèêÿð. (Àòà. ñþçö). Áàð âåðÿí
ôèíäÿí áóðàõûëàí êðåäèò ïóëëàðû.
àüàúû êÿñìÿçëÿð. (Àòà. ñþçö). [Ìèðçÿ Ôÿòÿëè:]
ÁÀÍÊÐÓÒ [ôð.] Ìöôëèñ, èôëàñ åòìèø.
Èëëÿð êå÷èá, çÿìàíÿëÿð äîëàíûá, î øÿõñëÿðèí
Øÿùÿðäÿ áÿðê ñÿñ âàð êè, Ùàúû Ñàëåù áàí-
ÿêäèêëÿðè òîõóìëàð áàð âåðèá.. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
êðîòäó. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áàíêðîò åòìÿê
Àüàú áàð ýÿòèðìÿê ö÷öí ÿêèëèð. Ú.Úàááàðëû.
(÷ûõàðìàã) – èôëàñà óüðàòìàã, âàð-éîõäàí
Áåë ýþòöðöá ñó âåðäèêúÿ òîðïàüà; Ùÿð àüàú-
÷ûõìàñûíà ñÿáÿá îëìàã.
äàí íåìÿò àëûð, áàð àëûð. Ñ.Âóðüóí. // ìÿú.
ÁÀÍÊÐÎÒËÓÃ èñ. Ìöôëèñëèê.
Ñÿìÿðÿ, õåéèð, ìÿíôÿÿò, ôàéäà. ..Èíäè áó
ÁÀÍËÀÌÀ “Áàíëàìàã”äàí ô.èñ.
äîñòëóã úÿáùÿ øÿðàèòèíäÿ äÿ áàð âåðìÿëè èäè.
ÁÀÍËÀÌÀÃ ô. 1. Îõóìàã, þòìÿê (õîðóç,
ß.ßáöëùÿñÿí.
áå÷ÿ, ãûðãîâóë ùàããûíäà). Õîðóç áàíëàéûð.
ÁÀÐ2 èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Éöê, àüûðëûã. Áàð
– Áèð ãàðûíûí áèð õîðóçó âàð èäè; Ùÿð ýöí
äàøûìàã. // Ìÿú. ìÿíàäà. Êèì äþçÿð ìÿíèì
îáàøäàíäàí î áàíëàð èäè. À.Ñÿùùÿò. Ùàðà-
òÿê áåëÿ ôèðãÿòÿ; Ðÿíúö ìÿøÿããÿòÿ, áàðè-
äàñà, õàðàáàëûãäà äîüðóäàí äà áèð õîðóç
ìþùíÿòÿ. Ì.Ï.Âàãèô. Ãÿìö ìþùíÿò áó ýöí
áàíëàéûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
éîõäóð úàùàíäà ÷ÿêìÿéÿí, àììà; Øèêÿñòÿ
2. ìÿú. Ãûøãûðìàã, áàüûðìàã. Áèð äÿ
Çàêèðèí ÷ÿðõè-ôÿëÿê áàðûí ýèðàí òóòìóø.
ýþðöðñÿí êè, îëóá ùåéâÿðÿ; ßëëè óøàã áàíëàäû
Ã.Çàêèð.
áèðäÿí-áèðÿ. Ì.ß.Ñàáèð. Îäóð êè, ùöððèééÿòè-
íèñâàí äåéÿ, øÿñò èëÿ áàíëàäûì. Ú.Úàááàðëû.
ÁÀÐ3 èñ. ìÿù. 1. Êèô, áîéàò ÷þðÿê âÿ õþ-
// äàí. Áèðäÿí éåðèíäÿí äàíûøìàã, ãûøãûðìàã.
ðÿêëÿðäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí àü ðÿíýëè ýþáÿëÿê-
Íÿ áàíëàéûðñàí îðàäàí.
úèêëÿð.
2. ßðï, ïàñ, êèð (õÿñòÿíèí äèë-äîäàüûíäà).
ÁÀÍËÀØÌÀ “Áàíëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÁÀÍËÀØÌÀÃ ãàðø. Ùàìû áèðäÿí ñÿñ-
ÁÀÐ4 [èíý.] Àéàã öñòÿ äóðàðàã éåìÿê
ñÿñÿ âåðèá áàíëàìàã, àüûç-àüûçà âåðèá ãûø-
éåéèëÿí, éà è÷êè è÷èëÿí êè÷èê éåìÿêõàíà,
ãûðìàã, ùàìû áèðäÿí áàüûðìàã. Õîðóçëàð
ãÿëéàíàëòûõàíà. Ïèâÿ áàðû.
áàíëàøäûëàð. Ãûðãîâóëëàð ÷þëäÿ áàíëàøûð.
ÁÀÐ5 èñ. [èíý.] Ãàçûìà ìàøûíûí âÿ ìÿäÿí
– Õîðóçëàð áàíëàøàí çàìàí ýèðäèê êÿíäÿ.
êîìáàéíûíûí èøëÿê ùèññÿñè.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. ßòðàôäà õîðóçëàð áàíëàøûð.
ÁÀÐ6 èñ. [éóí.] 1. Ñÿñ òÿçéèãè âàùèäè.
×ÿìÿíçÿìèíëè. Áöòöí ùÿéÿòëÿðäÿ êÿíäèí
2. Àòìîñôåð òÿçéèãè âàùèäè.
õîðóçëàðû áàíëàøûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÁÀÐ7 èñ. [ôàðñ.] êþùí. Îúàã, îä.
ÁÀÍÒ [àëì.] Áÿçÿê êèìè èøëÿäèëÿí îðòà-
ÁÀÐ8 èñ. Ïðîá, ÿéàð (ãèéìÿòëè ìåòàëëàðäà).
äàí ãÿøÿíý äöéöíëÿíìèø ëåíò. Áàíò áàü-
ÁÀÐ9 èñ. [ôàðñ.] êþùí. Ïåéèí, òÿçÿê.
ëàìàã. Ñà÷ûíà áàíò áàüëàíìûø ãûç.
ÁÀÐ10 èñ. [ôàðñ.] êþùí. Éöêñÿê ìÿíñÿá
ÁÀÍÒËÛ ñèô. Áàíò áàüëàìûø (áàüëàíìûø).
ñàùèáëÿðè ö÷öí äöçÿëäèëÿí ðÿñìè ãÿáóë.
Áàøû áàíòëû áàëàúà ãûç ùþðöêëÿðè äþøöíäÿí
ÁÀÐ11 èñ. [èíý.] Ñåðâàíòûí ìöõòÿëèô è÷êè
àøàüû ñàëëàíìûø àíàñûíûí áîéíóíà ñàðûí-
øöøÿëÿðè ö÷öí àéðûëìûø õöñóñè áþëìÿñè.
ìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÀÐÀÁÁÍ [ðóñ.] 1. Èêè öçöíÿ äÿðè ÷ÿêèë-
ÁÀÍÓ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Õàíûì. À÷ûëäû áàøûí,
ìèø, è÷èáîø, åíëè, ñèëèíäðøÿêèëëè, àüàúëà âóðó-
èíäè ãûë þç äÿðäèâÿ ÷àðÿ; Áàíó ùÿðÿì îëäóí.
ëàðàã ÷àëûíàí ÷àëüû àëÿòè; òÿáèë, íàüàðà. Àõøàì-
219
ÁÀÐÀÁÀÍ×Û
ÁÀÐÄÀØ
öñòö Òÿðëàí éåíÿ áàðàáàí ñÿñè åøèäèá éîëà
[Êàçûì:] Ïóëëàðû ùàìàí éåðÿ áàðàò âåðÿúÿ-
ñàðû áàõäû.. Ì.Ùöñåéí.
éÿì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
2. òåõ. Ìöõòÿëèô ìàøûíëàðäà âÿ ìåõàíèçì-
2. Ãÿáç, âÿñèãÿ, òÿùâèë ñÿíÿäè.
ëÿðäÿ: è÷èáîø ñèëèíäð øÿêëèíäÿ äåòàë.
ÁÀÐÀÒÀ èñ. ìÿù. Éåð ñÿòùèíè þðòìöø ïàë÷ûã
ÁÀÐÀÁÀÍ×Û èñ. Áàðàáàí ÷àëàí, íàüàðà
ëàéû.
÷àëàí.
ÁÀÐÁÀÐ [ÿñëè éóí.] Âÿùøè, êîáóä. Ôàøèñò
ÁÀÐÁÊ [ôð.] 1. Òàõòàäàí òèêèëÿí ìöâÿã-
áàðáàðëàðû.
ãÿòè, éöíýöë éàøàéûø áèíàñû. Ñìèðíîâ, ãÿñÿ-
ÁÀÐÁÀÐÈÇÌ [éóí.] á à õ áàðáàðëûã.
áÿíèí ÿí áþéöê ôÿùëÿ áàðàêëàðûíäàí áèðèíäÿ
ÁÀÐÁÀÐËÛÃ èñ. Âÿùøèëèê, ìÿäÿíèééÿò-
àéàã öñòöíäÿ äóðóá, äîñòëàðûíà Áàêû êîìè-
ñèçëèê, ãàáàëûã. ..Àâðîïà àëèì âÿ ôèëîñîôëàðû
òÿñèíèí ìöðàúèÿòèíè îõóéóðäó. Ì.Ùöñåéí.
ôÿðéàä åäèðëÿð êè, áèç áàðáàðëûã, âÿùøèëèê âÿ
2. Éîëóõóúó õÿñòÿëÿðÿ ìÿõñóñ àéðûúà õÿñ-
úÿùàëÿò àëÿìèíäÿí ÷ûõàã.. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
òÿõàíà áèíàñû.
[Äèëáÿð:] ..Ðèúà åäèðÿì, ñþçëÿðèíèçÿ äèããÿò
ÁÀÐÀÌÀ èñ. 1. Èïÿêãóðäó òûðòûëûíûí íàçèê
åäèí, éöêñÿê úÿìèééÿòäÿ áåëÿ ðÿôòàð áàðáàð-
èïÿê ëèôëÿðèíäÿí ùþðÿðÿê, è÷èíäÿ îòóðäóüó
ëûãäûð. Ú.Úàááàðëû.
ãàïàëû éóâàúûã, ãóòó, ãîçà. Ñîíà õàëà äåéèðäè:
ÁÀÐÄÀÃ èñ. Ñó âÿ éà áàøãà ìàéåëÿð
..Áèç èíäèéÿ êèìè áàðàìà è÷èíäÿ äóñòàã éàòàí
òþêìÿê, éàõóä è÷èíäÿ ïèòè áèøèðìÿê ö÷öí
èïÿê ãóðäóíà áÿíçÿéèðäèê. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ñàõñûäàí, ÷èíèäÿí âÿ ñ.-äÿí ãàéðûëìûø
Áàðàìà òîõóìó – èïÿêãóðäó êÿïÿíÿéè-
ãóëïëó âÿ éà ãóëïñóç äàðáîüàç ãàá; ñÿùÿíý,
íèí éóìóðòàñû.
úöðäÿê. Áèð òÿðÿôäÿ òàéàíûí äèáèíäÿ ñó
2. ìÿù. Äèøèí äèáèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí øèø.
áàðäàüû, ÷þðÿê äöéöí÷ÿñè, ÿéèí ïàëòàðû âÿ áèð
íå÷ÿ áîø ÷óâàë [äóðìóøäóð]. Ú.Ìÿììÿä-
ÁÀÐÀÌÀ×Û èñ. 1. Áàðàìà ñàõëàìàã âÿ
ãóëóçàäÿ. Ýöëíàç ñàõñû áàðäàãäàêû ãàòûã-
áåúÿðìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí øÿõñ; êöì÷ö.
äàí ìèñ êàñàéà òþêöá, óúó éåéèëìèø òàõòà
2. êþùí. Áàðàìà àëâåð÷èñè.
ãàøûãëà ÷àëõàëàìàüà áàøëàäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁÀÐÀÌÀ×ÛËÛà èñ. Áàðàìà áåúÿðìÿ ñÿ-
Àäàìà áåëÿ ýÿëèðäè êè, áó ãûç ñó èëÿ äîëó áèð
íÿòè; áàðàìà éåòèøäèðìÿêëÿ ìÿøüóë îëìà;
áàðäàüû áàøûíäà àïàðñà, áàðäàã éûðüàëàí-
êöì÷öëöê. Áàðàìà÷ûëûã òÿñÿððöôàòû.
ìàç.. ß.Ñàäûã.
ÁÀÐÀÌÀÃÓÐÄÓ èñ. Èôðàç åòäèéè èïÿê
ÁÀÐÄÀÍ èñ. È÷ÿðèñèíÿ ïàìáûã, áàðàìà,
òåëëÿðèíäÿí áàðàìà ùþðÿí ãóðä.
éóí âÿ ñ. ãîéìàã ö÷öí áþéöê êèñÿ; õàðàë.
ÁÀÐÀÌÀËÀÌÀ “Áàðàìàëàìàã”äàí ô.èñ.
Ïàìáûüû áàðäàíëàðà äîëäóðìàã. – Äÿðèëèá
ÁÀÐÀÌÀËÀÌÀÃ ô. 1. Áàðàìà ñàðûìàã,
áàñûëûð õàøà áàðäàíà; Âàãîíà âóðóëóð,
ãîçà áàüëàìàã.
ýåäèð ùÿð éàíà. Àøûã Øàèð Âÿëè.
2. ìÿù. Äèø ÿòèíäÿ øèø ÿìÿëÿ ýÿëìÿê.
ÁÀÐÄÀÍËÀÌÀ “Áàðäàíëàìàã”äàí ô. èñ.
ÁÁÐÀÍ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Éàüûø, éàüìóð.
ÁÀÐÄÀÍËÀÌÀÃ ô. Áàðäàíà äîëäóðìàã.
Ñàíìà áàðàíäûð éàüàí ìàòÿìýÿùè-öíñèééÿòÿ;
ÁÀÐÄÀÍËÀÍÌÀ “Áàðäàíëàíìàã”äàí ô.èñ.
Ùàëûìûç òÿñèðè-áÿõøè-ãÿì îëóá ãöäñèééÿòÿ.
ÁÀÐÄÀÍËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áàðäàíà äîë-
Ì.Ùàäè.
äóðóëìàã.
ÁÀÐÀÒ èñ. [ÿð.] 1. Áàíê âÿ ñ. ìàëèééÿ
ÁÀÐÄÀÍËÛÃ ñèô. Áàðäàíà éàðàéàí.
ìöÿññèñÿñè âÿ éà ïî÷ò âàñèòÿñèëÿ ýþíäÿðèëÿí
ÁÀÐÄÀØ: áàðäàø ãóðìàã, áàðäàø ãó-
ïóë. Áöòöí ìÿêòóáëàð âÿ éà áàðàòëàð äÿðùàë
ðóá îòóðìàã – äèçëÿðèíè ãàòëàéûá áàëäûð-
ñàùèáëÿðèíÿ ïàéëàíûð. – [Ñÿòòàð] áàðàòû äÿéèø-
ëàðûíû áèð-áèðèíÿ êå÷èðÿðÿê îòóðìàã. Îòàãäà
ìÿê ö÷öí éàõûíäàêû ñÿððàô äöêàíëàðûíäàí
òÿê ãàëàí õàí áèð íå÷ÿ äÿôÿ ãàëõûá îòóðäó,
áèðèíÿ òÿðÿô ýåòäè. Ï.Ìàêóëó. Áàðàò åòìÿê
áàðäàø ãóðäó, ðàùàò îëìàéûá äèçè öñòÿ ÿé-
(÷ÿêìÿê, ýþíäÿðìÿê) – ïóëó áèð àäàì âÿ
ëÿøäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Øàìèë, ßùìÿä êèøèíèí
éà èäàðÿ âàñèòÿñèëÿ áàøãà éåðÿ, éàõóä áàøãà
äàõìàñûíà ýèðÿíäÿ áàðäàø ãóðóá îòóðìóø
áèð þëêÿéÿ ýþíäÿðìÿê. ..Áèðèñè àõøàì éå-
åâ éèéÿñè îíó ýöëÿð öçëÿ ãàðøûëàäû. Ì.Ùöñåéí.
ìÿéè ö÷öí òÿäàðöê ýþðìÿéèáäèð, áèðèñè ïî÷ò
Áèçäÿí ñîíðà ùàìû áèð-áèð áàðäàø ãóðóá
èëÿ ýÿðÿê ïóë áàðàò åëÿñèí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
îòóðäó. Ñ.Ðöñòÿì.
220
ÁÀÐÅË
ÁÀÐÛØÄÛÐÌÀÃ
ÁÀÐÅË èñ. [èíý.] Ìàéå, ñÿïÿëÿíÿí âÿ ñ.
øàéà ýÿëÿéäè. Ì.Ï.Âàãèô. [Ãóðáàí:] Áàðû áó
ìàëëàðûí þë÷ö âàùèäè (òÿõìèíÿí 159 ëèòð).
êàñûáëûüûìà ýþðÿ àðâàäûì ýþé÷ÿê îëàéäû;
ÁÀÐÅËÉÉÔ [ôð.] á à õ ãàáàðòìà 3-úö
éåíÿ äÿðä éàðû èäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áàðû
ìÿíàäà.
ýåäÿðêÿí áèçÿ äÿéÿéäèí! Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ÁÀÐß1 [ôàðñ.] Àäÿòÿí íèñáÿò øÿêèë÷èëÿðè
ÁÀÐÍ èñ. [ôàðñ.] Ùàñàð, äèâàð, ñÿää. Óúà
èëÿ èøëÿíèð – õöñóñäà, õöñóñóíäà, ùàããûíäà.
áàðû. Áàðûäàí àøìàã. Áàðû ÷ÿêìÿê. Äàø áàðû.
Áó áàðÿäÿ ôèêðèíèç íÿäèð? Áó ìÿñÿëÿ áàðÿ-
– [Úàùàíýèð áÿé:] Ìÿí ùàìàí Úàùàíýèð
ñèíäÿ ìÿí ùå÷ áèð øåé äåéÿ áèëìÿðÿì. – Ñóëòàí
äåéèëÿììè áèð òîï áåç àòäûì áàðûäàí, ñÿíè äóñ-
áó ñþçëÿðäÿí ñîíðà Áàùàäûðà áàõûá, îíóí
òàãõàíàäàí ÷ÿêäèì äèâàð öñòÿ?! Í.Âÿçèðîâ.
áó áàðÿäÿ ñþçöíö ýþçëÿäè. Í.Íÿðèìàíîâ.
Ìóçäóð ïëàòôîðìà êÿíàð-ëàðûíäàêû àë÷àã
Áóðàäà ìÿíèì ñþùáÿòèì “Êèìéàýÿð” êîìå-
áàðûëàðäàí áèðèñèíÿ ñþéêÿíèá äàéàíäû.
äèéàñû áàðÿñèíäÿäèð êè, áèð ýöí î ïéåñè áèç
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. [Éàøàð:] Êÿíäèìèçèí ãàáà-
ùÿâÿñêàðëàð, ùàìàí ñÿùíÿäÿ ìþâãåéè-òàìà-
üûíäàí ÷àé àõûð. Îíó áàðû è÷ÿðèñèíÿ àëìàã
øàéà ãîéóðäóã. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Èêèíúè
âÿ åëåêòðèê ñòàíñèéàñû ö÷öí èñòèôàäÿ åòìÿê
õàùèøèì îäóð êè, áàø àãðîíîì Ìÿúèä ßëéà-
ëàçûìäûð. Ú.Úàááàðëû.
ðîâ áàðÿñèíäÿ éàçäûüûì ÿìðè òÿñäèã åëÿ.
ÁÀÐÛËÀÌÀ “Áàðûëàìàã”äàí ô.èñ.
Ì.Ùöñåéí. // Ùÿð áàðÿäÿ, ùÿð úÿùÿòäÿí.
ÁÀÐÛËÀÌÀÃ ô. Áàðû ÷ÿêìÿê, äèâàð
Ùÿð êÿñ îíóí [Ìèðçÿ Ñöëåéìàíûí] éåðèíäÿ
÷ÿêìÿê, ùàñàð ÷ÿêìÿê.
îëñàéäû, åëÿ àòàñûíäàí èíúèéÿðäè, ÷öíêè êèøè
ÁÀÐÛËÀÒÌÀ “Áàðûëàòìàã”äàí ô.èñ.
÷îõ çÿùìÿò ÷ÿêìèøäè âÿ ùÿð áèð áàðÿäÿ þç
ÁÀÐÛËÀÒÌÀÃ èúá. Áàðû ÷ÿêäèðìÿê,
èøèíè äöçÿëòìèøäè. Á.Òàëûáëû.
äèâàð ÷ÿêäèðìÿê, ùàñàð ÷ÿêäèðìÿê.
ÁÀÐß2 èñ. [ôàðñ.] êþùí. Áÿíä, ñÿää, ñÿíýÿð.
ÁÀÐÛÍÚÛ èñ. áîò. Ïàõëàëûëàð ôÿñèëÿñèíäÿí
ÁÀÐß3 èñ. [ôàðñ.] Äèë âÿ äèø öçÿðèíäÿ ÿìÿëÿ
îëàí àëàã îòëàðûíäàí áèðèíèí àäû.
ýÿëÿí àü ãàò; ÿðï.
ÁÀÐÛÍÄÛÐÌÀÃ ô. Äîéäóðìàã, éåäèðò-
ÁÀÐß4 èñ. [ôàðñ.] êþùí. Ýþçÿë âÿ éàðàøûãëû
ìÿê, áÿñëÿìÿê, éåìëÿìÿê; ùèìàéÿ åòìÿê,
ñÿðíèøèí ýÿìèñè.
ãîðóìàã.
ÁÀÐÝÀÙ, ÁÀÐÝßÙ èñ. [ôàðñ.] òÿíò.
ÁÀÐÛÍÃÓËÓ èñ. ìÿù. Ñàðû ðÿíýëè ÿòèðëè áèð
1. Ñàðàé; ïàäøàùà ìÿõñóñ èìàðÿò. Ìöáàðÿê-
÷è÷ÿê.
áàä ñÿäàñû õàëãäàí àñèìàíÿ áöëÿíä îëäó âÿ
ÁÀÐÛÍÌÀ “Áàðûíìàã”äàí ô.èñ.
áàðýàùûí èìàðÿòëÿðèíäÿí ÿêñè òÿêðàð òàïäû.
ÁÀÐÛÍÌÀÃ ô. Ùèìàéÿ àëòûíà ýèðìÿê,
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Àëòóíáàé:] Äåäèêëÿðèíäÿ
ñûüûíìàã, ùèìàéÿ îëóíìàã, ìöùàôèçÿ îëóí-
äîüðóéà áÿíçÿð áèð øåé ýþðñÿì, áó ýöíÿøÿ
ìàã, ãîðóíìàã, éåäèðèëèá-è÷èðèëìÿê, áÿñ-
ýöëöìñÿð áàðýàùû áàéãóøëàð éóâàñûíà ..
ëÿíìÿê. Éàéëàüûìäà åë áàðûíàð, ýöë áÿäÿíëÿð
÷åâèðÿúÿéÿì. Ú.Úàááàðëû. // Ïàäøàùûí ãÿáóë
áÿñëÿíÿð; Îáàëàðûí àðõàñûíäà êÿêëèêëÿðèì
ñàëîíó. Òåùðàíäà Àüà Ìÿùÿììÿä øàù þç
ñÿñëÿíÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ìÿñìÿ:] Áó éàí-
áàðýàùûíäà ÿéëÿøèá ñÿíäÿë öñòöíäÿ. ß.Ùàã-
äàí äà óøàã àú-ñóñóç áóðàëàðäà ãàëûá íÿ
âåðäèéåâ. // êþùí. Áþéöê áèð øÿõñèí ùöçóðó.
éåéÿúÿê, íÿ áàðûíàúàã. Ìèð Úÿëàë.
2. Ëèìàí, ýÿìè äàéàíàúàüû.
ÁÀÐÛØ èñ. Áàðûøìà, óçëàøìà, áàðûøûã, ñöëù.
ÁÀÐÕÀÍÀ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Åâ øåéëÿðè, åâ
ÁÀÐÛØÄÛÐÛÚÛ ñèô. âÿ èñ. Áàðûøäûðàí, èêè
ëÿâàçèìàòû, ìöõÿëëÿôàò, àâàäàíëûã, äèð-
äöøìÿí àðàñûíäà ñöëù âÿ éà êöñöëöëÿð àðà-
äèðëèê; áàøãà áèð éåðÿ àïàðûëìàã ö÷öí éûüûëûá
ñûíäà éåíèäÿí äîñòëóã âÿ ñÿìèìèëèê éàðàäàí.
áàüëàíìûø øåéëÿð, éöê. Áàðõàíà à÷ûëäû êàð-
ÁÀÐÛØÄÛÐÌÀ “Áàðûøäûðìàã”äàí ô.èñ.
âàíñàðàéÿ; Àò, ãàòûðû ìåùòÿð ÷ÿêäè òþâëÿéÿ.
ÁÀÐÛØÄÛÐÌÀà ô. 1. Äöøìÿí÷èëèê åäÿí
Ã.Çàêèð. Õöñóñÿí ðÿèééÿò ãèñìè áþéöê ñîâ-
òÿðÿôëÿð, éàõóä áèð-áèðèíäÿí êöñÿíëÿð àðà-
ãàòëà ýÿëèð, þç áàðõàíàëàðûíû áîøàëäûð(äû).
ñûíäà ñöëù âÿ ñàçèøè, äîñòëóã âÿ ñÿìèìèééÿòè
Ñ.Ðÿùèìîâ. Ùÿð êÿñ þç áàðõàíàñûíû àëûá, áèð
éåíèäÿí áÿðïà åòìÿê, àðàëàðûíû äöçÿëòìÿê.
êÿíàðà ÷ÿêèëèð. Ìèð Úÿëàë.
Äöøìÿíëÿðè áàðûøäûðìàã. Êöñöëöëÿðè áàðûø-
ÁÁÐÛ ÿä. [ôàðñ.] Ùå÷ îëìàñà. Î ùà áèëëÿì
äûðìàã. – Áó [öçöê] ãûðûã êþíöëëÿðèíèçè
ýÿëìÿç ýþðìÿéÿ ìÿíè; Áàðû ýåíäÿí òàìà-
áèðëÿøäèðèð, êöñêöí ðóùëàðûíûçû áàðûøäûðûð.
221
ÁÀÐÛØÛÃ
ÁÀÐÈÒÎÍ
Ù.Úàâèä. Àíúàã Ðÿùèì áÿé èëÿ Ñÿëèì áÿé
ÁÀÐÛØÌÀÇËÛÃ èñ. 1. Ùå÷ áèð ñàçèøÿ, ùå÷
ãàëäûëàð êè, ÿð èëÿ àðâàäû áàðûøäûðûá ýåòñèíëÿð.
áèð ñöëùÿ éîë âåðìÿìÿçëèê.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
2. ìÿú. Ãÿòèëèê, àìàíñûçëûã. Ìöáàðèçÿäÿ
2. ìÿú. Óéüóíëàøäûðìàã, ìöâàôèãëÿøäèð-
áàðûøìàçëûã.
ìÿê, óçëàøäûðìàã. Çèääèééÿòëÿðè áàðûøäûð-
ÁÀÐÛÒ èñ. Îäëó ñèëàùëàðäàí þòðö ïàòðîí,
ìàã. – Ìè÷óðèí ÷àëûøûðäû êè áèð-áèðèíè ãÿáóë
ìÿðìè ùàçûðëàìàã ö÷öí ïàðòëàéûúû ìàääÿ.
,
åòìÿê èñòÿìÿéÿí âÿ àéðû-àéðû íþâëÿðÿ ìÿõ-
Òöñòöñöç áàðûò. Àü áàðûò. Áàðûò òöñòöñö. Áàðûò
ñóñ îëàí úèíñè ùöúåéðÿëÿð àðàñûíäàêû áó êÿñ-
èéè.
êèí çèääèééÿòè àðàäàí ãàëäûðñûí, éÿíè îíëàðû
◊ Áàðûò ãîõóñó ýÿëèð ìÿú. – ìöùàðèáÿ
áèð-áèðè èëÿ áàðûøäûðñûí. Ì.Àõóíäîâ.
ýþçëÿíèëèð. Áàðûò êèìè à÷ûëìàã (ïàðòëàìàã)
ÁÀÐÛØÛÃ èñ. 1. Ñöëù, áàðûø; óçëàøìà, ñàçèø.
– äÿðùàë ùèðñëÿíìÿê, þçöíäÿí ÷ûõìàã, ãûø-
// Ìöùàðèáÿ åäÿí òÿðÿôëÿðèí ìöùàðèáÿíè
ãûðìàã, áàüûðìàã. Ùàúû áó ñþçëÿðè äåäèêäÿí
äàéàíäûðìàã ùàããûíäà ðàçûëûüû, ñàçèøè. ..Øÿêè
ñîíðà õåéëè äèíìÿäè, áèðäÿí áàðûò êèìè
ùþêìäàðû Ùöñåéí õàí Ìöøòàã îüëó Ìÿì-
ïàðòëàäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ïèðãóëó:] ßøè, íÿ
ìÿä Ùÿñÿí õàíû ßáäöëãÿäèðèí éàíûíà ýþí-
îëäó ñÿíÿ, éåíÿ áàðûò êèìè ïàðòëàäûí?
äÿðèá, áàðûøûã òÿêëèô åòìèøäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
Ú.Úàááàðëû. Àñëàí áèðäÿí áàðûò êèìè à÷ûëäû.
2. Þëêÿíèí äèíú ùÿéàòû; ñàêèòëèê, ÿìèí-
Ñ.Ðÿùèìîâ. Áàðûòû ãóðó ñàõëàìàã ìÿú.
àìàíëûã.
– ìöùàðèáÿéÿ, ìöäàôèÿéÿ ùÿìèøÿ ùàçûð
ÁÀÐÛØÛÃ×Û èñ. Áàðûøäûðìàã ö÷öí êöñöëö-
îëìàã. Áèðàòûìëûã áàðûòû âàðìûø – ùöíÿðè,
ëÿðèí àðàñûíà ýèðÿí àäàì, áàðûøäûðûúû.
áàúàðûüû ÷àòìàéàí, òåç úîøóá òåç äÿ ñîéóéàí,
ÁÀÐÛØÌÀ “Áàðûøìàã”äàí ô.èñ.
éàõóä ùèðñè, àúûüû òåç ñîéóéàí, òåç éóìøàëàí
ÁÀÐÛØÌÀÃ ô. 1. Àðàëàðûíäàêû ìöáàùè-
àäàì ùàããûíäà. Áóðíóíà áàðûò èéè äÿéìÿ-
ñÿíè êÿñìÿê; èíúèêëèéè, ÿäàâÿòè, äöøìÿí÷è-
ìèø – òÿúðöáÿñèç; ìöùàðèáÿ, äþéöø ýþðìÿìèø
ëèéè, êöñöëöëöéö àðàäàí ãàëäûðìàã, ÿââÿëêè
àäàì ùàããûíäà.
äîñòëóã âÿ ìöíàñèáÿòè áÿðïà åòìÿê. Êöñö-
ÁÀÐÛÒ×Û èñ. êþùí. 1. Áàðûò ãàéûðàí, áàðûò
ëöëÿð áàðûøäûëàð. – Áóíà ýþðÿ äÿ Êÿéàí ùþê-
óñòàñû.
ìÿí Úóìà èëÿ áàðûøìàã, .. îíó þçöíÿ ìöàâèí
2. Áàðûò ñàòàí àäàì.
åòìÿê èñòÿéèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí. // Ìöùàðèáÿ-
ÁÀÐÛÒÕÀÍÀ èñ. 1. Áàðûò åìàë îëóíàí éåð,
äÿí, ìöáàðèçÿäÿí, âóðóøìàäàí ÿë ÷ÿêìÿê.
áàðûò ôàáðèêè.
Ìöùàðèáÿ åäÿí äþâëÿòëÿð áàðûøäûëàð.
2. Áàðûò ñàõëàíûëàí éåð, áàðûò àíáàðû.
2. ìÿú. Óçëàøìàã, éîëëàøìàã, ðàçûëàøìàã,
ÁÀÐÛÒÛ ñèô. Áàðûò ðÿíýèíäÿ îëàí.
ñàçèøÿ ýÿëìÿê. Ìöòòÿôèãëÿð þç ìöâÿôôÿãèé-
ÁÀÐÛÒÃÀÁÛ èñ. Áàðûò ñàõëàìàã ö÷öí ãàá
éÿòëÿðèíè áþëöøäöðìÿê ö÷öí áàðûøà áèëìÿ-
(ãóòó, êèñÿ âÿ ñ.).
äèëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Íèôðÿòëÿ ñåâýè íåúÿ äÿ
ÁÀÐÛÒËÀÌÀÃ ô. äàí. Áàðûò òþêìÿê, áàðûò
óéüóíëàøûá áàðûøà áèëÿð.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äîëäóðìàã.
3. ìÿú. Äþçìÿê, ãàòëàøìàã, òÿùÿììöë
ÁÀÐÛÒËÛÃ èñ. 1. Áàðûò òþêìÿê ö÷öí ãóòó
åòìÿê, ñàçèø åòìÿê, ðàçû îëìàã, ìöãàâèìÿò
âÿ ñ.; áàðûòãàáû.
ýþñòÿðìÿìÿê. Âÿçèééÿòëÿ áàðûøìàã. – Äÿìè-
2. Ïàòðîíóí, ìÿðìèíèí, ïèñòîíëó òöôÿíýèí
ðîâóí áåëÿúÿ ÿñÿáèëÿøäèéèíè, áàðûøäûüû ìÿñÿ-
âÿ ñ.-íèí áàðûò òþêöëÿí éåðè.
ëÿëÿð áàðÿñèíäÿ áåëÿ ñÿñ-êöé åòìÿñèíè äÿ
ÁÀÐ(È)-ÈËÀÙÀ, ÁÀÐÈ-ÈËÀÙÈ íèäà [ÿð.]
åøèòìÿê âÿ ýþðìÿê îëàðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
êþùí. Àé Àëëàù, èëàùè, åé òàíðû ìÿíàñûíäà
ÁÀÐÛØÌÀÇ ñèô. 1. Ùå÷ áèð ñàçèøÿ, ùå÷ áèð
õèòàá. Âàãèôÿ ðÿùì åéëÿ, áàðè-èëàùè! Àýàù åò
ñöëùÿ éîë âåðìÿéÿí; êÿñêèí, àìàíñûç. Áàðûø-
äÿðäèíäÿí îë öçö ìàùè. Ì.Ï.Âàãèô. Çèíäÿýàí-
ìàç ìöíàñèáÿò. – Éàëíûç êè÷èê áèð éàçû÷û
ëûã ìÿíÿ äöøâàðäû áóíäàí ñîíðà; Áàð-èëàùà
ãðóïó “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëû ÿòðàôûíäà
ìÿíÿ ýÿëñèí, î êè, úàíàíÿ ýÿëèð. Ã.Çàêèð.
,
òîïëàøàðàã, Àçÿðáàéúàí äèëèíè îñìàíëûëàøäû-
ÁÀÐÈÃß èñ. [ÿð.] øàèð. òÿíò. Øèìøÿê, èëäû-
ðàíëàðëà à÷ûã âÿ áàðûøìàç ìöáàðèçÿ àïà-
ðûì ïàðûëòûñû; ïàðûëòû, èøûã.
ðûðäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁÀÐÈÒÓÍ [èòàë.] ìóñ. 1. Éöêñÿêëèéèíÿ
2. Óçëàøäûðûëà áèëìÿéÿí, áèðëÿøäèðèëÿ áèë-
ýþðÿ òåíîð èëÿ áàñ àðàñûíäà êèøè ñÿñè. // Ñèô.
ìÿéÿí, óéüóíëàøäûðûëà áèëìÿéÿí.
ìÿíàñûíäà. Áàðèòîí ñÿñ.
222
ÁÀÐÈÒ
ÁÀÐÌÀÃ
2. Áó úöð ñÿñè îëàí ìöüÿííè.
ÁÀÐÌÀÃ èñ. 1. Èíñàíûí âÿ áÿçè ùåéâàí-
3. Òðóáàäàí áèð îêòàâà àøàüû ñÿñëÿíÿí,
ëàðûí ÿë âÿ àéàãëàðûíûí ãóðòàðàúàüûíäàêû áåø
íÿôÿñëÿ ÷àëûíàí ìèñ ìóñèãè àëÿòè.
ìöòÿùÿððèê öçâäÿí ùÿð áèðè. Áàø áàðìàã.
´
ÁÀÐÈÒ [éóí.] Áàðèóì-ñóëôàò; àü áîéàëàð
Øÿùàäÿò áàðìàüû. Îðòà áàðìàã. Àäñûç
âÿ êèìéÿâè ìàääÿëÿð ùàçûðëàìàã ö÷öí
áàðìàã. ×å÷ÿëÿ áàðìàã. Áàðìàãëàðûíûí
ñÿíàéåäÿ âÿ ñ.-äÿ èøëÿäèëÿí à÷ûãðÿíýëè àüûð
óúóíäà (éàâàøúà, àéàãëàðûíûí àëòûíû éåðÿ
øïàò.
âóðìàäàí). // ßëúÿêäÿ áàðìàã êå÷èðèëÿí éåð.
ÁÁÐÈÓÌ [ëàò.] êèì. Ýöìöøö-àü, éàõóä ñà-
2. Ìàøûí âÿ ìåõàíèçìëÿðèí ìèëÿ îõøàð
ðûìòûë ðÿíýëè ãÿëÿâè ìåòàë; êèìéÿâè åëåìåíò.
ýèðäÿ ùèññÿñè – äåòàëû. // Öìóìèééÿòëÿ, áàð-
ÁÀÐÈÇ ñèô. [ÿð.] Àøêàð, àéäûí, ÿéàíè, ãà-
ìàüà îõøàéàí ùÿð øåé.
áàðûã, ýþçÿ÷àðïàí. Áàðèç äÿëèëëÿð. – Àòàíûí
3. Òÿêÿðëÿðèí äÿíäÿíÿñèíäÿí ÷ÿíáÿðèíÿ
áó õàñèééÿòëÿðè ãûçû èëÿ ãàðøûëàøäûüû çàìàí
ãÿäÿð óçàíàí ÷óáóãëàðûí ùÿð áèðè.
äàùà áàðèç áèð øÿêèëäÿ ìåéäàíà ÷ûõûð. Ì.Àðèô.
4. Ìÿùÿúúÿð, ñöðàùè àüàúû.
ÁÀÐÆ [ôð.] Éàñòûäèáëè, åíëè, àäÿòÿí éå-
5. Éàáà âÿ øàíàíûí ùÿð áèð äèøè, óúó.
äÿêäÿ àïàðûëàí áþéöê éöê ýÿìèñè. Áåø ìî-
6. Áàðìàã óçóíëóüóíäà, áàðìàã áîéäà.
òîðñóç áàðæ ìîòîðëó ýÿìèéÿ ÷åâðèëÿúÿêäèð.
[Êÿðèì áàáà] ÷óáóüóí îðòàñûíäàí èêè áàð-
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
ìàã ãÿäÿð êÿñèá, öñòöíö ýþòöðäö. À.Øàèã.
ÁÀÐÊÀÐÓËÀ [èòàë.] Âåíåòñèéà ãàéûã÷û-
// Àäÿòÿí “áèð”, “áèðúÿ” ñþçëÿðè èëÿ – àçàúûã,
ëàðûíûí ìàùíûñû. // ×àëûíìàã, éà îõóíìàã
÷îõ àç, ÷îõ êè÷èê, ÷îõ õûðäà, áèð òèêÿ. Áåëÿúÿ
ö÷öí áó ìàùíû öñëóáóíäà éàçûëìûø ìóñèãè
Ìàùìóä áèðúÿ áàðìàã êàüûç òàïìàã ôèêðè
ÿñÿðè. ×àéêîâñêèíèí áàðêàðîëàñû.
èëÿ éàí-éþðÿñèíÿ áàõà-áàõà ñó áàøûíà ÷àòäû.
ÁÀÐÊÁÑ [ùîëë.] Ëèìàí äàõèëèíäÿ èøëÿéÿí
ß.ßáöëùÿñÿí. // Ãàòû áèð ìàéåéÿ áàòûðûëäûã-
êè÷èê áóõàð ýÿìèñè, éàõóä ìöùÿððèêëè ýÿìè.
äà áèð áàðìàüûí àëäûüû ìèãäàð. Áèð áàðìàã
ßí óøàãëûãäàí ìþùíÿòÿ àäÿò åòìèø Ìÿøÿäè
äîøàá. – [Ãàéìàãäàí] áèð áàðìàã éåäèéè
ßñýÿð ýÿìè÷èëèê èøèíÿ ìàùèð îëäóãäà, þçö
ö÷öí Íàäèðè äþéöðëÿð, ñþéöðëÿð.. Ìèð Úÿëàë.
ö÷öí áèð áàðêàñ àëûá èøëÿìÿéÿ øöðó åòäè.
7. Øåèðäÿ: ùåúà þë÷öñö, ìèñðàëàðäàêû ùåúà-
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. [Ùöñåéí] ýþçëÿðèíè ãàðàí-
ëàðûí ñàéûíà ÿñàñëàíàí þë÷ö.
ëûüà çèëëÿéÿðÿê áàõäûãúà êè÷èê áèð áàðêàñ,
8. äàí. ×àëüû÷ûíûí ÿñàñ ìóñèãè ìåëîäè-
äàëüàëàð, éåëêÿíëÿð âÿ áóíëàðûí àðàñûíäà
éàñûíà óéüóí îëàðàã ÿëàâÿ åòäèéè àùÿíý.
àòàñûíûí ìåùðèáàí ñèìàñû ýþçëÿðè ãàðøûñûíäà
// Ñèìëè ìóñèãè àëÿòèíäÿ (òàð, êàìàí÷à, ñàç
úàíëàíûðäû. Ñ.Ðÿùìàí.
âÿ ñ.) ÷àëàí ìöÿééÿí èôà÷ûíûí èøëÿòäèéè âÿ
ÁÀÐÊÅØ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. Éöêäàøûéàí;
éàëíûç îíà õàñ îëàí õûðäà ìóñèãè èáàðÿëÿðè.
éöê÷ÿêÿí; àüûð øåéëÿðè äàøûéàí, ãàëäûðàí
Ìöõòÿëèô íþâëö ÷àëüû àëÿòëÿðèíäÿ áèðýÿ
(àäÿòÿí êëàññèê øåèðäÿ äÿðäÿ, ìþùíÿòÿ, ìÿ-
÷àëìàüà áàøëàäûãäà, ùÿð ÷àëüû÷û þç ìóñèãè
íÿâè ÿçàáëàðà äþçÿí ìÿíàñûíäà). Äÿðäö ãÿì
àëÿòèíèí õöñóñèééÿòëÿðèíäÿí àñûëû îëàðàã,
áàðêåøèéÿì, êþùíÿ ïåøÿíêÿì ñÿíÿ íÿ? Àøûã
ùÿì äÿ þç áàúàðûüûíû äàùà ãàáàðûã ñóðÿòäÿ
Ùöñåéí.
íöìàéèø åòäèðìÿê ö÷öí ÷àëûíàí ìóñèãèíèí
ÁÀÐËÀÍÌÀ “Áàðëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÿñàñ ìåëîäèéàñû èëÿ ùÿìàùÿíý îëàí éåíè
ÁÀÐËÀÍÌÀÃ ô. 1. Ìåéâÿ (áàð) ýÿòèðìÿê,
“ýóøÿëÿð”, “õàëëàð”, “áàðìàãëàð” ÿëàâÿ åò-
ìÿùñóë ýÿòèðìÿê.
ìÿéÿ ÷àëûøìûøäûð. ß.Bÿdÿlbÿyli. Áàðìàüû
2. ìÿù. Êèôëÿíìÿê, áàð áàüëàìàã (á à õ
éàòìàìàã – ÷àëìàüû þéðÿíÿ áèëìÿìÿê,
áàð3 1-úè ìÿíàäà).
÷àëüû àëÿòèíäÿ àùÿíýè òóòà áèëìÿìÿê. [Òÿ-
3. ìÿù. ßðï áàüëàìàã. Äèøëÿðè áàðëàí-
ëÿáÿ:] Ýåòäèì ýèðäèì òàð äÿðíÿéèíÿ, òàð ÷àë-
ìûøäûð.
ìàüà äà áàðìàüûì éàòìàäû. Ãàíòÿìèð.
ÁÀÐËÛ ñèô. 1. Ìåéâÿëè, ìÿùñóëëó, áàðýÿ-
9. Òÿíÿê, íàð âÿ ñ. áó êèìè êîëëàðûí, éàõóä
òèðÿí, ìåéâÿâåðÿí. ßëèíëÿ ãóðäóüóí áàðëû
÷è÷ÿêëÿðèí øèòèë ÷óáóüó.
áàü÷àëàð; Òóôàíëàð ãîïñà äà ñàðàëûá ñîëìàç.
◊ Áàðìàüû äèøèíäÿ – ùåéðÿò è÷èíäÿ, ìàò-
Ñ.Âóðüóí.
ìÿÿòòÿë. Áàðìàüû îëìàã – ÿëè îëìàã, õÿ-
2. Ýÿëèðëè, õåéèðëè, ìÿíôÿÿòëè, ñÿìÿðÿëè.
áÿðè îëìàã, áèð èøèí ýèçëè èøòèðàê÷ûñû îëìàã
223
ÁÀÐÌÀÃÀÐÀÑÛ
ÁÀÐÎÍÅÑÑÀ
(àäÿòÿí ìÿíôè ìÿíàäà). Áó èøäÿ éÿãèí îíóí
ÁÀÐÌÀÃËÀÍÌÀà “Áàðìàãëàìàã”äàí
äà áàðìàüû âàð. Áàðìàüûíà äîëàìàã
ìÿúù.
– óñòàëûãëà àëäàòìàã, òîâëàìàã, ÿëÿ ñàëìàã,
ÁÀÐÌÀÃËÛ ñèô. Áàðìàãëàðû îëàí. Áàð-
îéíàòìàã, ñàðûìàã. Áàðìàüûíû äèøëÿìÿê
ìàãëû ÿëúÿê.
– íÿ èñÿ áèð øåé éàäûíà äöøÿðÿê ôèêðÿ ýåò-
ÁÀÐÌÀÃËÛÃ èñ. 1. Àüàúäàí, äÿìèðäÿí
ìÿê; àíëàìàã, äóéìàã, áàøà äöøìÿê.
âÿ éà ìÿôòèëäÿí ãàéûðûëìûø òîð, ùþðýö. Ïÿí-
Íÿðèìàí áàðìàüûíû äèøëÿäè, ÿëè èëÿ áàøûíà
úÿðÿ áàðìàãëûüû. Áàëêîí áàðìàãëûüû. Áàü÷à
âóðäó. Ìèð Úÿëàë. Ìÿí áàðìàüûìû äèøëÿäèì,
áàðìàãëûüû. – [Ôÿðùàä] úÿëä àéàüà äóðóá,
àíàìûí ãîëóíäàí òóòóá è÷ÿðè àïàðäûì.
äÿìèð áàðìàãëûüà éàíàøäû. Ì.Ùöñåéí. Äà-
È.Èáðàùèìîâ. Áàðìàã ñèëêÿëÿìÿê – ùÿäÿëÿ-
éàäûã àëíûìûçû äÿìèð áàðìàãëûãëàðà; Ýöíÿø
ìÿê, ãîðõóòìàã. Áàðìàã óçàòìàã – áàøãà-
ýþçëÿðèìèçëÿ áàõäûã ãàðàíëûãëàðà. Ñ.Ðöñòÿì.
ñûíûí èøèíÿ ãàðûøìàã. Áàðìàã éåðè – áÿùàíÿ,
2. Öçöê.
ýèðÿâÿ. Áàðìàãëà ýþñòÿð(èë)ìÿê – ìÿøùóð
3. Çÿäÿëÿíìÿìÿê, ñöðòöëìÿìÿê ö÷öí
îëìàã, òàíûíìàã, àäû ÷ûõìàã (éàõøûëûãäà, éà
áè÷èí÷èëÿðèí âÿ á.-íûí áàðìàãëàðûíà êå÷èð-
ïèñëèêäÿ). Áöòöí êÿíääÿ Íàçëûíû áàðìàãëà
äèêëÿðè äÿðè êèñÿúèê âÿ ñ.
ýþñòÿðèðäèëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ. Áàðìàãëà
ÁÀÐÌÀÃÑÛÇ ñèô. Áàðìàüû, éàõóä áàð-
ñàéûëìàã – ÷îõ àç øåé ùàããûíäà. Îíóí÷óí
ìàãëàðû îëìàéàí. Áàðìàãñûç ÿë.
äà èíäèéÿäÿê áèçëÿðäÿ úöðÿò åëÿéèá ÿëÿ ãÿëÿì
ÁÀÐÌÀÃÂÀÐÈ ñèô. Áàðìàüà îõøàéàí,
àëàíëàð áàðìàãëà ñàéûëûáäûð. Ú.Ìÿììÿä-
áàðìàüà áÿíçÿð.
ãóëóçàäÿ. Áåø áàðìàüû êèìè òàíûìàã
ÁÀÐÓÊÊÎ [èòàë.] ÕÂÛ-ÕÂÛÛÛ ÿñðëÿðäÿ
– ÷îõ éàõøû òàíûìàã, áèëìÿê, áÿëÿä îëìàã,
Àâðîïàäà éàéûëìûø ÷îõ òÿìòÿðàãëû èíúÿ-
òÿôÿððöàòûíà ãÿäÿð áèëìÿê. [Ìàùìóä õàí:]
ñÿíÿò (ìåìàðëûã) öñëóáó.
Ìÿí àäàìëàðûìû áåø áàðìàüûì êèìè
ÁÀÐÓÃÐÀÔ
[éóí.] Þç-þçöíÿ éàçàí
òàíûéûðàì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áàðîìåòð; ùàâà òÿçéèãèíè àâòîìàòèê ñóðÿòäÿ
áàðìàã-áàðìàã, çÿðô Àç-àç, êè÷èê ùèñ-
âÿ àðàñûêÿñèëìÿäÿí ãåéä åäÿí úèùàç.
ñÿëÿðëÿ, ùèññÿ-ùèññÿ. Áàðìàã-áàðìàã îüóð-
ÁÀÐÓÌÅÒÐ [éóí.] Ùàâà òÿçéèãèíè þë÷-
ëàéàí, ãàðûø-ãàðûø îüóðëàäàð. (Ìÿñÿë).
ìÿê, îíóí äÿéèøÿúÿéèíè ãàáàãúàäàí áèëìÿê
ÁÀÐÌÀÃÀÐÀÑÛ: áàðìàãàðàñû áàõìàã
âÿ äÿíèç ñÿòùèíÿ íèñáÿòÿí éåðèí ñÿâèééÿñèíè
– ôèêèð âåðìÿìÿê, ñàéìàìàã, õîð áàõìàã,
ìöÿééÿí åòìÿê ö÷öí úèùàç. Ðóçýàðûí
ÿùÿìèééÿò âåðìÿìÿê, ëàãåéä áàõìàã.
ïèøÿçâÿãò äÿéèøèëìÿñèíè áèëìÿêäÿí þòðö áèð
ÁÀÐÌÀÃÚÛà “Áàðìàã”äàí êè÷.
àëÿò èõòèðà åäèáëÿð êè, àäûíà ìèçàíöëùàâà
ÁÀÐÌÀÃÚÛË èñ. 1. Áàðìàüà òàõûëàí áÿçÿê
(áàðîìåòð) äåéèðëÿð. Ù.Çÿðäàáè. Ãöäðÿò éàí
øåéëÿðè (öçöê).
äèâàðäàí àñûëìûø áàðîìåòðÿ òåç-òåç áàõûðäû.
2. Á à õ áàðìàã÷àëûã.
Ì.Ùöñåéí. // ìÿú. Áèð øåéèí ìåéàðû, ýþñ-
ÁÀÐÌÀÃ×À á à õ áàðìàã÷àëûã.
òÿðèúèñè ìÿíàñûíäà.
´
ÁÀÐÌÀÃ×ÀËÛà èñ. 1. Á à õ áàðìàãëûã
ÁÀÐÎÌÅÒÐÈÊ ñèô. 1. Áàðîìåòð èëÿ þë÷ö-
3-úö ìÿíàäà.
ëÿí (ìöÿééÿí åäèëÿí). Áàðîìåòðèê òÿçéèã.
2. Ãàøñûç öçöê (êå÷ìèøäÿ áàø áàðìàüà
2. Ùàâà òÿçéèãèíÿ àèä âÿ îíóíëà ÿëàãÿäàð
òàõàðäûëàð).
îëàí.
ÁÀÐÌÀÃÙÅÑÀÁÛ äàí. 1. ñèô. Áàðìàãëà
ÁÀÐÓÍ [ôð.] Ãÿðáè Àâðîïàäà âÿ áîëøåâèê
ñàéûëàí, ùåñàáëàíàí. Áàðìàãùåñàáû ùåñàá-
èíãèëàáûíà ãÿäÿð Ðóñèéàäà ãðàôäàí àøàüû
ëàìàã. Áàðìàãùåñàáû ýþñòÿðìÿê – ùå-
çàäÿýàí ðöòáÿñè âÿ áó ðöòáÿíèí ñàùèáè îëàí
ñàáäà àëäàòìàã, êÿëÿê ýÿëìÿê.
àäàì. Ïèãàñîâ Ðóäèíÿ ìöðàúèÿòëÿ ñþçÿ áàø-
2. èñ. Ùåúà âÿçíèíèí äàíûøûãäà èøëÿíÿí àäû.
ëàäû: – Èúàçÿ âåðèí, ñîðóøóì, úÿíàá áàðîíóí
ÁÀÐÌÀÃËÀÌÀ “Áàðìàãëàìàã”äàí ô.èñ.
ýþíäÿðäèéè ìÿãàëÿíèí ìÿçìóíó? Òóðýåíåâ-
ÁÀÐÌÀÃËÀÌÀÃ ô. Áàðìàüûíû òîõóí-
äÿí. [ßìèðàñëàí àüà:] Ìÿíèì îüëóì ðóñëà-
äóðìàã, áàðìàüûíû áàòûðìàã; áàðìàãëà
ðûí êíéàç, ãðàô, áàðîí .. þâëàäëàðûíäàí àðòûã
ýþòöðöá éåìÿê. Óøàãëàð áàëû áàðìàãëàéà-
âÿ ÿçèçìèäèð? Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
áàðìàãëàéà (ç.) ãóðòàðäûëàð.
ÁÀÐÎÍÉÑÑÀ [ôð.] Áàðîí àðâàäû, éà ãûçû.
224
ÁÀÐÎÍËÓÃ
ÁÀÑÄÛÐÌÀÃ
ÁÀÐÎÍËÓÃ èñ. Áàðîí ðöòáÿñè.
ÁÀÑÄÀ(ËÀ)ÌÀÃ äàí. á à õ áàñìàã 2-úè
ÁÀÐÐÈÊÁÄÀ [ôð.] Êö÷ÿ âóðóøìàñûíäà
ìÿíàäà. [Øîôåð] ëàêèí Õÿëèëäÿí úàâàá
èíãèëàáè êöòëÿëÿðèí ìöõòÿëèô èðè øåéëÿðäÿí
àëìàéûá, îíó áàñäàëàìàã èñòÿéèðìèø êèìè,
(øàëáàí, è÷è òîðïàãëà äîëó êèñÿëÿð, äàø, àüàú
ìàøûíû äöç îíóí öñòöíÿ ñöðäö. Ì.Ùöñåéí.
âÿ ñ.-äÿí) äöçÿëòäèêëÿðè ñÿíýÿð; êö÷ÿ ñÿí-
ÁÀÑÄÀËÀÍÌÀÃ á à õ áàñûëìàã.
ýÿðè. Áàððèêàäà âóðóøìàëàðû. Áàððèêàäà
ÁÀÑÄÛ-ÊÅ×ÄÈ èñ. äàí. Çîðáàçîðëóã, ùÿðêè-
äöçÿëòìÿê. – Áàððèêàäàëàðû ãóðóð éàí-éàíà;
ùÿðêèëèê, ãàíóíñóçëóã, áàøëû-áàøûíàëûã.
Äåéèð êè, îëìàðàì òÿñëèì äöøìàíà. Ì.Ðàùèì.
ÁÀÑÄÛ-ÊßÑÄÈ èñ. Éàëàíäàí þçöíö ãî÷àã,
ÁÀÐÑÛÇ ñèô. 1. Ìåéâÿñèç, ìÿùñóëñóç. Áàð-
èýèä ýþñòÿðìÿ; ýîï, ýîï÷óëóã.
ñûç àüàúà äàø àòìàçëàð. (Àòà. ñþçö).
ÁÀÑÄÛÐÛÃ èñ. äàí. 1. Á à õ áàñûðûã.
2. ìÿú. Ñÿìÿðÿñèç, õåéèðñèç, ôàéäàñûç.
2. Äàð ýöí ö÷öí ýèçëÿäèëìèø ïóë, øåé âÿ ñ.
ÁÀÐÑÛÇËÛÃ èñ. 1. Ìåéâÿñèçëèê, ìÿùñóë-
Î äåéèð êè, ýåú-òåç ìöëêëÿðèíèí ùàìûñûíû
ñóçëóã.
ãàéòàðàúàãëàð, ùå÷ ãàéòàðìàñûíëàð. Áàñäû-
2. ìÿú. Ñÿìÿðÿñèçëèê, õåéèðñèçëèê, ôàéäà-
ðûüûì ñàü îëñóí.. Í.Âÿçèðîâ.
ñûçëûã.
ÁÀÑÄÛÐÛËÌÀ “Áàñäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
ÁÀÐÂÅÐÈÚÈ ñèô. Ìåéâÿ âåðÿí, áàð âåðÿí,
ÁÀÑÄÛÐÛËÌÀà “Áàñäûðìàã”äàí ìÿúù.
áÿùÿð âåðÿí, ìÿùñóëäàð.
ÁÀÑÄÛÐÌÀ1 èñ. 1. “Áàñäûðìàã”äàí ô.èñ.
2. Ñîüàí, èñòèîò âÿ äóçà ãîéóëìóø ÿò âÿ
ÁÀÑ [èòàë.] ìóñ. 1. ßí áÿì êèøè ñÿñè.
// Áåëÿ ñÿñè îëàí ìöüÿííè.
áó ÿòäÿí ùàçûðëàíàí õþðÿê. // Öìóìèééÿòëÿ,
2. ×îõñÿñëè ìóñèãè ÿñÿðèíèí ÿí àë÷àã ñÿñëÿ
ãîâðóëóá, åùòèéàò ö÷öí ãûøà ñàõëàíûëàí ÿò.
èôà åäèëÿí ùèññÿñè.
ÁÀÑÄÛÐÌÀ2 èñ. ìÿù. Äîããàçëàðûí éàí
òÿðÿôèíäÿ éåðÿ áàñäûðûëàí äåøèêëè àüàú.
3. ßí àøàüû ðåýèñòðäÿ ñÿñëÿíÿí ìóñèãè
àëÿòëÿðè. // Ìóñèãè àëÿòèíèí àøàüû ñÿñ ÷ûõàðàí
ÁÀÑÄÛÐÌÀÃ ô. 1. ßêìÿê, ñàíúìàã. Àüàú
áàñäûðìàã. Äèðÿê áàñäûðìàã. – [Ôÿõðÿääèí:]
ñèìëÿðè, äèëëÿðè.
×îõ ïàêèçÿ .. ñöáù òåçäÿí ùàìûñûíû áàñ-
ÁÀÑÀÁÀÑ èñ. Áàñûðûã, ãÿëÿáÿëèê, òöíëöê;
äûðàðàì. Í.Âÿçèðîâ.
ñûõûíòûäà áèð-áèðèíè éàíà áàñìà, ñûõìà, ñûõ-
2. Ãóéóëàìàã, òîðïàüà ýþììÿê. Þëö áàñ-
úàëàìà. Àõøàì ñààò îí áèðäÿ Ìÿøÿäè Êàçûì
äûðìàã. – Áèç îíó [Àçàäû], þç âÿñèééÿòèíÿ
àüà ýÿëäè, áàñàáàñäà áàøìàüûíûí áèð òàéû èëÿ
ýþðÿ, óúà áèð éåðäÿ áàñäûðäûã. Ì.Èáðàùèìîâ.
áÿðàáÿð áþðêöíö èòèðìèøäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
[Íÿñèá êèøè:] Éåääè óøàãäàí ö÷öíö áàñäûð-
Âàãîíëàðäà áàñàáàñ èäè. Ìèð Úÿëàë. // Ãàðû-
ìûøàì. Ìèð Úÿëàë.
øûãëûã, íèçàìñûçëûã, ïîçüóíëóã, ùàé-êöé.
3. Öñòöíö þðòìÿê. [Ñöáùàíâåðäèçàäÿ] éåðÿ
Áàñàáàñ äöøäö. Áàñàáàñ åëÿìÿê.
óçàíûá éàñòûüà ñþéêÿíäè. Íåìÿòóëëàéåâ îíóí
ÁÀÑÀÐÀÒ äàí. á à õ áÿñèðÿò. Áàñàðàòû
éàí-éþðÿñèíè áàñäûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Ìÿú.
áàüëàíìàã – ýþðÿ áèëìÿìÿê, ñå÷ÿ áèëìÿ-
ìÿíàäà. Úèíàéÿòèí öñòöíö áàñäûðìàã.
ìÿê, äóéà áèëìÿìÿê; ãàôèë îëìàã, ùÿãèãÿòè
// Òîðïàüûí àëòûíäà ýèçëÿòìÿê. ..Âåéëàáàä
ýþðìÿìÿê.
øÿùÿðè åëÿ áèë äÿéèøìèøäè, ùÿðÿ áèð òÿðÿôÿ
ÁÀÑÁÀÑ èñ. ìÿù. Éàø ìåéâÿëÿðè, éà éàüëû
ãà÷ûá äàüûëìàãäà èäè .. Ñÿðâÿòëèëÿð ãûçûë-
äÿíëÿðè ñûõûá, ñóéóíó âÿ éà éàüûíû ÷ûõàðàí
ëàðûíû áàñäûðûðäûëàð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
àëÿò; ÷ÿí÷ÿðÿ.
4. Ãàòëàéûá òèêìÿê. Ïàëòàðûí ÿòÿéèíè áàñ-
ÁÀÑ-ÁÎØ èñ. õöñ. Íåôò ãóéóëàðû ãàçûëäûüû
äûðìàã.
âÿ éà òÿìèð åäèëäèéè çàìàí áîðó, øòàíã âÿ
5. Äèøè ùåéâàíû åðêÿê ùåéâàíëà úöòëÿø-
ñ.-íè ãóéóéà åíäèðèá ãàëäûðìà ïðîñåñèíè áèë-
äèðìÿê.
äèðÿí ñþç, èñòèëàù. Éîõëàéûúûíûí ãóéóäà èøëÿ-
6. Úöúÿ ÷ûõàðòìàã ö÷öí éóìóðòàëàðû êöðò
ìÿñè ãàçûìà áîðóëàðûíûí áàñ-áîø åäèëìÿñè
òîéóüóí àëòûíà ãîéìàã.
èëÿ âÿ è÷ÿðèñèíÿ ìåòàë ÷óáóüóí òóëëàíìàñû èëÿ
7. Îòàðìàã, òàïäàëàòìàã, ÿçäèðìÿê. ßêèíè
òÿìèí îëóíóð. Ãóëèéåâ. [Êÿðèì:] Áèð ãóéóíóí
ìàë-ãàðàéà áàñäûðìàã.
ãàçûëìàñûíà ýåäÿí âàõòûí éàðûäàí ÷îõóíó
8. êþùí. Äÿðú åòäèðìÿê, ÷àï åòäèðìÿê. Èëê
áàñ-áîø âÿ áàøãà èøëÿð àïàðûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
øåðèìè – ìÿêòÿáèìèí ãÿçåòèíäÿ áàñäûðäûì.
ÁÀÑÄÀ(ËÀ)ÌÀ “Áàñäà(ëà)ìàã”äàí ô.èñ.
Ñ.Ðöñòÿì.
225
ÁÀÑÄÛÐÌÛØ
ÁÀÑÃÛÍ
ÁÀÑÄÛÐÌÛØ “Áàñäûðìàã”äàí ô.ñèô.
2. Ðÿôåäèëìÿç, ðÿô åäèëÿ áèëìÿéÿí, îðòà-
ÁÀÑÄÛÐÒÌÀÃ èúá. Ö÷öíúö øÿõñ âàñèòÿ-
äàí ãàëäûðûëà áèëìÿéÿí. Àëéîøà áàñûëìàç áèð
ñèëÿ áàñäûðìàã.
ãöââÿòëÿ Ñöáùàíâåðäèçàäÿíèí öñòöíÿ äöøäö.
ÁÀÑßÔÀ ñèô. [ôàðñ. áà... âÿ ÿð. ñÿôà]
Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ñÿôàëû, êþíöëà÷àí. Àììà áóðà äà ÷îõ
ÁÀÑÛËÌÀÇËÛÃ èñ. Ìÿüëóáåäèëìÿçëèê.
áàñÿôà éåðäèð ùà! ß.Ùàãâåðäèéåâ. Éàéëàüà
ÁÀÑÛËÌÛØ ô.ñèô. 1. Öñòäÿí ñûõûëìûø, òÿçéèã
ýÿëÿí àäàìëàðûí ÷îõó øÿùÿðÿ, êÿíäÿ ýåò-
àëòûíäà ãàëìûø.
ìèðäè. Áàñÿôà éåð ñå÷èá, áóðàëàðäà ..
2. Ìÿüëóá åäèëìèø, ìÿüëóá îëìóø. Áàñûë-
äöøöðëÿð. Ìèð Úÿëàë.
ìûø îðäó.
ÁÀÑßÂÀÄ ñèô. [ôàðñ. áà... âÿ ÿð. ñÿâàä]
3. Ñîõóëìóø, ãîéóëìóø, òûõàíìûø, éåðëÿø-
êþùí. Ñàâàäëû, ñàâàäû îëàí, éàçû-ïîçó áèëÿí.
äèðèëìèø. ×àìàäàíà áàñûëìûø ïàëòàðëàð.
Àììà ùÿð êÿñ áó äèëëÿðèí ùå÷ áèðèíäÿ áàñÿ-
4. êþùí. ×àï åäèëìèø, íÿøð åäèëìèø. Áàñûë-
âàä äåéèë, éÿãèí êè, áèëìÿéÿúÿê íÿ äåéèðèê.
ìûø êèòàá.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÁÀÑÛÌ ñó áàñûìû – ýÿìèíèí þç ÷ÿêèñè
ÁÀÑÛÚÛ ñèô. Áàñàí, òÿçéèã åäÿí, ñûõûúû.
àüûðëûüûíäà îëàðàã ñûõûøäûðäûüû ñóéóí ìèã-
Ãàíàéàí ãîëó âÿ ãû÷û ãàëäûðûá ùöíäöð
äàðû. Ýÿìèíèí ñó áàñûìû 13 ìèí òîíäóð.
âÿçèééÿòäÿ ñàõëàìàã âÿ îðàéà áàñûúû ñàðüû
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
ãîéìàã éîëó èëÿ ãàíàõìàñûíû äàéàíäûðìàã
ÁÀÑÛÐÛà èñ. Ñûõëûã, àäàì ÷îõëóüó, òöí-
ìöìêöí îëóð. Áàáàéåâ.
ëöê, áàñàáàñ, ãÿëÿáÿëèê. Îðàäà áàñûðûã
ÁÀÑÛÃ ñèô. 1. Éàñòû, ÷þêöê; áàñûëìûø, ñûõûë-
âàðäûð. – Ìÿäÿíèí ãàïûñû ÷îõ áàñûðûã èäè.
ìûø ùàëäà îëàí, áàòûã.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áàñûðûã âÿ ùàé-êöé è÷èíäÿ
2. Éöê ùåéâàíëàðûíûí áåëèíäÿ ÿçèëìÿêäÿí
áèð óøàã íàëÿñè åøèäèëäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Öìó-
ÿìÿëÿ ýÿëÿí éàðà.
ìèééÿòëÿ, ùàìàì õÿçèíÿëÿðèíèí ãàïûñû êè÷èê
ÁÀÑÛÃËÛÃ èñ. Áàñûëìûø, ñûõûëìûø, éàñòû-
îëäóüóíäàí áóðàäà äàèìà áàñûðûã îëàðäû.
ëàíìûø, ÷þêìöø øåéèí ùàëû; éàñòûëûã, ÷þêöê-
Ù.Ñàðàáñêè. // Ñûõûíòû, äàðûñãàëëûã. Î áàñû-
ëöê, áàòûãëûã.
ðûãäà èø ýþðìÿê îëìóð. // Íèçàìñûçëûã, òþð-
ÁÀÑÛËÛØ èñ. 1. Áàñìàã èøè.
òþêöíòö. Áó áàñûðûãäà ùå÷ øåé òàïìàã îëìàç.
2. êþùí. ×àï, íÿøð. Êèòàáûí ö÷öíúö áàñûëûøû.
´
ÁÀÑÈË [ëàò.] ìèêðîá. ×þïøÿêèëëè áàêòåðèéà.
ÁÀÑÛËÌÀ “Áàñûëìàã”äàí ô.èñ.
ÁÀÑÈÐß èñ. [ÿð.] Ýþðìÿ ãöââÿñè, ýþðìÿ
ÁÀÑÛËÌÀà 1. “Áàñìàã”äàí ìÿúù. Áèç
ãàáèëèééÿòè. // Ýþç.
èøäÿí ÷ûõàíäà “Ìîëëà Íÿñðÿääèí”èí áèðèíúè
ÁÀÑÊÅÒÁÓË [èíý.] èäì. Òîïóí, äèðÿê-
íþìðÿñèíèí ìèí ÿäÿäè áàñûëûá òàìàì îëäó.
äÿí àñûëìûø òîðà (ñÿáÿòÿ) ÿë èëÿ ñàëûíìà-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ñûíäàí èáàðÿò îéóí. Áàñêåòáîë öçðÿ éàðûø.
2. ò-ñèç. Ìÿüëóá îëìàã. Äöøìÿí áàñû-
Áàñêåòáîë êîìàíäàñû. – Áàñêåòáîë áèð ÷îõ
ëàíäàí ñîíðà Ýèçèðîüëó áàøûíäà àòëûñû ýåðè
ÿçÿëÿ ãðóïëàðûíû èíêèøàô åòäèðèð çèðÿêëèê, òÿ-
,
ãàéûòäû. “Êîðîüëó”. Éàðûøäà áàñûëìàìàã
ñèðÿ ãàðøû òåç úàâàá âåðìÿê, äöðöñò âÿ ÷åâèê
ö÷öí ùàìûìûç úèää-úÿùäëÿ èøÿ ýèðèøìÿëèéèê.
ùÿðÿêÿò åòìÿê êèìè ñèôÿòëÿðè òÿðáèéÿ åäèð.
Ñ.Ðÿùìàí.
Áàáàéåâ.
3. ò-ñèç. ×óõóðà äöøìÿê, ÷þêìÿê. Óçóí
ÁÀÑÊÅÒÁÎË×Ó èñ. èäì. Áàñêåòáîë îéíà-
çàìàí ÿçÿëÿëÿð ôÿàëèééÿòñèç ãàëäûãäà, èíñàí
éàí èäìàí÷û.
áÿäÿíèíèí ôîðìàñû äÿéèøèð âÿ òÿíäöðöñòëöéö
ÁÀÑÃÛ èñ. Áàñìàã èøè, òÿçéèã. // Áàñàí,
ïîçóëóá, äîíãàðëûã ÿìÿëÿ ýÿëèð, ãàðûí
àüûðëûã åäÿí øåé. Ìåõàíèêè öñóëëà òàõòà
ãàáàüà ÷ûõûð, äþø áàñûëûð âÿ ñ. Áàáàéåâ.
ùàçûðëàéàí åëìè-òÿäãèãàò èíñòèòóòó áàñãû
ÁÀÑÛËÌÀÇ ñèô. 1. Áàñûëìàñû ìöìêöí
öñóëó èëÿ ìåáåë ùàçûðëàìàã èøèíè ãàéäàéà
îëìàéàí, áàñûëà áèëìÿéÿí, ìÿüëóá åäèëÿ
ñàëìûøäûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
áèëìÿéÿí, ìÿüëóáåäèëìÿç. [Éàñàâóë] þçöíö
ÁÀÑÃÛÍ èñ. 1. Àíñûç ùöúóì; ãÿôèëäÿí, ýþç-
.. àøûëìàç áèð äàü, áàñûëìàç áèð ãàëà ñàéûð.
ëÿíìÿäÿí åäèëÿí ùöúóì. [Ñÿðèðäÿ éàøàéàí]
Ñ.Ðÿùèìîâ.
.. äàüëûëàð ÷þëëöëÿðÿ íèñáÿòÿí äàùà øöúàÿòëè
226
ÁÀÑÃÛÍÚÀÃ
ÁÀÑÌÀÃ
îëäóãëàðûíäàí, õÿçÿðëÿð öçÿðèíÿ áàñãûí åäÿ-
ÁÀÑÌÀ×Û1 èñ. Áàñìà èøè èëÿ ìÿøüóë îëàí
ðÿê, îíëàðû ãàðÿò åäèðäèëÿð.
àäàì, ãÿëèá áàñàí àäàì (á à õ áàñìà1 2-úè
2. Òàëàí, ÷àïîâóë÷óëóã. [Âÿëè:] ..Ñÿôèãóëó
ìÿíàäà).
õàí þç äÿñòÿñè èëÿ ýÿëèá, áàñãûí åëÿéèá áèð ÷î-
ÁÀÑÌÀ×Û2 èñ. âÿ ñèô. [þçá.] òàð. Îðòà Àñè-
áàíûìûçû éàðàëàéûáäûð. Í.Âÿçèðîâ. [Úÿíóáè]
éàäà áàñìà÷ûëûãäà èøòèðàê åòìèø àäàì (á à õ
Àçÿðáàéúàíûí ùÿð òÿðÿôèíäÿ áàñãûíëàð, éîëêÿñ-
áàñìà÷ûëûã). [Òöðêìÿíëÿð] .. áöòöí áàñìà÷û
ìÿëÿð, ãàðÿòëÿð áàøëàíäûüûíäàí, ÷àð êîíñóëó-
ùèññÿëÿðèíè äàüûòäûëàð. ß.Ñàäèã.
íóí .. Ãóëóñóëòàíûí þëöì ñÿáÿáëÿðèíè àéäûí
ÁÀÑÌÀ×ÛËÛà èñ. [þçá.] òàð. 1917-26-úû
åòìÿéÿ ìàúàëû ãàëìàìûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
èëëÿðäÿ Îðòà Àñèéàäà ñîâåò ùàêèìèééÿòèíèí
ÁÀÑÃÛÍÚÀÃ èñ. Óøàãëàðûí ÿéëÿíìÿê ö÷öí
äåâðèëìÿñè óüðóíäà ñèëàùëû ìèëëè ùÿðÿêàò.
èêè áàøûíäà îòóðàðàã, öçÿðèíäÿ ãàëõûá äöø-
Áàñìà÷ûëûüûí èäåîëîæè ÿñàñû.
äöêëÿðè òèð; áàòìàí-òÿðÿçè.
ÁÀÑÌÀÄÖÉÌß èñ. Áèð-áèðèíèí è÷èíÿ êå-
ÁÀÑÃÛÍ×Û èñ. Ñîéüóí÷ó, ãàðÿòêàð, ãóë-
÷ÿí èêè ìåòàë ùèññÿäÿí èáàðÿò äöéìÿ.
äóð, éîëêÿñÿí, ÷àïîâóë÷ó. Áàñãûí÷ûëàðûí
ÁÀÑÌÀÕÀÍÀ èñ. [áàñìà âÿ ôàðñ. ...õàíÿ]
òÿãèáèíäÿí ãà÷ûá áó äàüëàðà ñûüûíìûø õûíà-
1. êþùí. ×àïõàíà, ìÿòáÿÿ. Èðàí õàëãû äöíÿí
ëûãëûëàð ãóðàãëûã èëëÿðèíäÿ ñóäàí ÷îõ êîðëóã
áàñìàõàíà áèíà åäèá.. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
÷ÿêèðëÿðìèø. Ð.Ðçà.
2. Àü òîõóíìóø ïàð÷àéà íàõûø áàñûëàí éåð
(ñåõ, øþáÿ).
ÁÀÑÃÛÍ×ÛËÛà èñ. Ñîéüóí÷óëóã, ãàðÿò-
êàðëûã, ãóëäóðëóã, ÷àïîâóë÷óëóã; ÷àïîâóë,
ÁÀÑÌÀÃ ô. 1. Öñòäÿí ñûõìàã, òÿçéèã åò-
éîëêÿñìÿ. ßðÿáèñòàí ÷þëëÿðèíäÿ áèð çàìàí;
ìÿê, àüûðëûã âåðìÿê. Ãàð áàñûá, àüàúûí áó-
äàüûíû éàòûðäû. – Íÿðèìàí .. áó àäàìûí ÿëëÿ-
Áàñãûí÷ûëûã, ñîéüóí÷óëóã îëàðäû. Ì.Ðàùèì.
ðèíè òóòäó, äèçè èëÿ áîüàçûíû áàñäû.. Ìèð Úÿëàë.
ÁÀÑÃÛÍÒÛ á à õ áàñãûí.
// Ñûõûøäûðìàã, èòÿëÿìÿê. Ñåéèä ßùìÿä Ñåéèä
ÁÀÑÌÀ1 1. “Áàñìàã”äàí ô.èñ.
Ñÿìÿäè ýþðÿí òÿê úàìààòû áàñà-áàñà (ç.)
2. ñèô. Öçÿðèíÿ ìöõòÿëèô íàõûøëàð, ðÿíý âÿ
îíà òÿðÿô éöéöðäö. ß.Ùàãâåðäèéåâ..
ñ. áàñûëìûø. Áàñìà ÷èò. Áàñìà ñÿòèí. Áàñìà
2. Òàïäàëàìàã, àéàãëàìàã, áàñäàëàìàã.
êÿëàüàéû. // èñ. Ïàð÷à öçÿðèíäÿ íàõûø. Ãàíî-
Ãàðëàðû áàñà-áàñà (ç), äàüëàðû àøà-àøà èêè
âóç êþéíÿéèí àòëàç ÷óòãóñó; Éàøûë áàñìàëàðû
íÿôÿð òÿùêèì÷è ýÿëäè. Ìèð Úÿëàë..
íÿ ýþçÿë èìèø. Àøûã Àááàñ.
3. Àëòûíà àëûá øèêÿñò åòìÿê, ÿçìÿê, éà
3. ñèô. êþùí. ×àï åäèëìèø, ìÿòáÿÿ âÿ éà
þëäöðìÿê. Àâòîìîáèë àäàì áàñäû. Ãàòàð èíÿê
áàñìà öñóëó èëÿ ùàçûðëàíìûø; ìÿòáó (ÿëéàçìà
áàñäû. Àò óøàüû áàñûá. – Ôàéòîí÷ó àòëàðû ñàõ-
ÿêñè). Áàñìà êèòàá.
ëàéà áèëìÿéèá, Íóðÿääèíè áàñäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
4. ñèô. Áàñûëìûø, ñûõûëìûø (øåé). // èñ. Êÿðïèú
4. Ãàëèá ýÿëìÿê, ìÿüëóá åòìÿê. Äöøìÿ-
øÿêëèíäÿ ñûõûëûá, ãóðóäóëìóø ìàë òÿçÿéè.
íè áàñìàã. // Þòìÿê, áèðèíúèëèéè ãàçàíìàã,
5. èñ. Éàçû ãóðóëàéàí êàüûç, ñó÷ÿêÿí êàüûç.
öñòöí ýÿëìÿê. Óçóí ïÿùëÿâàí áàëàúàíû
// Éàçûíû ãóðóòìàã ö÷öí öçÿðèíÿ ùîïäóðóúó
áàñäû. – Ãàðà ìÿíè áàñûíúà, ìÿí ãàðàíû
êàüûç ïàð÷àñû êå÷èðèëìèø àëÿò; ïðåñ.
áàñûì. (Àòà. ñþçö). [Ìîâëàìâåðäè:] Áÿëè,
6. ñèô. Áèð-áèðèíèí è÷èíÿ êå÷èðìÿêëÿ áàü-
áÿëè, èøèí ùÿãèãÿòè áóäóð êè, ãàðà ëÿêÿ àü
ëàíàí.
ëÿêÿíè áàñìàñûí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
7. èñ. ìÿù. Áóõàðû âÿ éà îúàã áàúàñûíûí
5. Ñîõìàã, òûõàìàã, äöðòìÿê, òÿïìÿê.
êÿíàðû.
Øåéëÿðè ÷àìàäàíà áàñìàã. Ïóëó úèáèíÿ áàñ-
8. èñ. ìÿù. Êþìöð ùàçûðëàìàã ö÷öí éûüûë-
ìàã. – [Ìóñà êèøèíèí] éàëíûç àüçûíà äÿñìàë
ìûø îäóí ãàëàüû.
áàñäûãäà ñÿñè åøèäèëìÿç îëäó. Ì.Èáðàùèìîâ.
9. èñ. ìÿù. Áàëàúà ÷àé âÿ àðõëàðäàí êå÷-
Íÿùàéÿò, áöòöí ôÿùëÿëÿð êþìÿêëÿøèá, ãàïàüû
ìÿê ö÷öí ñóéà òþêöëÿí øàõ áóäàã; øàõ âÿ
ãóéóíóí àüçûíà áàñà áèëäèëÿð. Ì.Ùöñåéí.
÷ûðïûäàí ãàéðûëàí êþðïö.
6. Ãîéìàã, êå÷èðìÿê, ýåéìÿê. Õàí àúû-
ÁÀÑÌÀ2 èñ. Ñà÷ áîéàìàã ö÷öí ðÿíý.
üûíäàí øÿáêöëàùûíû áàøûíà áàñûá, áèð àç âÿùøè
ÁÀÑÌÀ3 èñ. òàð. Ðóñèéàäà ìîíãîë-òàòàð
ùåéâàíëàðòÿê íÿðèëäÿäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
èñòèëàñû äþâðöíäÿ: öçÿðèíäÿ òàòàð õàíûíûí øÿêëè
7. Áàòûðìàã, è÷èíÿ ñàëûá èñëàòìàã. Ýþíö
îëàí ìþùöð.
ñóéà áàñìàã.
227
ÁÀÑÌÀÃ
ÁÀØ
8. Áöðöìÿê, ãàïëàìàã, ÿùàòÿ åòìÿê, ãà-
18. Òóòìàã; àðàìñûç, äàëáàäàë àòìàã,
áàüûíû òóòìàã, ýþðöíìÿç ùàëà ñàëìàã.
öçÿðèíÿ éàüäûðìàã. Äàøà áàñìàã. Ýöëëÿéÿ
Äàüëàðû ÷ÿí áàñûáäûð. ßòðàôû òöñòö áàñûá, ýþç
áàñìàã. – [Ìîëëà Àááàñ:] Àõûð ìÿí ùàðàéà
ýþçö ýþðìöð. Ýþé öçöíö áóëóä áàñûáäûð.
ýåäèì? Óøàãëàð ìÿíè äàøà áàñûð. Ú.Ìÿììÿä-
// Äîëäóðìàã, éàéûëìàã. ßòðàôû ñÿñ áàñ-
ãóëóçàäÿ.
ìûøäûð. Îíóí øþùðÿòè àëÿìè áàñìûøäûð.
19. Èòÿëÿìÿê, êÿíàðà ÷ÿêìÿê. Àðàáàíû
9. Þðòìÿê. Îòàüûí ôÿðøè ÷îõäàí áÿðè ñöïö-
èðÿëè áàñ. Ñòîëó áèð àç äàëà áàñ. Êèòàáëàðû
ðöëìÿìèøäè. Êöíú-áóúàüû, òàâàíû ùþðöì÷ÿê
éàíà áàñ êè, éåð à÷ûëñûí.
òîðó áàñìûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Öñòöíö øåù âÿ
20. Éûðòìàã, äàüûòìàã, ïàð÷àëàìàã, þëäöð-
ãûðîâ áàñìûø êþðïÿ îòëàð ýöíÿøèí èøûãëàðû
ìÿê. Úàíàâàð èíÿê áàñûáäûð. – Èêèíäè ÷àüû
àëòûíäà ïàðûëäàéûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Àéíà ..
èäè. Îáàäà “Äóðñóíó àéû áàñìûø!” – äåéÿ
éîíúà áàñìûø áèð úûüûðëà êÿíäÿ äîüðó
ñÿñ ãîïäó. À.Øàèã.
éþíÿëäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
21. Þðòìÿê, êå÷ìÿê, àääàìàã, àøìàã.
10. Áèð øåéèí ÷îõëóüóíó, ñûõëûüûíû, ýåíèø
ßøðÿô ö÷ éàøûíà áàñìûø(äû). À.Øàèã.
ñàùÿ òóòäóüóíó, éàéûëäûüûíû áèëäèðèð. Áàü÷àíû
22. Áèð ñûðà èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã, ìöðÿêêÿá
êîë-êîñ áàñûáäûð. Ïàìáûüû àëàã áàñûáäûð.
ôåèë âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿëäèëèð; ìÿñ.:
Ñàùèëè ñó áàñìûøäûð. Ñàããàë áàñìàã. Òÿð
éóõó áàñìàã, âàùèìÿ áàñìàã, áàüðûíà áàñ-
áàñìàã. – Ãàð áàñìûø âÿ àüàðûá ýåäÿí ÷þë-
ìàã, àéàã áàñìàã âÿ ñ.
ëÿðäÿí âÿ òÿïÿëÿðäÿí áàøãà áèð øåé ýþçÿ
ÁÀÑÌÀÃßËÈÁ ñèô. äàí. 1. Ùå÷ áèð ôèêèð
äÿéìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Õÿëèëèí ýöíÿøäÿí
èøëÿíèëìÿäÿí, êîð-êîðàíÿ òÿãëèääÿí èáàðÿò
éàíìûø áóüäàéû éàíàãëàðûíäàí, òöê áàñìûø
îëàí; øàáëîí.
ñÿðò öçöíäÿí óçóí ìöääÿò âóðóøóá éîðóë-
2. Áàøäàíñîâìà, àòöñòö, òÿëÿñèê ýþðöëìöø.
äóüó äÿðùàë ñåçèëèðäè. Ì.Ùöñåéí.
ÁÀÑÌÀËÀÌÀÃ á à õ áàñìàðëàìàã.
11. ìÿú. Áîüìàã, úÿáð åòìÿê, çöëì åò-
ÁÀÑÌÀÍÀÕÛØ èñ.Öçÿðèíÿ ðÿíýëÿíìèø
ìÿê, ñûõûøäûðìàã. [Ñàôî:] Îíëàð [âàðëûëàð]
õöñóñè ãÿëèáëÿðèí áàñûëìàñû èëÿ ïàð÷àäà íàõûø
ôàüûðëàðû áàñàí, úàìààò öñòöíÿ õîðóçëàíàí,
àëûíìàñûíäàí èáàðÿò ãÿäèì õàëã ñÿíÿòè íþâö;
áþéöê ýþðÿíäÿ àðõàñû éåðäÿ, êè÷èê ýþðÿíäÿ
íàõûøâóðìà öñóëó. Áàñìàíàõûø öñóëó èëÿ
àéàã öñòÿ êÿêÿëÿíÿíäèðëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ùàçûðëàíìûø Ýÿíúÿ âÿ Áàñãàë êÿëàüàéûëàðû.
12. Àíñûçûí ùöúóì åòìÿê, öñòöíö àëìàã,
öçÿðèíÿ àòûëìàã. ×àð ïîëèñëÿðè òÿòèë÷èëÿðèí
ÁÀÑÌÀÐËÀÌÀ “Áàñìàðëàìàã”äàí ô.èñ.
åâëÿðèíè áàñûðäûëàð. – [Ñèëàùëû àäàìëàð] ãîøóí
ÁÀÑÌÀÐËÀÌÀÃ ô. Áèðäÿí ãàáà ñóðÿòäÿ
ýÿòèðèá, åâè áàñìàüà ýÿëäèëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áàñûá òóòìàã, ãàìàðëàìàã, ñöïöðëÿìÿê,
13. Àüûðëûã ýþñòÿðìÿê, àüûðëûãäàí ÿéèë-
òóòìàã, ñûõúàëàìàã. Ïèøèê ñè÷àíû áàñìàð-
ìÿê. Òÿðÿçèíèí áèð ýþçö áàñûð, äöçÿëäèí.
ëàäû. – Îíäà ýþðäöê êè, Òÿðëàí Ìÿøÿäèàüàíûí
14. Âóðìàã, ãîéìàã. Ìþùöð áàñìàã.
áèð éàíûíäà áèáèñè îüëó ßééóáó áàñìàðëà-
Äàìüà áàñìàã. Íàõûø áàñìàã.
éûá, úöúÿ êèìè àëòûíà àëûáäûð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
15. Þðòìÿê, ãàïàìàã. Ãàïûíû áàñìàã.
Àéàãéàëûí óøàãëàð ãàðà äöøöá, ÷èë òîéóüó
Ïÿíúÿðÿíè áàñ, òîç ýÿëìÿñèí. – [Ìèðçÿ:] Äþðä
áàñìàðëàéûá òóòäóëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÿòðàôû èøûã òóòàí çàìàí ãàïûëàðû áàñûá, úà-
ÁÀÑÌÀÐËÀÍÌÀ “Áàñìàðëàíìàã”äàí
ìààòû èøûãäàí ìÿùðóì åòìÿéèí. ß.Ùàãâåð-
ô.èñ.
äèéåâ. [Ìÿñóì êèøè] äÿðùàë ãàïûíû áàñûá,
ÁÀÑÌÀÐËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áèðäÿí ãàáà
ìÿòáÿõÿ ãàéûòäû. Ìèð Úÿëàë.
ñóðÿòäÿ áàñûëûá òóòóëìàã.
16. ìÿú. äàí. Þçöíö òÿðèôëÿìÿê, þéìÿê,
ÁÀØ èñ. 1. Èíñàí áÿäÿíèíèí êÿëëÿ âÿ ñèôÿò-
ýîïëàìàã (÷îõ âàõò òÿðêèáëÿðäÿ èøëÿíèð).
äÿí èáàðÿò îëàí éóõàðû ùèññÿñè. Èðè áàø. Îíóí
Ýþðöí éåíÿ íÿ þçöíäÿí áàñûð. Áàñûá áàü-
áàøû èëÿ áÿäÿíè àðàñûíäà òÿíàñöá éîõäóð.
ëàìàã. – Òÿðáèéÿñèç óøàã êèìè, áîø-áîøóíà
– Áàø áÿäÿíèí òàúûäûð, ýþçëÿð îíóí äàø-ãàøû.
ùûðûëäàìà; Áàø-ãóëàüûí äöçÿëìÿéèá, ÷îõ äà
(Àòà. ñþçö). // Ùåéâàí áÿäÿíèíèí áåéèí îëàí
áàñûá ýóðóëäàìà. Ì.ß.Ñàáèð.
éóõàðû âÿ éà þí ùèññÿñè. Òîüëóëàð áàøëàðûíû
17. äàí. ê.ò. Ìàéàëàíäûðìàã (ùåéâàíëàð
ãàëäûðûá, Ãóëóéà áàõäûëàð âÿ éåíÿ äÿ ìÿðç-
ùàããûíäà).
äÿêè õûðäà ýþé îòó éåìÿéÿ áàøëàäûëàð.
228
ÁÀØ
ÁÀØ
Ì.Èáðàùèìîâ. Áàøû àõìàã (äîëàíìàã)
î áèðè áàøûíäàí òóò. – Ìÿùñÿòè õàíûìû èñòèã-
– áàøû ýèúÿëëÿíìÿê, áàøû ùÿðëÿíìÿê. Áàøû
áàë åäÿí äÿñòÿëÿðèí áèð áàøû Èñôàùàí êÿí-
÷àòëàìàã – áàøû áÿðê àüðûìàã. Áàøûíà
äèíäÿ, î áèðè áàøû èñÿ .. Õàíÿýàù êÿíäèíäÿ
âóðìàã ìÿú. – áåéèíÿ òÿñèð åòìÿê. Ñïèðò
äàéàíìûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áàøûíà âóðäó. Áàøûíû ÷åâèðìÿê – áàõìà-
8. Áèð øåéèí þí òÿðÿôè, ãàáàã òÿðÿôè, ãàðøûäà
ìàã, ýþðìÿìÿê ö÷öí öçöíö äþíäÿðìÿê.
îëàí êÿíàðû, éàõóä ÿñàñ ùèññÿñè. Ýÿìèíèí
// Áàøûí áåéèí âÿ ñà÷ îëàí éóõàðû ùèññÿñè;
áàøû. Òàõòàíûí áàøû ùàíñûäûð?
êÿëëÿ, ãàôà. Áàøûíà âóðìàã. Äàç áàø. Áà-
9. Éóõàðû òÿðÿô, ùþðìÿòëè éåð. Ìÿúëèñèí áàøû.
øûíäà áèð äÿíÿ àü òöê éîõäóð. Áàøûíà ïàïàã
Áàøà êå÷èðìÿê – ìÿúëèñèí éóõàðûñûíà
ãîéìàã. – Áàøûìäàí àüðû ãîïóð, ýþçëÿðèìÿ
êå÷èðìÿê, áèðèíúè éåðÿ êå÷èðìÿê, ÿí ùþð-
ãàðàíëûã ÷þêöð. Ìèð Úÿëàë. Áàøûíû ñûüàëëà-
ìÿòëè éåðäÿ, áàøäà îòóðòìàã, ùþðìÿòèíè ãàë-
ìàã ìÿú. – ìåùðèáàíëûãëà, íÿâàçèøëÿ áàøûíà
äûðìàã. Áàøà êå÷ìÿê – ìÿúëèñèí éóõàðûñûíà
ÿë ÷ÿêìÿê.
êå÷ìÿê, ÿí ùþðìÿòëè éåðè òóòìàã, áàøäà îòóð-
2. ìÿú. Çåùèí, øöóð. Áàøûìäà ùÿð øåé ãà-
ìàã. Àøàüû áàø – ìÿúëèñèí èêèíúè äÿðÿúÿëè
ðûøäû. Áåëÿ áèð øåé ùå÷ áàøûìäà éîõ èäè. Áà-
éåðè, òÿðÿôè. Éóõàðû áàø – ìÿúëèñèí ÿí ùþð-
,
øûìà éàõøû áèð ôèêèð ýÿëäè. // ìÿú. äàí. Àüûë,
ìÿòëè éåðè, òÿðÿôè. Âàãèôëÿ Ìèðçÿ ßëèìÿììÿä
çÿêà ìÿíàñûíäà. Êèøèäÿ áàø âàð.
õàëãà òÿçèì åäÿ-åäÿ éóõàðû áàøà êå÷èá, ýþñ-
3. Áèð øåéèí ÿí éóõàðû ùèññÿñè, òÿïÿñè, çèð-
òÿðèëÿí éåðäÿ ÿéëÿøäèëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
âÿñè, öñòö. Ãöëëÿíèí áàøû. Àüàúûí áàøûíà
Áöòöí àèëÿ îíóí [Íàçèëÿ õàíûìûí] àéàüûíà
÷ûõìàã. – Òÿðëàí êèìè ýþçëÿðèíè çèëëÿäè; Äàü
ãàëõäû, éó-õàðû áàøà êå÷èðäèëÿð. Ìèð Úÿëàë.
áàøûíäàí åâèí ñÿìòèí áÿëëÿäè. À.Ñÿùùÿò.
10. Ùåéâàíëàðû ñàéìàã ö÷öí ùåñàá âàùèäè.
Äàüëàðûí áàøûíäà áóëóä ãàéíàøìàüûíà áàõ-
Áåø áàø èíÿê. Îí áàø ãîéóí. Êîëõîçóí éöç
ìàéàðàã, ùàâà èñòè èäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
áàø ãàðàìàëû âàð. – ßýÿð ãàòûðà ìèíÿ áèë-
Àüàúëàðûí áàøûíû àõòàðäûã, çèðçÿìèëÿðÿ àäàì
ñÿéäè, äöçö, àíàìûí ãÿáðè ùàããû, îíà [Áÿõ-
ñàëäûã. Ìèð Úÿëàë.
òèéÿ] äþðä áàø äöéÿ âåðÿúÿêäèì. Ñ.Ðÿùèìîâ.
4. Áèð øåéèí ãàëûí, ÷ûõûã, éóìðó óúó, òÿïÿñè.
11. Àèëÿ öçâö, íÿôÿð, àäàì ìÿíàñûíäà. Áåø
Âèíòèí áàøû. Ìûõûí áàøû. // Éóìðó øÿêèëäÿ
áàø àèëÿì âàð. – [Ãóëàì äàéû:] Þçöìäÿí
îëàí ùÿð øåé. Áèð áàø ñîüàí (êÿëÿì).
áàøãà àëòû áàøäûð. Ì.Ùöñåéí. [Ðÿèñ:] Ö÷ áàø
5. Êÿíàð, ãûðàã, éàí. [ßáöëùÿñÿí áÿé:]
îëàíà èêè îòàã! Áåø áàøäàí éóõàðû ö÷ îòàã.
Íÿ èñÿ øàì ñöôðÿñèíèí áàøûíà êå÷äèì.
Ìèð Úÿëàë.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Éóõóäà ýþðöðÿì êè, ñÿðèí áèð
12. ñèô. Âÿçèôÿúÿ áþéöê îëàí; áàø÷û, ðÿù-
áóëàã áàøûíäàéàì. Ì.Ùöñåéí. ßêáÿð êèøè
áÿð, áèðèíúè, áþéöê. Áàø ìöùÿíäèñ. Áàø
êÿùðèç áàøûíäà îòóðóá ñÿðèíëÿéèðäè. Ìèð Úÿëàë.
ìöùàñèá. Áàø êàòèá. Áàø äèðèæîð. – Áàø ùÿêèì
6. Áèð øåéèí áàøëàíäûüû éåð, áàøëàíüûú.
õÿñòÿíèí áó ñþçëÿðèíäÿí äàùà äà ùÿéÿúàí-
×àéûí áàøû. Àðõûí áàøû. Êàíàëûí áàøû. Éîëóí
ëàíäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ìóðàäõàí ôåðìàíûí
áàøû. Òàðëàíûí áàøû. – [Úàùàíýèð:] ..Ýåäèá
áàø ÷îáàíû èäè. È.ßôÿíäèéåâ. Áàø îëìàã
ñóéóí áàøûíû ïàìáûüà ñàðû ÷åâèðñèíëÿð.
– áèð èøäÿ áèðèíúè îëìàã, áàø÷û îëìàã. Áàøäà
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áèðäÿí òèíýÿ áàøûíäàí
îëìàã – 1) á à õ áàø îëìàã; 2) ìÿú. ÿñàñ
ãÿôèëäÿí áèð äÿñòÿ ãûç îíóí ãàðøûñûíà ÷ûõäû.
éåðè òóòìàã, áèðèíúè îëìàã. Îðóúëóã àéûíûí
ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Ìöÿééÿí áèð ìöääÿ-
þçöíÿ ìÿõñóñ ñöôðÿñè âàðäû. Ôèðíè, òÿðÿê, áàë
òèí, ùÿðÿêÿò âÿ éà ùàäèñÿíèí áàøëàíüûúû,
ùàëâàñû .. âÿ ñàèðÿ. Áîçáàøëà ïëîâ äà áàøäà
ÿââÿëè, èáòèäàñû. Èëèí áàøû. Àéûí áàøû. Ýÿëÿí
îëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
àéûí áàøûíäà áóðàäà îëàðàì. – [Ùàúû Êÿðèì:]
13. ñèô. Áàøãàëàðûíà íèñáÿòÿí äàùà ìöùöì,
Ýÿðÿêäèð êè, ýÿëÿí ùÿôòÿíèí áàøûíäà ïóëëàð
ÿí ÿñàñ, ÿí áþéöê, áàøëûúà. Øÿùÿðèí áàø êö-
ùàçûð îëà, éîëà äöøÿê. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Éàç
÷ÿëÿðè. Þëêÿíèí áàø øÿùÿðè. Áàø ìÿñÿëÿ. Èäà-
áàøû äîëó éàüàðäû. Ìèð Úÿëàë.
ðÿëÿð øÿùÿðèí áàø áèíàëàðûíäà éåðëÿøìèøäèð.
7. Óçóíëóüó îëàí áèð øåéèí ñîí íþãòÿñè,
– Íöìàéèø÷èëÿð øÿùÿðèí áàø êö÷ÿñèíÿ äîüðó
óúó, ãóðòàðàúàüû, êÿíàðû, ñîí ùèññÿñè. Õàë÷à-
àüûð-àüûð èðÿëèëÿéèðäè. À.Øàèã. // Àëè, ÿí éöê-
íûí áàøû. Øàëáàíûí áàøû ÷öðöìöøäöð. Àüàúûí
ñÿê. Áàø èäàðÿëÿð. Áàø ìÿúëèñ. Áàø Ìÿòáóàò
229
ÁÀØ
ÁÀØ
Ìöäèðëèéè. Áàø êîìàíäàíëûã. – ßñýÿðèí ãÿë-
ãóçóíóí ìÿëÿøìÿñè, àòëàðûí êèøíÿìÿñè,
áèíäÿí ãîïäó áó úàâàá; Äåäè: “Êðåìëäèð
óøàãëàðûí àüëàøìàñû áèð-áèðèíÿ ãàðûøìûøäû.
áèçèì áàø øòàá”. Ñ.Ðöñòÿì.
Åë áàø àëûá ýÿëèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áàø
14. ñèô. äàí. ßëà, ÿí éöêñÿê, ÿí éàõøû, ÿí
àëìàã – 1) óçóí-óçàäû äàíûøìàã, óçóí-
ñå÷ìÿ. Áàø ìàë. – Íÿíÿãûç îõóìàìûø îëñà
÷óëóã åëÿìÿê; 2) ãàðøûñûíà ýÿëÿí èñòèãàìÿòÿ
äà, áèëèðäè êè, òÿùñèë èøèíäÿ áåø ÿí áàø
äîüðó ýåòìÿê, áàø ýþòöðöá ýåòìÿê, ãà÷ìàã.
ãèéìÿòäèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Àüà åâäÿí áàø àëûá, äèíúÿëìÿê ö÷öí øÿùÿðÿ
15. Ñþçöí ÿââÿëèíÿ ðÿãÿì ýÿòèðìÿêëÿ
éîëà äöøäö. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áàø àïàðìàã
èøëÿíèð – äÿôÿ, êÿðÿ ìÿíàñûíäà. [Þêöçëÿð]
– 1) öç òóòìàã, éþíÿëìÿê, ýåòìÿê, ÿë àò-
áèð áàø äà ýåäèá ãàéûòäûëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìàã, ìÿøüóë îëìàã. Áàø àïàðûá ùÿð áèðè áèð
[Ìèðçÿ Ùöñåéí] ÷îõ ÿñÿáè èäè, îòàüû áèð-èêè
ñÿíÿòÿ! Ì.ß.Ñàáèð. Î þç äÿñòÿñè èëÿ áàúàð-
áàø äîëàíûá, ñîíðà ßñýÿðÿ ëàï éàõûí îòóðäó.
äûüû ùÿð áèð èøÿ áàø àïàðìàã èìêàíû âåðèðäè.
Ñ.Ðÿùìàí. // Èêè íþãòÿ àðàñûíäà ìÿñàôÿ,
ß.ßáöëùÿñÿí; 2) çÿùëÿ òþêìÿê, ëîâüà-
éîë. Ùÿð èêè áàøû ïèéàäà ýåòäèê. Áèëåòèí áèð
ëîâüà äàíûøìàã, àðòûã-ÿñêèê äàíûøìàã,
áàøû íå÷ÿéÿäèð?
äàíûøûüûíû áèëìÿìÿê. Àç äàíûø, áàøûìû
16. äàí. ßñàñ, êþê, ñÿáÿá, ñÿáÿáêàð. Áöòöí
àïàðìà, êèøè, ñÿí ñÿðñÿðèñÿí. Ì.Ï.Âàãèô.
èøëÿðèí áàøû îäóð. – ßýÿð÷è ãàøëàðûíäûð ôèòíÿ
Áàø àïàðìà, Ôÿðùàä, àäàì êèìè äàíûø.
áàøû: Ùÿðàìè ýþçëÿðèí ÿééàðÿ áÿíçÿð.
Í.Âÿçèðîâ. [Ìåùòÿð] õöëàñÿ ÷îõ áàø àïàðäû.
Íÿñèìè. Àðâàäûí èøèíè Àëëàù äà áèëìÿç. Ýåíÿ
ß.Ùàãâåðäèéåâ; 3) ãà÷ìàã, òàáå îëìàìàã,
èøëÿðèí áàøû ñÿíñÿí. Í.Âÿçèðîâ.
áàø ýþòöðöá ãà÷ìàã. Áó àòûí áèð åéáè âàð êè,
17. êþùí. Êå÷ìèøäÿ êÿíäëÿðäÿ èøëÿíÿí
áàø àïàðûá ýåäèð. – Áàø àïàðàí “àòëàðû”
øÿðòè ñó þë÷öñö âàùèäè. [Òóáó:] ..Ýåòäèí
ñÿéèðäÿðÿê äþðäíàëà; Ãà÷ûøûð, ýöëöøöðëÿð ùåé
àüàäàí ö÷ ýöíëöéÿ éàðûì áàø ñó èñòÿäèí, îíó
øåéïóð ÷àëà-÷àëà. ß.Úÿìèë; 4) äÿíý åòìÿê,
ñÿíÿ ïóëñóç âåðìÿäè? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áåéíèíÿ òÿñèð åòìÿê, öçìÿê. Çóðíàíûí ñÿñè
◊ Áàø à÷ûá àüëàìàã êþùí. – ãàðüûø
áàøûìûçû àïàðäû. Áàø àòìàã – 1) ñþçöíöí
åòìÿê, íèôðèí åòìÿê. Áàø à÷ìàã – 1) áàøà
äàë-ãàáàüûíû ýþçëÿìÿìÿê, éåêÿ äàíûøìàã,
äöøìÿê, àíëàìàã, äöøöíìÿê. Âàëëàù, ìÿí
ùÿääèíè êå÷ìÿê; 2) íèøàíÿíè âóðìàìàã,
ñÿíèí ñþçëÿðèíäÿí áàø à÷ìûðàì. Ú.Ìÿììÿä-
îíó éóõàðûñûíäàí âóðìàã, äöç âóðìàìàã
ãóëóçàäÿ. Áèç äÿ .. áèñàâàä àäàìûã, êè-
(ùÿäÿôè). Òöôÿíý áàø àòûð. Áàø áàüëàìàã
òàáäàí íÿ áàø à÷àúàã èäèê. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
– 1) äÿí ÿìÿëÿ ýÿëìÿê (áèòêèëÿðäÿ). Ýöíÿ-
..Âÿëè éåíè ùàäèñÿëÿðäÿí áàø à÷ìûðäû. Ìèð
áàõàí ùÿëÿ áàø áàüëàìàìûøäûð; 2) ìÿú.
Úÿëàë; 2) ñöíáöë à÷ìàã, ñöíáöëëÿíìÿê.
áàüëàíìàã, ìÿùÿááÿò éåòèðìÿê, óéìàã.
Òàõûëëàð áàø à÷äû; 3) îõøàìàã, þëö öñòöíäÿ
Îüëàí ãûçà áàø áàüëàäû. Áàø ÷àïìàã – á à õ
àüëàìàã. Áàø à÷ìàìàã – áàøà äöøìÿìÿê,
áàø âóðìàã 8-úè ìÿíàäà. Áàø ÷ÿêìÿê
àíëàìàìàã, ãàíà áèëìÿìÿê. Âàëëàù, õåéèð
– ùàë ñîðóøìàã, áèðèíèí ùàëûíû áèëìÿê ö÷öí
îëà, áàø à÷ìûðàì, òîéäóð, åùñàíäûð, íÿäèð?
îíóí éàíûíà ýåòìÿê; äÿéìÿê, éîõëàìàã,
Ñ.Ðÿùèìîâ. Íà÷àëíèê áó èøäÿí áèð î ãÿäÿð
éîëóõìàã. Õÿñòÿéÿ áàø ÷ÿêìÿê. – Áèð áàø
áàø à÷ìàäû. Ì.Ùöñåéí. Áàø àüàðòìàã
÷ÿêèí äÿðäìÿíäèí ùàëèíÿ; ßðçÿ éàçñûí,
ìÿú. – áèð èøäÿ ÷îõ ÷àëûøûá òÿúðöáÿ ãàçàí-
ãÿëÿì àëñûí ÿëèíÿ. Ì.Â.Âèäàäè. Ðÿñóë äóðóá
ìàã. Ìÿí áó èøäÿ áàø àüàðòìûøàì. Áàø
àéàüà ÿë-öçöíö éóéóá äåäè: ýåäèì áèð
àüðûòìàã – çÿùìÿò âåðìÿê, ÿçèééÿò âåð-
ãîíàãëàðà áàø ÷ÿêèì. “Àøûã Ãÿðèá”. [Õàí:]
ìÿê, èíúèòìÿê, âàõòûíû àëìàã, ìàíå îëìàã.
ßëÿêáÿðÿ éàçìûøàì êè, àðàáàíû ñàçëàñûí;
[Úàùàí:] Áîø éåðÿ áàøûíû àüðûäûá, ìÿíèì äÿ
ùàçûð îëàí êèìè .. êÿíäÿ áàø ÷ÿêÿúÿéÿì.
âàõòûìû ÿëèìäÿí àëìà!.. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áàø
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áàø ÷ûõàðìàã
àëûá ýåòìÿê (ãà÷ìàã) – á à õ áàø àëìàã
– 1) àíëàìàã, áàøà äöøìÿê, ãàíìàã. Ìÿí
2-úè ìÿíàäà. Ýåúÿ-ýöíäöç ýþçöì, êþíëöì;
ñÿíèí èøèíäÿí ùå÷ áàø ÷ûõàðà áèëìèðÿì.
Ãàí-éàø òþêÿð éàð ÿëèíäÿí; Áàø àëûá ýåäèì
– [Ìÿùÿððÿì:] Ìÿýÿð ñÿíèí èøèíäÿí ìÿí áàø
íÿ éàíà; Áó èêè õóíõàð ÿëèíäÿí. Ã.Çàêèð.
÷ûõàðäûðàì? Í.Âÿçèðîâ; 2) á à õ áàø à÷ìàã
Áàø àëûá ýÿëìÿê – àõûøûá ýÿëìÿê. Ãîéóí-
2-úè ìÿíàäà. Áàø ÷ûõàðìûø øöêóôÿëÿð ñåéð
230
ÁÀØ
ÁÀØ
åäÿð; Éàøûëûíà, î àëûíà, ñåâäèéèì. Ì.Â.Âèäàäè.
Öðÿéèíäÿ àíëàøûëìàç áèð ÿíäèøÿ áàø ãàë-
Áàø äîëàíäûðìàã – 1) áèðòÿùÿð êå÷èíìÿê,
äûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Áàø ãàðûøäûðìàã – á à õ
éàøàìàã, ýöçÿðàí åòìÿê; 2) úèääè áèð èø èëÿ
áàøûíû ãàðûøäûðìàã. Áàø ãàðûøìàã – èø ÷îõ
ìÿøüóë îëìàéàðàã, âàõòûíû áîø êå÷èðìÿê,
îëìàã, âàõò îëìàìàã. Áóðàäà éåíÿ Ìèøà
îðàäà-áóðàäà éóáàíìàã. Ýÿë èøèíè ýþð, áàø
ãàéüûêåøëèê ýþñòÿðäè: – ×ûõàðò ÷þðÿê éåéÿê!
äîëàíäûðìà. Áàø åëÿìÿê – éåòèøìÿê, àüà-
– äåäè,– ñîíðà áàø ãàðûøàð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ðûøìàã, èðèíëÿìÿê (÷èáàí, éàðà ùàããûíäà).
Áàø ãàòìàã á à õ áàø ãîøìàã 2-úè ìÿ-
Áàø åíäèðìÿê – òÿçèì åòìÿê, áàø ÿéèá
íàäà. Áàø ãàøûìàüà âàõòû îëìàìàã – èøè
ñàëàì âåðìÿê. Õàíû ýþðúÿê éàçûã áàø
ùÿääèíäÿí àðòûã îëìàã, ãÿòèééÿí áîø âàõòû
åíäèðäè; Ýþð îíó õàí íÿ ýóíÿ äèíäèðäè.
îëìàìàã. Èøèì ÷îõäóð, áàø ãàøûìàüà âàõ-
Ñ.ß.Øèðâàíè. Òöëêö ýþðúÿê éàâàø-éàâàø
òûì éîõäóð. Áàø ãûðõìàã (ìÿú.) – ôûðûëäàã
ýÿëäè; Åíäèðèá áàø ÿäÿáëÿ ÷þìáÿëäè.
èøëÿòìÿê, àëäàòìàã, òîâëàéûá àëìàã. Äàüûëûá
Ì.ß.Ñàáèð. Õèäìÿò÷è äàõèë îëóá áàø åíäèðäè.
÷þëëÿðÿ à÷äû ùÿðÿ áèð íþâ êÿëÿê; Ãûðõäû õàë-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áàø ÿéìÿê – 1) åùòèðàì
ãûí áàøûíû ùÿð áèðè ìèñëè-äÿëëÿê. Ñ.ß.Øèðâàíè.
åòìÿê, òÿçèì åòìÿê, ñàëàì âåðìÿê. [Øàù-
Áàø ãîøìàã – 1) ôèêèð âåðìÿê, ÿùÿìèééÿò
ìàð áÿé:] Ñÿôäÿðãóëó, àòàí îòàüà äàõèë
âåðìÿê, ìàðàãëàíìàã. [Ñÿëèì] áèð äàùà
îëàíäà, éà êè êö÷ÿäÿ ðàñò ýÿëÿíäÿ ëàçûì áè-
ãîúàéà áàø ãîøìàéûá, îõóäóüó ðîìàíû
ëèðñÿí àéàüà äóðóá áàø ÿéìÿê, éîõñà ëàçûì
âÿðÿãëÿäè.. Ì.Ùöñåéí. À êèøè, .. áóíà áàø
áèëìèðñÿí? Í.Âÿçèðîâ. ..Îòóðàíëàð ùàìûñû
ãîøìà, àüçûíà àüûç âåðèá þçöíäÿí ÷ûõàðìà.
áàø ÿéèá, äèëóúó ñàëàì âåðäèëÿð. Ìèð Úÿëàë;
Ñ.Ðÿùèìîâ; 2) ìÿøüóë îëìàã, áèð èøÿ
2) òàáå îëìàã, èòàÿò åòìÿê, àë÷àëìàã. Àðâà-
ýèðèøìÿê, þçöíö ñîõìàã, ìöäàõèëÿ åòìÿê,
äûíûí ìÿðäëèéèíè ýþðÿí êèøè þìðöíäÿ äöøìÿíÿ
ãàðûøìàã. Êàòèá òÿíýëÿíèá ÷ûõàðäû, áàø ãîø-
áàø ÿéìÿç. Ì.Ùöñåéí. Áàø ýÿçäèðìÿê
ìàçäû. Ìèð Úÿëàë; 3) ñàòàøìàã, þúÿøìÿê.
– á à õ áàø äîëàíäûðìàã. Áàø ýèðëÿìÿê
Óøàãëàð, ãîé ýåòñèí, áàø ãîøìàéûí. Îíà áàø
– á à õ áàø äîëàíäûðìàã. Áàø ýþñòÿðìÿê
ãîøìà, ýþðöðñÿí êè, àíëàìûð. Áàø ãîéìàã
– çàùèð îëìàã, ìåéäàíà ÷ûõìàã, ýþðöíìÿê.
– úàíûíû ôÿäà åòìÿê, úàíûíäàí êå÷ìÿê.
Áàø ýþòöðöá ãà÷ìàã (ýåòìÿê) – á à õ áàø
Âÿòÿí éîëóíäà áàø ãîéìàã. Áàø ìÿãàëÿ
àëûá ýåòìÿê. [Ñàëìàí áÿé:] Áó åâ úèí,
– ãÿçåòäÿ, æóðíàëäà ÿí áèðèíúè éåðäÿ ÷àï
øåéòàí îúàüûäû(ð), áàø ýþòöðöá ýåäÿíèí úàíû
îëóíàí ÿñàñ ðåäàêñèéà ìÿãàëÿñè. Àðñåí
ãóðòàðû(ð). Í.Âÿçèðîâ. [Øàèð] áàø ýþòöðöá
ãÿçåòèí áàø ìÿãàëÿñèíäÿ êÿíäÿ äàèð íÿ
ýåòäèéè óçàãëàðäàí ýåðè ãàéûòäû. ß.Ìÿììÿä-
éàçñàéäû, Ìÿøÿäèáÿéëÿ áèð éåðäÿ ìöçàêèðÿ
õàíëû. Áàø èøëÿòìÿê – ôèêèðëÿøìÿê. Áàø
åäÿðäè. Ì.Ùöñåéí. Áàø ñàëàìàòëûüû – 1) á à õ
êÿñìÿê ìÿú. – ÷îõ áàùà ñàòìàã, èíñàôñûçëûã
áàøñàüëûüû; 2) äèíúëèê, ðàùàòëûã, ñàëàìàòëûã,
åëÿìÿê. Áàø ãà÷ûðìàã – áîéóí ãà÷ûðìàã,
õÿòÿðñèçëèê. Áàø ñûíäûðìàã – ÷ÿòèí áèð
áîéíóíà ýþòöðìÿìÿê, éàõà ãóðòàðìàã, áÿ-
ìÿñÿëÿíèí öçÿðèíäÿ ÷îõ äöøöíìÿê, ÷îõ
ùàíÿ ýÿòèðìÿê. Âÿäÿñèíäÿí áàø ãà÷ûðìàã.
ôèêèðëÿøèá ùÿëë åòìÿéÿ ÷àëûøìàã. Ïðîôåññîð
Èøäÿí áàø ãà÷ûðìàã. – [Íàìàç:] Õåéð, ãîé
Áåëîêóðîâ áåø èëäèð áóíóí öñòöíäÿ áàø ñûí-
ýþðöì, Âÿëè, àéûá äåéèë áàø ãà÷ûðûðñàí?
äûðûð, ùå÷ áèð éàíà ÷ûõà áèëìèð. Ú.Úàááàðëû.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áàø ãàëäûðìàã – 1) öñéàí
Ùÿð äàøûí îõóíìàñû öçÿðèíäÿ áàø ñûíäûð-
åòìÿê, ãèéàì åòìÿê; ãàëõûøìàã, ùÿðÿêÿòÿ
ìàëàðà íÿ åùòèéàú âàðäû? Ìèð Úÿëàë. Áàø
ýÿëìÿê, äèð÷ÿëìÿê. [Èíýèëòÿðÿ âÿ ÷àð
ñîõìàã – ýèðìÿê, ñîõóëìàã. Áàø òàïìàã
ùþêóìÿòè] ùÿð íÿ úöð îëóð îëñóí, Èðàíäà áàø
– àíëàìàã, ãàíìàã, áàøà äöøìÿê, äÿðê
ãàëäûðàí èíãèëàá ùÿðÿêàòûíû áîüìàëû èäèëÿð.
åòìÿê. Îíóí èøèíäÿí áàø òàïìàã îëìóð.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè; // öçÿ äóðìàã, èòàÿòñèçëèê
– [Ñöñÿí:] Ùÿ, áàüûøëàéûíûç, áàø òàïìàäûì.
ýþñòÿðìÿê, òàáå îëìàìàã; 2) áèòìÿê,
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ìèðçÿ Êàìàë áÿé áàøûíû
úöúÿðìÿê, áàøëàðû ýþðöíìÿê. Áóëóäëàð ïàð-
ãàøûéûá: – Ìÿí áàø òàïìàäûì! – äåäè.
÷àëàíûð, òîðïàã áóüëàíûð, îòëàð áàø ãàëäûðûð,
Ñ.Ðÿùèìîâ. Áàø òÿïìÿê – á à õ áàø ñîõ-
ãóøëàð úèâèëäÿøìÿéÿ áàøëàéûðäû. Ì.Èáðàùè-
ìàã. [ßùìÿä:] Áèð õàðàáà ãàëìàéûá êè, ìÿí
ìîâ; 3) îéàíìàã, þçöíö ùèññ åòäèðìÿê.
îðà áàø òÿïìÿéÿì. Í.Âÿçèðîâ. Áèð àç ôèêèð-
231
ÁÀØ
ÁÀØ
ëÿøäèì; ýþçëÿðèìè äþðä òÿðÿôÿ ýÿçäèðäèì:
÷ÿêìÿê. [Ïàñû] Úÿáèíè éÿùÿðëè àòûíûí ãóúà-
äÿðÿäÿ éàòìûøäûì, áèðúÿ ëàüûìäàí áàøãà
üûíà àëàðàã, êÿíääÿ åâëÿðèíÿ áàø âóðìàüà
áàø òÿïÿúÿê éåð éîõ èäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áàø
ýÿëìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Íóðóîüëó ñÿùÿð
òóòìàã – 1) ÿìÿëÿ ýÿëìÿê, ùàñèë îëìàã,
òåçäÿí èøÿ ýåäÿðêÿí äÿôòÿðõàíàéà áàø âóðóá,
íÿòèúÿ âåðìÿê. [Àüà Ìÿðäàí:] ßýÿð áó èø
ùåñàáäàðû éàíûíà ÷àüûðòäûðäû. Ì.Ùöñåéí;
ìÿí äåéÿí êèìè áàø òóòñà, Òÿáðèçäÿ ìÿíèì
4) ñóéà áàòûá ÷ûõìàã, äàëìàã. Öçýö÷ö áàø
øþùðÿòèì ÿðøè-ôÿëÿêÿ ÷ûõàúàã! Ì.Ô.Àõóíä-
âóðóá, ñóäàí öçöéö ÷ûõàðòäû. – Øþùðÿòèìèç
çàäÿ. Àíúàã ö÷ íÿôÿð àäàì ýÿëìèøäè. Èúëàñ
áó åëëÿðÿ éàéûëñûí; Åé áàø âóðóá ýþëäÿ ÷èìÿí
áàø òóòìàäû. Ìèð Úÿëàë. [Õÿëèë:] [Øàùìàð],
äóðíàëàð. Ñ.Ðöñòÿì. Ýåí ãîéíóíäà Õÿçÿðèí;
ýþðöíöð ñþâäÿí áàø òóòìàéûá. ×îõ ïÿðòñÿí,
Ñóëàðà áàø âóðàðàã; Ãàéàëàð öçÿðèíäÿ ãàüà-
àøíà. Ì.Ùöñåéí; 2) äÿí áàüëàìàã. Áó òàõûë
éûëàð ó÷óð, áàõ!.. ß.Úÿìèë; 5) éûðüàëàíìàã
ùÿëÿ áàø òóòìàéûáäûð; 3) òàõûëû õÿëáèðëÿéèá
(ýÿìè ùàããûíäà); 6) ùÿìëÿ åòìÿê, ùöúóì
çèáèëèíè òÿìèçëÿìÿê. Òàõûëû áàø òóòóá,
åòìÿê. Ãÿùðÿìàí áàø âóðäó áèð äÿ; Ö÷
àíáàðà éûüäûëàð; 4) áèð øåéèí îüóðëóã
äöøìÿí òàíêûíû .. ñîâóðäó ýþéÿ. Ð.Ðçà;
îëäóüóíó ìåéäàíà ÷ûõàðìàã, îüóðëóã ìàëû
7) áàø åíäèðìÿê, òÿçèì åòìÿê. Ìîëëà Ùÿìèä
òóòìàã. Áàø òóòìàìàã – ÿìÿëÿ ýÿëìÿ-
áàø âóðóá, ÷àäûðäàí ÷ûõûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ìÿê, ùàñèë îëìàìàã, ìöâÿôôÿãèééÿòñèçëèéÿ
[Ùàúû Ôÿðÿú:] Èíäèéÿ êèìè ìÿíÿ ìÿùÿë
óüðàìàã, íÿòèúÿ âåðìÿìÿê. Êÿëÿéèí áàø
ãîéìàéàí àäàìëàð, ìÿíè ýþðÿíäÿ èêèãàò
òóòìàìàñûíäàí øàä âÿ õöððÿì ùàëäà Ìàù-
îëóá áàø âóðàúàãëàð. Í.Âÿçèðîâ; 8) äèí. êå÷-
ìóä áàéûðà ÷ûõûá àðâàäûíûí, ÷àðøàáû ãîëòó-
ìèøäÿ: Ìÿùÿððÿì àéûíäà àøóðà ýöíö ãàòû
üóíà âóðóá, éåçíÿñè èëÿ ýåòìÿñèíè ìöøàùèäÿ
ìþâùóìàò÷ûëàðûí áàø ÷àïìàã, áàø éàðìàã
åäèð. Á.Òàëûáëû. Áàø öñòÿ! – ùàçûðàì, éàõøû,
àéèíè. Áàø éàðìàã – 1) á à õ áàø âóðìàã
ðàçûéàì ìÿíàñûíäà èøëÿíÿí èôàäÿ. [ßùìÿä:]
8-úè ìÿíàäà; 2) çÿðÿð âåðìÿê, çèéàí
Áàø öñòÿ, Úàùàíýèð áÿé, àë áó ïóëëàðû ùÿð
âåðìÿê. Àðòûã òàìàù áàø éàðàð. (Àòà. ñþçö).
íÿäèð.. Í.Âÿçèðîâ. Äåäèì: – Áàø öñòÿ. Âÿ
[Íàìàç:] Àðòûã òèêÿ ìÿýÿð áàø éàðàð?
ùÿêèì ñîðóøñà êè, íèéÿ ìÿíèì äàâàìû è÷ìÿ-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áàø éîëäàøû – àðâàä, ÿð,
äèí, ìÿí îíà íÿ úàâàá âåðèì? Ú.Ìÿììÿä-
ùÿéàò éîëäàøû. Áàø éîëäàøû ýþð íÿäèð ùà!
ãóëóçàäÿ. [Òÿëÿáÿ:] Áàø öñòÿ, ìöÿëëèì,
– äåéÿ, áèð ãàäûí ÿñíÿ(äè).. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áàø
ñàáàù áèðýöíëöê õàòèðàòûìû éàçûá ýÿòèðÿ-
éîðìàã ìÿú. – ÷îõ äöøöíìÿê, ÷îõ ôèêèð-
úÿéÿì. Ãàíòÿìèð. Áàø âåðìÿê – 1) ÿìÿëÿ
ëÿøìÿê. Áóíóí ö÷öí áàø éîðìàüà äÿéìÿç.
ýÿëìÿê, ìåéäàíà ýÿëìÿê, âàãå îëìàã,
Áàø(äàí) áåéèíäÿí îëìàã – äÿíý îëìàã,
ñàäèð îëìàã, îðòàéà ÷ûõìàã, îëìàã. Ùàäèñÿ
÷îõ åøèòìÿêäÿí, ñÿñ-êöéäÿí ãóëàãëàðû
áàø âåðäè. – Áàø âåðèð ñÿíäÿí þéëÿ áèð
áàòìàã. Áàøà àïàðìàã – 1) á à õ áàø
ùÿðÿêÿò; Êè, áöòöí õàëã åäèð ùÿìÿí íèôðÿò.
äîëàíäûðìàã 1-úè ìÿíàäà. Ùÿìèøÿ íàëÿ âÿ
Ù.Úàâèä. [Àüà Ùÿñÿí:] Õàíûì, íèéÿ ìÿíè
ÿôüàí èëÿ ðóçýàðëàðûíû áàøà àïàðàðëàð âÿ áèð
áÿíäÿëèéÿ ãÿáóë åòìèðñÿí, ìÿíäÿí íÿ õàòà
êÿñ îíëàðûí äàäûíà éåòèøìèð.. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ;
áàø âåðèáäèð? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Êîíñóë:]
2) ñöðìÿê, êå÷èðìÿê. Áèð êÿíàð ýóøÿéÿ
Ñîí ýöíëÿð áó úöðÿ ùàäèñÿëÿð ÷îõ òåç-òåç áàø
÷ÿêèëèá, èñòèðàùÿò èëÿ þìöð áàøà àïàðûð.
âåðèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè; 2) áàøëàìàã. Áóëóä
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áàøà áàòìàã – àüûë êÿñ-
çàùèð îëóíúà, éàüûø áàø âåðäè. Áèðäÿí êöëÿê
ìÿê, èíàíûëà áèëìÿê, ùÿãèãÿòÿ éàõûí îëìàã.
áàø âåðäè; 3) úöúÿðìÿê, áèòìÿê, áàøû ýþ-
Áàøà áÿëà ýÿòèðìÿê (à÷ìàã, îëìàã) – áÿä-
ðöíìÿê. ßúÿë ìàúàë âåðÿ, ýöí ýÿëèá þòÿ; Áàø
áÿõòëèéÿ, ÿçèééÿòÿ, íàðàùàòëûüà, ãàéüûéà
âåðèá áÿíþâøÿ, éàñÿìÿí áèòÿ. Àøûã Èñìàéûë.
ñÿáÿá îëìàã; ÿíýÿë îëìàã. Áó äöíéàäà ö÷
Ëàëÿëÿð êèì áàø âåðèá õàêè-ìÿçàðûìäàí
øåé áàøà áÿëàäû; Éàìàí þâëàä, éàìàí
÷ûõàð; Ôèðãÿòèíäÿí ÷ÿêäè êèì, ñèíÿìäÿ
àðâàä, éàìàí àò. Àøûã ßëÿñýÿð. [Éóñèô:] Ìÿí
ùÿñðÿò äàüûäûð. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áàø âóðìàã
áèëèðäèì êè, óúóãäàí ÷ûõìûø ãûç àõûðäà áèçèì
– 1) ýöëëÿ àòäûãäà ùÿäÿôäÿí éóõàðûéà âóðìàã.
áàøûìûçà áÿëà ýÿòèðÿúÿêäèð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
Òöôÿíý áàø âóðóð; 2) ìöáàëèüÿ åòìÿê, éåêÿ-
[Êàçûì:] Àõóíä, áèëèðñÿí êè, äèëÿ äöøìÿêäÿí
éåêÿ äàíûøìàã, ëîâüàëàíìàã; 3) á à õ áàø
ãîðõóðàì. Áó çàìàíäà äèëÿ äöøìÿê áàøà
232
ÁÀØ
ÁÀØ
áÿëà à÷àð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áàøà áÿëà îëìàã
íÿéÿ ãàðøû ÿë ãàëäûðìàüû áàøà ñàëìàã þçö
– çÿðÿðëè, ÿçèééÿòëè, äþçöëìÿç, éàõóä àðçó-
áþéöê ùöíÿð èäè. Ìèð Úÿëàë. Áàøà âåðìÿê –
åäèëìÿç àäàì, øåé ùàããûíäà. Áàøà ÷àòäûð-
1) àõûðà éåòèðìÿê, ñîíà ÷àòäûðìàã; 2) éîëà
ìàã – àõûðà ÷àòäûðìàã, ãóðòàðìàã, òàìàì-
àïàðìàã, éîëà âåðìÿê, ðÿôòàð åòìÿê. Áàøà
ëàìàã. Áàøà ÷àòìàã – àõûðà éåòìÿê, íÿùà-
âóðìàã – 1) àõûðà ÷àòäûðìàã, áèòèðìÿê,
éÿòÿ âàðìàã, òàìàìëàíìàã. Ìöùÿíäèñ
òàìàìëàìàã, òàìàìà éåòèðìÿê. Çåéíàë
Ùàãâåðäèçàäÿíèí áöòöí ùàçûðëûã èøëÿðè áàøà
åòèðàç åäèá: – Îéóíó áàøà âóðìàëûñàí!
÷àòìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ; // ùÿéàòà êå÷ìÿê.
– äåéÿ îíó éåðèíäÿ îòóðòäó. À.Øàèã. Âóðäó
Íåôò÷èëÿð ÷àëûøûðëàð; äþðä èëäÿ áàøà ÷àòñûí;
áàøà þç þìðöíö ìèí ãÿìäÿ Íèçàìè; “Øåðèì
Áþéöê áåøèëëèê ïëàí. Ì.Ñåéèäçàäÿ. Áàøà
ãàëàúàã, ñþéëÿäè, þëñÿì äÿ!” Íèçàìè.
÷ûõàðìàã ìÿú. – ùÿääèíäÿí àðòûã öç âåðèá,
Ñ.Ðöñòÿì; 2) àõûðà êèìè ýÿçìÿê, áèð éåðè
ÿðêþéöí áþéöäöá ãóäóðòìàã, àéàãëàíäûð-
äèããÿòëÿ àõòàðûá àðàøäûðìàã. [Ãÿäèì äàéû]
ìàã. Ñÿí áó óøàüû ëàï áàøûìûçà ÷ûõàðòäûí.
áàçàðû áàøà âóðóá, áèð íå÷ÿ ôÿòèð ÷þðÿê àëäû
Áàøà ÷ûõìàã – 1) ÿðêþéöíëöêäÿí ãóäóð-
âÿ ãîëòóüóíà âóðóá, éîëóí àüçûíà äöøäö.
ìàã, ùÿääèíè àøìàã, áþéöê-êè÷èê áèëìÿ-
Ñ.Ðÿùèìîâ; 3) á à õ áàøà ãàõìàã. Áàøà
ìÿê, àéàãëàíìàã. Ñÿíÿ äèíìÿäèêúÿ ëàï
éåòèøìÿê (éåòìÿê) – á à õ áàøà ÷àòìàã.
áàøà ÷ûõûðñàí; 2) èøè àõûðà ãÿäÿð ýþðìÿê,
Éåòèøäè áàøà þìðöì, îëìàäû ìÿãñóäè-äèë
òàìàìëàìàã, ãóðòàðìàã. ßëèìäÿêè èøè áàøà
ùàñèë. Ã.Çàêèð. Áàøäà äîëàíäûðìàã (ýÿç-
÷ûõäûì. Êèòàáû îõóéóá áàøà ÷ûõäûì; 3) áèðèí-
äèðìÿê) – àëäàòìàã, éàëàí âÿäëÿðëÿ àëäàò-
úèëèê ãàçàíìàã, öñòöí ýÿëìÿê, ãàëèá ýÿëìÿê.
ìàã. [Áèðèñè:] Àé ìóçäóð, ñÿí ñÿíèí Àëëàùûí,
Þòöøäÿ áàøà ÷ûõìàéàíûí áàøû òîðïàüà
äå ýþðöì, áèçè íèéÿ áàøäà ýÿçäèðèðñÿí?
äöøÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áàøà äöøìÿê – àíëà-
ß.ßáöëùÿñÿí. Áàøäàí àøìàã (äàøìàã)
ìàã, äöøöíìÿê, ãàíìàã. Ýÿðÿê ÿùëè-Òÿáðèç
– áîë îëìàã, ùÿääèíäÿí àðòûã ÷îõ îëìàã.
êèìè ñàùèáè-ìÿðèôÿò .. îëìàã êè, áó ìÿòàëèáè
Ìàüàçàëàðäà ìàë áàøäàí àøûð. Ùå÷ âàõòûì
áàøà äöøìÿê. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ñÿôäÿðãóëó:]
éîõäóð, èø áàøûìäà àøìûøäûð. Áàøäàí àòìàã
Âàëëàù, áàøà äöøÿ áèëìèðÿì, ìÿíäÿí íÿ
– ðÿää åòìÿê, ãÿáóë åòìÿìÿê, áîéóí ãà÷ûð-
èñòÿéèðñèíèç? Í.Âÿçèðîâ. Êÿðáÿëàéû Ìèðçÿëè-
ìàã. Áàøäàí ÷ûõàðìàã – àëäàòìàã,
íèí ñþçöíö ÿââÿë äÿôÿ áèç ùå÷ áàøà äöøìÿ-
àçäûðìàã, òîâëàìàã, ïèñ éîëà ñþâã åòìÿê.
äèê. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áàøà ÿíýÿë
Ùàíñû ìöôëèñëÿð ñèçè áàøäàí ÷ûõàðäûáëàð?
îëìàã – á à õ áàøà áÿëà îëìàã. Áàøà
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áàøäàí ÷ûõìàã – ÷àø-
ýÿëìÿê – 1) éåòìÿê, òàìàì îëìàã, ÿìÿëÿ
ìàã, ñÿùâ åòìÿê, àëäàíìàã, éàíûëìàã. Ìÿí
ýÿëìÿê, ùàñèë îëìàã. Íàùàð ùÿëÿ áàøà
áàøäàí ÷ûõäûì, íàùàã éåðÿ îíóí ñþçëÿðèíÿ
ýÿëìÿäè? – Êþ÷àõûð êÿíäè êþâøÿíèíäÿ Êöð
ãóëàã àñäûì! Áàøû àéàçûìàã – á à õ áàøû
ãûðàüûíà ÷ÿêèëÿí áÿíä òèêèëèá áàøà ýÿëäè. Ìèð
àéûëìàã 1-úè ìÿíàäà. [Âàãèô:] Õöëàñÿ ýåúÿ-
Úÿëàë; // ùÿéàòà êå÷ìÿê. Áàøà ýÿëèð åëÿäèéèí
ýöíäöç áó õàíëàðûí áèð-áèðè èëÿ ùþúÿøìÿñèí-
íèééÿòëÿð; Ýÿð ñèäã èëÿ äîüðó ãåéðÿò åéëÿð-
äÿí ùå÷ áàøûìûç àéàçûìûð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ñÿí. Ì.Â.Âèäàäè; 2) á à õ áàøûíà ýÿëìÿê.
Áàøäàí åëÿìÿê (åòìÿê) – ðÿää åòìÿê, áàø-
Áàøà ýÿòèðìÿê – ãàéûðìàã, äöçÿëòìÿê,
äàí þòöðìÿê, þçöíäÿí óçàãëàøäûðìàã, úàíûíû
ùàçûðëàìàã. [Óñòà Àüàáàëàíûí] íå÷ÿ ùÿôòÿéÿ
ãóðòàðìàã. Õàíïÿðè ãàðäàøû îüëóíóí ñóàë-
áàøà ýÿòèðäèéè áàøìàãëàð ìÿñúèääÿ ÿë-ÿëÿ
ëàðûíà àüûçóúó úàâàá âåðèá, îíó áàøäàí
ýÿçèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áàøà ãàõìàã
åòìÿéÿ ÷àëûøäû. ß.Âÿëèéåâ. Ôÿðçÿëèíè áàøäàí
– åòäèéè éàõøûëûüû õàòûðëàäàðàã, öçöíÿ äåéÿ-
åòìÿê ö÷öí Êÿðáÿëàéû Ùÿòÿì õàíëà Ùàúû
ðÿê óòàíäûðìàã, öçöíÿ âóðìàã, áàøà ÷àõ-
Ñÿôèãóëó êèìè ìþòÿáÿð àäàìëàðûí øàùèäëèéèíè
ìàã, ìèííÿò ãîéìàã. Ìàðî äîäàüûíû
äöçÿëòìÿê ïèñ îëìàçäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áàøäàí
÷åéíÿéÿ-÷åéíÿéÿ: – Éàñòû-éàñòû äàíûøûá, àç
ýåòìÿê – àëäàíìàã, éàíûëìàã, ñÿùâ åòìÿê.
áàøûìà ãàõ äÿ! – äåäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áàøà
Áàøäàí êå÷ìÿê – úàíäàí êå÷ìÿê, þçöíö
ìèíäèðìÿê – á à õ áàøà ÷ûõàðìàã. Áàøà
ôÿäà åòìÿê. Áàøäàí êå÷èáÿí åøãäÿ úþâëàí
ñàëìàã – àíëàòìàã, ãàíäûðìàã, èçàù åòìÿê.
ýÿðÿê îëñóí; Ìåéäàíè-ìÿùÿááÿòäè áó, åé
Áÿçè êÿíäëÿðäÿ êèìèí ëÿùèíÿ, êèìèí ÿëåéùèíÿ,
äèë, úèéÿð èñòÿð. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áàøäàí îëìàã
233
ÁÀØ
ÁÀØ
(ìÿíôè ìÿíàäà) – 1) òàìàì îëìàã, ãóðòàð-
áÿíä îëìàã – 1) åâëÿíìÿê, åâëè îëìàã,
ìàã, áèòìÿê; 2) ðÿää îëìàã, ÿë ýþòöðìÿê,
àèëÿ ñàùèáè îëìàã; 2) á à õ áàøû ãàðûøìàã.
÷ûõûá ýåòìÿê; 3) ñÿñ-êöéäÿí äÿíý îëìàã,
Áàøû áþéöìÿê – á à õ áàøû øèøìÿê. Ãÿì
òÿíýÿ ýÿëìÿê, äàðûõìàã. Áó ùàé-êöé íÿäèð,
òöíëöê, ìÿí éàëãûç, éöç éàíà ÷ÿêÿð; Çàêèðÿì,
ëàï áàøäàí îëäóã. Áàøäàí ðÿää åëÿìÿê
áþéöéöá áàøûì, àüëàðàì. Ã.Çàêèð. Áàøû
– á à õ áàøäàí åëÿìÿê (åòìÿê). [Ñÿôÿð áÿé:]
÷ûõìàã – òàíûø îëìàã, àøíà îëìàã, áÿëÿä
Ìèðçÿ Òóðàá, àõóíä Ìîëëà Àáóø áóðàéà
îëìàã, áèëìÿê, áàøà äöøìÿê, àíëàìàã.
ýÿëèð.. Àíúàã ñÿí Àëëàù, òåç áàøäàí ðÿää åëÿ
Èíñàí ýÿðÿê ãîðõàã îëìàñûí, èíñàíäà ýÿðÿê
ýåòñèí êè, íÿøÿìèç äàüûëìàñûí. Á.Òàëûáëû.
úöðÿò îëà, áåëÿ-áåëÿ èøëÿðäÿí áàøû ÷ûõà.
Áàøäàí ñîâóðìàã – äèããÿòñèçëèê åòìÿê,
Á.Òàëûáëû. Áàøû ÷ûõìàìàã – áÿëÿä îëìàìàã,
òÿëÿñìÿê, áèð èøè êåéôèééÿòñèç, òÿëÿñèê ýþð-
òàíûø îëìàìàã, áèëìÿìÿê, áàøà äöøìÿìÿê,
ìÿê, áàøäàíñîâìà åòìÿê. Áàø-ýþç åëÿìÿê
áàúàðìàìàã. Òöêÿçáàí õàëàíûí ñèéàñÿòäÿí
– åâëÿíäèðìÿê. [Äóðñóí:] Àõû áèçèì ÿùäèìèç
÷îõ äà áàøû ÷ûõìàçäû. Á.Òàëûáëû. [Ìÿäÿä:]
âàðäû, áèç ñèçè áàø-ýþç åëÿìÿê èñòÿéèðäèê.
Ùàãã-ùåñàáäàí íÿ ñÿíèí áàøûí ÷ûõûð, íÿ äÿ
ß.ßáöëùÿñÿí. Áàøû (áÿäÿíèíÿ, ÷èéíèíÿ)
ìÿíèì. È.ßôÿíäèéåâ. Áàøû äàøà äÿéìÿê
àüûðëûã åòìÿê – ùÿäÿ ìÿíàñûíäà èøëÿíÿí
– ôÿëàêÿòÿ, óüóðñóçëóüà ðàñò ýÿëèá ïåøìàí
èôàäÿäèð. Áàøû à÷ûã ãàëìàã ìÿú. – ùèìàéÿ-
îëìàã, àúû òÿúðöáÿ ýþðìÿê. Áàøû äàøà äÿé-
ñèç, éèéÿñèç, êèìñÿñèç ãàëìàã. Áàøû à÷ûëìàã
ìÿéèíúÿ, àüëû áàøûíà ýÿëìÿç. (Àòà. ñþçö).
– 1) á à õ áàøû àéûëìàã 1-úè ìÿíàäà. Èøäÿí
Áàøû ÿòëÿíìÿê – âàðëàíìàã, ïóëëàíìàã. Áàøû
ùå÷ áàøûì à÷ûëìûð; 2) êöëëè ìèãäàðäà àõûí
ýÿðì îëìàã – áàøû ãûçûøìàã. Íÿ äåéèì, àé
èëÿ ýÿëìÿéÿ áàøëàìàã. Ñöðöíöí áàøû à÷ûëäû.
ãàðäàø, áàøû ýÿðì îëñà, ýåòäè ýåúÿ éàðûñûíà.
– Áèð íå÷ÿ äÿãèãÿäÿí ñîíðà äÿñòÿíèí áàøû
Ìèð Úÿëàë. Áàøû ýèúèøìÿê ìÿú. – ùå÷ áèð
à÷ûëäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè; 3) áàøëàíìàã. [ßáäöð-
ñÿáÿá îëìàäàí þçö ö÷öí õÿòÿðëè èø òóòìàã,
ðÿùìàí áÿé:] Ìÿòëÿáèí áàøû à÷ûëäû, àììà
ÿúÿëè ÷àòìàã. Áàøû õàðàá îëìàã – ñàðñàãëà-
÷îõ çöëìíÿí. Í.Âÿçèðîâ. Áàøû àøàüû åòìÿê
ìàã, ýèúëÿøìÿê, õÿðèôëÿìÿê, áàøûíà ùàâà
– õÿúàëÿòëè åòìÿê, õÿúàëÿò ÷ÿêìÿñèíÿ, óòàí-
ýÿëìÿê, àüëûíû àçäûðìàã. [Ìèðçÿ Úàâàä:]
ìàñûíà ñÿáÿá îëìàã. Éàëíûç òåàòð ñåâýèñè
Áàëà, ñÿíèí áàøûí õàðàá îëóáäóð. ß.Ùàãâåð-
îíëàðû äîñò-äöøìÿí éàíûíäà õàð åéëÿéèð, àòà-
äèéåâ. Áàøû õîø îëìàã – ùàëû, ÿùâàëû éàõøû
àíà éàíûíäà áàøû àøàüû åäèðäè. Ñ.Ðÿùìàí.
îëìàã. Áàøû èëÿ úàâàá âåðìÿê – áöòöí ìÿ-
Áàøû àøàüû îëìàã – õÿúàëÿòëè îëìàã, åòäèéè
ñóëèééÿòè áîéíóíà ýþòöðìÿê, çàìèí îëìàã.
áèð èø ö÷öí õÿúàëÿò ÷ÿêìÿê, óòàíìàã.
Áàøû ãàðûøìàã – áèð øåéëÿ ìÿøüóë îëìàã.
[Ïèðâåðäè áÿé:] Ñèçÿ ìÿëóìäóð êè, ìÿí îí
Áó ýöí ìÿíèì áàøûì ãàðûøûãäûð. – Ùàúû
éåääè èëäè êè, èõëàñ èëÿ ãóëëóã åëÿéèðÿì. Âÿ áèð
Íÿñèðèí áàøû éàñ éåðèíÿ ýÿëÿí àäàìëàðà
äÿôÿ îëìàéûá êè, ìÿí äþâëÿò éàíûíäà áàøû
ãàðûøäûüûíäàí, îüëóíäàí õÿáÿðñèç èäè.
àøàüû îëóì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áàøû
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Êèøèíèí .. áàøû ãàðûøàð, óøàã
àéûëìàã – 1) èøäÿí àñóäÿ îëìàã, ðàùàò îë-
èñÿ îíó ýþçëÿéÿð, ìîëëàõàíàñûíûí âàõòû
ìàã, õèëàñ îëìàã. Èøäÿí ùå÷ áàøû àéûëìàéûð.
êå÷ÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè. Áàøû ãûçûøìàã – 1) ÷îõ
– [Ïöñòÿ äåäè:] Ãîé ãîíøóìóç(óí) éàñûíäàí
ìÿøüóë îëìàã, áèð èøëÿ úèääè ìÿøüóë îëìàã,
áàøûì àéûëñûí, ìÿí áèð ãàçàí ãàéíàäàðàì
ùÿð øåéè óíóòìàã. Ñÿùÿðäÿí àõøàìà êèìè
êè.. Ù.Ñàðàáñêè; 2) ñÿðõîøëóüó êå÷ìÿê, àéûë-
èøëÿ áàøû ãûçûøìûø, éåìÿê áåëÿ éàäûíà
ìàã. Áàøû àéíûìàã – á à õ áàøû àéûëìàã
äöøìöð; 2) ùèðñëÿíìÿê, ÿñÿáèëÿøìÿê, þçöí-
1-úè ìÿíàäà. Ãîé áèð áàøûì àéíûñûí. Áàøû
äÿí ÷ûõìàã. Åëÿ áàøû ãûçûøìûøäû êè, ùå÷ êÿñè
áàüëàíìàã – ñàòûëìàñû, èøëÿíìÿñè, èñòèôàäÿ
òàíûìûðäû. Áàøû øèøìÿê – èøèí ÷îõëóüóíäàí,
åäèëìÿñè ìÿùêÿìÿ âÿ ñ. òÿðÿôèíäÿí ãàäà-
äÿðääÿí, éàõóä áàøãà áèð ñÿáÿáäÿí íÿ
üàí îëóíìàã. Áàøû áàòñûí, áàøûí áàòñûí
åäÿúÿéèíè áèëìÿìÿê, áàøûíû èòèðìÿê. ..Èíäè
– ãàðüûø. Ñÿíèí áàøûí áàòñûí! Êàø ñÿí ùå÷
éàé ôÿñëèäèð, èíäè áåëÿ-áåëÿ ìÿãàëÿëÿðèí âàõòû
ýÿëèá áóíó ýþðìÿéÿéäèí, – äåéÿ Ìàùìóä
äåéèë; èñòèäÿí àäàìûí áàøû øèøèð. Ú.Ìÿììÿä-
ÿìè ßñÿäèí öñòÿ ÷ûüûðûá âÿ þçö äÿ ãà÷àíëàðà
ãóëóçàäÿ. Áàøû óúàëìàã, áàøû óúà îëìàã
ãîøóëóá, êÿíäÿ ñàðû éþíÿëäè. Á.Òàëûáëû. Áàøû
– éöêñÿëìÿê, áþéöìÿê, àðòìàã, ùþðìÿò,
234
ÁÀØ
ÁÀØ
íöôóç ãàçàíìàã (éàõøû áèð èø ýþðìÿê íÿòè-
(ýþðìÿê) – òÿäáèð àðàìàã, ÷ûõûø éîëó òàï-
úÿñèíäÿ). Ãÿùðÿìàí èñòÿéèðäè êè, .. Ìþùñöí
ìàã. Äÿëè êþíöë, ýþð áàøûíà áèð ÷àðÿ; Ýþçö
áÿéèí öçö àü, àëíû à÷ûã, áàøû óúà îëñóí.
ñÿðõîø, çöëôö èëàí ýÿëìèøÿì. Ã.Çàêèð. Áàøûíà
Ñ.Ðÿùèìîâ. Áàøû öñòöíäÿ äóðìàìàã –
÷ÿêìÿê ìÿú. – ùàìûñûíû áèðäÿí è÷ìÿê,
áÿðê êåôëè àäàì ùàããûíäà. Áàøû öñòöíö
òàìàìèëÿ è÷ìÿê, àúýþçëöêëÿ è÷ìÿê. Êèøè
êÿñìÿê – 1) éàíûíäàí àéðûëìàìàã, éàíûíû
ïàð÷û áèð íÿôÿñÿ áàøûíà ÷ÿêäè. È.ßôÿíäèéåâ.
êÿñäèðèá äóðìàã, ãóëëóã åòìÿê. Áöòöí ýöíö
Áàøûíà äàø äöøìÿê – 1) ýþçö ýþòöðìÿ-
ùÿêèì õÿñòÿíèí áàøû öñòöíö êÿñìèøäè;
ìÿê, ïàõûëëûã åòìÿê, ùÿñÿä àïàðìàã. [Òö-
2) ìÿú. ãûñíàìàã, òÿëÿñäèðìÿê, ñûõûøäûðìàã.
êÿçáàí:] Íèéÿ ÿëèíèçè ãàëäûðìûðñûíûç? Áèð
Áàøû éàñòûüà åíìÿê – íàõîøëàìàã, õÿñòÿ-
äÿíÿ àðâàä àäû ýÿëÿíäÿ áàøûíûçà äàø äöøöð,
ëÿíìÿê. Áàøûìà (áàøûíà) äÿéñèí – ÷îõ ïèñ,
ãîéìóðñóç ñå÷èëìÿéÿ. Á.Òàëûáëû; 2) ôÿëàêÿòÿ
êåéôèééÿòñèç, äÿéÿðñèç èø ùàããûíäà. Äåäè êè,
óüðàìàã, áÿäáÿõòëèê öç âåðìÿê. Áàøûíà
áåëÿ èø ìÿíèì áàøûìà äÿéñèí. “Êèðïè”
äàø ñàëìàã – áîø éåðÿ òÿëÿô åòìÿê, ïó÷
Áàøûíà éåðèòìÿê – á à õ áåéíèíÿ éåðèòìÿê
åòìÿê, èòèðìÿê, ñÿðô åòìÿê, êîðëàìàã (ïóëó,
(ñàëìàã) (“áåéèí”äÿ). Áàøûí(ûç) ñàü îëñóí!
ìàëû âÿ ñ.-íè). Êèòàáûí áàøûíà äàø ñàëäûí.
– òÿçèéÿ âÿ òÿñÿëëè èôàäÿñèäèð. Àíà, áàøûí ñàü
Áàøûíà äîëàíìàã – ùÿääèíäÿí àðòûã ÿçèç-
îëñóí, îüëóí ìÿíèìëÿ ýÿëèðäè, éîëäà îíó
ëÿìÿê, íÿâàçèø åòìÿê, ãàéüûñûíû ÷ÿêìÿê.
ùÿðàìèëÿð ñîéóá þëäöðäöëÿð. “Àøûã Ãÿðèá”.
Àòà âÿ àíà ýåúÿ âÿ ýöíäöç Íóðÿääèíèí
Ãîðõóðàì òÿí åäèá äåéÿëÿð ñÿíÿ; Çàêèðèí
áàøûíà äîëàíûðäûëàð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áàøûíà
þëöáäöð, áàøûí ñàü îëñóí! Ã.Çàêèð. Áàøûí(ûç)
äöøìÿê – éàäûíà äöøìÿê, öðÿéè èñòÿìÿê,
ö÷öí! – àíä éåðèíäÿ èøëÿíèð. Áàøûí(ûç)à
õàòèðè èñòÿìÿê. ×îõäàíäûð ñÿíè ýþðìÿìè-
äîëàíûì (äþíöì, äþíÿðÿì) – 1) éàëâàðûø,
øÿì, áàøûìà äöøäöí, ýÿëäèì ñÿíèíëÿ áèð àç
íÿâàçèøëÿ õàùèø áèëäèðÿí èôàäÿ. Äîëàíûì
äÿðäëÿøÿê. Ù.Ñàðàáñêè. Áàøûíà ýÿëìÿê
áàøûíà, åé ñÿðâãàìÿò; Ãîíàã êàôèð îëñà,
– áèðèíÿ ùàäèñÿ öç âåðìÿê, áèð ùàäèñÿíè øÿõ-
ëàçûìäûð ùþðìÿò. Ã.Çàêèð. À áàøûíà äþíöì,
ñÿí ýþðìÿê, òÿúðöáÿ åòìÿê, ýþðöá êå÷èð-
ñÿí ìÿíèì ýþçöìÿ áèð àüûëëû àäàì ýÿëèðñÿí.
ìÿê; ìÿðóç ãàëìàã, ðàñò ýÿëìÿê. Ýöëïÿðè-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Íèíà áàúû, ìÿí þëöì ìÿíÿ
íèí ãîðõäóüó áàøûíà ýÿëäè. Áåëÿ êè, àüûð
áÿíä îëìà, áåëÿ áàøûíà äþíÿðÿì. Ì.Ñ.Îðäó-
éöêëö ôàéòîí ÿéðè-öéðö âÿ åíèø-éîõóø éîë-
áàäè. [Úàâàä:] Àé Ìèðçÿ! Áàøûíà äîëàíûì,
ëàðà ÷àòäûãäà, áèð äþíýÿäÿ àøûá, îõó âÿ
àòàäàí, áàáàäàíãàëìà áèð ïàð÷à éåðèì
÷àðõû ñûíäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áàøûíà ýèðìÿìÿê
âàðäû. ..Èíäè Ñÿôÿð àüà ýÿëèá éåðèìè òóòóá.
– áàøà äöøÿ áèëìÿìÿê, àíëàéà áèëìÿìÿê.
Á.Òàëûáëû. Áàøûíà àüûë ãîéìàã – éàõøû
Áàøûíà ýþòöðìÿê – 1) ùÿð òÿðÿôÿ äîëìàã,
ìÿñëÿùÿò âåðìÿê, ïèñ ÿìÿëäÿí äàøûíäûð-
éàéûëìàã. Áàíêàíûí àüçû à÷ûëàíäà ÿòèð
ìàã. Áàøûíà àëìàã, àëÿìè áàøûíà àëìàã
ãîõóñó åâè áàøûíà ýþòöðäö. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
– á à õ áàøûíà ýþòöðìÿê. Áÿñ íåúÿ îëäó êè,
Àéûíûí áàüûðòûñû ìåøÿíè áàøûíà ýþòöðìöøäö.
Úÿííÿò õàíûì åâäÿ îëà-îëà Âåðäèéåâèí êöé-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ; 2) áÿðêäÿí äàíûøàðàã áàøãà-
êÿëÿéè àëÿìè áàøûíà àëûð? Ìèð Úÿëàë. Áàøûíà
ëàðûíà àìàí âåðìÿìÿê. Áàøûíà ùàâà ýÿëìÿê
àíä îëñóí! – á à õ áàøûí(ûç) ö÷öí. Áàøûíà
– àüëû áàøûíäàí îéíàìàã, äÿëè îëìàã. ßìèð,
àò òÿïìÿê – äÿëè îëìàã, ñàðñàãëàìàã, àõ-
Òåéìóð îüëó Ìèðàíøàùûí áàøûíà ùàâà ýÿë-
ìàãëàìàã, àõìàã äàíûøìàã (éà èø ýþðìÿê).
äèéè ö÷öí îíà òàïøûðûëàí âèëàéÿòëÿðè àëûá,
Áàøûíà áóðàõìàã – áàøëû-áàøûíà áóðàõìàã,
îüëó øàùçàäÿ Þìÿðÿ âåðäè. À.Áàêûõàíîâ.
þç èõòèéàðûíà ãîéìàã, ñÿðáÿñò áóðàõìàã,
[Úàâàùèð õàíûì:] Àòàì áó ÿùâàëàòû åøèäÿí
áàõìàìàã, íÿçàðÿòñèç ãîéìàã, äàùà ìàðàã-
êèìè áàøûíà ùàâà ýÿëèá. Í.Âÿçèðîâ. Áàøûíà
ëàíìàìàã. Áàøûíà úÿì åòìÿê – á à õ áàøûíà
èø ýÿëìÿê – áÿëàéà óüðàìàã, ìöñèáÿò öç
òîïëàìàã. Ãûøûí óçóí ýåúÿëÿðèíäÿ íÿíÿì
âåðìÿê, ãÿçà öç âåðìÿê, ùàäèñÿ öç âåðìÿê,
êöðñöéÿ îä òþêöá ãûçäûðàíäàí ñîíðà, áèçè
÷ÿòèí âÿ ÷ûõûëìàç áèð âÿçèééÿòÿ äöøìÿê.
áàøûíà úÿì åäèá, ãàðàâÿëëè âÿ íàüûë äàíûøûá,
Óñòà Àüàáàëàíûí áàøûíûí éàðûñû òÿðàø îëìà-
ùÿðäÿí áèð ìÿíèì òÿðúöìåéè-ùàëûìäàí ñþù-
ìûøäû; áèðäÿí Êÿðáÿëàéû Ãóëó ýåðè ÷ÿêèëèá
áÿò åëÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè. Áàøûíà ÷àðÿ ãûëìàã
äåäè: – Óñòà, àõû áàøûìà áèð èø ýÿëèá. ×ÿìÿí-
235
ÁÀØ
ÁÀØ
çÿìèíëè. Áàøûíà èø ýÿòèðìÿê – ÿíýÿëÿ ñàë-
åòìÿê, èñòÿäèéèíè åòìÿê. Ýÿíÿ îíó èñòÿéèð-
ìàã, ïèñëèê åëÿìÿê, áÿëàéà, ôÿëàêÿòÿ óüðàò-
ñÿí êè, òÿçÿäÿí áîéíóéîüóíëàð ýÿëèá áèçèì
ìàã. [Ñÿêèíÿ õàíûì:] Ýöëñÿáà, ùå÷ áèëèðñÿí
áàøûìûçäà ãîç ñûíäûðñûíëàð? Ì.Ùöñåéí.
êè, ìÿíèì áó áèùÿéà ãàðäàøûì àðâàäû
Áàøûíäàí àòìàã – á à õ áàøäàí àòìàã.
áàøûìà íÿ èø ýÿòèðèáäèð? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
Áàøûíäàí áàñìàã – èíêèøàô åòìÿéÿ, òÿðÿããè
[Íÿúÿô áÿé:] Ñöëåéìàí! Àõûðû áó èø ãàëìûøäû
åòìÿéÿ, èðÿëè ýåòìÿéÿ ãîéìàìàã, ñûõûøäûð-
êè, ìÿíèì áàøûìà ýÿòèðäèí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìàã, ÿçìÿê. Áàøûíäàí áþéöê (éåêÿ)
Áàøûíà èò îéóíó à÷ìàã, áàøûíà èòèí ñóéó-
äàíûøìàã – äàíûøûüûíäà ùÿääèíè àøìàã, ùÿä-
íó òþêìÿê – áèàáûð åòìÿê, òÿùãèð åäÿúÿê
äèíè áèëìÿìÿê, éàõóä þç éàøûíà, âÿçèééÿ-
äÿðÿúÿäÿ äàíëàìàã. Ãóìðó .. ñþç âåðäè êè,
òèíÿ, áèëèéèíÿ âÿ ñ.-éÿ óéüóí äàíûøìàìàã,
ýåäèá åâèíäÿ ìóçäóðóí áàøûíà èòèí ñóéóíó
éåêÿ-éåêÿ äàíûøìàã. Áàøûíäàí ÷ûõàðìàã
òþêñöí. ß.ßáöëùÿñÿí. Áàøûíà êÿëÿê à÷ìàã
– 1) ôèêðèíäÿí ÷ûõàðìàã, éàäà äöøöëìÿìÿê,
– àüûð áèð âÿçèééÿòÿ ñàëìàã. Áàøûíà êöë
éàäûíà ñàëìàìàã; 2) “þç” ñþçö èëÿ – óéäóð-
(îëñóí)! – ãàðüûø èôàäÿñèäèð. Áàøûíà ãàëìàã
ìàã, èúàä åòìÿê. Áóíó þç áàøûíäàí ÷ûõàð-
– 1) ùÿääèíäÿí àðòûã îëìàã, áîë îëìàã, ñà-
ìûñàí, éîõñà áèð éåðäÿí åøèòìèñÿí? Áàøûíäàí
òûëìàìàã, ìöøòÿðèñè îëìàìàã. Áàçàðäà
÷ûõìàìàã – äàèì äöøöíäöðìÿê, äàèì ôèê-
öçöì áàøûíà ãàëûáäûð. – Éàòàð ìöùàúèðè-
ðèíäÿ îëìàã. Áàøûíäàí êå÷ìÿê – 1) á à õ
èñëàì àú, ãàð öñòöíäÿ; Ãàëàð ïèëîâ áàøûíà
áàøûíà ýÿëìÿê. Áàøûíäàí ÷îõ øåéëÿð êå÷èá;
ìÿòáÿõèíäÿ ÿéàíûí. Ì.Ìþúöç; 2) ñàùèáñèç
2) á à õ áàøûíû âåðìÿê. Áàøûíäàí ðÿää
ãàëìàã, áàõûìñûç ãàëìàã, íÿçàðÿòñèç ãàë-
åòìÿê – á à õ áàøäàí åëÿìÿê (åòìÿê). Áèð
ìàã. Áàøûíà ãÿçà ýÿëìÿê – á à õ áàøûíà èø
àç äàíûøûãäàí ñîíðà àòàñû Òöêÿçáàíû îíà
ýÿëìÿê. Áàøûíà ãèéàìÿò ãîïìàã – ìöñè-
[Àáäàë ßñÿäÿ] âåðèá, áàøûíäàí ðÿää åëÿäè.
áÿò öç âåðìÿê. Ýþðìÿñÿì áàøûìà ãîïàð
Á.Òàëûáëû. Áàøûíäàí òöñòö ÷ûõìàã – ñîí
ãèéàìÿò; Ñÿðâè-ãÿäèí ìÿääè-íÿçÿðäèð ìÿíÿ.
äÿðÿúÿ ùèðñëÿíìÿê, ùèääÿòëÿíìÿê. Êè÷èêõà-
Ã.Çàêèð. Áàøûíà ìèíäèðìÿê – á à õ áàøà
íûìû ýþðÿíäÿ, Íÿðèìàíûí âöúóäóíà îä äöøäö,
÷ûõàðìàã. [ßñýÿð:] ..Àëëàù ìÿíèì àòàìû
áàøûíäàí òöñòö ÷ûõäû. Ìèð Úÿëàë. Áàøûíû
þëäöðñöí êè, ñÿíè äÿ ìÿíèì áàøûìà ìèíäèðäè.
àüàðòìàã – á à õ áàø àüàðòìàã. Áàøûíû
Í.Âÿçèðîâ. Áàøûíà îéóí à÷ìàã – á à õ
àüðûòìàã – á à õ áàø àüðûòìàã. ßýÿð áó
áàøûíà êÿëÿê à÷ìàã. Áàøûíà îéóí ýÿòèð-
[Åðêÿê Òöêÿçáàí] øÿùÿðëè àðâàäû îëñà èäè,
ìÿê – á à õ áàøûíà èø ýÿòèðìÿê. Áàøûíà
ìÿí ùå÷ ôèêèð âåðìÿçäèì âÿ îõóúóëàðûí áàøûíû
ïèñëèê ýÿòèðìÿê – íàìóñóíà òÿúàâöç åòìÿê,
àüðûòìàçäûì.. Á.Òàëûáëû. Áàøûíû àøàüû äèê-
çîðëàìàã. Áàøûíà òÿíáÿêè îéóíó à÷ìàã
ìÿê – 1) áàøûíû ñàëëàìàã; 2) ìÿú. ðöñâàé
– á à õ áàøûíà îéóí à÷ìàã. Áàøûíà òîïëà-
åòìÿê, áèàáûð åòìÿê. Êèøèëÿð áåëÿ äåéèðäèëÿð
ìàã – áàøûíà éûüìàã. Áàøûíà âóðìàã ìÿú.
êè, “êèì áèëèð Áàêûäà áó àðâàäûí áàøûíà íÿ èø
– 1) ôèêèðëÿøìÿê, äöøöíìÿê, ýþòöð-ãîé
ýÿòèðÿúÿêëÿð, ÿýÿð áèð èø îëñà, ñàùèáñèç
åëÿìÿê. Ùåé áàøûìà âóðóðàì, àüëûì áèð øåé
àðâàääûð, îíñóç äà ìàùàë è÷èíäÿ áèçèì
êÿñìèð; 2) á à õ áàøà ãàõìàã. Áàøûíà
áàøûìûçû àøàüû äèêèá”... Á.Òàëûáëû. Áàøûíû
éûüûëìàã – áèð øåéèí âÿ éà áèð àäàìûí ÿòðà-
áàüëàìàã – 1) ãàíóí öçðÿ áèðèíèí ìàëûíû,
ôûíà òîïëàøìàã, éûüûëìàã. ×àüûðûí Ãåéñ èëÿ
øåéëÿðèíè âÿ ñ.-íè ñèéàùûéà àëûá, ñàòûëìàñûíû,
Ôÿðùàäû éûüûëñûí áàøûìà. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áàøûíà
éàõóä èñòèôàäÿñèíè ãàäàüàí åòìÿê; 2) áèð
éûüìàã – ÿòðàôûíà òîïëàìàã (éûüìàã).
øåéè àëìàã ö÷öí áåù âåðìÿê, ñþâäÿëÿøèá
Íóøèðÿâàíûí îüëó Íóøèçàä ùÿáñõàíàäàí
ãóðòàðìàã; 3) ìÿú. åâëÿíäèðìÿê. Áàøûíû
÷ûõûá, áàøûíà ÷îõëó àäàì éûüäû. À.Áàêûõà-
áàòûðìàã – òÿëÿô åòìÿê, éîõ åòìÿê,
íîâ. Áàøûíäà äóðìàã – ðÿùáÿðëèê åòìÿê,
îðòàäàí ãàëäûðìàã. Ìÿùÿëëÿäÿ ùÿð êÿñ áèð àç
áàø÷ûëûã åòìÿê. Áàøûíäà ýÿçäèðìÿê – ÷îõ
çèðÿêëèê ýþñòÿðñÿéäè âÿ éà áàø ãàëäûðûá, ñþç
ùþðìÿò âÿ òÿçèì åòìÿê. Áàøûíäà ãàëìàã –
ãàéòàðñà èäè, ãî÷óëàð äÿðùàë îíóí áàøûíû
éàäûíäà ãàëìàã, âÿðäèø åëÿìÿê, óíóòìàìàã.
áàòûðàðäû. Ù.Ñàðàáñêè. Áàøûíû áÿíä åòìÿê
Áàøûíäà ãîç ñûíäûðìàã – ÷îõ èíúèòìÿê,
– 1) á à õ áàøûíû ãàðûøäûðìàã; 2) ìÿú.
áèðèíèí öçÿðèíäÿ ùþêìðàíëûã åòìÿê, àüàëûã
åâëÿíäèðìÿê. Áàøûíû áèð éåðÿ éûüìàã
236
ÁÀØ
ÁÀØ
– 1) áèð éåðÿ òîïëàìàã, éåêóíëàøäûðìàã,
éàéûíäûðìàã ìÿãñÿäè èëÿ áèð èøëÿ ìÿøüóë
öìóìèëÿøäèðìÿê. ..Áó ñþùáÿòëÿðèí áàøûíû
åòìÿê. Áàøûíû ãàðûøäûðûá òåç ÿêèëäè. Áàøûíû
áèð éåðÿ éûüûá òÿðòèáÿ ñàëñàí, òÿõìèíÿí áåëÿ
ãàøûìàüà âàõòû îëìàìàã – èøäÿí ýþç à÷à
áèð ìÿíçÿðÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿð.. Ð.Ðçà; 2) åâëÿí-
áèëìÿìÿê, èøè ñîí äÿðÿúÿ ÷îõ îëìàã. Áàøûíû
äèðìÿê. Áàøûíû áèøèðìÿê – äèëÿ òóòóá ðàçû
ãàòìàã – á à õ áàøûíû ãàðûøäûðìàã. Áó
åòìÿê, éîëà ýÿòèðìÿê, àëäàòìàã, òîâëàìàã.
íöìàéèø éàçûëàíëàðûí áàøûíû ãàòìàã èäè.
Áàøûíû áîøëàìàã – þç èõòèéàðûíà áóðàõìàã,
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áàøûíû ãûíûíà ÷ÿêìÿê – ýèç-
ñÿðáÿñò áóðàõìàã, ÿë ÷ÿêìÿê, áÿíä îëìà-
ëÿíìÿê, þçöíö ýèçëÿòìÿê. Ñàëîíäà îòóðàí-
ìàã, ìàíå îëìàìàã. Áàøûíû áþéöòìÿê
ëàðäàí áèð ÷îõó òûñáàüà êèìè áàøûíû ãûíûíà
– òÿíýÿ ýÿòèðìÿê, äàðûõäûðìàã, óñàíäûðìàã,
÷ÿêèá, ãîðõó èëÿ áàõûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ñûõûíòû âåðìÿê, ÿçèééÿò âåðìÿê. Áàøûíû
Òûñáàüà áàøûíû ãûíûíà ÷ÿêÿí êèìè, òîïàë
áóëàìàã – áàøûíû òÿðïÿòìÿêëÿ íàðàçû îëäó-
ãû÷ûíû àëòûíà ÷ÿêèá ýèçëÿòäè. Ìèð Úÿëàë.
üóíó, õîøëàíìàäûüûíû áèëäèðìÿê. Òÿðëàíûí
Áàøûíû ãîðóìàã – 1) þçöíö ãîðóìàã, þçöíö
áó úàâàáûíäàí ðàçû ãàëìàéàðàã, áàøûíû
ìöùàôèçÿ åòìÿê. Õÿñòÿëèêäÿí áàøûíû ãîðó;
áóëàéàí äîñòó, îíóí ãîëóíäàí òóòóá, ñòî-
2) áèðòÿùÿð äîëàíìàã, êå÷èíìÿê. Áàøûíû ãîé-
ëóíà òÿðÿô ÷ÿêäè. Ì.Ùöñåéí. Åëäàð áàøûíû
ìàã – úàíûíû ôÿäà åòìÿê, úàíûíäàí êå÷ìÿê.
áóëàéàðàã, Àéàçû ùÿäÿëÿäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
Þëÿíÿäÿê äþíÿ áèëìÿç éàðûíäàí; Ìåéäàí
Áàøûíû áóðàõìàã – éöéÿíèíè, úèëîâóíó
ýöíö áàøûí ãîéàð úàí èëÿ. Ì.Â.Âèäàäè. Ñÿðè-
áîøàëäàðàã éåðèøèíè ñöðÿòëÿíäèðìÿê (àòûí).
êóéèíäÿ ãîéóá áàøûìû, áèð óô äåìÿäèì.
Ìÿììÿä áÿéèí àòû úèëîâ ýÿìèðèðäè, áàøûíû
Õ.Íàòÿâàí. Áàøûíû ãóðòàðìàã – úàíûíû ãóð-
áóðàõìàã ëàçûì èäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ìÿí
òàðìàã, õèëàñ îëìàã. Èêè ñè÷àí ãà÷äû ãóð-
èðÿëèäÿí, Ùÿñÿí àðõàäàí àòëàðûí áàøûíû
òàðäû áàøûí; Ñåéë êèìè úàðè åäèá ýþç éàøûí.
áóðàõäûã. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Åëäàð .. àòûí áàøûíû
Ñ.ß.Øèðâàíè. Áàøûíû ïèéëÿìÿê – àëäàòìàã,
áóðàõàðàã, .. áèð äÿñòÿ òðàêòîðèñòÿ éàõûíëàøäû.
òîâëàìàã. Áàøûíû ñàõëàìàã – á à õ áàøûíû
ß.Ìÿììÿäõàíëû; 2) á à õ áàøûíà áóðàõ-
ãîðóìàã. Î ùÿëÿ äÿ þç áàøûíû ñàõëàéà
ìàã. Áàøûíû äàøà äþéöð – éåðñèç, ùàãñûç,
áèëìèð. – Ãöðáÿò è÷ðÿ ôÿùëÿëèêëÿ ñàõëàð èäè þç
ÿñàññûç äàíûøàí àäàì ùàããûíäà. Áàøûíû äàø-
áàøûí; Ùÿì âÿòÿíäÿ äóë àíàñûí, éåòèì áàúû,
ëàìàã – á à õ áàøûíà äàø ñàëìàã. Áàøûíû
ãàðäàøûí. À.Ñÿùùÿò. Áàøûíû ñàëëàìàã –
äîëàíäûðìàã – á à õ áàøûíû ãîðóìàã 2-úè
õÿúàëÿò ÷ÿêìÿê, úàâàá âåðÿ áèëìÿìÿê,
ìÿíàäà. Áàøûíû ÿêìÿê – òîâëàìàã, àëäàò-
ýþçëÿðèíè éåðÿ äèêìÿê. Áàøûíû ñûüàëëàìàã
ìàã, òîâëàéûá óçàãëàøäûðìàã. Èíäè ãàëäû
ìÿú. – àñòà-àñòà âÿ ñåçäèðìÿäÿí àëäàòìàã,
Èìðàíûí áèð úöð áàøûíû ÿêèá, Èðàíà ýþíäÿð-
òîâëàìàã, éóõóëàòìàã. Ùÿðèô îíóí áàøûíû
ìÿê. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Îíóí áàøûí åëÿ ÿêèì êè,
ñûüàëëàéûá ÿëèíäÿêèíè àëäû. Áàøûíû ñèëêÿëÿ-
ùå÷ ðóùó äà èíúèìÿñèí. Ç.Õÿëèë. Áàøûíû ýèð-
ìÿê – á à õ áàøûíû áóëàìàã. Áàøûíû òîâëà-
ëÿìÿê – á à õ áàøûíû ãîðóìàã 2-úè ìÿíàäà.
ìàã – àëäàòìàã. Áàøûíû âåðìÿê – áàøûíäàí,
Ãîéñàíà .. äàç áàøûìûçû ýèðëÿéèá ñàõëàéàã.
úàíûíäàí êå÷ìÿê, úàíûíû ôÿäà åòìÿê.
Ñ.Ðÿùèìîâ. Áàøûíû ýèðëÿìÿê – âàõòûíû áîø-
Áàøûíû éàðûá ÿòÿéèíÿ ãîç òþêìÿê – áèðèíÿ
áîø êå÷èðìÿê. Î, èø ýþðÿí äåéèë, áàøûíû
ïèñëèê åäèá, ñîíðàäàí úöðáÿúöð öñóëëàðëà
ýèðëÿéèð. Áàøûíû èòèðìÿê – àüëûíû èòèðìÿê,
êþíëöíö àëìàüà ÷àëûøìàã. Áàøûíû éåìÿê
þçöíö èòèðìÿê, èøèíèí ÿââÿëèíè, àõûðûíû áèë-
– 1) ìÿùâ åòìÿê; ìöõòÿëèô éîë âÿ âàñèòÿ-
ìÿìÿê, ÷àøìàã. [Èâàí áÿé:] Ïðèñòàâëàð
ëÿðëÿ îðòàäàí ãàëõìàñûíà, éàõóä þëöìöíÿ
áàøëàðûíû èòèðìèøëÿð, áóíäàí àðòûã äà íÿ
ñÿáÿá îëìàã; 2) á à õ áàøûíû áàòûðìàã.
èñòÿéèðñÿí, úàíûì! Í.Âÿçèðîâ. Àðà ãàðûøäû,
Áàøûíû éåðÿ ãîéìàã – þëìÿê. [Âàãèô:]
åøèêàüàñû áàøûíû èòèðäè, àðòûã î, ãîíàüû èëÿ
Ñàáàù Êÿðèì õàí áàøûíû éåðÿ ãîéäó, éåíÿ
ìàðàãëàíìûðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áàøûíû êöë-
þëêÿ ãàðûøàúàã, ùÿð øÿùÿðäÿ áèð õàí áàø
ëÿìÿê – á à õ áàøûíû ïèéëÿìÿê. Áàøûíû
ãàëäûðàúàãäûð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áàøûíû éåðÿ
ãàðûøäûðìàã – 1) ìÿøüóë åòìÿê, áèð èøëÿ
äþéìÿê ìÿú. – èáàäÿò åòìÿê, ñÿúäÿ åòìÿê,
âàõòûíû êå÷èðìÿê. Óøàüûí áàøûíû ãàðûøäûð,
íàìàç ãûëìàã. Éöç èë áàøûí éåðÿ äþéñÿ, íÿ
áó ñààò ýÿëèðÿì; 2) áèðèñèíè àëäàòìàã, ôèêðèíè
ùàñèë çàùèäèí áèùóäÿ èáàäÿòèíäÿí. Ã.Çàêèð.
237
ÁÀØÀÁÀØ
ÁÀØ-ÀÉÀÃ
Áàøûíû éûüìàã (ñàõëàìàã) – úèëîâóíó,
àüðûñû îëìàã – àðòûã éöê îëìàã, ÿçèééÿòÿ,
éöéÿíèíè éûüàðàã, éåðèøèíè àüûðëàøäûðìàã
íàðàùàòëûüà ñÿáÿá îëìàã. Áàøàüðûñû âåðìÿê
(àòûí). Ö÷öíúö äþíýÿéÿ õåéëè ãàëìûø Ùÿñÿí
– íàðàùàò åòìÿê, èíúèòìÿê, òÿíýÿ ýÿòèðìÿê,
ýÿëèá ìÿíè êå÷äè. Áóíó ýþðäöêäÿ ìÿí àòûí
áûãäûðìàã, óñàíäûðìàã. [Ãÿíáÿðãóëó:] Áèð
áàøûíû éûüäûì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áàøûíû éûðüà-
äÿ ÷îõ äàíûøìàã þçö éàõøû ñèôÿò äåéèë, þç-
ëàìàã – á à õ áàøûíû áóëàìàã. Áàøûíû éîëà
ýÿéÿ ýÿðÿê áàøàüðûñû âåðìÿéÿñÿí. Á.Òàëûáëû.
âåðìÿê – á à õ áàøûíû ãîðóìàã 2-úè ìÿ-
Ñÿíÿ áàøàüðûñû âåðìÿéèì äåéÿ; Åøãèìèí
íàäà. Áèð áàø éóõàðû – ùÿð ùàíñû áèð úÿùÿòäÿí
êèòàáû ãîé áàüëû ãàëñûí. Ñ.Ðöñòÿì.
áàøãàñûíäàí öñòöí. Áèð áàøäàí – óúäàíòóòìà,
ÁÀØÀà èñ. Áè÷èí çàìàíû éåðÿ òþêöëÿí
áèð òÿðÿôäÿí áàøëàéàðàã. Áèð áàøäàí áó êè-
ñöíáöë ãûðûíòûëàðû; ñöíáöë. Áàøàã åòìÿê
òàáëàðû ãÿôÿñÿëÿðÿ éûü. Áîéà-áàøà éåòèðìÿê
(éûüìàã) – éåðÿ òþêöëÿí ñöíáöëëÿðè éûüìàã.
(÷àòäûðìàã, ÷ûõàðìàã) – á à õ áîé. Áîéà-
[Êîëõîç÷ó:] Ìóðàä äàéû, êîëõîçà áàøàã
áàøà éåòèøìÿê (éåòìÿê, ÷àòìàã, ÷ûõìàã)
åäÿêìè? È.ßôÿíäèéåâ. Áàøàã éûüàí îüëàí
– á à õ áîé. Áó áàøäàí – ÿââÿëúÿäÿí, ãà-
ùÿíèðòèéÿ áàøûíû ãàëäûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
áàãúàäàí. Ìÿí ùåéðÿò è÷èíäÿéÿì, äåéèì ñèçÿ
ÁÀØÀÃ×Û èñ. Áè÷èí çàìàíû òþêöëöá òàð-
áó áàøäàí. Ñ.Ðöñòÿì. ßââÿë áàøäàí – áè-
ëàëàðäà ãàëàí ñöíáöëëÿðè òîïëàéàí àäàì.
ðèíúè íþâáÿäÿ, èëê ÿââÿë, ãàáàãúà, ùÿð øåé-
ÁÀØÀÃ×ÛËÛà èñ. Áè÷èí çàìàíû éåðÿ
äÿí ÿââÿë. ßââÿë áàøäàí äåìÿëèéÿì êè...
òþêöëÿí ñöíáöëëÿðè éûüìà èøè. Ñàôî êå÷è êèìè
ßçÿë áàøäàí – ëàï ÿââÿëäÿí, ëàï áàøäàí,
äàáàíûíû øàããûëäàäà-øàããûëäàäà èë óçóíó
÷îõäàí, éàðàíàíäàí. ßçÿë áàøäàí Áÿñðÿ,
áó îáàíûí è÷èíäÿ àéàãéàëûí ýÿçèð, îíóí-
Áàüäàä åëèíèç; Áÿéëÿð ö÷öí ÿðìÿüàíäûð
áóíóí êöëÿøèíäÿ áàøàã÷ûëûã åäèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
òåëèíèç. Ì.Â.Âèäàäè. ßçÿë áàøäàí äöøìÿ-
ÁÀØÀÃËÀÌÀ “Áàøàãëàìàã”äàí ô.èñ.
íèìäèð öçö ìóðäàð ãàðàíëûã; Ùÿð òîðïàüûí
ÁÀØÀÃËÀÌÀÃ á à õ áàøàãëàíìàã.
þç åøãè âàð, ùÿð ìèëëÿòèí þç àäû. Ñ.Âóðüóí.
ÁÀØÀÃËÀÍÌÀ “Áàøàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
Íÿ áàøûíû(çû) àüðûäûì – õöëàñÿ, ìöõòÿñÿð
ÁÀØÀÃËÀÍÌÀÃ ô. Áàøàã ùàñèë åòìÿê,
(àðà ñþç êèìè èøëÿíèð). Íÿ áàøûíûçû àüðûäûì,
ñöíáöëëÿíìÿê, ñöíáöë áàüëàìàã. ßêèíëÿð
òÿëÿáÿìèí éàçûñûíû äöçÿëòäèì, è÷èíäÿ áÿçè
áöòöí áàøàãëàíûáäûð.
ñþçëÿðè ëàï éåðëè-äèáëè àòäûì, ýþçÿë áèð
ÁÀØÀÃËÛ ñèô. Ñöíáöëëö, áàøàüû îëàí (ÿêèí
“õàòèðàò” ÷ûõäû. Ãàíòÿìèð.
ùàããûíäà).
ÁÀØÀÁÀØ çÿðô 1. Áÿðàáÿð, ãàëûãñûç, öñòÿ-
ÁÀØÀËÒÛ èñ. 1. Éàñòûã, áàëûø; áàø àëòûíà
ëèêñèç, äöç. Áàøàáàø ÷ûõäû. Áàøàáàø äÿéèøìÿê.
ãîéóëà áèëÿí ùÿð áèð øåé.
2. Òàìàìèëÿ, áöòöíëöêëÿ, òàìàì. Î àüàëàð
2. Îäóí äîüðàéàíäà, éà éàðàíäà îíóí
ùàããûíû äà âåðìÿéèáëÿð áàøàáàø. Ñ.Ðöñòÿì.
àëòûíà ãîéóëàí èðè, éîüóí áÿðê àüàú ïàð÷àñû.
ÁÀØÀÁÀÒÀÍ äàí. á à õ àüëàáàòàí. [Ìåù-
ÁÀØ-ÀÉÀÃ1 çÿðô 1. Òàìàìèëÿ, áàøäàí-
ìàí:] Ùÿëÿ þçö åëÿ áàøàáàòàí áèð ñþç äåìèð.
àéàüà, áöñáöòöí, áàøäàí-àéàüà ãÿäÿð. Êàôèðÿ
Ñ.Ðÿùèìîâ.
áàõ! Ýþð íÿ áÿäèìàíäû áó! Äóð ãà÷àã,
ÁÀØÀÁßËÀ ñèô. êèí. èñòåù. Ïèñ, éàðàìàç,
îüëóì, áàø-àéàã ãàíäû áó. Ì.ß.Ñàáèð.
áàúàðûãñûç. Áàøàáÿëà òÿñÿððöôàò÷û. Áàøàáÿëà
2. Òÿðñ(ÿñèíÿ), ÿêñèíÿ, áàøû àéàüûíà âÿ
óñòà.
àéàüû áàøûíà òÿðÿô. Áàø-àéàã éàòìàã. Áàø-
ÁÀØÀÜÐÛÄÛÚÛ ñèô. äàí. ßçèééÿò âåðÿí,
àéàã åòìÿê. Áàø-àéàã ñàëìàã. – ..Öìóìè
íàðàùàòëûüà ñÿáÿá îëàí; úÿíúÿë.
éàøàéûø åâèíäÿêè áàëàúà îòàãäà ñÿùÿð òåçäÿí
ÁÀØÀÜÐÛÑÛ èñ. ßçèééÿò, íàðàùàòëûã. Áàø-
éóõóäàí ãàëõàí úàâàíëàð Úÿìèëëÿ Òàùèðè áèð
àüðûñû äà îëóð, àììà áó áàðÿäÿ áèð íå÷ÿ ñþç
÷àðïàéûäà áàø-àéàã éàòìûø ýþðäöëÿð.
äåìÿéè ëàçûì ýþðöðÿì. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
Ì.Ùöñåéí. Áàø-àéàã äàíûøìàã (âóð-
çàäÿ. Áàøàüðûñû ÷ÿêìÿê – çÿùìÿò ÷ÿê-
ìàã) – äàíûøûüûíûí íÿ áàøû, íÿ àéàüû îëìàã,
ìÿê, ÿçèééÿò ÷ÿêìÿê. [Âèäàäè:] À Ïÿíàù,
äàíûøûüûíäà ùå÷ áèð ìÿíòèã âÿ ðàáèòÿ îëìà-
èíñàí éÿíè àõûðäà þëìÿéÿúÿê? Áó áåø ýöí
ìàã. [Øåéäà:] À êèøè, ñÿí áàø-àéàã íÿ ö÷öí
äöíéàíûí úàùö úÿëàëû ö÷öí áó ãÿäÿð áàøàü-
äàíûøûðñàí. À.Øàèã. Ýþðöðÿì ñþçëÿðèì áàø-
ðûñû ÷ÿêìÿéÿ äÿéÿðìè? ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áàø-
àéàã âóðóð; Áÿçÿí ãóø éåðèíÿ äàü-äàø ó÷óð-
238
ÁÀØ-ÀÉÀÃ
ÁÀØÄÀÍ-ÁÀØÀ
äóð. Ñ.Âóðüóí. Áàø-àéàã âóðóðñàí, áÿñ äåéèë
ÁÀØ-ÁÅÉÈÍ èñ. á à õ áàø 1-úè ìÿíàäà.
äàùà? Ç.Õÿëèë. Áàø-àéàã åëÿìÿê – òÿðñèíÿ
◊ Áàø-áåéèí ýåòìÿê – ñÿñ-êöéäÿí,
÷åâèðìÿê, ãàðûøäûðìàã.
äàíûøûãäàí âÿ ñ.-äÿí äÿíý îëìàã, ãóëàãëàðû
ÁÀØ-ÀÉÀÃ2 èñ. àøï. Êÿëëÿïà÷à.
òóòóëìàã, ÿçèééÿò ÷ÿêìÿê, òÿíýÿ ýÿëìÿê.
ÁÀØÀÉÀÃËÛËÀÐ úÿì çîîë. Ìîëéóñê
[Ñöáùàíâåðäèçàäÿ:] Ýþð êèì ùàðàäà îòóðóá,
òèïëè äÿíèç ùåéâàíëàðû ñèíôè. Äåìÿê îëàð êè,
êèøèíèí êàáèíåòè äÿ éîõäóð. Àç ãàëûð áàø-áåéíè
ãàáûãñûç îëàí éóìøàãáÿäÿíëèëÿð äÿ âàðäûð,
ýåòñèí. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áàø-áåéíè àïàðìàã
ëàêèí áóíëàðûí áàøëàðûíäà áþéöê ÿëúÿêëè áàð-
– äÿíý åòìÿê, ãóëàüûíû áàòûðìàã (ñîí äÿ-
ìàãëàð èíêèøàô åòìèøäèð. Áóíëàðà áàøàéàã-
ðÿúÿ ÷îõ äàíûøìàãäàí, ãûøãûðìàãäàí, ñÿñ-
ëûëàð äåéèëèð. “Çîîëîýèéà”.
êöéäÿí). [Ñÿôÿðãóëó:] Áàø-áåéíèìèçè àïàðìà,
ÁÀØ-ÁÀØÀ çÿðô
Áèð éåðäÿ, éàí-éàíà,
áèçèì äÿðäèìèç ñÿíÿ ãàëìàéûá. Í.Âÿçèðîâ.
áèð-áèðèíÿ ñûõûëàðàã. Áàø-áàøà äóðìàã
ÁÀØÁÈËßÍ ñèô. äàí. Áàø÷û, àüñàããàë. Áàø-
– á à õ áàø-áàøà âåðìÿê 3 âÿ 4-úö ìÿíà-
áèëÿíñèç èø îëìàç. (Àòà. ñþçö). Èø áàøáèëÿíñèç
ëàðäà. Áàø-áàøà ýÿëìÿê – öç-öçÿ ýÿëìÿê,
îëìàç; Ñÿð ñöôðÿ ñÿíñèç îëìàç! Ì.ß.Ñàáèð.
ðàñòëàøìàã. Óñòà éàðû éîë ýåòìÿìèøäè, áèð
[Òàùèðçàäÿ:] Áó úàìààòûí áèð áàøáèëÿíè, áó
àéðû êèøè èëÿ áàø-áàøà âåðèá òîããóøäóëàð âÿ
þëêÿíèí áèð ñàùèáè éîõäóðìó, èëàùè! Ìèð Úÿëàë.
èêèñè äÿ öçëÿðèíè òóðøóäóá, ñóäàí ÷ûõäûëàð êè,
[Àëõàí:] Áó úàâàí ãàðòàëû þçöíöçÿ áàøáèëÿí
áèð-áèðèíè äþéñöíëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áàø-
ñå÷èí. È.ßôÿíäèéåâ.
áàøà âåðìÿê – 1) áèð-áèðè èëÿ ýèçëè äàíûøìàã,
ÁÀØÚÛÜÀÇ “Áàø”äàí îõø.
ìÿùðÿìàíÿ äàíûøìàã, ñèðëÿøìÿê; // ìÿú.
ÁÀØÚÛà èñ. Êè÷èê áàø.
ãóøëàð ùàããûíäà. Éîõñà äàíûøûðñûç äèëáÿð ñþ-
ÁÀØÚÛË ñèô. Áàø÷ûëûã åäÿí, ðÿùáÿð, ÿñàñ.
çöíö; Âåðèáñèíèç íÿ áàø-áàøà, äóðíàëàð?
ÁÀØ×Û èñ. Áèð èøèí áàøûíäà äóðàí àäàì;
Ã.Çàêèð. Þòÿäÿêè èêè ãóøúóüàçûí áàø-áàøà
ðÿùáÿð, ñÿäð, ðÿèñ, áþéöê. Àðàç ñèëàùëû äÿñòÿ
âåðèá äÿ ùÿñá-ùàë åòìÿñè .. íÿ ãÿäÿð øàèðàíÿ.
áàø÷ûëàðûíû òÿéèí åòäèêäÿí ñîíðà îíëàðà ìöÿé-
Ù.Úàâèä; 2) èøëÿðèíè, äÿðäëÿðèíè áèð éåðäÿ
éÿí ýþñòÿðèøëÿð âåðèá òöôÿíýëÿðè ïàéëàäû.
ìöçàêèðÿ åòìÿê, ýþòöð-ãîé åëÿìÿê, ìÿñëÿ-
À.Øàèã.
ùÿòëÿøìÿê. Ýåúÿ ñöáùÿäÿê èêè éîëäàø áàø-
ÁÀØ×ÛËÛà èñ. Ðÿùáÿðëèê, áþéöêëöê, ðÿèñ-
áàøà âåðèá òÿäáèð òþêäöëÿð. – [Êàçûì:] Èëëÿð-
ëèê, ñÿäðëèê, áèð èøèí áàøûíäà äóðìà. Áàø-
äÿí áÿðè éàí-éàíà éàøàéàí, àäÿò âÿ ãàéäà-
÷ûëûã åòìÿê – ðÿùáÿðëèê åòìÿê, áèð èøèí
ëàðû áèð, éàëíûç äèíëÿðè áàøãà îëàí áó èêè àèëÿ
áàøûíäà äóðìàã. [Óëäóç] ÷îõ âàõò áó îéóí-
áàø-áàøà âåðèá, áèð-áèðèíèí äÿðäèíÿ àüëàéûðäû.
ëàðäà çèðÿêëèéè èëÿ äÿñòÿéÿ áàø÷ûëûã åäèðäè.
×ÿìÿíçÿìèíëè; // áèð éåðäÿ ÷àëûøìàã, ÿëáèð
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
îëìàã, áèðýÿ ùÿðÿêÿò åòìÿê. Áàø-áàøà âåð-
ÁÀØÄÀÍ çÿðô ßââÿë(èí)äÿí, èáòèäà(ñûí)-
ìÿéèíúÿ äàø éåðäÿí ÷ûõìàç. (Àòà. ñþçö);
äàí; òÿçÿäÿí, éåíèäÿí. Áàøäàí äàíûøìàã.
3) áèð éåðäÿ îòóðìàã, éàí-éàíà îòóðìàã, áèð
Áàøäàí îõóìàã. Áàøäàí áàøëàìàã.
éåðÿ úÿìëÿíìÿê. [Ãÿíáÿðãóëó:] [ßñýÿð]
ÁÀØÄÀÍ-ÀÉÀÜÀ á à õ
áàøäàí-áàøà.
úèáèíäÿí áèð ãÿïèê ÷ûõàðûá ÿò àëìàçäû êè,
Áàøäàí-àéàüà êöëëè-âöúóäóì îäà éàíäû.
àïàðûá åâèíäÿ óøàãëàðû èëÿ áàø-áàøà âåðèá
Íÿñèìè. [Íóðúàùàí:] Ìÿí áàøäàí-àéàüà ñèðð
àáýöøòäÿí-çàääàí áèøèðèá éåñèí. Á.Òàëûáëû;
äàüàðúûüûéàì. Í.Âÿçèðîâ. [ßëè áÿé:] À êèøè,
4) áèð-áèðèíÿ éàõûí äóðìàã, éàíàøû äóðìàã,
ùå÷ êÿñèí ñþçöíÿ ãóëàã àñìà. Èñòÿéèðñÿíñÿ
éàí-éàíà äöçöëìÿê, äóðìàã. Õÿçÿð ñàùè-
îüëóí àäàì îëñóí, øêîëàéà ãîé. Î êè ãàëäû
ëèíäÿ âåðÿ áàø-áàøà; Ãîúàìàí ÷èíàðëàð,
àõóíä Ìîëëà Èìàí, îíóí ôèêðè áàøäàí-àéàüà
éåêÿ àüàúëàð. Ñ.Ðöñòÿì. Ìåøÿëÿð ýþðìöøÿì
éàíëûø âÿ õàòàäûð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áàøäàí-
ãîúà ïàëûäëû; Ùöíäöð âÿëÿñëÿðè âåðèá áàø-
àéàüà ñöçìÿê – á à õ áàøäàí-áàøà ñöçìÿê
áàøà. Ð.Ðçà; 5) áèð éåðÿ éûüûøìàã, áöçöø-
(“áàøäàí-áàøà”äà). [Éÿùéà Êàìàë] ùÿéÿòè
ìÿê, éàçûã-éàçûã áèð-áèðèíÿ ñûõûëûá äóðìàã.
áàøäàí-àéàüà ñöçäö. Ìèð Úÿëàë.
Óøàãëàð áàø-áàøà âåðèá îòóðóáëàð. Ñîéóã-
ÁÀØÄÀÍ-ÁÀØÀ çÿðô Áöòöíëöêëÿ, òàìà-
äàí ãóøëàð áàø-áàøà âåðèá áèð äàëäàëàíà-
ìèëÿ, ùÿð éåðè, ùÿð òÿðÿôè; áöòþâ, òàìàì, ñÿëò.
úàãäà äóðìóøäó.
ßò äåéèë, áàøäàí-áàøà éàüäûð. Îíóí äåäèê-
239
ÁÀØÄÀÍÑÎÂÄÓ
ÁÀØÛÁßËÀËÛ
ëÿðè áàøäàí-áàøà ñÿùâäèð. Øÿùÿðÿ áàøäàí-
ÁÀØÛÀØÀÜÀ, ÁÀØÛÀØÀÜÛ 1. çÿðô Áàøûíû
áàøà àñôàëò äþøÿíìèøäèð. Äÿíèç áàøäàí-áàøà
àøàüû äèêìèø ùàëäà, áàøûíû àøàüû ñàëìûø ùàëäà.
áóçëàðëà þðòöëìöøäöð. – Óøàãëàðû òàïûá,
Ñÿðäàð åâëÿðèíèí ãàáàüûíäà áèð äàõìàéà
÷èéÿëÿê, ýþáÿëÿê òîïëàìàüà, éà äÿðÿäÿ áàëûã
ýèðèá, ñÿùÿðäÿí àõøàìà êèìè áàøûàøàüû èéíÿ
òóòìàüà ýåäÿðäèê. Áó äÿðÿ áàøäàí-áàøà ñó
âóðìàãäàäûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ãàéíàüû èäè. À.Øàèã. Éàõøûëûã èíñàíà áèð ñÿíÿò
2. çÿðô Òÿðñèíÿ äþíìöø, áàø òÿðÿôè àøà-
îëñóí; Äöíéà áàøäàí-áàøà ãîé úÿííÿò
üûéà ÷åâðèëìèø. Ñòÿêàíû áàøûàøàüû ãîéìàã.
îëñóí! Ñ.Âóðüóí. Î ñÿùðà êè áàøäàí-áàøà
Áàøûàøàüû äóðìàã.
òèêàíäû, ãóìäó; Äþíäö ñÿðèí êþëýÿ ñàëàí
3. çÿðô Ýåòäèêúÿ àøàüûéà òÿðÿô; ìàéèëè,
ñÿðâëèêëÿðÿ. ß.Úÿìèë. Áàøäàí-áàøà ñöç-
åíèø, éóõàðûäàí àøàüû. Áàøûàøàüû ýåäÿí éîë.
ìÿê – ùÿð òÿðÿôèíè, ùÿð éåðèíè ýþçäÿí êå÷èð-
Äàüäàí áàøûàøàüû åíìÿê.
ìÿê, èñòåùçàëû âÿ éà øöáùÿëè íÿçÿðëÿ áàøûí-
4. çÿðô ×àéäà ñóéóí àõûá ýåòäèéè òÿðÿôÿ.
äàí-àéàüûíà ãÿäÿð áàõìàã. Íÿùàéÿò, ùàúû
×àéëà áàøûàøàüû öçäöì.
ýÿëäè. È÷ÿðè ýèðèíúÿ ÿââÿëúÿ îòàüû áèð ãóøáà-
5. ñèô. ìÿú. Ñàêèò, äèíú, ôàüûð, ùå÷ êÿñëÿ èøè
õûøû èëÿ áàøäàí-áàøà ñöçäö. À.Øàèã.
îëìàéàí, àíúàã þç èøè èëÿ ìÿøüóë îëàí. Áà-
ÁÀØÄÀÍÑÎÂÄÓ, ÁÀØÄÀÍÑÎÂÌÀ ñèô.
øûàøàüû àäàì. – Ñÿôÿð äîüðóäàí äà ãûçëàðûí
Äèããÿòñèç, òÿëÿñèê, êþíöëñöç. Áàøäàíñîâìà
õîøóíà ýÿëÿíëÿðäÿí äåéèëäè. Ôàüûð, áàøû-
èø. – Ìåùìàíûí áàøäàíñîâäó ñþçöíäÿí,
àøàüû áèð îüëàíäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Åâëÿíÿí
ñîéóã ñþùáÿòèíäÿí ñîíðà ýÿëÿí àäàìëàð äà-
êÿñáêàð, áàøûàøàüû îëìàëû èìèø. ×ÿìÿíçÿ-
üûëûøûá ýåòäèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Çÿðô ìÿíà-
ìèíëè. Ïÿðè õàíûì Ðöõñàðÿíè áàøûàøàüû, òÿìèç
ñûíäà. Áàøäàíñîâìà åòìÿê. Áàøäàíñîâìà
áèð ãûç âÿ äöíéà ýþçÿëè áèð ìÿëÿê êèìè òàíû-
úàâàá âåðìÿê.
éûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÀØÄÀØÛ èñ. Ãÿáðèí öçÿðèíäÿ áàø òÿðÿôäÿ
ÁÀØÛÁÀÜËÛ ñèô. äàí. 1. Àüçûáàüëû, äöéöí-
ñàíúûëàí äàø âÿ ñ.-äÿí íèøàíýàù. ßñýÿð ÷îõ
ëÿíìèø: þðòöëö, ãàïàëû. Ãÿùðÿìàí áó òÿçÿ
ãÿäèìäÿí ãàëìûø ùþðýöëÿðÿ, ãàëûí áàðûëàðà,
äöçÿëÿí äÿôòÿðõàíàéà ýèðñÿ, éóõàðûäàí áàøû-
ñàðû ìàìûðëû áàøäàøûëàðûíà, öñòö àüûð ãàéà-
áàüëû ýÿëÿí êàüûçëàðû à÷àð, îõóéàð, þçö äÿ î
ëàðëà þðòöëìöø ãÿáèðèñòàíëûüà òÿñàäöô åäèðäè.
êèøèëÿðèí åëìëÿðèíè þéðÿíÿ áèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
2. Áåù âåðèëìèø, ñàòûëìûø, ëàêèí ùÿëÿëèê
ÁÀØÝÈÚßË(Ëß)ÄÈÚÈ ñèô. Àäàìûí áàøûíû
àïàðûëìàìûø (ìàë âÿ ñ. ùàããûíäà).
ýèúÿëäÿí, äîëàíäûðàí ùÿð øåé.
3. Èñòèôàäÿñè, òîõóíóëìàñû ðÿñìè ñóðÿòäÿ
ÁÀØÝÈÚßËËßÍÄÈÐßÍ, ÁÀØÝÈÚßËËßÍ-
ãàäàüàí îëóíìóø. Áàøûáàüëû ìàë. Áàøûáàüëû
ÄÈÐÈÚÈ á à õ áàøýèúÿë(ëÿ)äèúè.
ìöëê.
ÁÀØÝÈÚßËËßÍÌß èñ. Ìöâàçèíÿò ùèññèíèí
èòìÿñè, ýþçëÿðèí ãàðàëìàñû âÿ áàøûí ôûðëàíìàñû
4. ìÿú. Åâëè, àèëÿëè, àðâàäû îëàí.
øÿêëèíäÿ òÿçàùöð åäÿí éàðûìáàéüûíëûã ùàëû.
ÁÀØÛÁÀÒÌÛØ ñèô. âÿ èñ. äàí. Ñþéöø,
ÁÀØ-ÝÞÇ á à õ áàø 1-úè ìÿíàäà. [Àçàä
ãàðüûø éåðèíäÿ èøëÿíÿí èôàäÿäèð. [Õûðäàõà-
áÿé:] Ñÿôÿðãóëó áÿé ùÿãèãÿòè áèëèá áàø-
íûì:] Õåéèð îëìàìûø íÿ âàð, à áàøûáàòìûø!
ýþçöíö ÿçäèêäÿ, ìÿí ùÿêèìèí öñòÿ éöéöðìÿ-
Í.Âÿçèðîâ. [Úöìøöä:] – ßëáÿòòÿ, õàí! – äåäè,
éÿñèíèç. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
– áèëèðñÿí êè, áó áàøûáàòìûø äþðä ìÿëèê ìÿíèì
◊ Áàø-ýþç åëÿìÿê äàí. – åâëÿíäèðìÿê.
àòàìëà äà äöøìÿí÷èëèê åäèáëÿð... ×ÿìÿíçÿ-
ÁÀØÛÀ×Ûà çÿðô âÿ ñèô. Áàøûíäà ùå÷ áèð øåé
ìèíëè. Ñÿùÿð èúëàñ! Ýåúÿëÿð äÿ ãà÷àã ãàáà-
îëìàäûüû ùàëäà, ïàïàãñûç, áàøû þðòöêñöç.
üûíà ÷ûõìàã âÿ áó áàøûáàòìûøëàð áèð àéäûð
Áàøûà÷ûã ýÿçìÿê. – Ñÿêêèç éàøûíäà óøàã èêÿí
êè, éóõóíó ìÿíÿ ùàðàì åëÿéèðëÿð. Á.Òàëûáëû.
êÿíäèìèçäÿ .. áàøûà÷ûã, àéàãéàëûí òÿáèÿòèí ìÿð-
ÁÀØÛÁßËÀËÛ ñèô. ×îõ ìöñèáÿò ÷ÿêìèø,
ùÿìÿòëè ãóúàüûíäà, ìÿèøÿòèí àüûð âÿ çÿùÿðëè
äàèì áÿëà âÿ óüóðñóçëóüà ðàñò ýÿëÿí, ùÿìèøÿ
ùàëëàðûíäàí õÿáÿðñèç éàøàðäûì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÿçèééÿò âÿ çÿùìÿòäÿ îëàí; òàëåñèç, áÿõòñèç
ÁÀØÛÀËÎÂËÓ á à õ áàøûëîâëó. Íÿíÿãûç
(áÿçÿí èñòåùçà âÿ éà òÿíÿ èëÿ äåéèëèð). Íÿ
áàøûàëîâëó áàçàðû àõòàðûá ãûçëàðûíû òàïäû.
ñîõóëìóñàí àðàéà, à áàøûáÿëàëû ôÿëÿ? Íÿ õÿéàë
Ñ.Ðÿùèìîâ.
èëÿ îëóáñàí áåëÿ èääèàëû, ôÿëÿ. Ì.ß.Ñàáèð.
240
ÁÀØÛÁßÐÊ
ÁÀØÛÉÓÕÀÐÛ
ÁÀØÛÁßÐÊ ñèô. Ñöðöëöðêÿí áàøûíû ñàõëà-
ÁÀØÛËÎÂËÓ çÿðô ×îõ òÿëÿñèê ùàëäà,
ìàã ÷ÿòèí îëàí, éöéÿíè çîðëà èäàðÿ åäèëÿ
òÿøâèø âÿ òÿëàø è÷èíäÿ, ùÿéÿúàí âÿ èçòèðàáëû
áèëÿí (àò ùàããûíäà). Áàøûáÿðê àò.
ùàëäà. Êèøè éóõóäàí äèê àòûëäû, áàøûëîâëó éàçû
ÁÀØÛÁÎØ ñèô. 1. Àõìàã, ñàðñàã, ñÿôåù, ýèú.
ñòîëóíà ñàðû ãà÷äû. Ìèð Úÿëàë.
2. ìÿù. ßðèíäÿí áîøàíìûø; äóë.
ÁÀØÛÍÀÜÀÚÛ èñ. áîò. Äàü-ìåøÿ ðàéîíëà-
ÁÀØÛÁÖÒÞÂ, ÁÀØÛÁÖÒÖÍ ñèô. äàí. Òà-
ðûíäà áèòÿí êîë áèòêè.
ìàì, áöòöí, ÿë äÿéìÿìèø, òîõóíóëìàìûø.
ÁÀØÛÍÀËÛÃ á à õ áàøëû-áàøûíàëûã. Áÿéÿì
ÁÀØÛÄÀØËÛ ñèô. âÿ èñ. äàí. Áÿäáÿõò, áàøû-
äöíéà áàøûíàëûãäûð? – äåéÿ Ñàôî àéàüà ãàë-
áÿëàëû, áè÷àðÿ, éàçûã, ìÿçëóì (áÿçÿí ãàðüûø,
õûá, êàùàíûí áàøûíäà î áàø-áó áàøà ýÿçèíäè.
ìÿçÿììÿò éåðèíäÿ èøëÿíèð). Ìÿýÿð ýþçëö-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
éöí èõòèðàñû âÿ îíóí èøëÿäèëìÿñè äÿ áàøûäàøëû
ÁÀØÛÞÐÒÖËÖ ñèô. Áàøû áèð øåéëÿ þðòöëö.
êàôèðëÿðèí èøè äåéèëìè? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Àé
ÁÀØÛÏÀÏÀÃËÛ èñ. äàí. Êèøè. Àòëû ÿëèíäÿí
áàøûäàøëû êèøè, äèíìÿ, óøàãäûð óøàüûì.
éîëëàðäàí êå÷ìÿê îëìóð, êÿíääÿ-êÿñÿêäÿ
Ì.ß.Ñàáèð. Áèð êÿíääÿ úàìààò àüëàøà-
áàøûïàïàãëû ãàëìàéûá, ùàìûñûíû éûüûáëàð.
àüëàøà éöçáàøûíûí àéàüûíà éûõûëûá: “Áÿñ òî-
×ÿìÿíçÿìèíëè. Òûíòûí Ìóñàíûí íÿâÿñè îðà
õóìëóüó àïàðûðñûíûç, áèç áàøûäàøëû íÿ ÿêÿê?”
ýåäÿ áèëìÿäè. Àòàñû þëìöø, åâëÿðèíäÿ áàøû-
– äåéèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Àðâàä:] Àðàáà÷û
ïàïàãëû áèð þçö ãàëìûøäû. Ãàíòÿìèð. Ùöñåéí
áàøûäàøëû ñÿùÿð ýåäÿ áèëìÿçäè? Ù.Ñàðàáñêè.
èíäè áó åâèí éåýàíÿ áàøûïàïàãëûñûäûð.
ÁÀØÛÄÎËÓ ñèô. äàí. 1. Àüûëëû, äÿððàêÿëè.
Ñ.Ðÿùìàí.
[Ìóñòàôà áÿé:] ×öíêè, äîüðóäàí äà, áàøû-
ÁÀØÛÏÎÇÓÃ ñèô. Ùå÷ áèð íèçàì âÿ èíòè-
äîëó îüëàíñàí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
çàìà òàáå îëìàéàí, ùå÷ áèð ãàéäàéà ðèàéÿò
2. ìÿú. Ìÿñò, ñÿðõîø, êåôëè.
åòìÿéÿí; íèçàìñûç. ßòðàô êö÷ÿëÿð áàøûïîçóã
ÁÀØÛÄÖÌÖÊ ñèô. ìÿù. Áèð èøëÿ (ÿñàñÿí
úàìààòëà äîëó èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Èñ.
ÿéëÿíúÿ èëÿ) áàøû ãàðûøìûø îëàí.
ìÿíàñûíäà. Áàøûïîçóãëàð êèìè áåëÿ íèçàìñûç
ÁÀØÛßÒËÈ ñèô. äàí. çàð. Ïóëëó, âàðëû,
âÿ äàüûíûã ùàëäà éåðèéÿðÿê, êÿíäÿ ýèðìÿê
äþâëÿòëè.
îíóí [çàáèòèí] ôèêðèíúÿ, éàõøû òÿñèð áàüûøëà-
ÁÀØÛÊÖËËÖ ñèô. äàí. Áÿäáÿõò, éàçûã,
ìàçäû. Ì.Ùöñåéí.
ìÿçëóì, ôàüûð.
ÁÀØÛÏÎÇÓÃËÓÃ èñ. Íèçàìñûçëûã, áàøëû-
ÁÀØÛÃÀÏÀÇËÛ ñèô. âÿ èñ. äàí. Äàèì ÿçèëÿí,
òÿùãèð åäèëÿí, êþìÿêñèç, ìöäàôèÿñèç, éàçûã,
áàøûíàëûã; ùå÷ áèð íèçàì âÿ ãàéäàéà òàáå
ôàüûð, ìÿçëóì, áÿäáÿõò, àúèç àäàì ùàããûíäà.
îëìàäûüû ùàë, âÿçèééÿò. [Áöëÿíä:] Áó íÿäèð,
áåëÿ äÿ áàøûïîçóãëóã îëàðìû? ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÀØÛÃÀÐËÛ ñèô. Òÿïÿñè ãàð èëÿ þðòöëö.
Àçÿðáàéúàíûí áó ýþçÿë ýóøÿñèíäÿ [Çàãàòàëà
ÁÀØÛÑÎÉÓÃ ñèô. Òàïøûðûëàí èøÿ, âÿçèôÿ-
ãîðóüóíäà] áàøûãàðëû äàüëàðà, ãàëûí ìåøÿ-
ñèíÿ ñîéóã áàõàí; ñÿùëÿíêàð, äèããÿòñèç,
ëÿðÿ, ýåíèø ÷ÿìÿíëÿðÿ, ãûæûëòû èëÿ àõàí ÷àéëàðà
ãåéäñèç. Áàøûñîéóã àäàì. – [Õîñðîâ:]
âÿ øÿí ãóøëàðà áàõäûãúà, áèç þçöìöçö
..Àëäûüûíû âÿ åøèòäèéèíè äöøöíìÿéÿúÿê, ÷àøãûí,
ÿôñàíÿâè áèð àëÿìäÿ ùèññ åäèðäèê.
áàøûñîéóã àäàìëàðäàí äåéèëÿì. À.Øàèã.
ÁÀØÛÃÛÐÕÛÃ ñèô. Áàøû ãûðõûëìûø îëàí,
ÁÀØÛÑÎÉÓÃËÓÃ èñ. Þç èøèíÿ, âÿçèôÿñèíÿ
áàøûíû ãûðõäûðìûø. Êå÷ÿí èëèí àïðåëèíäÿ
ñîéóã áàõìà, ñÿùëÿíêàðëûã; äèããÿòñèçëèê,
ýþäÿðÿê-òþñìÿðÿê, öçöòöêëö, áàøûãûðõûã áèð
ãåéäñèçëèê. Áàøûñîéóãëóã åòìÿê (ýþñòÿðìÿê).
êèøè Éåâëàõ âàüçàëûíäà î òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ
Áàøûñîéóãëóüó íÿòèúÿñèíäÿ èøèíè âàõòûíäà
ãà÷ûð, âàãîíëàðà è÷è äîëó êîíòåéíåðëÿð éöê-
ãóðòàðà áèëìÿäè. – [Èìàìéàð:] Áó ùÿëÿ þçö
ëÿéèðäè. “Êèðïè”.
äÿ áàøûñîéóãëóãäóð. Ú.Úàááàðëû. ßùìÿä, èøÿ
ÁÀØÛÃÎÒÀÇËÛ ñèô. Áàøûíäà ãîòàç îëàí,
áàøûñîéóãëóã ýþñòÿðèðñÿí... Ñ.Ðÿùìàí.
áàøûíà ãîòàç áàüëàíìûø. [Ìÿøÿäè Ìÿììÿä]
ÁÀØÛÉÅÊß ñèô. Éåêÿ-éåêÿ äàíûøàí, äèê-
ÿëèíäÿ áàøûãîòàçëû òÿñáåùèíè ÷åâèðÿðÿê, áàã-
áàø, äàíãàç, ãàáà.
ãàë ßáäöëùÿñÿíèí äöêàíûíà ýÿëäè. Á.Òàëûáëû.
ÁÀØÛÉÓÕÀÐÛ çÿðô Àë÷àãäàí éöêñÿêëèéÿ,
Ãûç ö÷öí áàøûãîòàçëû ýöìöø êÿðÿíàéëàð, öñòö
àøàüûäàí éóõàðûéà äîüðó; áèð éåðèí àøàüû ùèñ-
éóìðó ñöíýÿðÿ áÿíçÿð ãàðà àéàãäàøû àëû-
ñÿñèíäÿí éóõàðû, áàø ùèññÿñèíÿ äîüðó. Äàüà
íàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
áàøûéóõàðû ÷ûõìàã. Áàøûéóõàðû êö÷ÿ èëÿ
241
ÁÀØÊßÑßÍ
ÁÀØËÀÌÀÃ
ýåòìÿê. – Ëàäî .. áàøûéóõàðû Úÿáðàéûëûí
ÁÀØÃÀËÀØÌÛØ ô.ñèô. Áàøãà âÿçèééÿòÿ,
åâèíÿ òÿðÿô ýåòìÿéÿ áàøëàäû. Ñ.Ðÿùìàí.
øÿêëÿ, ùàëà äöøìöø; áàøãà úöð îëìóø; äÿ-
ÁÀØÊßÑßÍ ñèô. 1. Úÿëëàä, èíñàí ãàòèëè,
éèøìèø. Éåíÿ Óëäóçóí äàëüûí âÿ áàøãàëàø-
õóíõàð; âÿùøè, éûðòûúû, äÿëÿäóç. [Ñàëìàí:]
ìûø ñÿñè åøèäèëèð. ß.Ìÿììÿäõàíëû. [Âåéñ]
Ìÿí î åâéûõàíëàðû, î áàøêÿñÿíëÿðè äåéèðÿì
Áàêûäàí òàìàìèëÿ áàøãàëàøìûø ùàëäà ãàéûò-
êè, ñÿðùÿäëÿðè, þëêÿëÿðè, îêåàíëàðû àøûá, ãóç-
äûüûíû çÿíí åäèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
üóí êèìè òþêöëöáëÿð Êîðåéàéà. Ìèð Úÿëàë.
ÁÀØÃÀËÛÃ èñ. Áàøãà âÿçèééÿòäÿ, áàøãà
2. ìÿú. äàí. Èíñàôñûç, çàëûì, ÷îõ áàùàúûë
øÿêèëäÿ îëìà; äÿéèøèêëèê. Ùÿð øåéäÿ áèð áàø-
àäàì ùàããûíäà.
ãàëûã ýþðäöì. – Áèð ýöí áàüäà áþéöê ùî-
ÁÀØÃÀ 1. ñèô. Áó éîõ, äèýÿð, î áèðè,
âóçóí ãàðøûñûíäà îòóðìóøäóì. Ýÿëèá ãàëèá
ÿââÿëêèíäÿí ôÿðãëè; ãåéðè, àéðû, ñàèð, þçýÿ.
ãàðøûìäàí êå÷èðäèíèç. Áó êÿððÿ ñèçäÿ áèð áàø-
Áàøãà àäàì. Áàøãà èø. Áàøãà éåð. Áàøãà
ãàëûã âàðäû. Ñ.Ùöñåéí. [Ìöÿëëèì:] Ñîí
àëÿì. Áàøãà úöð. Áàøãà âàõò. Áàøãà ñàéàã.
çàìàíëàðäà Õîñðîâóí ùÿéàòû âÿ ÿùâàëè-
– Äåéèðëÿð þçýÿ éåðèí ÿùëè ùöñíè-çèáàäûð; Áó
ðóùèééÿñèíäÿ ñèç áèð áàøãàëûã ùèññ åäèðìè-
øóõëÿðäÿ âÿëè áàøãà áèð ìÿëàùÿò âàð.
ñèíèç? À.Øàèã.
Ñ.ß.Øèðâàíè. Ãîíøó ùÿéÿòèí ãàïûñû áàøãà
ÁÀØÃÛÐÄ èñ. Áàøãûðäûñòàí Ðåñïóáëèêà-
êö÷ÿéÿ à÷ûëûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ñûíäà éàøàéàí òöðê äèëëè õàëã âÿ áó õàëãà
2. ãîø. Ãåéðè, ñàâàé. Éóñèôèí Ñÿëèìäÿí áàø-
ìÿíñóá àäàì.
ãà áèð îüóë âÿ èêè ãûçû âàð èäè. Í.Íÿðèìàíîâ.
ÁÀØÃÛÐÄÚÀ çÿðô Áàøãûðä äèëèíäÿ.
Òîðïàã äþøÿìÿ öçÿðèíäÿ áèð ùÿñèð ãûðûüûí-
ÁÀØ-ÃÓËÀÃ èñ. äàí. Ñèð-ñèôÿò, ýþðöíöø,
äàí áàøãà ùå÷ íÿ éîõ èäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
òÿùÿð-òþùöð; øÿêèë, ãèéàôÿ. Áàø-ãóëàüûí äö-
[Óüóð:] Ñÿíäÿí éàõøûëûãäàí áàøãà ùå÷ íÿ
çÿëìÿéèá, ÷îõ äà áàñûá ýóðóëäàìà; Äèíìÿ,
åøèòìÿìèøÿì. È.ßôÿíäèéåâ.
äàíûøìà, éàò, áàëà! Ñÿí äåéÿí îëìàéûá ùÿëÿ!
3. Èñ. ìÿíàñûíäà. Éàä, þçýÿ, áàøãàñû. Áàø-
Ì.ß.Ñàáèð.
ãàëàðû áóíà íÿ äåéÿð? Áàøãàëàðûíûí éàíûíäà.
◊ Áàø-ãóëàã àïàðìàã, áàø-ãóëàüû äÿíý
Áóíó ìÿíÿ áàøãàñû äåäè. – [Ðàìàçàí:]
åòìÿê – á à õ áàø-áåéèí àïàðìàã (“áàø-
Àäàìûí þç äàõìàñû áàøãàëàðûíûí ñàðàéûí-
áåéèí”äÿ). [Éîë÷ó:] Áó íàããàë ùàðàäàí ýÿëèá
äàí ãèéìÿòëè ýþðöíöð. Ì.Ùöñåéí.
÷ûõäû, áàø-ãóëàüûìûçû àïàðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁÀØÃÀ-ÁÀØÃÀ ñèô. Áèð-áèðèíÿ áÿíçÿìÿ-
éÿí, îõøàìàéàí, áèð-áèðèíäÿí òàìàìèëÿ
ÁÀØËÀÌÀ “Áàøëàìàã”äàí ô.èñ.
ôÿðãëè; ìöõòÿëèô. Áàøãà-áàøãà ôèêèðëÿð. Áàøãà-
ÁÀØËÀÌÀÃ ô. 1. Áèð èøÿ ýèðèøìÿê, øöðó
áàøãà çþâãëÿð. Áàøãà-áàøãà ìÿñÿëÿëÿð.
åòìÿê. Èøÿ áàøëàìàã. Ìöøàâèðÿéÿ áàøëàìàã.
Îíëàð áàøãà-áàøãà àäàìëàðäûð. – [Ãÿùðÿ-
Èíøààòà áàøëàìàã. Éåíè çàâîä äöíÿíäÿí èøëÿ-
ìàí:] Áèç êè, áàøãà-áàøãà àäàìëàð äåéèëèê.
ìÿéÿ áàøëàìûøäûð. – Åëÿ êè, ñàáàù îëäó, Ñîíà
Ñ.Ðÿùèìîâ. // Àéðû-àéðû. Áèç áàøãà-áàøãà
ôàðñ äèëèíè îõóìàüà áàøëàäû. Í.Íÿðèìàíîâ.
éåðëÿðäÿ éàøàéûðûã.
Ìàðàëëàðûì ìþâèçÿ êèòàáëàðûíû ðÿôäÿí àëûá,
ÁÀØÃÀËÀØÄÛÐÌÀ “Áàøãàëàøäûðìàã”-
òîçëàðûíû òÿìèçëÿéèá áàøëàäûëàð ÿçáÿðëÿìÿéÿ.
äàí ô.èñ.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁÀØÃÀËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Áàøãà øÿêëÿ (ùàëà,
2. Áèð èøèí, ùàëûí, êåéôèééÿòèí, ùàäèñÿíèí
âÿçèééÿòÿ) ñàëìàã, òàìàìèëÿ äÿéèøäèðìÿê.
âÿ ñ.-íèí èëê ÿëàìÿòëÿðèíè ýþñòÿðìÿê. Ãîúàë-
ÁÀØÃÀËÀØÌÀ “Áàøãàëàøìàã”äàí ô.èñ.
ìàüà áàøëàìàã. Áàúàäàí òöñòö ýþðöíìÿéÿ
ÁÀØÃÀËÀØÌÀÃ ô. Áàøãà âÿçèééÿòÿ,
áàøëàäû. Ùàâà ãàðàëìàüà áàøëàäû. Éàüûø
øÿêëÿ, ùàëà äöøìÿê; áàøãà úöð îëìàã;
äàìúûëàìàüà áàøëàäû. – Áè÷àðÿ ìöíÿúúèì-
òàìàìèëÿ äÿéèøìÿê. Èðè, êÿëÿ-êþòöð ÿòÿêëÿðè
áàøûíûí ÿðâàùû ó÷óá, áàøëàäû éàðïàã êèìè
ãàðàòèêàí êîëëàðû èëÿ äþøÿíìèø äàüëàð àðà-
òèòðÿìÿéÿ. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Àòëû éàõûíëàø-
ñûíäàí éóõàðû ãàëõäûãúà òÿáèÿò âÿ ùàâà áöòöí
äûãúà îíóí ãóúàüûíäàêû ùåéâàí äà àéäûí
áàøãàëàøûð. À.Øàèã. Áèð äÿ ñåâýèëèìè àëäàò-
ýþðöíìÿéÿ áàøëàäû. Ì.Ùöñåéí.
ìàã ö÷öí; Äÿéèøèá úèëäèìè áàøãàëàøìàäûì.
3. Áèð èøèí ÿñàñû ãîéóëìàã, ÿìÿëÿ ýÿëìÿê,
Ñ.Âóðüóí. Ýÿëèí Ùÿïèðèí åâèíÿ ãÿäÿì ãîéàí
ìåéäàíà ýÿëìÿê. Ìöùÿððèðëèê ñÿíÿòè Àçÿð-
ýöíäÿí áàøãàëàøäû. Ìèð Úÿëàë.
áàéúàíäà, äåìÿê îëàð êè, Ìèðçÿ Ôÿòÿëè
242
ÁÀØËÀÍÜÛÚ
ÁÀØËÛÃËÛ
Àõóíäçàäÿ èëÿ, õöñóñÿí “ßêèí÷è”íè éàðàäàí
3. Þç-þçöíÿ, þçáàøûíà, áàøãàñûíûí êþìÿ-
Ùÿñÿí áÿé Çÿðäàáè èëÿ áàøëàìûøäûð. (Ãÿçåò-
éè îëìàäàí. [Äÿìèðîâ:] Éîõñà áàøëû-áàøûíà
ëÿðäÿí).
áåëÿ áèð áàü äöçöí îðòàñûíäà ÿìÿëÿ ýÿëÿ
ÁÀØËÀÍÜÛÚ èñ. 1. Áèð èøèí, ùàäèñÿíèí èëê
áèëìÿç. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àíû, ÿââÿëè, èáòèäàñû. Áó ùÿëÿ èøèí áàøëàíüû-
4. Áîø, àäàìñûç, ñàùèáñèç. Áàøëû-áàøûíà
úûäûð. Äÿðñ èëèíèí áàøëàíüûúû. – Áó ùàäèñÿ
ãàëìûø åâ (áàü). – ..Ýóðóëòó èëÿ êå÷ÿí ñîëäàò
áöòöí íÿçìèééÿ òÿøêèëàòûíûí òÿðê-ñèëàù åòäè-
îéíàüû îëàí êö÷ÿëÿð èíäè áàøëû-áàøûíà èäè.
ðèëìÿñè ö÷öí áèð áàøëàíüûú èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Õàíëàð áóðàéà .. éàðàäàúàüû ÿñÿðèí áàøëàí-
ÁÀØËÛ-ÁÀØÛÍÀËÛÃ èñ. Þçáàøûíàëûã, ùÿðêè-
üûúû ö÷öí éåíÿ äÿ éîëëàð, úèçýèëÿð àõòàðìàüà
ùÿðêèëèê, ãàíóíñóçëóã, íèçàìñûçëûã. Áàøëû-
÷ûõìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àíúàã áàøëàíüûú ö÷öí
áàøûíàëûã åòìÿê.
áó ùå÷ äÿ ïèñ äåéèëäè. ß.ßáöëùÿñÿí. // ×ûõûø
ÁÀØËÛÚÀ 1. ñèô. ßí ÿñàñ, ÿí ìöùöì, ÿí
íþãòÿñè. Ùàäèñÿíèí áàøëàíüûúû.
öìäÿ. Áàøëûúà ñÿáÿá. Áàøëûúà ìÿñÿëÿ. Áàø-
2. Èëê ÿñàñ, èëê ñÿáÿá, èëê ìÿíáÿ; èëêèí.
ëûúà èøëÿð èðÿëèäÿäèð.
3. Áèð øåéèí ìöãÿääèìÿñè, ýèðèø ùèññÿñè,
2. çÿðô ßñàñÿí, ÿí çèéàäÿ, ÿí ÷îõ, ÿí ÿâ-
áèðèíúè ùèññÿñè. Êèòàáûí áàøëàíüûúû. Ìóñèãè-
âÿë. Îíóí áàøëûúà ìÿøüóë îëäóüó èø – éàçû-
íèí áàøëàíüûúû. Ïéåñèí áàøëàíüûúû.
÷ûëûãäûð.
ÁÀØËÀÍÛËÌÀÃ ìÿúù. Øöðó åäèëìÿê, ýè-
ÁÀØËÛÃ1 èñ. 1. Éàüûøäàí, ñîéóãäàí, êö-
ðèøèëìÿê. Ìöçàêèðÿëÿðÿ ùÿëÿ áàøëàíûëìàéûá-
ëÿêäÿí ãîðóíìàã ö÷öí áàøà ýåéèëÿí þðòö.
äûð. Èíøààòà éàõûí ýöíëÿðäÿ áàøëàíûëàúàãäûð.
..ßùìÿä éàçûá àòàñûíäàí þçö ö÷öí áèð
áàøëûã âÿ áàúûñû ö÷öí áèð ÿëúÿê èñòÿìèøäè.
ÁÀØËÀÍÛØ èñ. Áèð èøèí, ùàäèñÿíèí ÿââÿëè,
èáòèäàñû, áàøû; áàøëàíìà, áàøëàíüûú. Òàìàøà-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. ßéíèíäÿ áîç øèíåë, áàøûíäà
áàøëûã; Íÿéñÿ ïû÷ûëäàéûð î, ôÿùëÿëÿðÿ.
íûí áàøëàíûøû ñààò 8-äÿäèð.
Ñ.Âóðüóí. Áàøëûã þðòìöø, óçóíáîüàç ÷ÿêìÿ
ÁÀØËÀÍÌÀ “Áàøëàíìàã”äàí ô.èñ.
ýåéìèø Ñÿðèééÿ è÷ÿðè ýèðÿíäÿ, Ñàëàì äèê
ÁÀØËÀÍÌÀÃ ô. 1. Ìåéäàíà ÷ûõìàã,
àéàüà ãàëõäû. Ìèð Úÿëàë.
òþðÿìÿê; òþðÿìÿéÿ, îðòàéà ÷ûõìàüà, ÿìÿëÿ
2. Êå÷ìèøäÿ: ãàäûíëàðûí ãûçûë âÿ ýöìöø-
ýÿëìÿéÿ áàøëàìàã. Ìöáàùèñÿ áàøëàíäû.
äÿí ãàéðûëûá, áàø þðòöñö àëòûíäàí ãîéäóãëàðû
ßêèí èøëÿðè áàøëàíäû. Âóðóøìà òîï àòÿøè èëÿ
ãûçûë âÿ ýöìöø áÿçÿê; úöòãàáàüû, ýÿëèíòàúû.
áàøëàíäû. Äàíûøûãëàð ñààò 8-äÿ áàøëàíäû.
3. õöñ. Ñÿðëþâùÿ, ìÿãàëÿíèí àäû; ÿñÿðèí,
2. Áèð øåéèí ÷ûõûø íþãòÿñèíè, áàøëàíüûúûíû
éà ãÿçåòèí áàøäà éàçûëàí ãûñà àäû. Ìÿãà-
òÿøêèë åòìÿê. ..Óíóòìà êè, Ýèðäìàí òîðïà-
ëÿíèí áàøëûüû. // Ãÿçåòäÿ áèð íå÷ÿ ìÿãàëÿ
üûíûí ñÿðùÿäè Êöð ÷àéûíûí î òàéûíäàí áàø-
ö÷öí âåðèëÿí öìóìè ñÿðëþâùÿ. Áöòöí ðåñ-
ëàíûð. Ì.Ùöñåéí.
ïóáëèêà ãÿçåòëÿðè îíóí [Øàìàìàíûí] áó éåíè
ÁÀØËÀÒÌÀÃ èúá. Áàøëàìàüà, ýèðèøìÿéÿ
âÿäèíè áþéöê áàøëûãëàðëà ýþðêÿìëè éåðëÿðäÿ
ìÿúáóð åòìÿê âÿ éà òàïøûðìàã.
÷àï åäèðäè. È.ßôÿíäèéåâ.
ÁÀØËÛ ñèô. 1. Áàøû, òÿïÿñè îëàí.
ÁÀØËÛÃ2 èñ. åòíîãð. Êþùíÿ ìÿèøÿòäÿ: ÿðÿ
2. ìÿú. äàí. Àüûëëû, çåùèíëè, ÷îõ áèëèêëè.
âåðèëÿí ãûçûí àòà-àíàñûíà òÿäàðöê âÿ úåùèç
Äöíÿí [Àááàñûí] åâèíÿ ýÿëÿí êèì èìèøñÿ,
äöçÿëòìÿê ö÷öí îüëàí òÿðÿôèíäÿí âåðèëÿí
áàøëû àäàì èìèø, “è÷ÿðèëÿðäÿí” ýÿëìèøìèø.
ìàë, éîëïóëó. [Õàúÿ:] Íÿ åéáè âàð, ðàçûéàì,
Ìèð Úÿëàë.
àíúàã îüëóí îòóç êèñÿ áàøëûã âåðìÿëèäèð..
ÁÀØËÛ-ÁÀØÛÍÀ çÿðô 1. Íÿçàðÿòñèç, áà-
“Àøûã Ãÿðèá”. Ðåéùàí .. áöñáöòöí ìÿéóñ
õûìñûç, ùèìàéÿñèç. Áàøëû-áàøûíà ãîéìàã
ãàéûòìûøäû. ×öíêè ãûçà àüûð áàøëûã èñòÿìèø-
(áóðàõìàã). Áàøëû-áàøûíà ãàëìàã. – [Ñÿð-
äèëÿð. À.Øàèã.
äàð Ðÿøèä:] Ìÿí ùå÷ âàõò ñÿíè áàøëû-áàøûíà
ÁÀØËÛÃÀËÒÛ èñ. êþùí. Ãàäûíëàðûí áàøëûã
ãîéóá ýåòìÿê èñòÿìÿçäèì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
àëòûíäàí þðòäöêëÿðè êè÷èê áàø þðòöñö.
2. Þç áèëäèéè êèìè, þçáàøûíà, êåôè èñòÿäèéè
ÁÀØËÛÃËÛ ñèô. Áàøûíäà áàøëûã îëàí, áàøëûã
êèìè, ñÿðáÿñò. Áàøëû-áàøûíà èøëÿìÿê. Áàøëû-
ýåéìèø. Áàøû áàøëûãëû áèð íå÷ÿ àäàì äà éåíÿ
áàøûíà ùÿðÿêÿò åòìÿê.
ìàøûíûí öñòöíÿ òîïëàíìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
243
ÁÀØËÛÃÎÒÓ
ÁÀØÒÀÕÒÀÑÛ
// Áàøëûãëà áèòèøèê îëàí ïàëòàð (ïëàø). Ïëîñêîâ
ÁÀØÌÀÃËÛ ñèô. Áàøìàã ýåéìèø, àéàãëà-
âöúóäóíó áàøëûãëû, áðåçåíò ïëàøäà ýèçëÿòìèøäè.
ðûíäà áàøìàã îëàí. Àðâàä, êèøè, îüëàí, ãûç;
Ìèð Úÿëàë.
Ýþí ÷àðûãëû, áàøìàãëû; Ýåäèð ãîðóã-ãàé-
ÁÀØËÛÃÎÒÓ èñ. áîò. Ñàðû÷è÷ÿêëè ÷îõèëëèê
òàãñûç; Ýÿëèí, ãûçëàð éàøìàãëû. À.Ñÿùùÿò.
îò áèòêèñè.
Îðòàáîéëó, àðûã, áàøìàãëû áèð êèøè ìÿñúèääÿí
ÁÀØÌÀÃ èñ. 1. êþùí. Öçöþðòöëö, äàáàí
÷ûõûá ýÿëäè. Ìèð Úÿëàë.
òÿðÿôè âÿ ïÿíúÿíèí éàðûñû à÷ûã, íàëëû êèøè âÿ
ÁÀØÌÀÃÑÅÉÐÈ èñ. Ùàâà àëìàã âÿ äèí-
ãàäûí àéàããàáûñû. [Ñîíà:] Õàë÷àíû ýþòöðöá
úÿëìÿê ö÷öí îëäóüó éåðäÿí áèð ãÿäÿð êÿ-
ýÿëèðäèì, áàøìàüûìûí òàéû àéàüûìäàí ñöðö-
íàðà ÷ûõûá ýÿçìÿ; ýÿçèíòè. Áàøìàãñåéðèíÿ
øöá ÷ûõäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Øåéõ Øÿáàí]
÷ûõìàã. – Áèêàð îëàí âàõòû ýþðöðäöí êè, [Óñòà
éàüûø éàüàíäà ñåë ýÿòèðÿí êþùíÿ áàøìàã-
Àüàáàëà] þçöíÿ áèð íå÷ÿ éîëäàø òàïûá øÿùÿð-
ëàðû, ÷óñòëàðû .. éûüûá, ãÿëèáÿ âóðóá, éàìàéûá
äÿí ÷þëÿ “áàøìàãñåéðèíÿ” ýåäèð.. ×ÿìÿí-
óúóç ãèéìÿòëÿ .. ñàòûðäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
çÿìèíëè. Ýöíëÿðèí áèð ýöíöíäÿ Àááàñãóëó
[Êîð êèøèíèí] ÿéíèíÿ ýåéäèéè ëÿçýè øàëûíäàí
àüà àõøàì ñÿðèíëèéèíäÿ êÿíäèí êÿíàðûíà áàø-
áöçìÿëè ÷óõàñû, àéàüûíäàêû äèêäàáàí áàø-
ìàãñåéðèíÿ ÷ûõûð. ß.Ñàäûã.
ìàüû êþùíÿ áèð àäàì îëäóüóíó áèëäèðèðäè.
ÁÀØÑÀÜËÛÜÛ èñ. Éàõûí àäàìû þëìöø áèð
Ñ.Ùöñåéí. // Öìóìèééÿòëÿ, àéàããàáû. ..Ìèðçÿ
øÿõñÿ, éà àèëÿéÿ òÿñÿëëè âåðìÿ, ñÿáèð âåðìÿ;
Ìÿììÿäÿëè ýèðèð è÷ÿðè, ñàëàì âåðèá áàøìàã-
òÿçèéÿ. Áàøñàüëûüû âåðìÿê – éàõûí àäàìû
ëàðûíû ÷ûõàðäûð âÿ êå÷èá îòóðóð þç éåðèíäÿ.
þëìöø øÿõñÿ òÿñÿëëèâåðèúè ñþçëÿð äåìÿê.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ..Õàñàé áàøìàãëàðûí
Áàõ, áóðàäàíúà äþíÿê êîíñóëýèëÿ, îíà
òàããûëòûñûíäàí ùèññ åòäè êè, Ìÿñìÿ ãàðû
àéàãöñòö áàøñàüëûüû âåðÿê. Ú.Ìÿììÿäãó-
ãàïûéà òÿðÿô ýÿëèð. Ì.Ùöñåéí.
ëóçàäÿ. [Êàçûì:] Áèð äÿ ýþðäöì êè, ìÿúëèñäÿ
2. õöñ. Ìöõòÿëèô ìàøûí âÿ ìåõàíèçìëÿðäÿ:
äóðóá ýåäÿíëÿð éàíûìà ýÿëèá ìÿíÿ áàøñàü-
äàéàã, ãÿëèá, ãîðóéóúó âÿ ñ. âÿçèôÿñèíè ýþðÿí
ëûüû âåðèðëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
úöðáÿúöð ùèññÿëÿðèí àäû. Áàøìàã ãàëûíëûüû
ÁÀØÑÛÍÄÛÐÀÍ ñèô. äàí. ×îõ ÷ÿòèí, ìö-
15-19 ìì âÿ óçóíëóüó 30-40 ñì îëàí ïîëàä
ðÿêêÿá, ùÿëëåäèëìÿç. Áàøñûíäûðàí ìÿñÿëÿ.
ùàëãàäàí èáàðÿòäèð êè, áó äà ãîðóéóúó
ÁÀØÑÛÇ ñèô. 1. Áàøû îëìàéàí. Áàøñûç áÿäÿí.
êÿìÿðèí àøàüû óúóíà áàüëàíûð. Ãóëèéåâ.
◊
2. ìÿú. Àüûëñûç, ýèú, àõìàã. // ×îõ ùóøñóç.
Áàøìàãëàðû äà ðàçû îëìàã – öðÿêäÿí,
3. Áþéöêñöç, ñàùèáñèç, éèéÿñèç, áàõûúûñûç,
òàìàìèëÿ ðàçû îëìàã. Ìÿñìÿíèí Ùàúû Ñåéèä
êèøèéÿ ýåòìÿñèíÿ Ïÿðçàäûí áàøìàãëàðû äà
íÿçàðÿòñèç, áàø÷ûñû îëìàéàí. Áàøñûç òÿñÿððö-
ðàçû èäè. Ìèð Úÿëàë. Áàøìàãëàðûíû úöòëÿ-
ôàò. Áàøñûç óøàã. // Çÿðô ìÿíàñûíäà. Áàøñûç
ìÿê, áàøìàãëàðûíû úöòëÿéèá ãàáàüûíà
ãàëìàã. Áàøñûç ãîéìàã. – Áàøñûç ãàëûá àéàã-
ãîéìàã ìÿú. – ãîâìàã, ðÿää åòìÿê, ÷ûõûá
ëàðû èôòàí îëàí ÷îúóã! Åé äÿðáÿäÿð ýÿçèá
ýåòìÿñèíè òÿëÿá åòìÿê. Î îëäó êè, Ùÿñÿíî-
öðÿéè ãàí îëàí ÷îúóã! Ì.ß.Ñàáèð. Àéðûì
âóí áàøìàãëàðûíû úöòëÿäèëÿð ãàáàüûíà.. Ìèð
ãûçû Êÿðèì áàáàíûí äà ýåòäèéèíè, íàõûðûí
Úÿëàë. Èêè àéàüûíû áèð áàøìàüà äèðÿìÿê
áàøñûç ãàëäûüûíû áèëìèøäè. À.Øàèã.
(ãîéìàã, ñîõìàã) – èíàä åòìÿê, òÿðñëèê
4. Àçüûí, þíöàëûíìàç, ãàáàüûàëûíìàç.
åòìÿê, äåäèéèíäÿí èíàäëà ÿë ÷ÿêìÿìÿê.
[Åë÷èí:] Áàøñûç àõàí ñóëàðû þçöìöçÿ òàáå
Ãÿäèì äàéû Òöêÿç õàëàíûí þéöä-íÿñèùÿòèíÿ
åòñÿê äÿ, ùÿëÿëèê ýþéëÿðÿ ýöúöìöç ÷àòìûð.
áàõìàäû, î, èêè àéàüûíû áèð áàøìàüà ãîéäó
Ç.Õÿëèë.
âÿ èíàä åëÿäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÀØÑÛÇ-ÀÉÀÃÑÛÇ ñèô. Ðàáèòÿñèç, ìÿí-
ÁÀØÌÀÃ×Û èñ. Áàøìàã (àéàããàáû) òèêÿí
òèãñèç. Áàøñûç-àéàãñûç ñþçëÿð.
âÿ éà ñàòàí àäàì; ÷ÿêìÿ÷è. Áîéàã÷ûéà, áàø-
ÁÀØÑÛÇËÛÃ èñ. 1. Àüûëñûçëûã, ýèúëèê, äöøöí-
ìàã÷ûéà, äÿðçèéÿ; Ùàâàõòàäÿê îëàúàüûã èêè
úÿñèçëèê.
ãàò. Ã.Çàêèð.
2. Ñàùèáñèçëèê, éèéÿñèçëèê, áþéöêñöçëöê.
ÁÀØÌÀÃ×ÛËÛà èñ. Áàøìàã÷û (÷ÿêìÿ÷è)
3. Ãàðûøûãëûã, íèçàìñûçëûã, ùÿðú-ìÿðúëèê.
ñÿíÿòè, ïåøÿñè. Áàøìàã÷ûëûã åòìÿê. – Àðøàê
// Èòàÿòñèçëèê.
îíëàðà þç áàúàðäûüû ñààòñàçëûã, áàøìàã÷ûëûã,
ÁÀØÒÀÕÒÀÑÛ èñ. Ãÿáðèí áàø òÿðÿôèíäÿ ãî-
çÿðýÿðëèê ñÿíÿòëÿðèíè þéðÿäèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
éóëàí àüàú íèøàíýàù.
244
ÁÀÒÀÃ
ÁÀÒÛÐÌÀÃ
ÁÀÒÀÃ èñ. 1. Ëûü, ëåùìÿ, ïàë÷ûã; ëåùìÿ-
ÁÀÒ-ÁÀÒ èñ. áîò. Áÿíýîòó; ïèñ ãîõóëó àúû
ëèê, ïàë÷ûãëûã. Àðàáà ýåòìÿäè ÿñëà ãàáàüà;
äàäàí îò áèòêè (õàëã òÿáàáÿòèíäÿ èøëÿäèëèð).
Äåéÿñÿí áàòìûø èäè áèð áàòàüà. À.Ñÿùùÿò.
Ýþäÿê ñàïëàãëû éàøûë ðÿíýëè âÿ éóìóðòàéà-
2. ìÿú. Äóðüóíëóã, ùÿðÿêÿòñèçëèê, ÿòàëÿò,
îõøàð çÿùÿðëè îòëàðûí, ìÿñÿëÿí, áàò-áàòûí ÷è÷ÿ-
òÿøÿááöññöçëöê ìÿíàñûíäà.
éèíäÿí îëàí áàë äà çÿùÿðëè îëóð. Ù.Çÿðäàáè.
ÁÀÒÀÃËÀØÄÛÐÛËÌÀ
“Áàòàãëàøäûðûë-
Áàò-áàò 0,5-1 ì ùöíäöðëöêäÿ éàøûë ðÿíýëè,
ìàã”äàí ô.èñ.
øèðÿëè, ÷ûëïàã âÿ ùà÷à ãîë-áóäàãëû ýþâäÿéÿ
ÁÀÒÀÃËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Áàòàãëûã
ìàëèê .. áèðèëëèê áèòêèäèð. ßëèéåâ.
ùàëà ñàëûíìàã.
ÁÀÒÄÀÃ á à õ áàòàã. Éàüûøëû áèð ýöíäö.
ÁÀÒÀÃËÀØÄÛÐÌÀ “Áàòàãëàøäûðìàã”-
Áàòäàã äèçÿ ÷ûõûðäû. Ìèð Úÿëàë.
äàí ô.èñ.
ÁÀÒÛ èñ. ìÿù. Ýöíáàòàí òÿðÿô, ãÿðá. Áàòû
ÁÀÒÀÃËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Áàòàãëûã ùàëà ýÿ-
êöëÿéè.
òèðìÿê, áàòàãëàøìàñûíà ñÿáÿá îëìàã. ×îõëó
ÁÀÒÛÃ ñèô. 1. ×óõóðà äöøìöø, äÿðèíÿ äöø-
ñó áóðàõûá, êö÷ÿíè áàòàãëàøäûðìàã.
ìöø, ÷þêìöø. Áàòûã îðäëàð. Áàòûã ýþç.
ÁÀÒÀÃËÀØÌÀ “Áàòàãëàøìàã”äàí ô.èñ.
– [Ôÿðìàíûí] ñèíÿñè áàòûã, ñèôÿòè ñàðàëûá,
ÁÀÒÀÃËÀØÌÀÃ ô. Áàòàãëûã ùàëûíà ýÿë-
÷èéèíëÿðè ãàëõûá. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ðöñòÿì:]
ìÿê, áàòàã îëìàã.
Ãîé îíóí [Íöáàðûí] î ãóéóéà äöøìöø áàòûã
ÁÀÒÀÃËÛ ñèô. Ïàë÷ûãëû, ëåùìÿëè, çûüëû.
ýþçëÿðè ëàï êÿëëÿñèíÿ ÷ûõñûí. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Áàòàãëû êö÷ÿëÿð äöçÿëèá, ýåúÿëÿð åëåêòðèê èëÿ
2. Çÿäÿëÿíìÿ âÿ ñ. íÿòèúÿñèíäÿ áèð òÿðÿôè
èøûãëàíûðäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
áàòìûø, ÷þêìöø, ÷þêÿêëèê ÿìÿëÿ ýÿëìèø.
ÁÀÒÀÃËÛÃ èñ. Äóðüóí ñó, ëûü, ëåùìÿ,
Áþéðö áàòûã âåäðÿ. Éàíû áàòûã úàì. – Àñòà-
ïàë÷ûã èëÿ þðòöëö éåð; áàòàã ÷îõ îëàí éåð.
íàäà òöñòöëÿíèð áþéðö áàòûã ñàìîâàð.
Êö÷ÿíèí îðòàñû ùÿð çàìàí áàòàãëûã âÿ ïàë÷ûã
Ñ.Ðöñòÿì. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Áèð ãÿäÿð áàòìûø,
îëóðäó. Ñ.Ðÿùìàí. [Íÿáè êèøè:] Áàõ, áóðà
÷þêìöø, ÷óõóðà äöøìöø éåð. Âåäðÿíèí áàòûüû.
ÿëëè ùåêòàðäàí àðòûã áèð éåðäèð. Èêè èë ãàáàã
Îðäóí áàòûüû.
áàòàãëûãäàí ÷ûõàðìûøûã. Ñ.Ðÿùèìîâ. Êöð
3. Áîüóã, áàòìûø. Áàòûã ñÿñ. – Ãîé ùÿëÿ
ãûðàüûíäàêû ýåíèø áàòàãëûã ÷îõäàí ãóðóäóë-
Ñàëìàí ÷ÿêñèí, – äåéÿ Àñëàí éàðûì÷ûã âÿ
ìóøäó. Ì.Ùöñåéí.
áàòûã áèð ñÿñëÿ Ãóëàì ìöÿëëèìÿ úàâàá âåðäè.
´
ÁÀÒÀËÈÑÒ [ôð.] Ùÿðáè ìþâçóäà øÿêèëëÿð
Ñ.Ðÿùèìîâ. [ßðáàáûí] áàòûã ñÿñè åøèäèëäè.
÷ÿêÿí ðÿññàì.
Ìèð Úÿëàë.
ÁÀÒÀËÉÓÍ [ôð.] Áèð íå÷ÿ ðîòàäàí (áþ-
4. Áóëàøûã, áóëàøìûø, ÷èðêëè, áèð øåéÿ áàò-
ëöêäÿí) èáàðÿò ùÿðáè ùèññÿ. Áàòàëéîí êîìàí-
ìûø. Áàòûã ãàá. Áàòûã áîøãàá.
äèðè. Òàíê áàòàëéîíó. – Êîìàíäàíëûüûí
ÁÀÒÛÃËÛÃ èñ. 1. Áàòûã, ÷þêöê, áàòìûø øå-
ÿìðèíÿ ýþðÿ, áèçèì áàòàëéîí äöøìÿíèí
éèí ùàëû.
ìÿôòèë ùàñàðûíû êÿñìÿëè âÿ ïó÷ åòìÿëèäèð.
2. Áóëàøûã, áóëàøìûø øåéèí ùàëû.
ß.Âÿëèéåâ.
ÁÀÒÛÐÛËÌÀ “Áàòûðûëìàã”äàí ô.èñ.
ÁÀÒÀÐÉÉÀ [ôð.] Áèð íå÷ÿ òîï âÿ ìèíà-
ÁÀÒÛÐÛËÌÀà “Áàòûðìàã”äàí ìÿúù.
àòàíäàí èáàðÿò òàêòèê âàùèä. Òàïäûã ñþùáÿòÿ
ÁÀÒÛÐÌÀÃ ô. 1. Ñàíúìàã, ýèðäèðìÿê,
.. ìèíàñà÷àí áàòàðåéàñûíû ñóñäóðìàüà íåúÿ
ñîõìàã, êå÷èðìÿê, äàõèë åòìÿê (óúó èòè øåéè).
ýåòäèéèíäÿí áàøëàäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
Èéíÿ áàòûðìàã. Ñàíúàã áàòûðìàã.
2. Áó ùèññÿíèí éåðëÿøäèéè èñòåùêàì. Äÿìèð-
2. Ãÿðã åòìÿê, ñóéóí äèáèíÿ ÷þêäöðìÿê,
áåòîí þçöë öñòöíäÿ ãóðóëìóø áàòàðåéà.
úóìäóðìàã. Ãàéûüû àç ãàëà ÷åâèðèá áàòûð-
3. ôèç. Áèð-áèðèíÿ áÿíä åäèëìèø áèð íå÷ÿ
ìûøäû.
àêêóìóëéàòîð, éàõóä ãàëâàíèê åëåìåíò. Åëåê-
3. Ìÿùâ åòìÿê, éîõ åòìÿê, çàé åòìÿê,
òðèê áàòàðåéàñû. Àêêóìóëéàòîð áàòàðåéàñû.
ïó÷ åòìÿê, èòèðìÿê. Âàð-éîõóíó áàòûðìàã.
4. Áóõàð èëÿ ãûçäûðûëàí áèíàëàðûí è÷èíäÿ
– [ßðáàá:] Ãîðõóðàì êè, ìàéàíû áàòûðàñàí.
ãîéóëàí âÿ è÷ÿðèñèíäÿ èñòè ñó îëàí áèð-áèðèíÿ
Ìèð Úÿëàë. // ìÿú. Þëìÿñèíÿ, ãûðûëìàñûíà, òÿ-
éàïûøûã áîðóëàð ñèñòåìè.
ëÿô îëìàñûíà ñÿáÿá îëìàã. Áöòöí ìàë-ãàðàíû
245
ÁÀÒÛØ
ÁÀÒÌÀÃ
áàòûðäû. Äöøìÿí áó äþéöøäÿ áöòöí ãàëàí
ÁÀÒÈÍßÍ çÿðô [ÿð.] Äàõèëÿí, è÷äÿí,
ãîøóíëàðûíû áàòûðäû.
öðÿêäÿí. Ìÿí áàòèíÿí ÷îõ ìÿìíóí ãàëäûì
4. Ìàéåíèí è÷ÿðèñèíÿ ñîõìàã, èñëàòìàã,
âÿ ùÿòòà ùàããûíäàí ñàâàéû áèð àááàñû äà
éàø åòìÿê, ùîïäóðìàã. ×þðÿéè áàëà áàòûðûá
àðòûã âåðäèì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Åðêÿê
éåìÿê.
Òöêÿçáàí] áàòèíÿí àüûëëû áèð òöðê ãàäûíûäûð.
5. Áóëàìàã, áóëàøäûðìàã, ëÿêÿëÿìÿê,
Á.Òàëûáëû.
÷èðêëÿíäèðìÿê. Öñò-áàøûíû áàòûðìàã. Àéàã-
ÁÁÒÈÍÈ ñèô. [ÿð.] Äàõèëè, è÷ (çàùèðè çèääè).
ãàáûëàðûíû ïàë÷ûüà áàòûðìàã.
Áó àäàìûí çàùèðè ãóðóëóøó êèìè, áàòèíè
6. Áèð ñûðà èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã, ìöðÿêêÿá
ùÿéàòûíûí äà ÷îõ ìàðàãëû îëäóüóíó îíóí
ôåèë âÿ èôàäÿëÿð äöçÿëäèëèð; ìÿñ.: àä áàòûð-
[ßçèì äàéûíûí] ùÿð ñþçöíäÿí, ùÿð ùÿðÿêÿ-
ìàã, áàøûíû áàòûðìàã.
òèíäÿí àíëàìàã îëóðäó. À.Øàèã. // Ìÿíÿâè.
ÁÀÒÛØ èñ. Áàòìà. [Âàãèô:] Ýöíÿøèí ÷ûõûøû
´
ÁÀÒÈÑÒ [ôð.] Íàçèê âÿ áèð ãÿäÿð ïàðëàã
èëÿ áàòûøû ýþçÿë îëóð, ýöíîðòà éåðèíäÿ îëàíäà
ïàìáûã ïàð÷à íþâö.
îíà ùå÷ áàõàí äà îëìóð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÁÀÒÃÛ èñ. 1. Çÿëçÿëÿ íÿòèúÿñèíäÿ éåðäÿ
ÁÀÒÈË ñèô. [ÿð.] êþùí. 1. Éàëàí, ÿñèëñèç,
âÿ äàüëàðäà ÿìÿëÿ ýÿëÿí áàòûãëûã, ÷þêöíòö.
äîüðó îëìàéàí, ùÿãèãÿòÿ óéüóí îëìàéàí.
2. Àëâåðäÿ âÿ ñ.-äÿ èòêè, çèéàí, çÿðÿð.
Áàòèë ôèêèð. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Ìàäàì êè, õàëã
3. Äÿíèçäÿ âÿ ñ.-äÿ áàòìûø ýÿìè âÿ ñ.
åëì ñÿáÿáè èëÿ ùàãã èëÿ áàòèëÿ ôÿðã âåðìÿéÿ
ÁÀÒÃÛÍ ñèô. 1. Áàòìûø, ÷þêìöø, ÷þêÿê,
ãàáèë äåéèë, ýöíäÿ áèð øåéõ .. ÷ûõàúàã, àëÿìÿ
÷óõóðà äöøìöø. Ãóáåðíàòîð, àäû ÷ÿêèëäèéèíäÿí
ôèòíÿ ñàëàúàã .. âÿ áÿäáÿõò åäÿúÿê.
áàòãûí ýþçëÿðèíè áèð ÷îúóã ñåâèíúè èëÿ ïàðûë-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áèç áóðàäà èñòÿð Áàá,
äàäàí Úÿôÿð ÿìèäÿí: – Ñèç íåúÿñèíèç? – [äåéÿ
èñòÿðñÿ Áÿùàíûí àíàäàí àëèì äîüóëäóãëàðû
ñîðóøäó] Ù.Íÿçÿðëè. // ×óõóð, äÿðèí éåð.
èääèàñûíûí áàòèë îëäóüóíó òÿéèí åòäèê.
2. Áàòûã, áàòìûø (ñÿñ).
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áàòèë åëÿìÿê (åòìÿê) –
3. ìÿù. Èòìèø, àäû âÿ íèøàíû ãàëìàìûø. Àäû
ïó÷à ÷ûõàðìàã, ùå÷ÿ ÷ûõàðìàã, ùå÷ åëÿìÿê,
áàòãûí. Áàòãûíà äöøìÿê – âàõòûíäà ýÿëèá
áàòûðìàã. Ìÿí ýþçëÿðèìÿ èíàíà áèëìèðÿì,
÷ûõìàìàã.
áó èìàðÿò êèìèíäèð, áóðàäà òèêèëèáäèð? Áó
4. ìÿù. Èôëàñ åòìèø, ìöôëèñ.
ìÿíèì èìàðÿòèìè áàòèë åëÿäè. (Íàüûë). Ùÿð-
ÁÀÒÃÛÍËÛÃ èñ. ×þêÿê âÿ áàòìûø øåéèí
äÿíáèð çóðíàíûí ñÿñè óúàëûá, þçýÿ ñÿñëÿðèí
ùàëû; ÷þêÿêëèê, áàòûãëûã. // ×óõóðëóã, äÿðèíëèê.
ùàìûñûíû áàòèë åëÿéèðäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
2. Äèíÿ ýþðÿ äîüðó îëìàéàí, äèíèí òÿëÿ-
ÁÀÒÌÀ “Áàòìàã”äàí ô.èñ.
áëÿðèíè âÿ ýþñòÿðèøëÿðèíè, ùþêìöíö, øÿðòëÿ-
ÁÀÒÌÀÃ ô. 1. Øèø òÿðÿôè èëÿ áèð éåðÿ ñàí-
ðèíè ïîçàí (èø, ùÿðÿêÿò âÿ ñ.). Äàéûì íàìàç-
úûëìàã, ýèðìÿê, ñîõóëìàã (óúó èòè øåéëÿð
äà îëàíäà ÷öí äàíûøà áèëìÿçäè êè, íàìàçûì
ùàããûíäà). Àéàüûìà ìûõ áàòäû. Áàðìàüûìà
áàòèë îëìàñûí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ñàëìà-
èéíÿ áàòäû. – Òèêàí îëóá àéàüà áàòûíúà, ýöë
íîâ:] Ñÿí íÿ äàíûøûðñàí, àé îüóë, ìÿíè
îë éàõàéà ñàíúûë. (Àòà. ñþçö). // ìÿú. Áàòàí
ýöíàùà áàòûðûá èáàäÿòèìè áàòèëìè åëÿìÿê
êèìè, ýèðÿí êèìè ùèññ îëóíìàã; ñàíúìàã.
èñòÿéèðñÿí? Ì.Ùöñåéí.
Ýþçöìÿ åëÿ áèë áèð øåé áàòûð. Ãóëàüûìà ñàíêè
ÁÀÒÈÍ èñ. [ÿð.] Äàõèë, è÷, è÷ öç (çàùèð
áèð øåé áàòûá. – Ìöúòÿùèäçàäÿíèí áó ñþçëÿðè
çèääè). Çàùèäà, ýÿë ñîéóíàã áèð êÿðÿ ïàëòà-
ñàíêè èéíÿ îëóá öðÿéèìÿ áàòäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ðûìûçû; ×ûõàðàã çàùèðÿ áàòèíäÿêè ÿôêàðûìûçû.
2. Ñóéóí äèáèíÿ äàëìàã, úóììàã, äöø-
Ì.ß.Ñàáèð. Áàòèíèí ÿêñèäèð ôÿãÿò çàùèð.
ìÿê. Ñóéà áàòûá ÷ûõìàã. Äàëüûú ñóéà áàòûá
Ù.Úàâèä. Çàùèðÿí ÷îõ ñàäÿëþâù ýþðöíÿí áó
ýþçäÿí èòäè. Àüàú ñóäàí éöíýöë îëäóüó ö÷öí
ãûçûí áàòèíäÿ áó ãÿäÿð ùèéëÿýÿð îëäóüóíà
áàòìûð. Âåäðÿ ñóéóí äèáèíÿ áàòäû. // Ãÿðã
ßëéàðîâ ùå÷ âÿúùëÿ èíàíà áèëìèðäè. Ì.Ùöñåéí.
îëìàã, ñóäà áîüóëìàã. Áàðêàñ òóôàíà äöøäö
// Ýèçëè. [Ôÿððàøáàøû:] Áÿëè, áàòèíäÿ î äà Àüà
âÿ äÿðùàë áàòäû. Áàëûã÷ûëàðûí ùàìûñûíû ãóð-
Ìÿðäàíûí øÿðèêè èìèø! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áèð
òàðäûëàð, àììà áàëûãëàðû áàòäû. // Éàïûøàí,
ãèñìè äÿ áàòèíäÿ äèíñèç, àììà çàùèðäÿ þçëÿ-
þçëö, ãÿëèç, ãàòû áèð øåéèí è÷èíÿ ýèðèá ÷ûõìà-
ðèíè úàìààòûí íÿçÿðèíäÿ äèíäàð ãÿëÿìÿ âåðÿí
ìàã. Àðàáà ýåòìÿäè ÿñëà ãàáàüà; Äåéÿñÿí
îõóìóøëàðûìûçäûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
áàòìûø èäè áèð áàòàüà. À.Ñÿùùÿò. // ìÿú. äàí.
246
ÁÀÒÌÀÃ
ÁÀÒÌÀÍ
Áèð øåéèí ùÿääèíäÿí àðòûã ÷îõëóüóíó ýþñ-
äÿðèëìÿê ö÷öí áàüëàíàí äÿðñ êèòàáëàðûíûí
òÿðèð. Èøèí è÷èíäÿ áàòìàã. Êàüûçëàðûí è÷èíäÿ
òîçóíà áàòûð. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Áàøäàí-áàøà
áàòìûøàì, ÷ûõà áèëìèðÿì. Áîðúà áàòìàã.
þðòöëìÿê, áàñìàã. Úöò÷ö áàòûá ãàí-òÿðÿ, éåð
3. Þðòöëìÿê, áèð øåéèí àëòûíäà, éàõóä àðà-
øóìëàéûð; Øóìëàäûüû òîðïàãëàðû òóìëàéûð.
ñûíäà ãàëûá ýþðöíìÿìÿê, ýþðöíìÿç ùàëà
Ì.ß.Ñàáèð.
ýÿëìÿê, èòìÿê. Òàõûë î ãÿäÿð ùöíäöðäöð êè,
10. Òóòóëìàã. Ñÿñè áàòìàã. Ãóëàüû áàòìàã.
àäàì àðàñûíäà áàòûð. Õûðäà äàõìàëàð ìåøÿ-
11. ìÿú. äàí. Ãàëèá ýÿëìÿê, öñòöí ýÿë-
íèí è÷èíäÿ áàòûá ýåäèð. – Éàéëàã äåéèá åëëÿð
ìÿê, ýöúö ÷àòìàã. Ùÿòòà íèêîëàéëàðà áàòàí
äàüà êþ÷ÿíäÿ; Ýöë-÷è÷ÿéÿ òàìàì áàòàð î
îëóáñà äà, ôàçèëëÿðèí ñþçöíö äàíûøìàüà áèð
äàüëàð. Ù.Ê.Ñàíûëû. Áöòöí êàèíàò ãàð àëòûíäà
êèìñÿ úöðÿò åëÿìÿéèá. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
áàòìûø êèìè èäè. Ìèð Úÿëàë. Äàüöñòö øÿùÿðè
Áàòà áèëìÿìÿê – ãàëèá (öñòöí) ýÿëÿ
ãàðàíëûã è÷èíäÿ áàòûá ýåäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
áèëìÿìÿê, ýöúö ÷àòìàìàã. Õàíûí àäàìëàðû
4. Ãöðóá åòìÿê, ýþçäÿí èòìÿê. Ýöí
ùÿðàìèëÿðÿ áàòà áèëìÿäè. (Íàüûë). Ãîøóí íÿ
áàòäû. – [Äîñò] ñÿíÿ úàâàá âåðìÿäÿí ÿââÿë
ãÿäÿð ùÿð òÿðÿôäÿí ùöúóì åòäèñÿ, äÿëèëÿðÿ
ñÿíäÿí ñîðóøóð êè, ýöíÿø ñààò íå÷ÿäÿ áàòûð.
áàòà áèëìÿäè. “Êîðîüëó”. [Áÿäÿë:] Áèçÿ áó
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Àõøàìäûð, ýöí áàòìûø,
äàüëàðûí àðàñûíäà ùå÷ áèð ãöââÿò áàòà
øÿôÿã ñàðàëìûø; ×þëÿ çöëìÿò ÷þêìöø, ùàâà
áèëìÿç. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ãàðàëìûø. À.Ñÿùùÿò. Ýöíÿø àðòûã áàòìàã
12. ìÿú. Òÿñèð åòìÿê. Áó óøàãëàðà ùå÷ áèð
öçðÿ èäè. Ñ.Ðÿùìàí.
ñþç áàòìûð. – Íåéëÿéÿñÿí, õàëãà ñþçöí áàò-
5. Ìÿùâ îëìàã, çàé îëìàã, ïó÷ îëìàã,
ìàäû; Ùèéëÿëÿðèí áèð êÿñè àëäàòìàäû.
ùå÷ÿ ÷ûõìàã, ùÿäÿð ýåòìÿê, éîõ îëìàã.
Ì.ß.Ñàáèð.
Áöòöí ãîéäóüóì ÿìÿê áàòäû. Áöòöí ýöíöì
13. Áèð ñûðà èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã, ìöðÿêêÿá
áàòäû. Îíóí áöòöí ïóëëàðû áàòäû. // ßëäÿí
ôåèëëÿð âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿëäèëèð; ìÿñ.:
÷ûõìàã, èòìÿê. [Çèáåéäÿ:] Àüà Ùÿñÿíÿ ýåò-
àüëûíà áàòìàã, áåéíèíÿ áàòìàã, ýöíàùà
ìÿñÿí, áèëèðñÿíìè êè, àëòìûø ìèí òöìÿí
áàòìàã.
áàòàð? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Íÿúÿô áÿé:] Íÿ
◊ Áàòûá ÷ûõìàã – ýàù ýþðöíìÿê, ýàù éîõ
âàõò ñÿíèí ìÿíäÿ èêè ãóðóøóí áàòûáäûð êè,
îëìàã. Àõøàì áóëóäëàð àðàñûíäà áàòûá ÷ûõàí
ýÿíÿ áàòñûí. ß.Ùàãâåðäèéåâ. // Èôëàñ åòìÿê,
àéûí èøûüûíäà îí àëòû àòëû .. àðàíà äîüðó
ìöôëèñ îëìàã, ùå÷ áèð øåéè ãàëìàìàã. // ìÿú.
åíìÿéÿ áàøëàäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áàòûá ãàë-
Þëìÿê, ãûðûëìàã, òÿëÿô îëìàã, ìÿùâ îëìàã.
ìàã ìÿú. – ÷ûõà áèëìÿìÿê, òàìàìèëÿ èëèøèá
Áöòöí ìàë-ãàðà áàòäû. – [Îúàããóëó:] Ñÿí þë,
ãàëìàã, ÷ûõûëìàç âÿçèééÿòÿ äöøìÿê.
Âÿëèéóëëà, åâ éèéÿñèíÿ ãàëñà, àäàì àúûíäàí
áàòàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÀÒÌÀÍ èñ. Àçÿðáàéúàíûí ìöõòÿëèô éåð-
6. Éîõ îëìàã, éåðëÿ áèð îëìàã, ìÿùâ îë-
ëÿðèíäÿ ìöõòÿëèô àüûðëûãäà (ÿñàñÿí 20 ýèð-
ìàã. Çÿëçÿëÿäÿí áöòöí øÿùÿð áàòäû. – .. Èíãè-
âÿíêÿ àüûðëûüûíäà) îëàí êþùíÿ ÷ÿêè þë÷öñö.
ëàá ýöíëÿðèíäÿ ãàðûøãà éóâàñû êèìè ãàé-
[Ùàúû Êÿðèì:] Áèð ìèñãàë îíäàí áèð áàòìàí
íàøàí êö÷ÿëÿð èíäè çÿëçÿëÿäÿí áàòìûø êèìè
ìèñÿ âóðóð, õàëèñ ýöìöø îëóð. Ì.Ô.Àõóíä-
ñóñóá äóðìóøäóð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
çàäÿ. ßùëè-õèáðÿ ãîéäóëàð ãàí-òàðÿ øàùè
7. ×þêìÿê, ÷óõóðà äöøìÿê. Îðäëàðû áàò-
÷ÿêäèëÿð; ßëëè áàòìàí èñòèõàíè ýÿëäè, éöç
ìàã. Ýþçëÿðè áàòìàã. – Ïèíÿ÷è [Ñÿðèééÿ õà-
áàòìàí ÿòè. Ì.Ìþúöç. Ãàçàíûí ùÿð áèðè
ëàéà] îðäëàðû áàòìûø, éàðïàã êèìè ñàðàëìûø
ñþçñöç äþðä-áåø áàòìàí äöéö ÷ûõàðàí
âÿ àðûãëàìûø Àéàçû âÿ Íèéàçû ýþñòÿðäè.
ãàçàíäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ì.Èáðàùèìîâ.
◊ Àüûð îòóðóá, áàòìàí ýÿëìÿê – âöãàðëû
8. ßñÿðè, èçè, íèøàíÿñè ãàëìàìàã, éîõ îëóá
îëìàã, àüûð îëìàã, úèääè îëìàã. Àüûð îòóð,
ýåòìÿê. Àäû áàòìàã. Èçè áàòìàã.
áàòìàí ýÿë. (Àòà. ñþçö). Þçöíö áàòìàí
9. Áóëàøìàã, áóëàíìàã. Ïàë÷ûüà áàòìàã.
ùåñàá åëÿìÿê – þçö ùàããûíäà ÷îõ áþéöê
Êàüûç ìöðÿêêÿáÿ áàòûáäûð. – Öñòöì-áàøûì
ôèêèðäÿ îëìàã. [Àüà Êÿðèì:] Ðÿää îë! ßäÿ
ãàíà âÿ ãàíëû òîðïàüà áàòìûøäû. Ì.Ñ.Îðäó-
Õàëûã, .. ýÿë áóíà ýþñòÿð êè, ÷åòâÿðäèð, þçöíö
áàäè. [Ãÿùðÿìàí] àëûíàí, áþëöíÿí âÿ ýþí-
áàòìàí ùåñàá åëÿìÿñèí. Ñ.Ðÿùèìîâ.
247
ÁÀÒÌÀÍËÛÃ
ÁÀÉÀÃÄÀÍ
ÁÀÒÌÀÍËÛÃ ñèô. Áèð áàòìàí ÷ÿêèñèíäÿ
ÁÀÉÀÜÛËÀØÄÛÐÛÚÛ èñ. Áèð íÿçÿðèééÿíè,
îëàí; áèð áàòìàí òóòóìóíäà îëàí; áèð áàò-
ôèêèð âÿ ñ.-íè òÿùðèô îëóíàúàã äÿðÿúÿäÿ ñàäÿ-
ìàí òóòàí. Áàòìàíëûã éöê. Áàòìàíëûã ãàçàí.
ëÿøäèðÿí, ãàáàëàøäûðàí, áàéàüû øÿêèëäÿ ýþñ-
– Ö÷öíúö ýöí ñÿùÿð à÷ûëàí êèìè, îí áàò-
òÿðÿí àäàì. Ìàðêñèçìè áàéàüûëàøäûðûúûëàð.
ìàíëûã äàø àòàí ìàíúàíàãëàð Ñèéàùäÿùÿí,
ÁÀÉÀÜÛËÀØÄÛÐÛÚÛËÛÃ èñ. Áàéàüûëàø-
Øàë âÿ Ñîíèãàí ìÿíòÿãÿëÿðèíè äþéìÿéÿ áàø-
äûðìà èøè.
ëàäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Øåéäà:] Þç óíóìóç-
ÁÀÉÀÜÛËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Áàéàüûëàøäûðûë-
äàíäûð; áèð áàòìàíëûã éåðèìèç âàð, îíó ùÿð èë
ìàã”äàí ô.èñ.
ÿêèðèê. À.Øàèã.
ÁÀÉÀÜÛËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Òÿùðèô
ÁÀÒÌÀÍ-ÒßÐßÇÈ èñ. 1. Àüûð øåéëÿðè ÷ÿê-
îëóíàúàã äÿðÿúÿäÿ ñàäÿëÿøäèðèëìÿê, áÿñèò-
ìÿéÿ ìÿõñóñ áþéöê òÿðÿçè; ãàïàí.
ëÿøäèðèëìÿê, ãàáàëàøäûðûëìàã; áàéàüû øÿêèëäÿ
2. Á à õ áàñãûíúàã.
ýþñòÿðèëìÿê. Ìöÿëëèôèí ôèêðè áàéàüûëàøäûðûë-
ÁÀÒÌÛØ 1. “Áàòìàã”äàí ô.ñèô.
ìûøäûð.
2. èñ. Ñþéöø, ãàðüûø, òÿùãèð ìÿíàñûíäà.
ÁÀÉÀÜÛËÀØÄÛÐÛËÌÛØ ô.ñèô. Òÿùðèô îëó-
[Ñÿíÿì:] Éÿíè áàòìûø [Ìÿøÿäè Èáàä] î
íàúàã äÿðÿúÿäÿ ñàäÿëÿøäèðèëìèø, áÿñèòëÿøäè-
ãÿäÿð ÷èðêèíäèð êè, àäàì ãîðõà äà áèëÿð?
ðèëìèø, ãàáàëàøäûðûëìûø; áàéàüû øÿêëÿ ñàëûíìûø.
Ö.Ùàúûáÿéîâ.
Áàéàüûëàøäûðûëìûø íÿçÿðèééÿ.
ÁÀÂßÐ [ôàðñ.]: áàâÿð åòìÿê (ãûëìàã)
ÁÀÉÀÜÛËÀØÄÛÐÌÀ ”Áàéàüûëàøäûðìàã”-
– èíàíìàã. Ìÿúíóí èëÿ Ëåéëèíè áÿðàáÿð; Ýÿð
äàí ô.èñ.
êèì äåéèð èñÿ, ãûëìà áàâÿð. Ôöçóëè. Ýöðúöñ-
ÁÀÉÀÜÛËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Òÿùðèô îëóíàúàã
òàíäà îíóí [ãûçûí] íÿãëèíÿ áàâÿð åòìÿéèá
äÿðÿúÿäÿ ñàäÿëÿøäèðìÿê, áÿñèòëÿøäèðìÿê; áà-
áåëÿ ôÿðç åäèðäèëÿð êè, ýóéà î ãà÷ûáäûð âÿ
éàüû øÿêèëäÿ ýþñòÿðìÿê. Íÿçÿðèééÿíè áàéà-
èñòÿéèðäèëÿð êè, îíó ýåðè ãàéòàðñûíëàð.
üûëàøäûðìàã.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Åâè éàíäû éàëàí÷ûíûí, – äåð-
ÁÀÉÀÜÛËÀØÌÀ “Áàéàüûëàøìàã”äàí ô.èñ.
ëÿð; Îíà áèð êèìñÿ åòìÿäè áàâÿð. Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÀÉÀÜÛËÀØÌÀÃ ô. Òÿùðèô îëóíàúàã
Àüàíûí õöñóñè ìÿâàúèáõîð àýåíòëÿðè ùÿð éåðè
äÿðÿúÿäÿ ñàäÿëÿøìÿê, áÿñèòëÿøìÿê; áàéàüû
äîëàíûá, áåëÿ õÿáÿðè áóðàõûðäûëàð âÿ àâàì
øÿêëÿ äöøìÿê.
õàëã äà áó àýåíòëÿðèí ñþçëÿðèíÿ áàâÿð
åäèðäèëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁÀÉÀÜÛËÛÃ èñ. Áàéàüû øåéèí ùàëû. Ôèêðèí,
èôàäÿíèí áàéàüûëûüû.
ÁÀÉ1 ñèô. ãÿä. Äþâëÿòëè, çÿíýèí, âàðëû, áÿé;
áþéöê. Áàé èëÿ éîõñóë áÿíÿì, éîë÷ó èëÿ éîë
ÁÀÉÀÃ
çÿðô Áèð àç áóíäàí ÿââÿë,
áÿíÿì. Íÿñèìè. Åé õóáëàð è÷èíäÿ òÿëÿòè-ùöñí
ãàáàãúà. [Ãàðàúà ãûç:] Ìÿí áàéàã ÷ÿïÿðèí
èëÿ áàé îëàí! Õÿòàéè. Áóäó õàùèøëÿðè êèì, áàõ-
àðàñûíäàí ýöëëö áàü÷àéà áàõûðäûì, ñÿí äÿ
ìàéûá àüö áîçóíà; Åéëÿéèì ùÿúâ áàéö ýÿäàâö
êèòàá îõóéóðäóí. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. ßñÿä ñû÷ðà-
õàíû. Ã.Çàêèð. Ñÿíñÿí ìàùàë éàðàøûüû; Ýþç
éûá áèð äàøûí äàëûíäà ýèçëÿíÿðÿê, áàéàã
ýþðìÿç ñÿíñèç èøûüû; Ìöõòÿñÿð êè, ùå÷ àøûüû;
ýþðäöéö éåðÿ áàõìàüà áàøëàäû. Á.Òàëûáëû.
Åéëÿìÿçñÿí áàé, ãàðà ãûç. Àøûã ßëÿñýÿð.
[Ìóñà êèøè:] Ìÿí áàéàã ôèêèð âåðèðäèì, ñÿí
ÁÀÉ2 íèäà. Òÿÿúúöá, ùåéðÿò, ÷àøãûíëûã âÿ ñ.
óøàãëàðà áàõàíäà òèêÿ áîüàçûíäàí àøàüû
ùèññëÿðè áèëäèðèð. Áàé! Ñÿí ùàðà, áóðà ùàðà!
ýåòìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
Áàé! Áó êèìäèð? Áàé, ùà÷àí ýÿëìèñÿí?
ÁÀÉÀÃÄÀÍ çÿðô (áÿçÿí “áÿðè” ñþçö èëÿ
– Áèð àç ñóéó [ýþëìÿ÷ÿäÿ] àðàøäûðìûøäûã êè,
áÿðàáÿð). Áèð àç ÿââÿëäÿí; ÷îõäàí. Áàéàã-
Ìÿììÿäàüà ñÿñëÿíäè: – Áàé, áàëûã ÿëèìÿ
äàí äàéàíûá ñÿíè ýþçëÿéèðÿì. – Áèð ñÿñ ýÿëèð
äÿéäè. – Ùàíû, ùàíû? – äåéÿ ìÿí äÿ îíóí
óçàãäàí; Ìÿí äèíëÿðÿì áàéàãäàí. À.Ñÿùùÿò.
éàíûíäà àõòàðìàüà áàøëàäûì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
Áàéàãäàí áÿðè ýþçëÿðèíè éóìóá ìöðýöëÿéÿ-
// Áÿçÿí òÿêðàð øÿêëèíäÿ èøëÿíèð.
ðÿê ãóëàã àñàí .. Ùèêìÿò Èñôàùàíè ÿãðÿá ÷àë-
ÁÀÉÀÜÛ ñèô. 1. ßí àäè, ÿí ñàäÿ, ÷îõ áÿñèò;
ìûø êèìè äèê àòûëäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Éàüûø àðà
÷åéíÿíìèø. Áàéàüû ôèêèð.
âåðÿíäÿ àòëàðû ìèíäèê. Áàéàãäàí úàíàâàð
2. Ãàáà, øèò, ëÿéàãÿòñèç. Áàéàüû çþâã. Áà-
àüçûíû à÷ûá öñòöìöçÿ éöéöðÿí èòëÿð èíäè ñÿô
éàüû ñþç (èôàäÿ).
÷ÿêèá ñàêèò äàéàíìûøäûëàð. Ð.Ðçà.
248
ÁÀÉÀÃÊÛ
ÁÀÉÜÛÍËÛÃ
ÁÀÉÀÃÊÛ ñèô. Áèð àç ÿââÿëêè, áèð àç ÿââÿë
úÿðÿíè äèëëÿíäèðèðäè. Ìÿäÿä ãàïûäàí ýèðÿ-
îëìóø. [Øàùíèñÿ õàíûì:] Òàíðûíûí ãöäðÿòèíÿ
ðÿê: – Íÿ áàéàòûëàéûðñàí? – äåéÿ ñîðóøäó âÿ
øöêöð! Áàéàãêû òóôàí, èíäèêè ýþçÿëëèéÿ áàõ!
êèòàáëàðûíû ñòîëóí öñòöíÿ ãîéäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÿìÿíçÿìèíëè. Èçè äÿ ãàëìàìûøäûð, áàéàãêû
ÁÀÉÀÒÛÌÀ “Áàéàòûìàã”äàí ô.èñ.
éîðüóíëóüóí. Ð.Ðçà. Ñöêóòó ßçèç ïîçóá,
ÁÀÉÀÒÛÌÀÃ ô. 1. Áàéàò îëìàã, êþùíÿë-
Ýöëñàáàùûí áàéàãêû åéùàìëû ñóàëëàðûíà
ìÿê, òÿçÿëèéèíè, òÿðàâÿòèíè èòèðìÿê (÷þðÿê,
úàâàá âåðìÿéÿ áàøëàäû. ß.Âÿëèéåâ.
õþðÿê âÿ ñ. ùàããûíäà). Õþðÿê áàéàòûìûøäûð,
ÁÀÉÁÍ [ðóñ.] Ìöðÿêêÿá ãóðóëóøëó áþ-
éåìÿê îëìóð.
éöê ãàðìîíà áÿíçÿð ìóñèãè àëÿòè. Áàéàí
2. ìÿú. äàí. Ãèéìÿòäÿí äöøìÿê, äÿéÿð-
÷àëìàã. – Íÿôÿñëè ìóñèãè àëÿòëÿðè ÿñàñ åòè-
ñèçëÿøìÿê, ÿùÿìèééÿòèíè èòèðìÿê.
áàðû èëÿ ö÷ ãðóïà àéðûëûð: ..Êëàâèøëè ìóñèãè
ÁÀÉÀÒËÀØÌÀ “Áàéàòëàøìàã”äàí ô.èñ.
àëÿòëÿðè (ÿðüÿíóí, ãàðìîí, ôèñãàðìîíèéà,
ÁÀÉÀÒËÀØÌÀÃ ô. 1. Êþùíÿëìÿê, ãàëûá
áàéàí, àêêîðäåîí âÿ ñàèðÿ). ß.Áÿäÿëáÿéëè.
òÿðàâÿòèíè, òÿçÿëèéèíè èòèðìÿê. Õþðÿê áàéàò-
ßââÿë ýöíëÿð Ñàëîâéîâà åëÿ ýÿëèðäè êè, ..
ëàøìûøäûð.
êàìàí÷àíûí èíúÿ, ëèðèê àùÿíýè áàéàíûí ýóð
2. ìÿú.Äÿáäÿí äöøìÿê, äàùà èøëÿíìÿìÿê.
ñÿñèíè êîðëàéûð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÀÉÀÒËÛÃ èñ. Áàéàã øåéèí ùàëû. ×þðÿéèí
ÁÀÉÀÍ×ÀËÀÍ, ÁÀÉÀÍ×Û èñ. Áàéàí ÷à-
áàéàòëûüû.
ëàí ÷àëüû÷û.
ÁÀÉÀÇ èñ. [ÿð.] 1. Á à õ áÿéàç 1-úè ìÿ-
ÁÀÉÀÒ ñèô. 1. Êþùíÿëìèø, òÿçÿëèéèíè èòèð-
íàäà.
ìèø; êþùíÿ, ãóðó, ñîéóã. Áàéàò ÷þðÿê. Áàéàò
2. êþùí. Øåèð, ìÿðñèéÿ äÿôòÿð÷ÿñè. Áàéà-
õþðÿê. Áàéàò àø. – Ùÿðäÿí àðâàäûí ÿëàúû êÿñè-
çûìû à÷ûá, Ãàðàáàü ñÿïýèñèíäÿ áèð ìÿðñèéÿ
ëèá, ýåäèá ßëÿñýÿð àüàýèëäÿ ãóëëóã åäèðäè âÿ
îõóäóì. Î ýåúÿäÿí åòèáàðÿí ìÿíäÿí ÿë ÷ÿê-
àõøàìëàð óøàãëàðà ÷þðÿê ãóðóñóíäàí, áàéàò
ìÿäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè.
áèøìèøëÿðäÿí ýÿòèðèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÁÀÉÄÀ á à õ áàäéà. ..Ñÿùÿðëÿð ÷àéûí éà-
2. ìÿú. Äÿáäÿí äöøìöø.
íûíà éåêÿ áàéäà äîëóñó ãàéíàð ñöä ýÿëÿíäÿ
ÁÀÉÀÒÛ èñ. 1. Àçÿðáàéúàí õàëã ìóñèãè-
“îüðó èíÿéèí” ñöäö, äåéèá äàíûøûðëàð.
ñèíäÿ ùÿçèí áèð ùàâà àäû. Áàéàòû ÷ÿêìÿê
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
(äåìÿê). – Êöëëè Ãàðàáàüûí àáè-ùÿéàòû;
ÁÀÉÄÛÐÌÀÃ ô. ìÿù. Þçýÿäÿí àëûíàí
Íÿðìö íàçèê áàéàòûäûð, áàéàòû. Ì.Â.Âèäàäè.
ÿìàíÿòè ñàùèáèíäÿí èçèíñèç îëàðàã áàøãàñûíà
[Íîâðóçóí] áàéàòûëàðû Áàùàäûðûí äÿðäèíè
âåðìÿê.
äàùà äà àðòûðûðäû. Í.Íÿðèìàíîâ. ..×îáàí äà
ÁÀÉÜÛÍ ñèô. âÿ çÿðô 1. Þçöíäÿí ýåòìèø,
áàéàòû íÿüìÿñèíè òöòÿéèíäÿ óúàëòäû.
ãÿøø åòìèø, öðÿéè êå÷ìèø, áàéûëìûø. Áàéüûí
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Àíàñûíäàí àéðûëàíäàí ñîíðà
äöøìÿê. Áàéüûí êèìè éàòìàã. – Ñÿôÿð áó ñÿñÿ
ßáäöëêÿðèì áèð áàéàòû ÷àüûðìàüà èçèí èñòÿäè.
ÿùÿìèééÿò âåðìÿäè, áàéüûí ýþçëÿðè ñàéðûøàí
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áàéàòû-ãàúàð, áàéàòû-
óëäóç àðàñûíäà äîëàøûðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÿúÿì, áàéàòû-èñôàùàí, áàéàòû-êöðä, áàéàòû-
2. ìÿú. Õóìàð, ìÿñòàíÿ, ñöçýöí. Áàéüûí
øèðàç âÿ ñ. – êëàññèê Àçÿðáàéúàí ìóñèãè-
áàõûøëàð. – Ãàäûíëàðûí áó ùÿðÿêÿòè, Àëìàçûí
ñèíäÿ ìóüàì àäëàðû. Àüàéè Ôöçóëöççàêèð ..
äàëüûí äóðóøó, áàéüûí áàõûøëàðû, ýèçëè ýþç
íå÷ÿ äÿôÿ áèçèì ö÷öí þç ñåýàùëàðû èëÿ, øóð-
éàøëàðû Ïàêèçÿíè ùå÷ à÷ìûðäû. À.Øàèã.
ëàðû èëÿ, õöñóñÿí áàéàòû-ãàúàðëàðû èëÿ ëÿççÿòè-
áàéüûí-áàéüûí çÿðô Õóìàðëàíìûø ùàëäà,
ðóùàíè âåðèáäèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ñöçýöí-ñöçýöí, ìÿñòàíÿ. [Ýÿíú îüëàí âÿ
2. Àçÿðáàéúàí øèôàùè õàëã ÿäÿáèééàòûíäà
ãûç] áó êþëýÿëè ýåúÿíè áàéüûí-áàéüûí ñåéð
íÿçì ôîðìàëàðûíäàí áèðè; ÷îõ çàìàí îíóí
åäèð âÿ öðÿêëÿðèíÿ éàõûí îëàí øåéëÿðäÿí äàíû-
äþðä ìèñðàñûíäàí 1, 2 âÿ 4-úöñö ùÿìãàôèéÿ,
øûðëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
3-úö ìèñðàñû èñÿ ñÿðáÿñò îëóð; ìÿñ.: Áó áàü÷à
ÁÀÉÜÛÍËÛÃ èñ. Þçöíäÿí ýåòìèø, ãÿøø
áàð îëóíúà; Ùåéâàëàð íàð îëóíúà; ×àòëàéûð
åòìèø, öðÿéè êå÷ìèø àäàìûí ùàëû; þçöíäÿí
äÿëè êþíëöì; Ñÿí ìÿíÿ éàð îëóíúà.
ýåòìÿ, ãÿøø åòìÿ, öðÿéè êå÷ìÿ. Àéíà îíó
ÁÀÉÀÒÛËÀÌÀÃ ô. Áàéàòû ñþéëÿìÿê,
ñàðìûø àíè áèð áàéüûíëûãäàí àéûëàðàã, àüàú-
áàéàòû ÷àüûðìàã. ßôðóçóí ëàéëàñû ãàðëû ïÿí-
äàí àéðûëäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
249
ÁÀÉÜÛÐÌÀÃ
ÁÀÉÐÀÃ
ÁÀÉÜÛÐÌÀÃ ô. Áàüûðìàã, ãûøãûðìàã,
ãóëó êèìèëÿðèí àüçûíà äèë âåðÿí äÿ Âåéñäè?
ùàéãûðìàã. [Øèðÿëè] þçöíöí ñîí ãöââÿòèíè
ß.ßáöëùÿñÿí. // Ùÿéÿò, åâèí ÿòðàôû. Ãàïû-
òîïëàéàðàã áàéüûðûðäû. Ì.Ùöñåéí.
áàúàíû ÿùÿíýëÿ àüàðòìàã, åâëÿðèí áàéûð-
ÁÀÉÛËÄÛÚÛ ñèô. Áèùóøåäèúè, ìÿñòåäèúè,
áàúàüûíû ñöïöðìÿê .. öìóìè áèð ùÿâÿñ èäè.
âàëåùåäèúè. Î äàëüûí âÿ ìöÿììàëû ýþçëÿð
Ù.Ñàðàáñêè.
ýåúÿíèí ñöêóòóíó îõøàéàí ìöçÿééÿí âÿ
ÁÀÉÛÐØßÙßÐ èñ. äàí. Øÿùÿðèí áöðúöí-
áàéûëäûúû áèð óä çöìçöìÿñèíè äèíëÿéÿðÿê
äÿí õàðèú, éàõóä ÿñàñ ÷åâðÿñèíäÿí êÿíàðäà
óéóéóð. Ù.Úàâèä.
îëàí ùèññÿñè.
ÁÀÉÛËÌÀ “Áàéûëìàã”äàí ô.èñ.
ÁÀÉÛÐØßÙßÐËÈ ñèô. âÿ èñ. äàí. Áàéûð-
ÁÀÉÛËÌÀÃ ô. Þçöíäÿí ýåòìÿê, ãÿøø
øÿùÿðäÿ éàøàéàí. [Áàéûðøÿùÿðäÿ éàøàéàí-
åòìÿê, öðÿéè êå÷ìÿê. Áàéûëìàã äÿðÿúÿñèíÿ
ëàðà] àéàãéàëûí áàéûðøÿùÿðëè äåéÿðäèëÿð.
ýÿëìÿê. – [Áàëàø:] Ñàüäûð, ñàüäûð, öðÿéè
Ù.Ñàðàáñêè.
äþéöíöð, àíúàã áàéûëìûøäûð. Ú.Úàááàðëû.
ÁÁÉÊÀ èñ. [ðóñ.] 1. Éóíäàí âÿ éà ïàì-
“Àíàìûç þëäö, àìàí!” – äåéèá, áèðäÿí
áûãäàí òîõóíàí éóìøàã õîâëó ïàð÷à.
áàéûëäûì. Ñ.Ðöñòÿì.
2. Áó ïàð÷àäàí òèêèëìèø. Áàéêà ïàëòî.
ÁÀÉÛËÌÛØ ô.ñèô. Þçöíäÿí ýåòìèø, ãÿøø
ÁÀÉÃÓ èñ. Áàéãóø ñþçöíöí ãÿäèì ôîð-
åòìèø. Áóðæóéëàð áàéûëìûø ãàäûíëàðûíû ôàéòîíà
ìàñû. Áàéãó ýÿëÿð, ìÿñêÿí ñàëàð ñÿíÿ, éàð;
ãîéóá ãà÷ìàã èñòÿéèðäèëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ñÿí ùóðèñÿí, ñÿí ïÿðèñÿí ìÿíÿ, éàð. Àøûã
ÁÀÉÛËÒÌÀÃ èúá. Áàéûëìàñûíà ñÿáÿá
Ìåùäè. Éûüûëäû áàéãóëàð, åòäè âèðàíÿ; Þìöð
îëìàã. [ßêáÿð] éåðèøè èëÿ íèøàíëàéàí, êèðïèéè
îëäó éàìàí éàðû, ñåâýèëèì! Àøûã Ðÿúÿá.
èëÿ îõøàéàí, áàõûøû èëÿ áàéûëäàí .. õàíûìëàð
Ãåéð èëÿ éàðûì ýåäèð, ýÿðäÿí ÷ÿêèá áèð ãó
ýþðìÿìèøäè. Ìèð Úÿëàë. Ñîíðà èêèíúè çÿðáÿ,
êèìè; Ãàëìûøàì âèðàíÿëÿð êöíúöíäÿ ìÿí
ö÷öíúö çÿðáÿ Ùöñåéíè áàéûëòäû. Ñ.Ðÿùìàí.
áàéãó êèìè. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÁÀÉÛÐ èñ. 1. Áèíàíûí âÿ ñ.-íèí õàðèúè;
ÁÀÉÃÓØ èñ. 1. Èðè ýþçëö, ýèðäÿ áàøëû, ÷èðêèí
åøèê, ùÿéÿò, ÷þë, äèøàðû, êÿíàð, à÷ûã éåð.
ñÿñëè, ãàðìàãáóðóí, éûðòûúû ýåúÿ ãóøó. Áàé-
Áàéûðäà ãàð éàüûð. Áàéûðäà ùàâà íåúÿäèð?
ãóø õÿðàáÿëèê, ãóðä äóìàíëûã ñåâÿð. (Àòà.
Èíäèúÿ áàéûðäàí ýÿëäè. Áàéûðäàí ìóñèãè ñÿñè
ñþçö). Àõøàìòÿðÿôè éàüûø ùàâàñû, áàéãóø äà
ýÿëèð. Óøàãëàð áàéûðäà îéíàéûðëàð. – Øÿùà-
óëàéûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ãÿôëÿòÿí áèð ãîðõóëó
áÿääèí Õÿäèúÿíè áàéûðà ÷àüûðûá, ÿðèíèí àòëû-
ñÿñ ìåøÿíè ýþòöðäö. Ôàéòîí÷ó äåäè: – Ãîðõ-
àðàáàëû äÿðÿéÿ ó÷óá þëìÿéèíè õÿáÿð âåðäè.
ìà, õàíûì, áàéãóøäóð, óëàéûð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áàéûðäà áÿðê õÿçðè ÿñèðäè.
2. Ìÿíùóñëóã, óüóðñóçëóã ñèìâîëó êèìè.
Ì.Èáðàùèìîâ. Îíëàðûí ùÿð èêèñè ïÿíúÿðÿäÿí
[Ýöëíàç] áàéãóø êèìè ùÿéÿòëÿðèíÿ êÿäÿð âÿ
áàéûðà áàõäû. ß.Ñàäûã. Áàéûðà àòìàã
ãöññÿ ýÿòèðìèø áó àäàìëàðûí éàõàñûíäàí òó-
(áàñìàã) äàí. – ãîâìàã, ÷ûõàðìàã. Î
òóá, ÷þëÿ àòìàã .. èñòÿéèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
êàòèáè áèðäÿôÿëèê áàéûðà àòìàã ëàçûìäûð.
Íÿ åòìÿê êè, ùþêìäàðëàð áàéãóøó áöëáöëäÿí
Ñ.Ðÿùèìîâ.
÷îõ ñåâèðëÿð. Ì.Ùöñåéí. Áàéãóø éóâàñû
2. äàí. Öç, çàùèð, õàðèúè ýþðöíöø. È÷ÿðèì
ìÿú. – õàðàáàçàðëûã, ÿùàëèñè òÿðê îëìóø éåð;
þçöìö éàíäûðûð, áàéûðûì þçýÿíè. (Àòà. ñþçö).
ìÿíùóñ éåð, øöêöìñöç éåð. Áèð íå÷ÿ èëäÿí
3. Àäÿòÿí “ñàéûð-áàéûð” øÿêëèíäÿ äàí.
ñîíðà [ãî÷óëàðûí] ñàéÿñèíäÿ Çàáðàò êÿíäè
– áîø, ùÿäÿðÿí-ïÿäÿðÿí, ðàáèòÿñèç, ìÿíàñûç.
áàéãóø éóâàñûíà äþíäö. Ù.Ñàðàáñêè. [Ìàðàë:]
Ñàéûð-áàéûð äàíûøìàã. Ýåúÿ-ýöíäöç ñàéûð-
Àù, [áó] áàéãóø éóâàñûíäàí ãóðòóëà áèëñÿé-
áàéûð äàíûøûðäûì.
äèì. Ù.Úàâèä.
ÁÀÉÛÐ-ÁÀÚÀ(Ã) èñ. ×þë, áàéûð, öìóìèé-
3. ìÿú. Úÿìèééÿò ñåâìÿéÿí, èíñàíëàðäàí
éÿòëÿ, ùÿð ùàíñû áèð éåð. Ïÿðè õàíûì êÿíäëè
ãà÷ûá òÿêúÿ éàøàéàí àäàì ùàããûíäà. Î ëàï
ãûçû èäè, íåúÿ îëìóø îëñà äà, ýÿíÿ áàéûð-
áàéãóøäóð, àäàì àðàñûíäà ýþðöíìöð. Áàé-
áàúàã ýþðìöøäö. (Íàüûë). [Úÿôÿð ÿìèíèí]
ãóø êèìè ùÿéàò êå÷èðìÿê.
ÿéíèíäÿêè ùÿìèøÿëèê èø ïàëòàðûíäàí áàøãà
ÁÀÉÐÀÃ èñ. Óçóí âÿ íàçèê áèð àüàúûí áàø
áèðúÿ äÿñò áàéûð-áàúàã ïàëòàðû âàð èäè.
òÿðÿôèíÿ ðÿáò åäèëìèø âÿ àäÿòÿí öçÿðèíäÿ
Ù.Íÿçÿðëè. Áÿëêÿ åëÿ áàéûð-áàúàãäà Àëëàù-
äþâëÿòèí, éàõóä ùÿðáè âÿ éà èúòèìàè òÿøêè-
250
ÁÀÉÐÀÃ×Û
ÁÀÇ
ëàòûí õöñóñè ÿëàìÿòè – íèøàíû ÷ÿêèëìèø áèð âÿ
ÁÀÉÐÀÌËÀØÌÀÃ ãàðø. Áàéðàì ìöíà-
éà ìöõòÿëèô ðÿíýëè ãóìàø ïàð÷àñû. Ïàðëàìàí
ñèáÿòè èëÿ áèð-áèðèíè òÿáðèê åòìÿê, áèð-áèðè èëÿ
öñòöíäÿ ö÷ðÿíýëè áàéðàã; ×àðïûðäû ðóçýàðà
ýþðöøìÿê. Õàíìÿììÿä ýÿëäè, áàéðàìëàøûá
äàëüàëàíàðàã. Ì.Ìöøôèã. Î ýöí îëñóí áó
îòóðäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áàéðàìëàøìàüà
ýþé áàéðàã Òóðàí öñòÿ à÷ûëñûí. Ú.Úàááàðëû.
ýÿëÿíëÿð éåðèí àçàëäûüûíû ýþðöá, õóäàùàôèç-
◊ Àü áàéðàã ãàëäûðìàã – òÿñëèì îëìàüà
ëÿøèá ýåäèðäèëÿð êè, áàøãà ýÿëÿíëÿð ö÷öí éåð
ùàçûð îëäóüóíó áèëäèðìÿê. ...áàéðàüû àëòûíäà
à÷ûëñûí. Ù.Ñàðàáñêè.
– áèð øåé íàìèíÿ, áèð øöàð àëòûíäà, áèð ìÿã-
ÁÀÉÐÀÌËÛÃ 1. ñèô. Áàéðàìà ìÿõñóñ
ñÿä óüðóíäà, áèð ãàéÿíè ÿëäÿ ðÿùáÿð òóòàðàã.
îëàí, áàéðàì ìöíàñèáÿòè èëÿ äöçÿëäèëìèø.
Ìöáàðèçÿ áàéðàüû ãàëäûðìàã – ìöáàðè-
Áàéðàìëûã ñöôðÿ. Áàéðàìëûã ïàëòàð.
çÿéÿ ãàëõìàã. ...áàéðàüûíû éöêñÿê òóòìàã
2. èñ. Áàéðàì ùÿäèééÿñè, áàéðàì ïàéû.
– ùÿð ùàíñû áèð èäåéàíû, âÿçèôÿíè íàìóñëà,
[Ùàúû Îñìàí:] Áàëàëàð, ÿçèç áàëàëàð, ìÿí
ëàéèãèíúÿ éåðèíÿ éåòèðìÿê.
ñèçÿ áàéðàìëûã íÿ âåðèì? Í.Âÿçèðîâ.
ÁÀÉÐÀÃ×Û á à õ áàéðàãäàð.
ÁÀÉÐÀÌÑÀÉÀÜÛ çÿðô Áàéðàìäà îëàí
ÁÀÉÐÀÃÄÀÐ èñ. Áàéðàã òóòàí, áàéðàã
êèìè. Öëôÿò Éóíèñ âÿ Äàâóä èëÿ áèðëèêäÿ ýåðáè
äàøûéàí àäàì. Áó ãàäûíëàð äÿñòÿñèíèí áà-
ìàøûíäàí ÷ûõàðûá, Àêàäåìèéàéà áàéðàìñà-
øûíäà äóðàí áàéðàãäàð, óúàáîéëó .. ãîúà áèð
éàüû áÿçÿíìèø áèíàéà ýÿòèðÿíäÿ, åêñïîíàò-
ãàäûí èäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [ßæäÿð] áàéðàãäàð
ëàð ãÿáóëó áèòìèøäè. Ìèð Úÿëàë.
îëäóüóíà ôÿðÿùëÿíèð âÿ áó áàéðàüû îíà
ÁÀÉÐÀÌÉÅÌÈØÈ èñ. 1. Áàéðàìëàðäà ñöô-
òàïøûðäûãëàðû ö÷öí ñåâèíèðäè. Ñ.Ðÿùìàí.
ðÿéÿ äöçöëÿí ãóðó ìåéâÿëÿð âÿ ñ. øèðíèééàò;
ÁÀÉÐÀÃÄÀØÛÉÀÍ á à õ áàéðàãäàð. Áàé-
õóøýÿáàð. [Íîâðóç áàéðàìûíäà] äöêàíëàðûí
ðàãäàøûéàíëàð .. áàéðàüû ìþùêÿì òóòìóø-
ãàïûñû öñòöíäÿí áèð çÿíý àñàðäûëàð âÿ áàé-
äóëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ðàìéåìèøè ñàòûëäûãúà î çÿíýè âóðàðäûëàð.
ÁÀÉÐÀÃËÛ ñèô. Áàéðàüû îëàí, ÿëèíäÿ áàé-
Ù.Ñàðàáñêè.
ðàã îëàí. Áàéðàãëû ÿñýÿðëÿð. // Èñ. ìÿíàñûíäà.
2. ìÿú. Áèð-áèðèíè òóòìàéàí ìöõòÿëèô øèò
Áàéðàãëûëàð ãàáàãäà ýåäèðëÿð.
ðÿíýëÿð.
´
ÁÀÉÐÀÌ èñ. 1. Ùÿð ùàíñû áèð òàðèõè âÿ ñ.
ÁÀÉÐÎÍÈÇÌ [õöñ. èñ.-äÿí] Èíýèëèñ øàèðè
ùàäèñÿ øÿðÿôèíÿ êå÷èðèëÿí øàäëûã ýöíö; òÿí-
Áàéðîíóí éàðàäûúûëûüû òÿñèðè àëòûíäà ÕÛÕ
òÿíÿ. Áèð Ìàé áàéðàìû. Îêòéàáð áàéðàìû.
ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ Ãÿðáè Àâðîïàäà ìåé-
– [Ãîë÷îìàãëàð] ùå÷ âàõò ãÿáóë åëÿìÿçäè êè,
äàíà ýÿëìèø ÿäÿáè úÿðÿéàí (áó úÿðÿéàíûí
ãàäûíëàð áàøûà÷ûã ìåéäàíëàðà ÷ûõûá, áàéðàì
õöñóñèééÿòè ðîìàíòèê ôÿðäèééÿò÷èëèêäÿí, øàèð
ñàõëàñûíëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áàéðàì
èëÿ úÿìèééÿò àðàñûíäà òÿçàääàí, ðóù äöø-
àõøàìû – ùÿð ùàíñû áèð áàéðàìäàí ÿââÿëêè
êöíëöéöíäÿí èáàðÿò èäè).
ýöí. Áàéðàìûíûç ìöáàðÿê (îëñóí)! – áàé-
ÁÀÉÒÀË á à õ áàéòàð. [Íóðúàùàí:] Áàøûíà
ðàì ìöíàñèáÿòè èëÿ òÿáðèê.
äþíöì, ùÿêèìáàøû, áó ñóéó áèð áàéòàë âåðèá,
2. Øàäëûã, øÿíëèê, õîøáÿõòëèê, ñÿàäÿò ìÿíà-
ìÿíèì àçàðëûìà äàâà àäûíà... Í.Âÿçèðîâ.
ñûíäà. Âÿñëè-éàð èëÿ éåòèøäè ùàìû áàéðàìà,
ÁÀÉÒÀÐ èñ. [ÿð.] 1. Ìàë ùÿêèìè. Áàéòàð
êþíöë! Éåòìÿäèí äþâëÿòè-äèëäàð èëÿ ñÿí êàìÿ,
ùÿêèì. Áàéòàð âÿçèôÿñè.
êþíöë! Ñ.ß.Øèðâàíè.
2. ìÿú. äàí. çàð. Òÿáàáÿòäÿí õÿáÿðè îëìà-
3. Êöòëÿâè îéóíëàð, ÿéëÿíúÿëÿð âÿ ñ. êå÷èðè-
äûüû ùàëäà, ùÿêèìëèê èääèàñûíäà îëàí àäàì
ëÿí ýöí. Èäìàí áàéðàìû. Éàç áàéðàìû. Óøàã
âÿ éà þç ïåøÿñèíè éàõøû áèëìÿéÿí ùÿêèì
áàéðàìû.
ùàããûíäà; éàëàí÷û ùÿêèì.
◊ Ãàðà áàéðàì – á à õ ãàðà1.
ÁÀÉÒÀÐËÛÃ èñ. 1. Ìàë ùÿêèìèíèí èøè,
ÁÀÉÐÀÌÃÀÁÀÜÛ ñèô. âÿ çÿðô Áàéðàìà
ñÿíÿòè.
éàõûí, áàéðàì ÿðÿôÿñèíäÿ îëàí. Áàéðàìãà-
2. Åâ ùåéâàíëàðû õÿñòÿëèêëÿðèíÿ âÿ áó õÿñ-
áàüû òèúàðÿò. Áàéðàìãàáàüû éàðûø. Áàéðàì-
òÿëèêëÿðèí ìöàëèúÿ öñóëëàðûíà àèä îëàí. Áàé-
ãàáàüû ùàçûðëûã.
òàðëûã åëìè. Áàéòàðëûã ìÿíòÿãÿñè. Áàéòàðëûã
ÁÀÉÐÀÌÃÓÐÄÓ èñ. á à õ ìÿðéÿìãóðäó.
ôàêöëòÿñè. Áàéòàðëûã åëìëÿðè äîêòîðó.
ÁÀÉÐÀÌËÀØÌÀ “Áàéðàìëàøìàã”äàí
ÁÀÇ èñ. [ôàðñ.] Àëûúû ãóø, òÿðëàí, ãûçûëãóø;
ô.èñ.
ãóø îâëàìàã ö÷öí ÿëÿ þéðÿäèëìèø ãóø. Øèêàðè
251
ÁÀÇÀ
ÁÀÇÀÐËÛÃ
àøèêàð åéëÿð, ýþðöí áó áàç øàùáàçû; Êþíöëëÿð
2. À÷ûã éåðäÿ, éàõóä áèíà è÷ÿðèñèíäÿ äö-
ñåéäèíÿ éàðûí ýþçö øàùàíÿ ëà÷ûíäûð. Õÿòàéè.
çÿëäèëÿí áþéöê ìþâñöì òèúàðÿòè. Êèòàá
...áàç [ôàðñ.] Áÿçè èñèìëÿðèí àõûðûíà
áàçàðû. Áàéðàìãàáàüû áàçàð. – Ùÿð ùÿôòÿ
ýÿòèðèëÿðÿê áèð øåéèí ùÿâÿñêàðû, ìàðàãëûñû,
øÿíáÿ ýöíëÿðè Ýöëëöúÿ êÿíäèíäÿ áàçàð
ùÿðèñè ìÿôùóìóíó èôàäÿ åäÿí øÿêèë÷èäèð;
îëàðäû. Êèìè ìàë àëìàüà âÿ êèìè äÿ ìàë ñàò-
ìÿñ.: ãóøáàç, ñåùðáàç, ãóìàðáàç âÿ ñ.
ìàüà ýÿëÿðäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÁÁÇÀ [ÿñëè éóí.] 1. Áöíþâðÿ, ÿñàñ, þçöë,
3. èãòèñ. ßìòÿÿ äþâðèééÿñè ñàùÿñè, çîíàñû.
áèíà. Èãòèñàäè áàçà. – [Ñóìãàéûòäà] ìåòàë-
Äàõèëè áàçàð. Õàðèúè áàçàð. Äöíéà áàçàðû.
ëóðýèéàíûí èëê áàçàñû ãîéóëóð. Ìèð Úÿëàë.
4. Àëâåð, àëûø-âåðèø, àëüû-ñàòãû. Áó ýöí
// Áèð øåéèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè, éàõóä ôÿàëèé-
áàçàð éîõäóð. – [Ùàúû Ãàðà:] Àëëàù êÿññèí áåëÿ
éÿòè ö÷öí ëàçûì îëàí ìàääè-òåõíèêè øÿðàèòèí
áàçàðû! Áåëÿ àëûø-âåðèøè! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ìÿúìóñó. Òåõíèêè áàçà. Ùåéâàíäàðëûã ö÷öí
5. ìÿú. äàí. Ñÿñ-êöé, ãàëìàãàë îëàí éåð
éåì áàçàñû. Éöíýöë ñÿíàéå ö÷öí õàììàë áà-
ùàããûíäà. Áóðàíû ëàï áàçàðà äþíäÿðèáñèíèç.
çàñû éàðàòìàã. – Ãàðüûäàëû åéíè çàìàíäà
Áàçàð à÷ìàã – ñÿñ-êöé ñàëìàã, ãàëìà-
èêè ìÿñÿëÿíè, éÿíè ùÿì äÿí åùòèéàòûíûí
ãàë ñàëìàã.
àðòûðûëìàñû, ùÿì äÿ ìàë-ãàðà ö÷öí ìþùêÿì
6. Êå÷ìèøäÿ ãóçó÷ó âÿ áóçîâ÷óëàðûí ùÿô-
éåì áàçàñû éàðàäûëìàñû ìÿñÿëÿëÿðèíè ùÿëë
òÿäÿ áèð äÿôÿ áàçàð ýöíëÿðè ìÿùñóë øÿêëèíäÿ
åòìÿéÿ èìêàí âåðèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
àëäûãëàðû ìóçä.
2. Ìöÿééÿí áèð èøÿ, ÿìÿëèééàòà õèäìÿò
ÁÀÇÀÐ2 èñ. Ùÿôòÿíèí øÿíáÿäÿí ñîíðà ýÿ-
ö÷öí ùÿð úöð åùòèéàò, ìàääè âÿñàèò, õöñóñè
ëÿí ýöíö; éåêøÿíáÿ. Áàçàð ýöíö. Ýÿëÿí áàçàð
òÿñèñàò âÿ ãóðüóëàðëà òÿúùèç îëóíìóø éåð, èñ-
ñèçÿ ýÿëÿúÿéÿì. Áàçàð åðòÿñè – ùÿôòÿíèí
òèíàä íþãòÿñè. Òÿééàðÿ áàçàñû. Ùÿðáè-äÿíèç
áàçàðäàí ñîíðà ýÿëÿí ýöíö; äöøÿíáÿ.
áàçàñû. Òóðèñò áàçàñû.
ÁÀÇÀÐÁÀØÛ èñ. Êå÷ìèøäÿ áàçàðà íÿçàðÿò
åäÿí øÿõñ. Ñåâÿð àðâàäûí ÿðè èëÿ ãàéíûíû áà-
3. Ìàë, ìÿùñóë, ìàòåðèàë âÿ ñ. ñàõëàìàã
çàðáàøû òóòóá ñàõëàéûáäûð. Ï.Ìàêóëó.
ö÷öí éåð, àíáàð. Íåôò áàçàñû. Êþìöð áàçàñû.
ÁÀÇÀÐ×À èñ. Êè÷èê áàçàð. [Ãî÷óëàð] ýöí-
Àçÿðèòòèôàãûí ìåéâÿ-òÿðÿâÿç áàçàñû. – Äàèðÿ-
äöç ýöíîðòà÷àüû êö÷ÿ áàçàð÷àëàðûíäà àòûøàð
èòòèôàã ñÿäðè Íåìÿòóëëàéåâ ÿìòÿÿ áàçàñûíäà
âÿ èñòÿäèêëÿðè àäàìëàðû þëäöðÿ äÿ áèëÿðäèëÿð.
îëäóüóíäàí áó ñÿôÿðáÿðëèêäÿí ãàëìûøäû.
Ù.Ñàðàáñêè.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÀÇÀÐ×Û èñ. ìÿù. Áàçàðäà, ìåéäàí÷àäà
ÁÀÇÁËÒ [ëàò.] ýåîë. Ìöðÿêêÿá òÿðêèáëè
àëâåð åäÿí àäàì.
òöíä ðÿíýëè, õûðäà äÿí-äÿí, éàõóä ñûõ øÿ-
ÁÀÇÀÐ-ÄÖÊÀÍ òîï. Áàçàðëàð âÿ äöêàí-
êèëäÿ îëàí âóëêàíèê ñöõóð (øöøÿ ñÿíàéåñèíäÿ,
ëàð. Ìÿøÿäè Ìÿììÿä ýöíäöçëÿð áàçàð-äöêàíû
èíøààò âÿ ñ. èøëÿðèíäÿ èñòèôàäÿ îëóíóð).
äîëàíûá, ÷àéõàíàëàðû ýÿçÿðäè. Á.Òàëûáëû.
ÁÀÇÀÐ1 èñ. 1. Àëûø-âåðèø éåðè. Áöòöí øÿùÿð
ÁÀÇÀÐÛ ñèô. Áàçàðäà ñàòûëìàã ö÷öí ùà-
áàçàð, äöêàíëàðû áàüëàéûá êö÷ÿëÿðÿ ÷ûõìûøäû.
çûðëàíìûø, àäÿòÿí àøàüû êåéôèééÿòëè. Áàçàðû
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áàçàðûí áàøûíäà éîüóí âÿ
÷ÿêìÿ. Áàçàðû ïàëòî. // Öìóìèééÿòëÿ, êåé-
ãûðìûçûáèð÷ÿê áèð áàããàë – “áóé, äÿëè Ñÿ-
ôèééÿòñèç, ñÿëèãÿñèç, äàâàìñûç, ãàáà, óúóç,
ìÿäÿ áàõ!” äåéèá, îíà áèð ÷öðöê áàäûìúàí
÷îõ ñàäÿ (ìàë ùàããûíäà).
ñÿëáÿñè àòäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áàçàðûí àéà-
ÁÀÇÀÐËÀØÌÀ “Áàçàðëàøìàã”äàí ô.èñ.
üûíäà Ãóáà ìåéäàíû àäëàíàí éåð âàðäû.
ÁÀÇÀÐËÀØÌÀÃ ô. 1. Àëûø-âåðèø çàìàíû
Ñ.Ðÿùìàí. Áàçàð äÿéÿðè – ðÿñìè
ãèéìÿò öñòöíäÿ äàíûøàðàã óçëàøìàã, ñàçèøÿ
èäàðÿëÿð òÿðÿôèíäÿí äåéèë, áàçàðäà ìöÿééÿí
ýÿëìÿê, ãèéìÿò êÿñìÿê. // ìÿú. Ìöáàðèçÿ
åäèëÿí ãèéìÿò. Áàçàðà ÷ûõàðìàã – ìàëû
åòìÿê, ðàçû îëìàìàã, èíàä åäÿðÿê øÿðòëÿð
ñàòûøà ãîéìàã, àëâåð ìåéäàíûíà ÷ûõàðìàã.
èðÿëè ñöðìÿê.
Àò áàçàðû êþùí. – êå÷ìèøäÿ øÿùÿðëÿðäÿ âÿ
2. Áàçàðëûã åòìÿê.
éà ùÿôòÿ áàçàðëàðûíäà àò ñàòûëàí éåð, ìåé-
ÁÀÇÀÐËÛÃ 1. èñ. Áàçàðäàí àëûíìûø øåéëÿð.
äàí÷à. Ãóø áàçàðû – èëèí ìöÿééÿí ôÿñèë-
Áàçàðëûã åòìÿê – 1) áàçàðäàí åâ ö÷öí
ëÿðèíäÿ êþ÷ÿðè ãóøëàðûí òîïëàíäûüû éåð.
ëàçûìè øåéëÿð àëìàã. [Íÿáè àüà:] Þçöí áóéóð-
252
ÁÀÇÁÓÐÓÄ
ÁÅÚßÐÒÌß
ìóøäóí êè, ìÿíè òåç îéàò, àõøàìà ãîíàãëà-
ÁÀÇÈÐÝÀÍ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Òàúèð.
ðûì âàð, ýÿðÿê áàçàðëûã åäÿì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÁÀÇÈÐÝÀÍÁÀØÛ èñ. êþùí. Òàúèðáàøû.
Ôèðÿíýèç áàçàðëûã åäèð, õþðÿê ùàçûðëàéûð, àòà
ÁÁÇÈÑ èñ. [éóí.] Ìöÿééÿí úÿìèééÿòèí
âÿ îüóëóí éîëóíó ýþçëÿéèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ;
öñòãóðóìóíóí ðåàë ÿñàñûíû òÿøêèë åäÿí èúòèìàè
2) àëâåð åòìÿê. Ùàçûðäà ñèçèíëÿ áàçàðëûã
èñòåùñàë ìöíàñèáÿòëÿðèíèí ìÿúìóñó. Áàçèñ âÿ
åäÿúÿê òàúèðëÿðäÿí äåéèëèê. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
öñòãóðóì.
2. èñ. åòíîãð. ßðÿ ýåäÿí ãûç ö÷öí ïàëòàð.
ÁÀÇÓ èñ. [ôàðñ.] Ãîëóí ÷èéèíäÿí äèðñÿéÿ
×îõ ìöáàðÿê, ÷îõ ìöáàðÿê, þëìÿäèê, îüëó-
ãÿäÿð îëàí ùèññÿñè; ãîë. Îë ýöìöø áèëÿêëÿð,
ìóçóí òîéóíó ýþðäöê, – äåéÿ Êÿáëÿ Õåé-
øöìøàä áàçóëàð; Éàäà äöøÿð, èøèì àùö çàð
ðàíñà áàçàðëûüû êèøèíèí ÿëèíäÿí àëûá ñàù-
îëóð. Ì.Âàãèô. Íÿ ÷àïûðñàí áó ãÿäÿð äàüëàðû
ìàíëàéûð. Ù.Ñàðàáñêè. Ñàáàùû ýöíö ßùìÿä
ñÿí, åé Ôÿðùàä; Òÿëÿáè-âÿñë ìÿýÿð ãöââÿòè-
êèøè èøäÿí ãàéûäàíäàí ñîíðà ãûçûíû åâäÿ
áàçó èëÿäèð. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àüûð àòëåòèêà ÿçÿëÿ-
òàïìàäû. Òÿðñ êèìè áó ýåúÿ ãûçà áàçàðëûã
ëÿðè, õöñóñÿí, ãîë, áàçó âÿ ýþâäÿ ÿçÿëÿëÿðèíè
ýÿëÿúÿêäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Áàçàðëûã
îëäóãúà èíêèøàô åòäèðèð. Áàáàéåâ.
åòìÿê – òîé ö÷öí ëàçûìè øåéëÿð àëìàã.
ÁÀÇÓÁßÍÄ èñ. [ôàðñ.] 1. Ãîëáàã, áèëÿðçèê.
3. ñèô. Áàçàðäà ñàòìàã ö÷öí ùàçûðëàíàí.
Õÿäÿìÿëÿð äóðàð ñàüö ñîëóíäà; Úàâàùèð
ÁÀÇÁÓÐÓÄ èñ. [ÿñëè ôàðñ. áàä áóðóò] äàí.
áàçóáÿíä èêè ãîëóíäà. Íÿáàòè. Áó ùàëäà øàù,
Ýþðêÿì, áîé-áóõóí, áÿäÿí ãóðóëóøó.
áàøûíäà òàú âÿ ÿëèíäÿ úàâàùèðíèøàí òîïïóç,
[Ãàðà õàí:] Åëÿ áàçáóðóäóíäàí îõøàéûðñàí;
ãîëóíäà úàâàùèð áàçóáÿíäëÿð .. òàõòà ÷ûõûá
ñÿíè þçöìÿ èëõû÷û åäÿðÿì. “Êîðîüëó”. Éÿùéÿ-
îòóðäó. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ñàëûáñàí ýÿðäÿíÿ
íèí äèëè ýþäÿê îëàúàã, “Íÿ áèëèì, – äåéÿúÿê,
ùåéêÿë, ùÿìàèë; Ãûçûë áàçóáÿíäëÿð ãîëà éà-
– áàçáóðóäóíà èíàíäûì”. Ìèð Úÿëàë.
ðàøàð. Àøûã ßëÿñýÿð.
ÁÀÇÁÓÐÓÄËÓ ñèô. äàí. Áîéëó-áóõóíëó,
2. Ãÿäèìäÿ äþéöø÷öëÿðèí ãîëëàðûíà ýåé-
ãÿää-ãàìÿòëè. Õÿëèë ïàøà áåëÿ áàçáóðóäëó
äèêëÿðè äÿìèð ãîë÷àã.
îüëàíëàðû ýþðöá ìàò ãàëäû. “Êîðîüëó”.
3. äèí. È÷ÿðèñèíäÿ íÿçÿð äóàñû, éàõóä äóà
ÁÀÇÉÄÎÂ
[õöñ. èñ.-äÿí]: áàçåäîâ
êèòàá÷àëàðûíäàí áèð íöñõÿ ãîéóëìóø, ìåøèí
õÿñòÿëèéè òèá. – ãàëõàíâàðè âÿçèíèí ôÿàëèééÿòè-
âÿ éà ïàð÷à ãîâëóã; ãîëáÿíä.
íèí ïîçóëìàñû íÿòèúÿñèíäÿ òþðÿéÿí õÿñòÿëèê.
ÁÀÇÓÞÍÖ èñ. àíàò. Ãîëóí äèðñÿê îéíà-
ÁÀÇÛ1 èñ. ìÿù. 1. Õûøûí, úöòöí óëàìàäàí
üûíäàí áèëÿéÿ ãÿäÿð îëàí ùèññÿñè.
êþòöéÿ ãÿäÿð îëàí ùèññÿñè; ãîë.
ÁÅ “Á” ùÿðôèíèí âÿ áó ùÿðôëÿ èøàðÿ îëóíàí
2. Èêè çÿìè, òàðëà àðàñûíäà ìÿðç; äèêäèð.
ñÿññèçèí àäû. // á à õ áåé.
3. Ùàëãà, äàèðÿ. Öçöê áàçûñû.
ÁÅÚÀ á à õ áèúà
ÁÀÇÛ2 èñ. [ôàðñ.] äàí. Îéóí, êÿëÿê, ùèéëÿ,
ÁÅÚßÐÈËÌß “Áåúÿðèëìÿê”äÿí èúá.
áèúëèê. Áàçû ýÿëìÿê – êÿëÿê ýÿëìÿê,
ÁÅÚßÐÈËÌßÊ ìÿúù. Éåòèøäèðèëìÿê, áÿñ-
áèúëèê èøëÿòìÿê. [Øÿðÿôíèñÿ õàíûì:] Áÿñäèð,
ëÿíèá éåòèøäèðèëìÿê.
Àëëàùû ñåâèðñÿí, áó áàçûëàðû ìÿíÿ àç ýÿë!..
ÁÅÚßÐÌß “Áåúÿðìÿê”äÿí ô.èñ. Áåúÿðìÿ
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
èøëÿðè. – Õàíïÿðèíèí äÿ ñàùÿñèíäÿ áåúÿðìÿ
ÁÀÇÛ3 èñ. ×þë, ãóðó äöçÿíëèê, ñÿùðà.
ýåäèð, ïàìáûã ñåéðÿëèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
...áàçëûã. Áÿçè ñþçëÿðèí ñîíóíà ýÿòèðèëÿ-
ÁÅÚßÐÌßÊ ô. Õèäìÿò åäÿðÿê, áÿñëÿéÿ-
ðÿê, ìöðÿêêÿá èñèì äöçÿëäèëèð; ìÿñ.: êÿëÿê-
ðÿê éåòèøäèðìÿê. Áàü áåúÿðìÿê. – [Ùåéäÿð
áàçëûã, ùèéëÿáàçëûã, îéóíáàçëûã âÿ ñ.
áÿé:] Ãóëàã àñ, ýþð ìÿíÿ íÿ úàâàá âåðäè:
ÁÀÇÈ×ß èñ. [ôàðñ.] Îéóíúàã. Áþéëÿ-áþéëÿ
Ùåéäÿð áÿé, úöò ÿê, áàü áåúÿð, àëûø-âåðèø
ñþçëÿðèí ìÿí îëìàðàì áàçè÷ÿñè; Îëñóí,
åëÿ. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ñàëìàí êèøè Äàøëûúà
îëñóí, ãîé ÷îõ îëñóí, áþéëÿ ëÿççÿòëè ùÿéàò!
àüçûíäà áîñòàí áåúÿðÿðäè. Ìèð Úÿëàë. // Òÿð-
Ì.ß.Ñàáèð. Óøàãúûãëàð êèìè áàçè÷ÿëÿðÿ àëäà-
áèéÿëÿíäèðèá áþéöòìÿê, éåòèøäèðìÿê. [Ïàñû:]
íàðàã; Ìöòÿñÿëëè îëàð, èñòÿð äàùà àðòûã éàøà-
Ýöë êèìè óøàã áåúÿðìèøÿì, þçöíÿ äàäàí-
ìàã. À.Ñÿùùÿò. ßõòÿðëÿð, åé çèéàëàðû òèòðÿê
äûðûá ãàðäàøûí Ýöëî êèìè êöëÿ äþíäÿðÿñÿí?
ñèòàðÿëÿð; Áàçè÷ÿ åéëÿìèø ñèçè äÿ ïÿíúåéè-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ãÿäÿð? Ì.Ùàäè.
ÁÅÚßÐÒÌß “Áåúÿðòìÿê”äÿí ô.èñ.
253
ÁÅÚßÐÒÌßÊ
ÁÅË
ÁÅÚßÐÒÌßÊ “Áåúÿðìÿê”äÿí èúá.
ÁÅÙÁÓÄËÀÌÀÃ ô. Áåùáóäëà âóðìàã,
ÁÅÚÈÄ çÿðô äàí. Òåç, éåéèí, ñöðÿòëè, úÿëä.
áåùáóäëà éàðàëàìàã.
Òåç îë, áåúèä ýÿë.
ÁÅÙÁÓÄËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áåùáóäëà âó-
ÁÅ××ß á à õ áå÷ÿ.
ðóëìàã, éàðàëàíìàã.
ÁÅ×ß èñ. [ôàðñ.] 1. Áàëà.
ÁÅÙÁÓÄËÀØÌÀ “Áåùáóäëàøìàã”äàí ô.èñ.
2. ×îëïà, úàâàí õîðóç. Ñèç ñÿðâ êèìè ñÿð-
ÁÅÙÁÓÄËÀØÌÀÃ ãàðø. Áèð-áèðèíè áåù-
êÿø îëóá áþéëÿ áîé àòäûç; Èëëèê áå÷ÿòÿê áàí-
áóäëà âóðìàã, éàðàëàìàã.
ëàéàðàã, õàëãû îéàòäûç. Ì.ß.Ñàáèð. Äàí àòûíúà
ÁÅÙÈØÒ èñ. [ôàðñ.] 1. Äèíè åòèãàäëàðà ýþðÿ,
õîðóç, áå÷ÿëÿð áàíëàð. À.Øàèã. Õàëã åùòèéàú
áó äöíéàäà ñàâàá èø ýþðìöø àäàìëàðûí
è÷èíäÿ ÿçèééÿò ÷ÿêäèéè çàìàí, Òÿðëàí àüûíà-
àõèðÿòäÿ ñÿàäÿò è÷ÿðèñèíäÿ éàøàéàúàãëàðû éåð;
áîçóíà áàõìàäàí, áå÷ÿäÿí, ÿìëèêäÿí êÿñ-
úÿííÿò. [Õîðòäàí:] Ïÿðâÿðäèýàðà, áåëÿ ìö-
äèðèá éåéèðäè. Ì.Ùöñåéí.
ãÿääÿñ êèøè úÿùÿííÿìÿ äöøÿíäÿ áÿñ áåùèøòÿ
3. Úàâàí áàë àðûñû. Áå÷ÿ âåðìÿê – á à õ
êèì ýþíäÿðèëÿúÿê? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áå÷ÿëÿìÿê. [Ïèðè êèøè:] Éàõøû âàõòûíäà ýÿë-
2. ìÿú. Ñîí äÿðÿúÿ ýþçÿë, ìÿíçÿðÿëè, öðÿê-
ìèøèê, áó ñààò áóðàíûí àðûñû áå÷ÿ âåðÿúÿêäèð.
à÷àí éåð ùàããûíäà. Äöíéà ýþçöìäÿ áåùèøò
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Àðûëàð áå÷ÿ âåðÿí çàìàí êÿíä
áàüûíà äþíäö. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ðöñòÿì:]
àäàìû ìåøÿíè äîëàíàð, áó àðû ïÿòÿêëÿðèíäÿí
Ïàðèñ, íÿ Ïàðèñ! Éåð öçöíöí áåùèøòè äåñÿê,
òàïàð, ùÿð áèðèñèíäÿí ïóäëàðëà áàë ýþòöðÿðäè.
éåíÿ õàòà åëÿìÿìèøÿì! ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Ñ.Ðÿùèìîâ. Áå÷ÿ áàëû – úàâàí àðûíûí áàëû,
[Ñÿôÿð áÿé:] Ïÿù, ïÿù õóäàâÿíäè-àëÿì ýþð
òÿìèç àü áàë. Ýöëïÿðèíèí Èäðèñ ö÷öí ñàõ-
íÿ ýþçÿë éåðëÿð éàðàäûá, áóðà íÿèíêè “åë áó-
ëàäûüû áå÷ÿ áàëû, ìîòàë ïåíäèðè âÿ êÿðÿ éàüû
ëàüû”, ëàï áåùèøòèí áèð ýóøÿñè äåìÿê îëàð...
ßëéàðîâóí ÷îõ õîøóíà ýÿëäè. Ì.Ùöñåéí.
Á.Òàëûáëû. Áèð áàüûì âàð, ñÿôàëû, éàðàøûãëû âÿ
ÁÅ×ßÄÀÍ èñ. [ôàðñ.] Óøàãëûã, áàëàëûã, àíà
áåùèøò êèìè áèð éåðäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ãàðíû.
// Øàèðàíÿ òÿøáèùëÿðäÿ. Ñÿí áèð áåùèøòñÿí,
ÁÅ×ßÕÎÐ èñ. [ôàðñ.] Ãàäûíëàðûí óøàãëûã-
çÿìçÿì çèéíÿòäèð; Íÿ ôÿðã åëÿð ÿùâàëûìà,
ëàðûíäà ÿìÿëÿ ýÿëÿí áèð õÿñòÿëèéèí õàëã àðà-
ñåâäèéèì. Ì.Â.Âèäàäè. Ìÿíèì áàüö áåùèø-
ñûíäà àäû.
òèì éàðäûð, úÿííÿòäÿ êàðûì éîõ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÁÅ×ßËßÌß ô.èñ. Éåíè ÿìÿëÿ ýÿëìèø àíà
ÁÅÙÈØÒËÈÊ ñèô. âÿ èñ. Äèíè íþãòåéè-
àðû âÿ èø÷è àðûëàðûí ñÿáÿòäÿí ÷ûõûá äþë âåðìÿñè.
íÿçÿðäÿí ýöíàùñûç îëäóüó ö÷öí áåùèøòÿ ëà-
ÁÅ×ßËßÌßÊ ô. 1. Áå÷ÿ âåðìÿê, þçöí-
éèã îëàí (þëÿí àäàìà ùþðìÿò ö÷öí äåéèëèð).
äÿí éåíè àðû äÿñòÿñè àéûðìàã. Àðûëàð éàéäà
– Ùàúû, Àëëàù àòàíû áåùèøòëèê åëÿñèí. ß.Ùàã-
áå÷ÿëÿìèøäèð.
âåðäèéåâ.
2. Çîü àòìàã, çîüëàíìàã, éåíè çîü âåðìÿê.
ÁÅÙËßÌß “Áåùëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÅÙ èñ. [ÿð.] Áöòöí òÿÿùùöäöí, éà ñèôà-
ÁÅÙËßÌßÊ ô. Áåù âåðìÿê.
ðèøèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñèíè òÿìèí åòìÿê ö÷öí
ÁÅÙËßØÌß “Áåùëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
èøè èúðà åäÿí øÿõñÿ ãàáàãúà âåðèëÿí ïóë. Áåù
ÁÅÙËßØÌßÊ ãàðø. Áåù âåðèá øÿðòëÿø-
àëìàã. Áåù âåðìÿê. Áåùè ãàéòàðìàã (ñþâ-
ìÿê, ðàçûëàøìàã, ñàçèøÿ ýèðìÿê, óçëàøìàã.
äÿíè ïîçìàã, äÿááÿëÿìÿê). – Ôàéòîí÷ó
Íîâðóçãóëó .. êàðâàíñàðàéà ýåäèá, àðàáàíû
Ìöðñÿëÿ, ö÷ éîëäàø ùÿð áèðèìèç, áèð ìàíàò
äàíûøûá áåùëÿøÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
áåù âåðìèøäèê êè, ôèëàí ýöíö àòëàðû ãîøóá ýÿë-
ÁÅÙËÈ ñèô. Áåù àëûíìûø, áåùè âåðèëìèø;
ñèí, áèçè àïàðñûí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áó
ñàòûëìûø.
òàúèðëÿð åâÿ ìöøòÿðè ýþçö èëÿ áàõäûëàð, Àüà-
ÁÅÙÌÀÍ äàí. Àäÿòÿí ôèëàí-áåùìàí
éåâëÿ ñþâäÿëÿøäèëÿð, áåù âåðèá, åëÿ ùÿìèí
øÿêëèíäÿ èøëÿíèð (á à õ ôèëàí-áåùìàí).
ýöí êþ÷äöëÿð. Ñ.Ðÿùìàí.
ÁÅÊÎÍ èñ. [èíý.] Ùèñÿ âåðèëìèø âÿ éà äóç-
ÁÅÙÁÀÇÀÐ èñ. äàí. Ñþçöáöòþâëöê, åòèáàð,
ëàíìûø ïèéñèç, úàâàí äîíóç ÿòè.
ñþâäÿ, âÿäÿäÿ äîüðóëóã.
ÁÅË1 èñ. 1. Áÿäÿíèí îðòàñû, ãóðøàã áàüëà-
ÁÅÙÁÓÄ èñ. Ãàëûí òèéÿëè, ãûíäà ýÿçäèðèëÿí
íàí éåðè. Èíúÿ áåë. Áåëè àüðûìàã. Áåëèíÿ ãàéûø
èðè áû÷àã (ñèëàù).
áàüëàìàã. Áåëÿ ãÿäÿð ñóéà ýèðìÿê. – Áó ñöí-
ÁÅÙÁÓÄËÀÌÀ “Áåùáóäëàìàã”äàí ô.èñ.
ýöíö îíëàð ñàü òÿðÿôäÿí áåë ãàéûøëàðûíäàí
254
ÁÅË
ÁÅËß
àñìûøäûëàð. ß.ßáöëùÿñÿí. Áåëèíäÿ ãÿáçÿëè
ÁÅË2 èñ. Ñàü âÿ éà ñîë éàíûíäà àéàãëà
õÿíúÿð îëàí áèð êèøè è÷ÿðè ýèðäè. È.ßôÿíäèéåâ.
áàñìàã ö÷öí ÷ûõûíòûñû îëàí óçóí ñàïëû ãàç-
2. Èíñàíûí âÿ áÿçè ùåéâàíëàðûí ãàðíûíûí
ìà àëÿòè. Äÿìèð áåë. Áåë èëÿ áåëëÿìÿê. – Óëäóç
àðõà òÿðÿôè, ñàüðû èëÿ ÷èéèíëÿð àðàñûíäàêû ùèññÿ;
ùÿéÿòÿ ýèðÿðêÿí [àíà] ùàñàðûí éàíûíäà
äàë. ßéðè áåë. Áåëè áöêöëìöø. Éöêö àòûí áåëèíÿ
ÿëèíäÿ áåë éåð ãàçûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ãàëäûðìàã. – Åëÿ, îáàéà ñÿñ äöøöð. Èýèäëÿð
Ôÿùëÿëÿð èøÿ áàøëàäûëàð. ×îõó éåðè áåë èëÿ
àò áåëèíÿ ãàëõûð. Ì.Èáðàùèìîâ. ..Êöðÿí àò
ãàçûðäû. ß.Ñàäûã.
áåëèíäÿ àüûðëûã ùèññ åòìÿéèá éîëóí ÷îõóñóíó
◊ ßëèíÿ áåë âåðìÿê ìÿú. – ãûçûøäûðìàã,
îéíàãëàéûð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áåë ñöìöéö
òÿùðèê åòìÿê. Äÿëèéÿ éåð âåð, ÿëèíÿ áåë. (Àòà.
àíàò. – îíóðüàíûí àéðûúà ñöìöéö. Áåë ñöòóíó
ñþçö).
àíàò. – èíñàíäà âÿ áÿçè ùåéâàíëàðäà: áåë
ÁÅËÀÜÀÚÛ èñ. ìÿù. Àðàáàéà ãàëàíìûø
îðòàñûíäàêû áèð-áèðèíèí è÷èíÿ êå÷ìèø ñöìöê
îòóí öñòöíäÿí àòûëàí óçóí àüàú.
âÿ ãûüûðäàãëàðäàí èáàðÿò îíóðüà ñöìöéö.
ÁÅËÁÀÜÛ èñ. Áåëÿ áàüëàíûëàí ùÿð øåé
3. ìÿú. Ùöíäöð äàüûí èêè òÿïÿñè àðàñûí-
(ãàéûø, òîããà, ãóðøàã, êÿìÿðáÿíä âÿ ñ.).
äàêû ÿéðèëìèø éåð âÿ àë÷àã êå÷èä. Øåùëè êÿí-
..Áåëèíäÿ ýöìöø êþðïöëö áåëáàüû, ãû÷ûíäà
äèíèí ñàü òÿðÿôèíäÿ éàëûí áåëè èëÿ õûðìàíëàð
×èí èïÿéèíäÿí øàëâàð îëàí ãîíøó îüëó .. éîë-
ñàëûíìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áàõñàíûç à, áåëè ÷þê-
äàøëàðû èëÿ ñþùáÿòÿ ýåäÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
ìöø éàìàúà; Ñèíÿñèíäÿ øÿí ãóçóëàð áÿñëÿíèð.
ÁÅËÁÀÜËÀÌÀ èñ. åòíîãð. Êå÷ìèøäÿ
À.Øàèã. Ìèí Ãàçàõäà êþùëÿí àòà; Ýþé
ýÿëèí êþ÷öðöëäöéö çàìàí îüëàíûí éàõûí ãî-
éàéëàãëàð áåëèíÿ ãàëõ. Ñ.Âóðüóí.
ùóìëàðûíäàí áèðèíèí äÿñìàë âÿ ñ. èëÿ ýÿëèíèí
4. ìÿú. Äþâðÿ, ÿòðàô. Øÿùÿðèí áåëèíÿ éàðûì-
áåëèíè áàüëàìà àäÿòè. Áåëáàüëàìàíûí èúðà-
ãóðøàã êèìè äîëàíàí ìèíëÿðúÿ ñàùèë èøûãëàðû
ñûíäàí ñîíðà, Êè÷èêáÿéèìèí áèð ãîëóíà Èáðà-
éåðÿ ñÿïèëìèø óëäóçëàð êèìè ñàéðûøûðäû.
ùèì õàí, î áèðèñèíÿ Âàãèô ýèðèá, êàëëàéûíûí
Ì.Ùöñåéí.
îðòàñûíà ýÿòèðäèëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
◊ Áåë áàüëàìàã – ýöâÿíìÿê, èíàíìàã,
ÁÅË×ÈÊÀËÛ èñ. Áåë÷èêà ÿùàëèñèíÿ ìÿí-
åòèáàð åòìÿê, àðõàëàíìàã, àðõàéûí îëìàã,
ñóá àäàì.
õàòèðúÿì îëìàã. Ñÿíèí ãàïûíäà Ôèðÿíýèç
ÁÅËÅÒÁÆ [ôð.] 1. Òåàòðûí òàìàøà ñàëî-
ùÿãèð úàðèéÿäèð; Ýöíÿø äÿ õèäìÿòÿ áåë áàü-
íóíäà ïàðòåðäÿí éóõàðû áèðèíúè éàðóñ. [Éåíè
ëàìûø äèëö úàíäàí. Ùåéðàí õàíûì. [Áàéðàì:]
òåàòð áèíàñûíäà òàìàøà÷û éåðëÿðèíèí] áèð ùèñ-
Çàëõà ùèéëÿýÿð àðâàääûð, îíà áåë áàüëàìàã
ñÿñè áåëåòàæ øÿêëèíäÿ 24 ëîæàäà éåðëÿøäèðèë-
îëàðìû? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Íà÷àëíèêëÿðÿ,
ìèøäèð. “Èíúÿñÿíÿò”.
ïðèñòàâëàðà, éàñàâóëëàðà áåë áàüëàìàã îëìàç.
2. Åâèí àøàüûäàí èêèíúè, àäÿòÿí ÿí éàõøû
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áàüëàìàã áåë, éà ýöâÿí-
ìÿðòÿáÿñè. Îíóí ìÿíçèëè áåëåòàæäàäûð.
ìÿê ÷îõ ÷ÿòèíäèð çàùèäÿ. Ú.Úàááàðëû. Áåëè
ÁÅËß ÿâÿç. 1. Áó úöð, áó òÿùÿð, áó êèìè,
áöêöëìÿê – 1) ãîúàëìàã; 2) àüûð ìöñèáÿò,
áó ñàéàã. Ìÿí áåëÿ àäàì ýþðìÿìèøÿì. Áåëÿ
áÿäáÿõòëèê, ôÿëàêÿò öç âåðìÿê. Áåëè ñûíìàã
èøëÿðÿ éîë âåðìÿê îëìàç. – Ôèêèðëÿøèðÿì, ..
(ãûðûëìàã) ìÿú. – á à õ áåëè áöêöëìÿê 2-úè
àõûðäà éÿãèí åäèðÿì êè, ùÿëÿ ýÿðÿê áåëÿ äÿ
ìÿíàäà. [Õàí:] Ìÿììÿä, áåëèìèç ñûíäû,
îëñóí. Ì.ß.Ñàáèð. [Ñóðàõàíñêè:] Ìÿí ùå÷
– äåäè, – ýþðöðñÿí, Àüàñû äóç-÷þðÿéèìè èòèðèá,
âàõò .. äåìÿðÿì êè, ìÿíè òÿðèô åò. Áåëÿ òÿâÿããå
íåúÿ íàìÿðäëèê åëÿäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áåëèíÿ
àíúàã ìÿíÿ ÿñêèêëèê ýÿòèðèá, ìÿíèì øÿíèìÿ
÷þïäÿí äèðÿê – ýþðöëìöø áèð èøÿ ãàðøû èñ-
òîõóíàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. // Áó ãÿäÿð, áóíúà.
òåùçàëû ìöíàñèáÿò áèëäèðÿí èôàäÿ. ×îõ ÿçèé-
Áåëÿ ýåú íèéÿ ýÿëäèí? – Ñÿí êè áó ãàéäàäà
éÿò ÷ÿêèðñÿí, áåëèíÿ ÷þïäÿí äèðÿê. ß.Ùàãâåð-
áåëÿ ýþçÿëñÿí; Éîõäó ýþçÿëëèêäÿ ñÿíÿ òàé,
äèéåâ. Áåëèíè áöêìÿê ìÿú. – àüûð áèð ôÿëà-
ýþçÿë. Àøûã Àááàñ. [Êÿðáÿëàéû Ðÿúÿá:] Ùàúû,
êÿòÿ, áÿäáÿõòëèéÿ, ìöñèáÿòÿ ìÿðóç ãàëàðàã
äÿðäèí àëûì, íþøöí áåëÿ êÿìùþâñÿëÿ îëìóñàí?
ãîúàëìàã, ðóùÿí âÿ úèñìÿí ñàðñûëìàã.
Í.Âÿçèðîâ.
Áåëèíè ñûíäûðìàã (ãûðìàã) ìÿú. – ÷îõ àüûð
2. “Ùÿòòà” ìÿíàñûíäà áàüëàéûúû êèìè èø-
ìÿíÿâè çÿðáÿ âóðìàã, ñîí äÿðÿúÿ ñàðñûò-
ëÿíèð. Ôèðèäóí ñóàë áåëÿ âåðìÿäÿí õàðàáàéà
ìàã, áÿäáÿõò åòìÿê.
ýèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Áåø äÿãèãÿ áåëÿ êå÷ìÿ-
255
ÁÅËßÚß
ÁÅÌÎË
ìèø àñôàëòëû éîëäà òÿçÿúÿ àáû ðÿíýÿ áîéàíìûø
äÿí ãàäûí ýþçëÿðèíè äþíäÿðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
.. ìàøûí ýþðöíäö. Ì.Ùöñåéí. Áóðàäà àüàú-
Ýþçÿë áèð ÷è÷ÿê àðûíû íåúÿ úÿëá åäèðñÿ,
ëàð áåëÿ ñûíìûø, áàü÷àëàð ãóðóìóø, .. ùåé-
Øèðèíèí ýþçÿëëèéè äÿ ñóðõàéëàðû áåëÿúÿ úÿëá
âàíëàð áåëÿ ñàíêè ãà÷ûá áó êÿíääÿí óçàã-
åäèð. È.ßôÿíäèéåâ.
ëàøìûøäûëàð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÁÅËßËÈÊÄß çÿðô äàí. 1. Áåëÿ îëäóãäà,
3. Áó áîéäà, áó éåêÿëèêäÿ. Áåëÿ àüàúûí
áó ùàëäà, ÿýÿð áåëÿ îëñà. Áåëÿëèêäÿ ìÿí ñÿíÿ
áàøûíà ãàëõìàã ÷ÿòèíäèð.
éîëäàø äåéèëÿì.
4. äàí. Áó òÿðÿôÿ, áó éàíà, î òÿðÿôÿ, î éàíà.
2. Áó âÿçèééÿòäÿ, áó ùàëäà, áó ãàéäàäà.
Áèð-áèðèìèçäÿí àéðûëäûã, ìÿí áåëÿ ýÿëäèì, î
Èø áåëÿëèêäÿ ãàëäû.
áåëÿ ýåòäè.
ÁÅËßËÈÊËß àðà ñ. (áÿçÿí “äÿ” ÿäàòû èëÿ
5. “Áóíäàí”, “áó ýöíäÿí” ñþçëÿðè èëÿ áÿ-
èøëÿíèð). Áó ãàéäà èëÿ, áó úöð, äåìÿê (íÿòèúÿ
ðàáÿð: áóíäàí ñîíðà, áóíäàí åòèáàðÿí, áàø-
îëàí èêèíúè úöìëÿíèí ÿââÿëèíäÿ èøëÿíèð).
ëàéàðàã. Áóíäàí áåëÿ ìÿí ñèçÿ ýÿëìÿéÿúÿéÿì.
Áåëÿëèêëÿ, Ðöõñàðÿ òÿáäÿí-òÿáÿ äöøöðäö.
– Íÿ éàðàøûð ñàíà, äèâàíÿ êþíöë; Ùÿìäÿì
Ñ.Ðÿùèìîâ. Áåëÿëèêëÿ äÿ, Úóìà èêè ýöí éàõ-
îëìàã éàðà áó ýöíäÿí áåëÿ. Ã.Çàêèð.
øûúà èñòèðàùÿò åòäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
6. Éàëíûç úÿì øÿêëèíäÿ: áåëÿëÿð(è) – áó
ÁÅËÈÁÀÜËÛ1 ñèô. Áåëè áàüëû îëàí, áåëè ãóð-
úöð àäàìëàð. Áåëÿëÿðèíÿ ñþç êàð åëÿìèð.
øàã âÿ ñ. èëÿ áàüëàíìûø.
Ì.Ùöñåéí.
ÁÅËÈÁÀÜËÛ2 èñ. çîîë. Ãûðüû áþéöêëöêäÿ
7. Ãîøà øÿêèëäÿ: áåëÿ-áåëÿ – á à õ áåëÿ
éûðòûúû áèð ãóø.
1-úè ìÿíàäà. Áèçÿ áåëÿ-áåëÿ àäàìëàð ëàçûì
ÁÅËÈÁÀÑÛÃ ñèô. äàí. Áåëèíè éÿùÿð âóðìóø
äåéèë. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áåëÿ-áåëÿ ôèêèð-
(ìèíèê ùåéâàíû ùàããûíäà).
ëÿð Ðöñòÿì áÿéè àðòûãëûüûíúà ìÿøüóë åäèðäè.
ÁÅËÈÁÖÊÖÊ ñèô. Áåëè áöêöëìöø, ãîúàë-
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ñÿí áåëÿ-áåëÿ èøëÿðÿ ãàðûø-
ìûø. Äîõñàí éàøëû áåëèáöêöê áèð êèøè.
ìàñàí, éàõøûäûð; þçöì áèëÿðÿì. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÅËÈßÉÐÈ ñèô. 1. Áåëè ÿéèëìèø.
8. “Êè” áàüëàéûúûñû èëÿ: áåëÿ êè (ÿñêè ôîð-
2. ìÿú. Ãîúà, ÷îõ éàøëû àäàì ìÿíàñûíäà.
ìàñû “áåëÿ êèì”) – íÿòèúÿ áèëäèðÿí ãîâóøóã
´
ÁÅËËÅÒÐÈÑÒ [ôð.] Áåëëåòðèñòèêà ÿñÿðëÿðè
úöìëÿëÿðè áèðëÿøäèðÿí áàüëàéûúû éåðèíäÿ
ìöÿëëèôè.
èøëÿíèð (“áóíà ýþðÿ äÿ” ìÿíàñûíäà). Áåëÿ
´
ÁÅËËÅÒÐÈÑÒÈÊÀ [ôð.] Íÿñð øÿêëèíäÿ
êèì ìÿí ýþðöðÿì äèëáÿðèìèí, ãÿìçÿñèíè;
éàçûëìûø áÿäèè ÿäÿáèééàò – ðîìàíëàð, ïîâåñò-
Þëäöðöð àøèãè-ñÿðýÿøòÿíè ìÿðäàíÿ áó ýöí.
ëÿð, ùåêàéÿëÿð.
Ðåéùàí õàíûì.
ÁÅËËßÌß “Áåëëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
◊ Áåëÿ ùà – òÿðèô, áÿéÿíìÿ ìÿíàñûíäà èø-
ÁÅËËßÌßÊ ô. Áåë èëÿ ãàçûìàã (òîðïàüû).
ëÿíÿí íèäà. Áèð ãàðû ôÿõðëÿ äåäè: – Áåëÿ ùà!..
Ïàéûçäà áàüû áåëëÿìÿê õåéèðëèäèð.
Äåéÿñÿí, áó ýöíäÿí áåëÿ õÿñòÿíè õÿñòÿõà-
ÁÅËËßÍÌß “Áåëëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
íàéà ÷àëüû èëÿ àïàðàúàãëàð. “Êèðïè”. Åëÿ áåëÿ
ÁÅËËßÍÌßÊ ìÿúù. Áåë èëÿ ãàçûëìàã.
– 1) íÿ éàõøû, íÿ ïèñ, áàáàò, ìèéàíÿ, îðòà;
ÁÅËËßÒÄÈÐÌßÊ á à õ áåëëÿòìÿê.
2) ìöÿééÿí ìÿãñÿäñèç, ãÿðÿçñèç, áèêàð÷û-
ÁÅËËßÒÌß “Áåëëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ëûãäàí. Åëÿ áåëÿ òèíäÿ äóðìóøäóì. – [Ãà÷àé:]
ÁÅËËßÒÌßÊ èúá. Áåë èëÿ ãàçäûðìàã
Åëÿ áåëÿ äåìÿê èñòÿéèðñÿíñÿ, äå. Ç.Õÿëèë.
(òîðïàüû).
Áåëÿäÿí-áåëÿ – áèð òÿðÿôäÿí î áèðè òÿðÿôÿ,
ÁÅËËÈÊ èñ. ìÿù. Áèð áàø ñó, ìöÿééÿí þë-
áó éàíäàí î éàíà. Éöê, ìèíèê ÷ÿêèðñÿí
÷öäÿ àõàð ñó.
áåëÿäÿí-áåëÿ; Èøëÿìÿê îëìàç, à úàíûì, áèð
ÁÅËÎÐÚÑ Áåëîðóñóí (êå÷ìèø Áåëîðóñè-
áåëÿ! À.Ñÿùùÿò. Ýþéäÿ ÿëâàí áóëóäëàð êå÷èð
éàíûí) ÿñàñ ÿùàëèñèíè òÿøêèë åäÿí âÿ äèë úÿùÿò-
áåëÿäÿí-áåëÿ. Ð.Ðçà.
äÿí øÿðãè ñëàâéàí õàëãëàðû ãðóïóíà äàõèë îëàí
ÁÅËßÚß çÿðô Áóíóí êèìè, áó úöð, áó
õàëã âÿ áó õàëãà ìÿíñóá àäàì.
òÿùÿð, áåëÿ, òàìàìèëÿ áó úöð, áó ãàéäà èëÿ,
ÁÅËÎÐÓÑÚÀ çÿðô Áåëîðóñ äèëèíäÿ. Áåëî-
áó òÿðçäÿ. [Ðöõñàðÿ] áåëÿúÿ äöøöíöð âÿ éî-
ðóñúà äàíûøìàã.
ðóëìàäàí ÷àëûøûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áåëÿúÿ, áèð
ÁÅÌÓË [èòàë.] ìóñ. Ñÿñè éàðûì òîí àë÷àëò-
ãÿäÿð äàëüûíëûãëà ÷þëÿ áàõäûãäàí ñîíðà, áèð-
ìàã ö÷öí íîò èøàðÿñè.
256
ÁÅÍÅÔÈÑ
ÁÅØÚß
´
ÁÅÍÅÔÈÑ [ôð.] êþùí. Òåàòð èø÷èñè, éàõóä
òþêöì?” – äåéÿ áàð-áàð áàüûðûðäû. À.Øàèã.
àðòèñò õåéðèíÿ âåðèëÿí òàìàøà, éà êîíñåðò.
[×èìíàç:] ..À êèøè, úàâàí ãûçûí îëñóí, ýåäèá
// Àðòèñòèí õèäìÿòèíè, ìÿùàðÿòèíè, ÿùÿìèééÿ-
áåø-àëòû àðøûí òóìàíëûã ö÷öí þëñöí!
òèíè ãåéä åòìÿê ö÷öí îíóí øÿðÿôèíÿ âåðèëÿí
ß.ßáöëùÿñÿí. Áåøäÿ áèð – òåç-òåç, ùÿð áåø
,
òàìàøà.
ýöíäÿ áèð äÿôÿ. Áåøäÿ áèð áèçÿ ýÿëèð. Áåøäÿ-
ÁÅÍÓÁÐ [ôð.] Òåàòð çàëûíäà ïàðòåð èëÿ áèð
ö÷äÿ – áÿçÿí, ùÿðäÿíáèð, àðàáèð, ýàù-ýàù.
ñÿâèééÿäÿ îëàí ëîæà.
Äÿìèðéîë õÿòòèíäÿ èøëÿñÿ äÿ, áåøäÿ-ö÷äÿ åçà-
´
ÁÅÍÇÈÍ [õàð.] ßñàñÿí íåôòäÿí âÿ éà äàø
ìèééÿò éîëó èëÿ Áàêûéà ýÿëèð, åâèíÿ áàø ÷ÿêèðäè.
êþìöð êèòðÿñèíäÿí äèñòèëëÿ éîëó èëÿ, éàõóä
Ì.Ùöñåéí. Áåø êèøèíèí áèðè – á à õ êèøè.
ñöíè ñóðÿòäÿ àëûíàí ðÿíýñèç, òåçàëûøàí ó÷óúó
Áåø-áåø çÿðô Ùÿð äÿôÿ áåø äÿíÿ, ùÿð
ìàéå.
àäàìà áåø äÿíÿ. Àëìàëàðû áåø-áåø ïàéëà!
ÁÅÍÇÈÍÄÀØÛÉÀÍ ñèô. âÿ èñ. Áåíçèí äàøû-
Ñûðàéà áåø-áåø äöçöëìÿê.
ìàã ö÷öí óéüóíëàøäûðûëìûø (àâòîìîáèë âÿ ñ.).
ÁÅØ2 èñ. ìÿù. Ãóðó, íàçèê âÿ òåçéàíàí îäóí.
Áåíçèíäàøûéàí ìàøûí.
ÁÅØÀ×ÛËÀÍ á à õ áåøàòûëàí. ßñýÿð îíäàí
ÁÅÍÇÈÍÒÞÊßÍ ñèô. âÿ èñ. Ìàøûíëàðà âÿ
[äöêàí÷ûäàí] úÿëä ãàëõûá, àáàñûíûí àëòûíäàí
ñ.-éÿ áåíçèí òþêìÿéÿ ìÿõñóñ. Áåíçèíòþêÿí
áåøà÷ûëàí òöôÿíýèíè ÷ûõàðäûá, ïàòðîíëàéûá
úèùàç.
äåäè.. ß.Ùàãâåðäèéåâ. ×èéíèíäÿ áåøà÷ûëàí;
ÁÅÍÇÓË [ôð.] Äàø êþìöð êèòðÿñèíäÿí,
Ñîë ãîëóíäà êÿëàüàé; Ýÿëäè Äîí êÿíàðûíà.
íåôòäÿí âÿ ñ. äèñòèëëÿ éîëó èëÿ ùàñèë åäèëÿí
Ì.Ðàùèì.
ðÿíýñèç ìàääÿ (áîéà ìàääÿëÿðè, ïàðòëàéûúû
ÁÅØÀÒÀÍ á à õ áåøàòûëàí. Ãî÷óëàð, ãóë-
ìàääÿëÿð, äÿðìàí âÿ ñ. èñòåùñàëûíäà èøëÿäèëÿí).
äóðëàð ãàòàð òàõàðäû... Áåøàòàíûí ÷àòà-÷àòà
ÁÅÐÄÁÍÊÀ [ðóñ.] 1870-1891-úè èëëÿðäÿ
÷ûõìûøäû. Àøûã ßëÿñýÿð.
ðóñ îðäóñóíäà èøëÿäèëÿí áèðïàòðîíëó òöôÿíý.
ÁÅØÀÒÛËÀÍ èñ. äàí. Õÿçèíÿñè áåø ïàòðîí
Éàñàâóë óçóí ãûðìûçû òÿïÿëè ñàðû ïàïàüûíû ..
òóòàí òöôÿíý. [Ìàðî] åâèí êöíúöíäÿ ãàðà
áåðäàíêàñûíûí áàøûíà êå÷èðìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
òóìàú ãîáóðäà îëàí ñàðû ãóíäàã áåøàòûëàíû
[Íàìàç:] Íÿ òÿùÿð îëñà, áèçÿ õåéëè áåðäàíêà,
÷ûõàðòäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àéíàëû òàïìàëûñàí. Ï.Ìàêóëó.
ÁÅØÀÉËÛÃ ñèô. 1. Áåø àé ö÷öí äöçÿëäèë-
ÁÅÐÉÒ [ôð.] Ýöíëöéö âÿ êÿíàðëàðû îëìà-
ìèø, áåø àéëûã ìöääÿò íÿçÿðäÿ òóòóëìóø,
éàí éóìøàã áàø ýåéèìè.
éàõóä áåø àé ÿðçèíäÿ îëìóø. Áåøàéëûã ìÿëó-
´
ÁÅÐÈËËÈÓÌ [éóí.] êèì. Ýöìöøö ðÿíýëè
ìàò. Áåøàéëûã êóðñ.
÷îõ éöíýöë áÿðê ìåòàë; êèìéÿâè åëåìåíò.
2. Éàøû áåø àé îëàí. Áåøàéëûã óøàã.
Íàäèð âÿ àç òàïûëàí åëåìåíòëÿðäÿí âîëôðàì,
ÁÅØÁÀÐÌÀÃ èñ. 1. Áàðìàãëàðà òàõûëàðàã,
ìîëèáäåí, áåðèëëèóì .. âÿ áàøãàëàðû õöñóñè éåð
ÿë è÷èíäÿ ñûõûëûá òóòóëàí ìåòàë áàðìàãëûã øÿê-
òóòóð âÿ îíëàðûí éåíè éàòàãëàðûíûí òàïûëìàñû åëì
ëèíäÿ ñèëàù.
âÿ òåõíèêàíû ÷îõ ìàðàãëàíäûðûð. Ì.Ãàøãàé.
2. Øàíà, áåøäèøëè éàáà.
ÁÅÐÊÓÒ èñ. çîîë. Ãàðòàë úèíñèíäÿí éûðòûúû
ÁÅØÁÀØËÛ ñèô. Áåø áàøû, áåø óúó, áåø òèíè,
ãóø.
áåø òÿïÿñè îëàí. Áåøáàøëû äàü.
ÁÅÐÒÎËÉ äóçó [õöñ. èñ.-äÿí] Êèìéà
ÁÅØÁÅÒßÐ ñèô. [áåø âÿ ôàðñ. áÿäòÿð]
ñÿíàéåñèíäÿ âÿ òÿáàáÿòäÿ èøëÿíÿí êðèñòàëëèê
Äàùà ïèñ, ÿí ïèñ, ÷îõ ïèñ. [ßëéàðîâ:] Åù, àé
àü ïîðîøîê (êàëèóì-õëîðàòûí êþùíÿ àäû).
ÿìèîüëó, ñÿí äÿ ìÿíäÿí áåøáåòÿð àüûëäàí
ÁÅÑÒÑÅËËÅÐ èñ. [èíý.] ×îõ éàõøû ñàòûëàí,
êàñûáñàí ùà! Ì.Ùöñåéí.
ïóëà éàõøû ýåäÿí êèòàá.
ÁÅØÁÈÐ çÿðô Áåø-áåø. Àäàìëàð äÿñòÿ-
ÁÅØ1 ñàé. Äþðääÿí ñîíðà ýÿëÿí ÿäÿä – 5.
äÿñòÿ, ö÷áèð, áåøáèð áàüäà ýÿçèð, ñþùáÿò åäèð-
Áåø-àëòû, áåø-îí – àç, úöçè, ÿùÿìèé-
äèëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ.
éÿòñèç ìèãäàðäà, áèð íå÷ÿ. Úèáèìäÿ áåø-àëòû
ÁÅØÁÓÚÀÃËÛ 1. èñ. Áåø áóúàüû îëàí ùÿí-
ãÿïèê ïóëóì âàð. Èúëàñà áåø-îí àäàì ýÿë-
äÿñè úèñèì, áåøêöíúëö úèñèì.
ìèøäè. – [Êÿðèì áàáà] îäóí ýÿòèðìÿéÿ ýåòñÿ,
2. ñèô. Áåø áóúàüû îëàí. Áåøáóúàãëû ôèãóð.
ýþðÿðñÿí áåø-îí ÷ûðïûíû àðõàñûíà àëûð âÿ
ÁÅØÚß ñèô. Àíúàã áåø, éàëíûç áåø. Áåøúÿ
äÿðùàë “Àéðûì ãûçû, Àéðûì ãûçû! Áóíó ùàðà
ìàíàò ïóë. Áåøúÿ âàðàã êàüûç. // Áÿçÿí òÿéèí
257
ÁÅØÚßÐÝßËÈ
ÁÅØÌßÐÒßÁß(ËÈ)
åòäèéè ñþçÿ áþéöäöúöëöê ìÿíàñû âåðèð. Íèéÿ
ÁÅØÈÊÊßÐÒÌß èñ. åòíîãð. Êþùíÿ ìÿèøÿò-
áÿéÿíìèðñÿí, áåøúÿ ìàíàò ïóë âåðìèøÿì.
äÿ: óøàãëàðûí (îüëàí âÿ ãûçûí) êþðïÿ çàìàí-
ÁÅØÚßÐÝßËÈ ñèô. 1. ê.ò. Áåø ñûðà èëÿ ÿêè-
ëàðûíäàí áèð-áèðèíÿ àäàõëû åäèëìÿñè àäÿòè.
ëÿí. Áåøúÿðýÿëè ÿêèí.
ÁÅØÈËËÈÊ 1. ñèô. Áåø èë ñöðÿí, áåø èë ìöä-
2. Áåø ñûðàñû îëàí. Áåøúÿðýÿëè ãàðìîí.
äÿòëè, áåø èë äàâàì åäÿí. Áåøèëëèê ìÿêòÿá.
ÁÅØÄÀØ èñ. Õûðäà äàøëàðëà îéíàíàí áèð
Áåøèëëèê õèäìÿò. // Áåø èë ìöääÿòèíÿ òÿðòèá
îéóí àäû. Áåøäàø îéíàìàã. – Ùÿðäÿíáèð ö÷ö
åäèëìèø, áåø èëè íÿçÿðäÿ òóòàí. Áåøèëëèê íåôò-
áèð éåðäÿ îéíàäûãëàðû äà “áåøäàø” îéóíó
÷ûõàðìà ïëàíû.
îëàðäû. Ò.Ø.Ñèìóðã.
2. Èñ. ìÿíàñûíäà. Áèðèíúè áåøèëëèê. Áåøèëëèê
ÁÅØÔÀÈÇËÈ ñèô. Áåø ôàèç ýÿëèð âåðÿí.
äþðä èëäÿ éåðèíÿ éåòèðèëäè. – Íèéÿ ìÿí èñòÿéÿí
ÁÅØÝÈÐÂßÍÊßËÈÊ ñèô. êþùí. Áåø ýèð-
îëìàñûí? Íèéÿ? Ìÿíèì áåøèëëèéèì äîëìàñûí,
âÿíêÿ àüûðëûüûíäà îëàí ÷ÿêè äàøû. Áåøýèð-
íèéÿ? Ì.Ìöøôèã.
âÿíêÿëèê ãûôûë – öñò òÿðÿôè ÷ûõûá òàõûëàí áþéöê
3. ñèô. Áåø éàøûíäà îëàí, áåøéàøàð. Áåøèëëèê
àñìà ãûôûë.
àò. Áåøèëëèê àüàú.
ÁÅØÝÞÇ(ËÖ) ñèô. Áåø ýþçö îëàí. Áåø-
4. ñèô. Áåø èëäÿí ãàëìà, áåø èë þìðö îëàí.
ýþç(ëö) êþðïö. Áåøýþçëö äöêàí.
Áåøèëëèê øÿðàá.
ÁÅØÝÓØß(ËÈ) 1. Á à õ áåøáóúàãëû.
ÁÅØÈÍÚÈ “Áåø”äÿí ñûðà ñ. Áåøèíúè ñèíèô.
2. Áåø òèëè, áåø òèíè îëàí. Áåøýóøÿëè ôèãóð.
Áåøèíúè àäàì. Áåøèíúè úÿðýÿ.
Áåøýóøÿëè óëäóç. – Áåøýóøÿëè óëäóç èëÿ þïöø,
ÁÅØÊÖÍÚ(ËÖ) á à õ áåøýóøÿ(ëè).
àé! Ù.Ê.Ñàíûëû.
ÁÅØÃÀÒ(ËÛ) ñèô. 1. Áåøìÿðòÿáÿ(ëè). Áåø-
ãàò åâ.
ÁÅØÝÖË ñèô. Áåøáóúàãëû, áåøýóøÿëè.
2. Áèð-áèðè öçÿðèíäÿ áåø ëàé îëàí. Áåøãàò
ÁÅØÝÖÍËÖÊ ñèô. 1. Áåø ýöí ñöðÿí, áåø
õÿìèð.
ýöí äàâàì åäÿí, éàõóä áåø ýöí òÿëÿá åäÿí.
ÁÅØÃßÏÈÊËÈÊ ñèô. Áåø ãÿïèéÿ äÿéÿí,
Áåøýöíëöê ìþùëÿò. Áåøýöíëöê éîë. Áåøýöí-
áåø ãÿïèê ãèéìÿòèíäÿ îëàí. Áåøãÿïèêëèê
ëöê èø. // Áåø ýöíÿ ÷àòàí, êèôàéÿò åäÿí. Áåø-
ìàðêà. // èñ. Áèðøàùûëûã ìåòàë ïóë.
ýöíëöê åùòèéàò.
ÁÅØÃÐÀÌËÛÃ èñ. Áåø ãðàì àüûðëûüûíäà
2. ìÿú. Àç äàâàì åäÿí, àç ñöðÿí; ìöâÿã-
îëàí. Áåøãðàìëûã äàø.
ãÿòè, ñöðÿêñèç, äàâàìñûç. Áåøýöíëöê þìöð.
ÁÅØËß×ßÊËÈ ñèô. 1. áîò. Áåø ëÿ÷ÿéè, áåø
Áåøýöíëöê éîëäàø. Áåøýöíëöê äöíéà.
éàðïàüû îëàí (áèòêè).
ÁÅØÕÀËËÛ ñèô. Öçÿðèíäÿ áåø õàëû îëàí.
2. Áåø ïàð÷àäàí èáàðÿò îëàí.
Áåøõàëëû êàðò (ãóìàð êàüûçû).
ÁÅØËÈÊ 1. èñ. Áåø ìàíàòëûã ïóë. Ðÿñóë ãà-
ÁÅØÈÊ èñ. 1. Êþðïÿ óøàãëàðà ìÿõñóñ éûð-
ðûíûí îâúóíà áèð ãûçûë áåøëèê áàñûá éîëà ñàëäû.
üàëàíàí êè÷èê éàòàúàã. Áèð êþðïÿ óøàã áå-
“Àøûã Ãÿðèá”. Àñëàí ùÿð èêè áåøëèéè ýþòöðöá
øèêäÿ éàòìûø; Ðàùÿò ÿë-àéàãëàðûí óçàòìûø.
áöêäö âÿ Ãóëàì äàéûíûí åéâàíûíà òÿðÿô
À.Ñÿùùÿò. Ñàëûíûç éàäûíûçà î ýöíëÿðè êè,
áîéëàíäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àíàíûç ñèçè áåøèêäÿ éûðüàëàéà-éûðüàëàéà ñèçÿ
2. èñ. Êàðò îéóíóíäà áåøõàëëû êàüûç.
òöðê [Àçÿðáàéúàí] äèëèíäÿ ëàé-ëàé äåéèðäè.
3. ñèô. Áåø íþìðÿëè. Áåøëèê ëàìïà. Áåøëèê
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Éàòûð åéâàíäà êþðïÿ,
ïèëòÿ. Áåøëèê òàõòà. – ..Áåøëèê ùèñëè ÷ûðàüû
ãÿäèì àñìà áåøèêäÿ. Ì.Ðàùèì.
éàíäûðàðàã, ãóìàð îéíàìàüà îòóðàðäûëàð.
2. ìÿú. òÿíò. Áèð øåéèí òþðÿäèéè, ìåéäàíà
Ñ.Ðÿùìàí.
ýÿëäèéè éåð; ìÿíáÿ, éóðä, îúàã, Âÿòÿí
4. ñèô. Áåø âàùèääÿí èáàðÿò þë÷ö âÿ éà øåé.
ìÿíàñûíäà. Øèðâàí âèëàéÿòè ãÿäèìäÿí øöÿðà
Áåøëèê êèñÿ (áåø êèëî, éà áåø ïóä òóòàí êèñÿ).
âÿ öðÿôà áåøèéè îëìàüûíû ìÿðùóì Ùàúû Ñåééèä
ÁÅØÌÀÍÀÒËÛÃ 1. èñ. Áåø ìàíàò ãèéìÿ-
ßçèì äÿõè þç òÿðúöìåéè-ùàëûíà äàèð éàçäûüû
òèíäÿ îëàí êàüûç ïóë; áåøëèê. Áåøìàíàòëûüû
ìÿíçóìàòûíäà òÿñäèã (åäèð). Ô.Êþ÷ÿðëè.
õûðäàëàìàã.
Ýþçÿë âÿòÿí! Ìÿíàí äÿðèí; Áåøèéèñÿí ýþçÿë-
2. ñèô. Áåø ìàíàòà äÿéÿí, áåø ìàíàò ãèé-
ëÿðèí! Ñ.Âóðüóí. Áóðäà áåøèêëÿðèìèç öçÿðèíÿ
ìÿòèíäÿ îëàí. Áåøìàíàòëûã ÿòèð.
ýþéäÿ ñöçÿí ãàðòàëëàðûí êþëýÿñè äöøìöøäöð.
ÁÅØÌßÐÒßÁß(ËÈ) ñèô. Áåø ìÿðòÿáÿñè
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
îëàí; áåøãàò. Áåøìÿðòÿáÿ(ëè) åâ.
258
ÁÅØÌÈÍËÈÊ
ÁÅÉÈÍ
ÁÅØÌÈÍËÈÊ ñèô. Ñàéû áåø ìèí îëàí, áåø
2. Ñèô. ìÿíàñûíäà. Áåòîíäàí ãàéðûëìûø.
ìèí íÿôÿðäÿí èáàðÿò îëàí. Áåøìèíëèê ãîøóí.
Áåòîí þçöë. Áåòîí äèâàð. Áåòîí äþøÿìÿ.
ÁÅØÎÒÀÃËÛ ñèô. Áåø îòàüû îëàí, áåø îòàã-
ÁÅÒÎÍ×Ó èñ. õöñ. Áåòîí ùàçûðëàéàí, áåòîí
äàí èáàðÿò îëàí. Áåøîòàãëû ìÿíçèë.
èøëÿðè ìöòÿõÿññèñè îëàí ôÿùëÿ.
ÁÅØÑÈÍÈÔËÈ ñèô. Áåø ñèíèôäÿí èáàðÿò îëàí.
ÁÅÒÎÍ×ÓËÓà èñ. Áåòîí÷óíóí èøè, ñÿíÿòè,
Áåøñèíèôëè ìÿêòÿá.
èõòèñàñû; áåòîí èøëÿðè.
ÁÅØÒÎÍËÓÃ ñèô. Áåø òîí éöê âÿ ñ. òóòàí.
ÁÅÒÎÍÃÀÐÛØÄÛÐÀÍ èñ. õöñ. Áåòîí ùàçûð-
Áåøòîíëóã àâòîìîáèë. // Áåø òîí àüûðëûüûíäà
ëàéàí ìàøûí (úèùàç).
îëàí. Áåøòîíëóã éöê.
ÁÅÒÎÍËÀÌÀ “Áåòîíëàìàã”äàí ô.èñ.
ÁÅØÓËÄÓÇ(ËÓ) ñèô. Öçÿðèíäÿ áåø óëäóç
ÁÅÒÎÍËÀÌÀÃ ô. Áåòîíà òóòìàã, áåòîíëà
øÿêëè îëàí. Áåøóëäóçëó êîíéàê, áåøóëäóçëó
áÿðêèòìÿê, öçÿðèíÿ áåòîí äþøÿìÿê.
ùîòåë.
ÁÅÒÎÍËÀÍÌÀ “Áåòîíëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÁÅØÂÅÐÑÒËÈÊ ñèô. êþùí. Äöéöìö áåø
ÁÅÒÎÍËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áåòîíà òóòóëìàã,
âåðñò ùåñàáû èëÿ ùåñàáëàíìûø. Áåøâåðñòëèê
áåòîíëà áÿðêèäèëìÿê, áåòîí äþøÿíìÿê. Ñàùèë
õÿðèòÿ.
áåòîíëàíìûøäûð.
ÁÅØÉÀÐÏÀÃËÛ ñèô. áîò. Áåø éàðïàüû îëàí,
ÁÅÒÎÍËÀÍÌÛØ ô.ñèô. Áåòîíëà áÿðêèäèëìèø.
áåø éàðïàãäàí èáàðÿò îëàí.
ÁÅÒÎÍËÀÒÌÀà “Áåòîíëàìàã”äàí èúá.
ÁÅØÉÀØÀÐ ñèô. Áåø éàøû îëàí. Áåøéàøàð
ÁÅÒÎÍËÓ ñèô. Áåòîíà òóòóëìóø, áåòîíëà
ùåéâàí.
áÿðêèäèëìèø, áåòîíëà þðòöëìöø. Áåòîíëó ñÿää.
Áåòîíëó äèâàð.
ÁÅØÉÀØËÛ ñèô. Áåø éàøû îëàí. Áåøéàøëû óøàã.
ÁÅÉ èñ. [ÿð.] ßðÿá ÿëèôáàñûíäà
(á)
ÁÅØÉÅÐËÈ ñèô. Áåøàäàìëûã éåðè îëàí.
ùÿðôèíèí àäû. Áèëìÿê íÿ ýÿðÿê êèì, áó ÿëèôäèð,
Áåøéåðëè ëîæà. Áåøéåðëè àâòîìîáèë.
áó äà áåéäèð. Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÅØÉÖÇËÖÊ ñèô. Áåø éöç ìàíàòà äÿéÿí,
ÁÅÉßÒ èñ. [ÿð.] êþùí. Áèðèíèí ùàêèìèé-
ãèéìÿòè áåø éöç ìàíàò îëàí.
éÿòèíè ãÿáóë åäÿðÿê îíà òàáå âÿ ñàäèã îëìà.
ÁÉÒÀ Éóíàí ÿëèôáàñûíûí èêèíúè ùÿðôèíèí àäû.
◊
Àøèíàëàð èõòèëàòûíäà ñÿäàãÿò ýþðìÿäèì;
Áåòà øöàëàð ôèç. – ðàäèîàêòèâ ìàääÿ-
Áåéÿòö èãðàðö èìàíö äÿéàíÿò ýþðìÿäèì.
ëÿðèí áóðàõäûüû åëåêòðîíëàðäàí, éà ïîçèòðîí-
Ì.Ï.Âàãèô. Áåéÿò ìÿðàñèìè ýåúÿ ãàðàíëûã
ëàðäàí èáàðÿò øöà íþâëÿðèíäÿí áèðè.
äöøÿíÿ ãÿäÿð äàâàì åòäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁÅÒßÐ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ.] 1. Äàùà ïèñ,
Áåéÿò åòìÿê – òàáå îëìàã, ùàêèìèééÿ-
äàùà éàìàí, äàùà áÿðáàä, ëàï ïèñ. Õÿñòÿíèí
òèíè ãÿáóë åòìÿê. [Úÿôÿðãóëó õàí:] Ìÿí Ãà-
ùàëû äöíÿíêèíäÿí áåòÿðäèð. – Öìèä èëÿ þìðöì
úàð íÿñëèíèí ýþçöíöí ãàáàüûíäà ñÿíÿ ÿáÿäè
îëäó çàéå; Ùàëûì áåòÿð åòäè çÿôè-òàëå. Ôöçóëè.
áåéÿò åëÿìÿê èñòÿéèðÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Îë çàìàí êè, áó ìÿíçèëäÿí êþ÷ îëóð; Èøèí
ÁÅÉÈÍ èñ. 1. àíàò. Ìÿðêÿçè ñèíèð ñèñòåìè-
îëóð òàìàì áåòÿð, àüëàðñàí. Ì.Â.Âèäàäè.
íèí ÿí ìöùöì öçâö, ùàáåëÿ áó öçâö òÿøêèë
Ïèñ ùÿðÿêÿò åòñÿì, óòàííàì þçöì; Ùàëûì
åäÿí âÿ êÿëëÿ èëÿ áåë ñöìöéö êàíàëûíû äîë-
îëàð áåòÿð, éàçûì, éàçìàéûì? Ì.ß.Ñàáèð.
äóðàí ìàääÿ. Èíñàí áåéíè. Ãîéóí áåéíè.
2. Äàùà ÷îõ, äàùà àðòûã, äàùà ýöúëö, äàùà
Áåéèí õÿñòÿëèéè.
øèääÿòëè. ..Áó ñöêóò äåêàáð ãàðàíëûüûíäàí
2. ìÿú. äàí. Àüûë, øöóð, ôÿùì, çÿêà, áàø
äàùà áåòÿð öðÿê ñûõûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ìÿíàñûíäà. Îíóí áåéíè éîõäóð, äàíûøûüûíû
ÁÅÒßÐËßØÌß “Áåòÿðëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
áèëìèð. – Áèð ýöí ÿââÿë êöëëöéöí éàíûíäàí
ÁÅÒßÐËßØÌßÊ ô. äàí. Äàùà ïèñ îëìàã,
êå÷ÿðêÿí, Ôèðóäèíèí áåéíèíäÿ îéàíìûø
äàùà äà ïèñëÿøìÿê, äàùà äà õàðàáëàøìàã,
ôèêèðëÿð éåíèäÿí áàø ãàëäûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
äàùà áÿðáàä îëìàã, äàùà äà ïîçüóíëàøìàã.
◊ Áåéíè éåðèíäÿí îéíàìàã (ëàõëàìàã)
ÁÅÒÓÍ [ôð.] 1. ×ûíãûë, õûðäà ÷àéäàøû, ãóì
– äÿëè îëìàã. Áåéíÿ áàòìàã (ýèðìÿê)
âÿ ñåìåíò ìÿùëóëó âÿ ñ. ãàòûøûüûíäàí èáàðÿò
– ìöìêöí ùåñàá åòìÿê, èíàíìàã. Áó äåäèê-
òèêèíòè ìàòåðèàëû. [Ìöÿëëèì:] Áóðàíûí áÿíäè
ëÿðèí, äåéÿñÿí, ìÿíèì äÿ áåéíèìÿ áàòäû.
áåòîíäàí äåéèë, ñàäÿúÿ òîðïàãäàí îëàúàãäûð.
– Éîëäàø, äîüðóñó, îíëàðûí ñþçëÿðè ìÿíèì äÿ
ß.Ñàäûã. ×àéëàð ýåéèð äîíóíó ãðàíèòäÿí,
áåéíèìÿ áàòûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áó ñþç
áåòîíäàí. ß. Úÿìèë.
Ùÿïÿíäîâóí áåéíèíÿ áàòäû. Ìèð Úÿëàë.
259
ÁÅÉÈÍÚÈÊ
ÁÅÉÒËßØÌß
Áåéíè äàüûëìàã – ñÿñ-êöéäÿí äÿíý îëìàã,
ÁÅÉÍßËÌÈËßË èñ. [ÿð.] Ñèô. ìÿíàñûíäà.
áàøû àüðûìàã. Áåéíèíäÿí ÷ûõìàìàã – äàèì
Ìèëëÿòëÿð àðàñûíäà îëàí, áöòöí õàëãëàð òÿðÿ-
ôèêðèíäÿ îëìàã, éàäûíäàí ÷ûõìàìàã, äàèì
ôèíäÿí ãÿáóë åäèëìèø; áåéíÿëõàëã. Ñàáèðà!
äöøöíäöðìÿê. Êöòëÿëÿðè òÿøêèë åäèá áþéöê áèð
Áåéíÿëìèëÿë òÿäáèðè-öëôÿò åòìÿëè! Ì.ß.Ñàáèð.
äàü êèìè ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðìÿê ôèêðè ßëèíèí áåé-
// Éàëíûç áèð ìèëëÿòÿ, áèð õàëãà äåéèë, áöòöí
íèíäÿí ÷ûõìûð. Ì.Èáðàùèìîâ. Áåéíèíÿ éå-
áàøãà ìèëëÿòëÿðÿ, õàëãëàðà àèä îëàí, ùàìû
ðèòìÿê (ñàëìàã) – áèð øåéè áèðèíÿ òåç-òåç
ìèëëÿòëÿðèí èñòèôàäÿ åòäèéè, éàøàäûüû. Áåé-
òÿêðàð åäÿðÿê èíàíäûðìàã, ìÿíèìñÿòìÿê,
íÿëìèëÿë øÿùÿð. // Áåéíÿëìèëÿë÷èëèê ðóùóíäà.
òÿëãèí åòìÿê. [Øÿðÿôíèñÿ õàíûì:] Ìöñéþ
[Ìèðçÿ Ùåéäÿð:] Áåéíÿëìèëÿë òÿðáèéÿíèí
Æîðäàí áåéíèíÿ ñàëûáäûð êè, Ïàðèæäÿ ãûçëàð,
áÿðïàñû ö÷öí äöíéà èíãèëàáû ëàçûìäûð...
ýÿëèíëÿð ìÿúëèñäÿ, éûüûíúàãäà öçöà÷ûã îòó-
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ðóá äóðóðëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Óñòà áó ôèêðè
ÁÅÉÍßËÌÈËßË×È èñ. âÿ ñèô. Áåéíÿëìè-
áèð ÷îõ úàíëû ìèñàëëàðëà óøàãëàðûí áåéíèíÿ
ëÿë÷èëèê òÿðÿôäàðû.
éåðèäèðäè. ß.Ñàäûã. Áåéíèíè àïàðìàã – ÷îõ
ÁÅÉÍßËÌÈËßË×ÈËÈÊ èñ. Áåéíÿëìèëÿë÷è
äàíûøìàãëà, ñÿñ-êöéëÿ áèðèíè ðàùàòñûç åòìÿê,
îëìàã; èíòåðíàñèîíàëèçì. Áîëøåâèê áåéíÿë-
éîðìàã, äÿíý åòìÿê. Áåéíèíè äîëäóðìàã
ìèëÿë÷èëèéè.
– áèðèíÿ áèð øåé âÿ éà øÿõñ ùàããûíäà ÷îõëó
ÁÅÉÍßËÌÈËßËËßØÄÈÐÈËÌß “Áåéíÿë-
äåéèá èíàíäûðìàã (éàëíûç ìÿíôè ìÿíàäà).
ìèëÿëëÿøäèðèëìÿê”äÿí ô.èñ. Áèð ÿðàçèäÿí,
[Ñÿëèì áÿé] ÿââÿëúÿ ïðèñòàâû åâèíÿ ÷àüûðûá
÷àéäàí âÿ ñ.-äÿí áÿðàáÿð ñóðÿòäÿ èñòèôàäÿ
îíóí ïó÷ áåéíèíè ëàçûìè ãÿäÿð äîëäóðìóøäó.
åòìÿê ö÷öí ìöãàâèëÿ öçðÿ áöòöí äþâëÿòëÿðÿ
Ù.Íÿçÿðëè. Ãàí áàøûíà (áåéíèíÿ) âóðìàã,
ùöãóã âåðèëìÿñè. Äóíàé ÷àéûíûí áåéíÿëìè-
ãàí áåéíèíÿ (ñû÷ðàìàã) – á à õ ãàí.
ëÿëëÿøäèðèëìÿñè.
ÁÅÉÈÍÚÈÊ èñ. àíàò. Áåéíèí, êÿëëÿíèí äàë
ÁÅÉÍßËÌÈËßËËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù.
ùèññÿñèíäÿ, áþéöê áåéíèí àëò òÿðÿôèíäÿ éåð-
Áåéíÿëõàëã èñòèôàäÿ ö÷öí àçàä åëàí åäèëìÿê.
ëÿøÿí ùèññÿñè.
ÁÅÉÍßËÌÈËßËËßØÄÈÐÌß “Áåéíÿë-
ÁÅÉÈÍßÇÈÚÈ ñèô. Áàøû àüðûäàí, áåéèíÿ
ìèëÿëëÿøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ÿçèééÿò âåðÿí, èíúèäÿí; àüûð, áîüóúó. Áèð
ÁÅÉÍßËÌÈËßËËßØÄÈÐÌßÊ ô. Áåéíÿë-
òÿðÿôäÿí è÷èíÿ äîëìóø áó ãÿäÿð àäàìûí àüûð
ìèëÿë åëàí åòìÿê, áåéíÿëõàëã èñòèôàäÿ ö÷öí
íÿôÿñè, áèð òÿðÿôäÿí àëà÷ûã êå÷ÿëÿðèíèí áå-
àçàä åëàí åòìÿê.
éèíÿçèúè ùàâàñûíäàí íÿôÿñ àëìàã ìöìêöí
ÁÅÉÍÈÁÎØ ñèô. äàí. Àüûëñûç, àõìàã, ñàð-
äåéèëäè. À.Øàèã.
ñàã, ýèú.
ÁÅÉÈÍËÈ ñèô. 1. Áåéèíè îëàí.
ÁÅÉÑÁÎË èñ. [èíý.] Òîï îéóíó.
2. ìÿú. Àüûëëû, çÿêàëû, äÿððàêÿëè, äöøöíúÿëè.
ÁÅÉÒ1 èñ. [ÿð.] Èêè ìèñðàäàí èáàðÿò îëàí
ÁÅÉÈÍÑÈÇ ñèô. 1. Áåéèíè îëìàéàí.
øåèð ïàð÷àñû. Øåðèí èêèíúè áåéòè. – Àçúà ðÿíýè
2. ìÿú. Àüûëñûç, àõìàã, ýèú. Õàëãûí åâèíè
þçöíÿ ýÿëìèø Ùÿêèìöëìöëê áåéòè òÿêðàð åòäè.
éûõäû, ÷ûõûá áèð íå÷ÿ áÿäçàò; Àõ, àõ, à áåéèí-
Ì.Èáðàùèìîâ. Ôÿùëÿ éàâàø-éàâàø ùåúàëàäû,
ñèç! Ì.ß.Ñàáèð.
áèð äÿôÿ îõóéàíäàí ñîíðà èëê áåéòè ÿçáÿð-
ÁÅÉÈÍÑÈÇËÈÊ èñ. 1. Áåéèíè îëìàìà.
ëÿäè. Ì.Ùöñåéí.
2. ìÿú. Àüûëñûçëûã, àõìàãëûã, ýèúëèê, àíëà-
ÁÅÉÒ2 èñ. [ÿð.] êþùí. 1. Åâ, ìÿñêÿí.
ìàçëûã.
2. äèí. Ìÿêêÿ øÿùÿðèíäÿ çèéàðÿòýàù îëàí
ÁÅÉÍßËÕÀËà ñèô. [ÿð.] 1. Õàðèúè ñèéà-
åâ. [Ãóðáàí:] Áåéò ùàããû, à áÿé, î éåðäÿ ãûð
ñÿòÿ, õàëãëàð, þëêÿëÿð àðàñûíäàêû ÿëàãÿ âÿ
íÿ ãÿäÿð äåñÿí òàïûëûð, áèð àç ãàçûðñàí òîð-
ìöíàñèáÿòÿ àèä îëàí. Áåéíÿëõàëã ñèéàñÿò.
ïàãäàí íåôò èéè ýÿëèð. Í.Âÿçèðîâ. [Ùàúû:]
Áåéíÿëõàëã âÿçèééÿò. Áåéíÿëõàëã ùöãóã.
Âàëëàù, áèëëàù, àíä îëñóí ýåòäèéèì áåéòÿ êè,
2. Éàëíûç þç õàëãûíà äåéèë, áèð ÷îõ áàøãà
áèç îíëàðûí ãàáàüûíäà äàéàíà áèëìÿéÿúÿéèê.
õàëãëàðà äà øàìèë âÿ àèä îëàí; õàëãëàð àðà-
Ï.Ìàêóëó.
ñûíäà îëàí; õàëãëàðàðàñû. Çÿùìÿòêåøëÿðèí áåé-
ÁÅÉÒÈÍ ñèô. äàí. 1. Áîø, ãåéðè-ìÿñêóí
íÿëõàëã ùÿìðÿéëèéè. Áåéíÿëõàëã ñöëù ìöêà-
(éåð ùàããûíäà).
ôàòû. Áåéíÿëõàëã òÿøêèëàòëàð. Áåéíÿëõàëã éàðûø-
2. Ñÿðáÿñò, àçàä, èøñèç, áèêàð.
ëàð. Áåéíÿëõàëã ãàäûíëàð ýöíö.
ÁÅÉÒËßØÌß “Áåéòëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
260
ÁÅÉÒËßØÌßÊ
ÁßÁ(È)Ð
ÁÅÉÒËßØÌßÊ ô. 1. Öç-öçÿ äóðóá áèð-
ÁÅÇÄÈÐÌßÊ ô. Òÿíýÿ ýÿòèðìÿê, óñàíäûð-
áèðèíÿ ÿçáÿðäÿí øåèð ñþéëÿìÿêëÿ éàðûøìàã
ìàã, úàíà äîéäóðìàã, çÿùëÿ òþêìÿê. Øåùëè
(áåéòëÿøìÿäÿ ÿñàñ øÿðò èêèíúèíèí ñþéëÿäèéè
êÿíäèíèí äåäè-ãîäóëàðû, äàüëàðäà ýåäÿí
øåðèí áèðèíúè ùÿðôè, áèðèíúèíèí ñþéëÿäèéè øåðèí
éåðñèç ñÿíýÿð àòûøìàëàðû Øàìîíó ñîí äÿðÿúÿ
àõûðûíúû ùÿðôèíèí åéíè îëìàñûäûð).
áåçäèðìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
2. ìÿú. Äåéèøìÿê, ìöáàùèñÿ åòìÿê.
ÁÅÇÝÈÍ ñèô. Áåçèêìèø, òÿíýÿ ýÿëìèø,
ÁÅÉÒÖËËÀÙ èñ. [ÿð.] äèí. 1. Êÿáÿ.
óñàíìûø. Áåçýèí îëìàã – áåçèêìÿê,
2. Ìÿñúèä. // ìÿú. Ýþçÿëèí ñèôÿòèíÿ èøàðÿ-
òÿíýÿ ýÿëìÿê, óñàíìàã.
äèð. Úàìàëûí áåéòöëëàù, ãàøëàðûí ìåùðàá;
ÁÅÇÝÈÍËÈÊ èñ. Áåçýèí îëìà, òÿíýÿ
Êÿáÿ þðòöéöäöð, ìöõòÿñÿð, çöëôöí. (Ãîøìà).
ýÿëìÿ, óñàíìà. Ëàêèí “áåçýèíëèê íÿ ö÷öí?”
ÁÅÉÒÖËÌÀË èñ. [ÿð.] äèí. òàð. Èñëàìèé-
ñóàëû èëÿ Ãÿäèð éåíÿ þç ãàáàüûíû êÿñäè.
éÿòäÿ: õàëãäàí òîïëàíûëàí âåðýè ïóëëàðûíûí
ß.ßáöëùÿñÿí.
âÿ ìöùàðèáÿ çàìàíû ìÿüëóá åäèëÿí õàëãëàð-
ÁÅÇÈÊ ñèô. Áåçìèø, òÿíýÿ ýÿëìèø, úàíà
äàí àëûíàí ãÿíèìÿòëÿðèí âÿ ñ.-íèí ñàõëàíäûüû
äîéìóø, óñàíìûø.
éåð, åâ; õÿçèíÿ. Õÿçèíÿ èøëÿðèíÿ ìöäàõèëÿ
ÁÅÇÈÊÄÈÐÈÚÈ ñèô. Òÿíýÿ ýÿòèðèúè, óñàí-
åòìÿê áåéòöëìàëà ãàðøû áèð õÿéàíÿòäèð.
äûðûúû, úàíà ýÿòèðèúè, çÿùëÿòþêÿí. Áåçèêäèðèúè
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áàø òóòäóìó áåéòöëìàëûíûç,
àäàì.
ñþéëÿ, ñÿí Àëëàù? Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÅÇÈÊÄÈÐÌß “Áåçèêäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÅÇÈÊÄÈÐÌßÊ á à õ áåçäèðìÿê.
ÁÅÉÇß èñ. [ÿð.] êþùí.1. Éóìóðòà.
2. Äÿáèëãÿ.
ÁÅÇÈÊÌß “Áåçèêìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÅÇÈÊÌßÊ ô. á à õ áåçìÿê. Àììà Ìÿ-
ÁÅÇ èñ. Ïàìáûãäàí òîõóíìà êîáóä àü
øÿäè Íÿúÿô .. êÿíäëèëÿðèí øèêàéÿòèíäÿí áåçèêèá,
ïàð÷à. Áàçàðûí áèð êöíúöíäÿ òèêèëìèø äöêàíûí
èíÿéè ÿìèì îüëóíà ñàòìûø èìèø. Ú.Ìÿììÿä-
è÷èíäÿ ãÿäÿêäÿí, áåçäÿí, øèëÿäÿí, àë÷àã ÷èò-
ãóëóçàäÿ. ßëéàðîâ ñóàë-úàâàáäàí áåçèêìèø
ëÿðäÿí òþêöëöáäöð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Õàì
êèìè àéàüà äóðóá, õàëûëàðûí öñòöíäÿí àñûë-
áåç – øàõû ñûíìàìûø êîáóä áåç, íèøàñòàéà
ìûø øÿêèëëÿðÿ áàõäû. Ì.Ùöñåéí.
ñàëûíìàìûø áåç. // Áó ïàð÷àäàí òèêèëìèø. Áåç
ÁÅÇÌß “Áåçìÿê”äÿí ô.èñ.
êþéíÿê. – Ìþâëàìãóëó ÿëèíè óçàäûá, îíëàðû
ÁÅÇÌßÊ ô. Óñàíìàã, áåçèêìÿê, òÿíýÿ
áèð-áèð áåç òîðáàñûíà äîëäóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ
ýÿëìÿê, úàíà ýÿëìÿê, áåçàð îëìàã, áûãìàã.
ÁÅÇÀÐ ñèô. [ôàðñ.] Óñàíìûø, áåçìèø, ÷èé-
Úàíû òÿðê åéëÿäèì, áåçäèì úàùàíäàí; Ñÿíè
ðèíìèø, òÿíýÿ ýÿëìèø; èíúèê, íàðàçû. Ñåâýèëèì,
áèëäèì êè, úàí èëÿ úàùàíñàí. Íÿñèìè. ×îõëà-
åøãö ùÿâÿñäÿí äàùà ìÿí áåçàðàì; Èíäè áèð
ðûíûí áåçäèéè âÿ óçàã ãà÷äûüû èíàäëû, øûëòàã÷û
áàøãà äèëàðàìà ïÿðÿñòèøêàðàì. À.Ñÿùùÿò.
âÿ àüëàüàí óøàãëàðû Íàçèìÿ .. ÿëÿ àëûð, ñàêèò
Áåçàð îëìàã – óñàíìàã, áåçìÿê, ÷èé-
åäèð, éîëóíà ãîéóðäó. Ìèð Úÿëàë.
ðèíìÿê, òÿíýÿ ýÿëìÿê. Úàíûíäàí áåçàð îëàí
Áß ÿä. “Áÿñ” ìÿíàñûíäà îëóá òÿÿúúöá
òàíðûéà ãàðüàð. (Àòà. ñþçö). Îëìóøäó áÿøÿð-
áèëäèðèð, éàõóä ñóàëû ýöúëÿíäèðìÿê ö÷öí
äÿí þéëÿ áèçàð; Êèì þçýÿñèíè ñàíûðäû ÿüéàð.
èøëÿíèð. Áÿ, íÿ äåäèí? Áÿ, ñÿí îðàäà éîõ
Ôöçóëè. Áó ñààò úàìààò äöíéà äàâàñûíäàí
èäèíìè? – Áÿ, ùÿêèì ñîðóøñà êè, íèéÿ ìÿíèì
áåçàð îëìóøäóð. ß.Âÿëèéåâ. Áåçàð åòìÿê
äàâàìû è÷ìÿäèí, ìÿí îíà íÿ úàâàá âåðèì?
– óñàíäûðìàã, òÿíýÿ ýÿòèðìÿê, úàíà ýÿòèðìÿê,
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ñÿëìÿ:] Áÿ íÿ,
áåçèêäèðìÿê, ÷èéðèíäèðìÿê. Øÿôãÿò áàúûñû éà-
þçáàøûíàäû? Óøãîëäàêûëàðûí ýåéèíèá-êåúèí-
õûíëàøûá, ùàìûíû ãûøãûðûüû èëÿ áåçàð åéëÿéÿí
ìÿéèíè ýþðìöðñÿí. Ìèð Úÿëàë.
áó ÿñýÿðè ãàëäûðìàã èñòÿäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
áÿ á à õ áà.
ÁÅÇÀÐËÀÌÀÃ ô. Òÿíýÿ ýÿòèðìÿê, áåçàð
ÁßÁ(È)Ð èñ. [ôàðñ.] Ìÿìÿëè ùåéâàíëàðûí
åòìÿê, úàíà ýÿòèðìÿê, óñàíäûðìàã, òÿíýèø-
éûðòûúûëàð äÿñòÿñèíÿ ìÿíñóá ïÿëÿíýÿîõøàð
äèðìÿê.
ùåéâàí. Âÿùøè ùåéâàíëàðäàí Ëÿíêÿðàí ñàùÿ-
ÁÅÇÀÐËÀÍÌÀÃ ô. Áåçàð îëìàã, òÿíýÿ
ñèíäÿ áÿáèð âÿ ðåñïóáëèêàìûçûí ìåøÿëÿðèíäÿ
ýÿëìÿê, úàíà ýÿëìÿê, óñàíìàã.
÷îõëó àéû, òöëêö âÿ Ñèáèð ñàìóðó âàðäûð.
ÁÅÇÄÈÐÌß “Áåçäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
Ì.Ãàøãàé. Áÿáðè-áÿéàí ìÿú. – ÷îõ
261
ÁßÁß
ÁßÄÁßÕÒ
ãî÷àã, ÷îõ èýèä àäàì ùàããûíäà. Ìÿí äåäèì
ýóéà áàõäûüû àäàìà âÿ øåéÿ ýþçöíäÿêè
áÿñ Õàí÷îáàíû úàâàíäûð; Áèð èýèä îüëàíäûð,
ìþâùóìè ãöââÿ èëÿ õÿòÿð éåòèðÿí ïèñ ýþç.
áÿáðè-áÿéàíäûð. Íÿáàòè. ..Áåëÿ ãöââÿòëè,
[Ðöñòÿì:] Àíàí äà åâäÿ ñÿíäÿí éàíà áÿä
ìÿùàáÿòëè, øöúàÿòëè úàâàí, øèðè-æÿéàí áÿáðè-
íÿçÿðäÿí ãîðõóð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áÿä îëìàç
áÿéàí... Ì.ß.Ñàáèð.
– ïèñ îëìàç, åéáè éîõäóð, éàõøû îëàð, çèéàí
ÁßÁß èñ. 1. Êþðïÿ óøàã, ÷àüà.
åòìÿç. [Îäàáàøû:] [Ùàúûíûí] äà ùàëûíû ýþðìÿê
2. Ýÿëèíúèê, êóêëà.
áÿä îëìàç. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Êîõà:] Öñòöí-
ÁßÁßÊ èñ. 1. Ýþç ýèëÿñèíèí îðòàñûíäàêû
äÿí áèð ÷àé îëñà, ùå÷ áÿä îëìàç. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ãàðà äàèðÿúèê. [Ñÿáà] ýöçýöäÿ ýþç áÿáÿê-
Áÿäèíÿ äàíûøìàã – ïèñëèéèíÿ äàíûøìàã, ãåé-
ëÿðèíèí ùÿðÿêÿòèíè áèð íå÷ÿ êÿðÿ èìòàùàíäàí
áÿò åòìÿê. // ×èðêèí, éàðàøûãñûç, éþíäÿìñèç.
êå÷èðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Àááàñûí] çÿôÿðàí
Îðàíãóòàíã ÷îõ áÿä ýþðöíöøëö ùåéâàíäûð.
êèìè ãûðìûçû õÿòëÿð ýþðöíÿí éàíàãëàðû éóì-
2. Ùèðñëè, ñÿðò, ãàïàüàí, òóòàüàí. Áó èò ÷îõ
ðóëàíäû, äÿðèíäÿ ýèçëÿíÿí áÿáÿêëÿðè ïàðëàäû.
áÿä èòäèð.
Ìèð Úÿëàë.
◊ Áÿä àéàãäà – òÿùëöêÿëè, õÿòÿðëè âàõòäà,
2. Á à õ áÿáÿ 1-úè ìÿíàäà. Î ýþçÿë ñåâ-
ãîðõóëó äÿãèãÿäÿ, èø ÷ÿòèíÿ äöøÿíäÿ. Áàõäû,
ìÿëè, îë íóðëó áÿáÿê; Éóõóñóíäàí îéàíàð
ýþðäö Àñëàíäûð. Çÿíí åëÿìÿ èòèðäè; Áÿä àéàã-
ÿñíÿéÿðÿê. À.Ñÿùùÿò.
äà òåç þçöíö áó úÿáùÿëÿð àñëàíû. Ì.Ðàùèì.
3. “Ýþç” ñþçö èëÿ áÿðàáÿð øÿôãÿò âÿ íÿ-
áÿä... [ôàðñ.] Áÿçè ñþçëÿðèí ÿââÿëèíÿ ýÿòè-
âàçèøëÿ ìöðàúèÿò. Äåäè: – Îüëóì! Ýþç áÿáÿ-
ðèëäèêäÿ ìÿíôè ìÿíàäà ìöðÿêêÿá ñèôÿò äö-
éèì, ñÿí åé þìöð ÷è÷ÿéèì; Òàðèõëÿðèí øàùè-
çÿëäèëèð; ìÿñ.: áÿäðÿíý, áÿäñèôÿò, áÿäùåéáÿò
äèäèð ìÿíèì áó àü áèð÷ÿéèì. Ñ.Âóðüóí.
âÿ ñ.
◊ Áÿáÿê êèìè, áÿáÿê òÿê, éàõóä ýþç
ÁßÄÀÙßÒ èñ. [ÿð.] 1. êþùí. Àøêàðëûã, àé-
áÿáÿéè êèìè (ãîðóìàã, ñàõëàìàã âÿ è.à.)
äûíëûã, ÿéàíèëèê; äÿëèëÿ, ñöáóòà åùòèéàúû
– ãåéäêåøëèêëÿ, äèããÿòëÿ, ÿçèç áèð øåé êèìè, âàð
îëìàìà.
ýöúö èëÿ. Áÿáÿê òÿê áÿñëÿäèì äàèì ýþçöìäÿ
2. Áèðäÿí-áèðÿ, ôèêèðëÿøìÿäÿí ñþç ñþé-
õàëè-ùèíäóíè. Íÿñèìè. [Òÿëèÿ:] Ýÿëÿúÿê ñÿàäÿ-
ëÿìÿ âÿ áó úöð ñþéëÿíèëÿí ñþç, øåèð âÿ ñ.
òèí õàòèðÿñèíÿ îíó [âÿëèÿùäè] þç ýþçöìöí
ÁßÄÀÙßÒßÍ çÿðô [ÿð.] Áèðäÿí-áèðÿ, ãà-
áÿáÿéè êèìè ãîðóéàúàüàì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áàãúàäàí äöøöíìÿäÿí, ãàáàãúàäàí ùàçûð-
ÁßÁÈÐËßÍÌßÊ ô. Ãàáàðìàã, êÿêÿëÿí-
ëàøìàäàí, ôèêèðëÿøìÿäÿí. Áÿäàùÿòÿí áèð
ìÿê, úöðÿòëÿíìÿê; ùöúóì åòìÿéÿ ùàçûð-
áåéò ñþéëÿäè.
ëàíìàã.
ÁßÄÀÂÀÇ ñèô. [ôàðñ.] Ïèñ ñÿñëè, ÷èðêèí ñÿñëè.
ÁßÄ ñèô. [ôàðñ.] 1. Ïèñ, õàðàá, éàìàí. Áÿä
ÁßÄÀÉÅ [ÿð.] Èíúÿñÿíÿòÿ, áÿäèèééàòà àèä
õàñèééÿò. Áÿä èø. – Îüóë áÿä þâëàä îëñà; Þë-
îëàí. Áÿäàéå òåàòðû.
äöðÿð äÿðä àòàíû. (Áàéàòû). Øàèðÿì, ÷öíêè
ÁßÄÁÀÒÈÍ ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. áàòèí]
âÿçèôÿì áóäóð ÿøàð éàçûì; ..Ýþðäöéöì íèêö
Ïèñöðÿêëè, ãÿëáè ïèñ, ïèñíèééÿòëè; ïàõûë, êèíëè.
áÿäè åéëÿéèì èçùàð, éàçûì. Ì.ß.Ñàáèð. Áó
Áÿäáàòèí àäàì. – Âàð ôÿãÿò áÿçè øåéõè-áÿä-
ìèíâàë èëÿ ýöíàùêàð ìóçäóð þçöíöí áÿä
áàòèí; Çàùèðè-ùàëû õîø, öðÿê õàèí. Ù.Úàâèä.
ÿìÿëèíäÿí ïåøìàí îëóá, èñòèüôàð åäÿ-åäÿ éå-
ÁßÄÁßÕÒ ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. áÿõò]
ðèíäÿí ãàëõäû. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. [Áÿøèð:] Ìÿñ-
Òàëåñèç, áÿõòñèç, òàëåéè ïèñ, óüóðñóç. Áÿäáÿõò
ëÿùÿòèí áÿä äåéèë, àüëûìà éàòûð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
àäàì. Áÿäáÿõò ùàäèñÿ. – [Ãÿòèáÿ:] Àèëÿìèçÿ
Áÿä ýÿëìÿê, áÿä ýÿòèðìÿê – ïèñ ýÿòèð-
öç âåðÿí áþéöê âÿ áÿäáÿõò ôàúèÿíè ñèçÿ áèë-
ìÿê, íÿùñ ýÿòèðìÿê, áàø òóòìàìàã; óüóð-
äèðìÿéÿ ìÿúáóð îëäóì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Èñ.
ñóçëóüà óüðàìàã. Èøè áÿä ýÿòèðìÿê. – [Ðîìà-
ìÿíàñûíäà. Ýÿð÷è áó áÿäáÿõò þçö åëìÿ ùÿâÿñ-
íîâ ùþêóìÿòèíèí èñòèáäàäû] åëÿ áÿðê èäè êè,
êàðäûð; Êÿñáè-êÿìàë åòìÿéÿ ñÿéè äÿõè âàðäûð.
äöíéàíûí ÷àëõàëàíìàüà ùàçûðëàíàí áåëÿ áèð
Ì.ß.Ñàáèð. [Ïðèñòàâ:] Áó .. áÿäáÿõòèí þêöçöíö
ÿñðèíäÿ éåíÿ ãÿçåòÿéÿ èúàçÿ âåðìÿê ö÷öí î
àïàðûáñàí, áèíÿâàíû ÿëè ãîéíóíäà ãîéìóñàí.
ãÿäÿð èñòèõàðÿ åëÿäè êè, áó èñòèõàðÿ àõûðäà
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áÿäáÿõò îëìàã – áÿä-
áÿä ýÿëäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áÿä íÿçÿð
áÿõòëèéÿ ìÿðóç ãàëìàã, éàçûã îëìàã. Áÿä-
– ìþâùóìàòà èíàíàíëàðûí òÿñÿââöðöíúÿ,
áÿõò åòìÿê – áÿäáÿõòëèéèíÿ ñÿáÿá îëìàã.
262
ÁßÄÁßÕÒÀÍß
ÁßÄßÍ
ÁßÄÁßÕÒÀÍß çÿðô [ôàðñ.] Áÿõòñèçúÿ-
Úÿùÿííÿì îë! Âàëëàùè, åëÿ áÿääóà åëÿðÿì êè,
ñèíÿ, òàëåñèçúÿñèíÿ, óüóðñóçúàñûíà. Íå÷èí
éåð èëÿ éåêñàí îëàðñàí! Ú.Ìÿììÿäãóëó-
àðèô éàøàð äöíéàäà áÿäáÿõòàíÿ, áèëìÿì êè.
çàäÿ. [Àüà Ìÿùÿììÿä õàí:] ..Äóë ãàëìûø
Ì.Ùàäè.
þâðÿòëÿðèí áÿääóàñû êèìèí öñòöíÿ òþêöëÿúÿê?
ÁßÄÁßÕÒ×ÈËÈÊ äàí. á à õ áÿäáÿõòëèê.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁßÄÁßÕÒËÈÊ èñ. Òàëåñèçëèê, áÿõòñèçëèê;
ÁßÄßÁßÄ: áÿäÿáÿä åëÿìÿê äàí. – ñþ-
ôÿëàêÿò, ìöñèáÿò, óüóðñóçëóã. Áÿäáÿõòëèê öç
çöíäÿí ãà÷ìàã, ÿùäèíäÿí ãà÷ìàã.
âåðìÿê. – [Àðøàê:] ..Èíäè èñÿ âàõòûìû èéèðìè
ÁßÄßÁßÄÄß çÿðô äàí. Ïèñ àéàãäà, áÿðê
íÿôÿð éåòèìëÿ êå÷èðèá, ýÿëÿúÿê áÿäáÿõòëèéè
àéàãäà, âÿçèééÿò ÷ÿòèíÿ äöøäöêäÿ, ÷ûõûëìàç
ýþçëÿéèðÿì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
âÿçèééÿòÿ äöøäöêäÿ, ÿëàú êÿñèëäèêäÿ.
ÁßÄÁÈÙÅÑÀÁ ñèô. [ôàðñ. áÿä, áè âÿ ÿð.
ÁßÄßÔÊÀÐ èñ. âÿ ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð.
ùåñàá] äàí. Òàìàìèëÿ ùàãñûç, äîüðó îëìà-
ÿôêàð] Ñóè-ãÿñä÷è, úèíàéÿòêàð, úàíè. [×îïó-
éàí. Éîëäàøû âåðäè úàâàá: “Äàíûøìà áÿäáè-
ðîâ:] Êÿëáàëû íàìÿëóì áÿäÿôêàð òÿðÿôèíäÿí
ùåñàá”. À.Ñÿùùÿò.
ãÿôëÿòÿí âóðóëìóøäóð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁßÄÁÈÙÅÑÀÁËÛà èñ. Òàìàìèëÿ ùàãñûç-
ÁßÄßÔÊÀÐËÛà èñ. Úèíàéÿòêàðëûã, ñóè-
ëûã, ÿäàëÿòñèçëèê, èíñàôñûçëûã. [Èñìàéûë áÿé:]
ãÿñä÷èëèê, ãóëäóðëóã, úèíàéÿò. Áó ìàùàëäà
Äîüðóäàí, ìàùàëäà áÿäáèùåñàáëûã î ãÿäÿð
áàø âåðÿí úèíàéÿò âÿ áÿäÿôêàðëûãëàðäà ìÿç-
àðòûáäûð êè, ÿùàëèíèí íàëÿñè àñèìàíÿ áöëÿíä
êóðëàðûí äÿñò(è) .. âàð... Ìèð Úÿëàë.
îëóáäóð âÿ áó áÿäáèùåñàáëûüà áàèñ áèçèì
ÁßÄßÙÂÀË ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ÿùâàë]
áÿéëÿðäèð. Í.Âÿçèðîâ.
ßùâàëû ïèñ, ùàëû ïèñ, ùàëû ïîçüóí.
ÁßÄÁÈÍ ñèô. [ôàðñ.] Ùÿéàòäà ùÿð øåéè ïèñ
ÁßÄßÕËÀà ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ÿõëàã]
ýþðÿí, ùÿð øåéÿ öìèäñèç áàõàí, ýÿëÿúÿéÿ
1. ßõëàãû ïèñ, ÿõëàãû ïîçüóí, ÿõëàãñûç.
èíàíìàéàí. Áÿäáèí àäàì. – Íÿäÿíñÿ èíäè
2. Ïèñ õàñèééÿòëè, òöíä õàñèééÿòëè.
ùÿð øåé âÿ ùÿð êè÷èê òÿñàäöô ìÿíè áÿäáèí
ÁßÄßÕËÀÃËÛà èñ. ßõëàãû ïèñëèê.
ôèêèðëÿðÿ ñàëà áèëèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁßÄßË èñ. [ÿð.] êþùí. 1. Áèð øåéèí éåðèíè
ÁßÄÁÈÍËßØÄÈÐÌß “Áÿäáèíëÿøäèðìÿê”-
òóòàí âÿ éà òóòà áèëÿí, áèð øåéè ÿâÿç åäÿ áèëÿí
äÿí ô.èñ.
øåé. Úàí úþâùÿðèíÿ áÿäÿëäèð þâëàä; Þâëàä
ÁßÄÁÈÍËßØÄÈÐÌßÊ ô. Áÿäáèí åòìÿê,
ãîéàí ãîéàð ùÿìèí àä. Ôöçóëè. // Ãàðøûëûã,
áÿäáèí îëìàñûíà ñÿáÿá îëìàã, ùÿéàòäàí êöñ-
ÿâÿç, áèð øåéèí éåðèíÿ âåðèëÿí øåé.
äöðìÿê.
2. Òàé, áÿðàáÿð, ìèñë; íöìóíÿ, òèìñàë. Þéëÿ
ÁßÄÁÈÍËßØÌß “Áÿäáèíëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ìöñòÿñíà ýþçÿëñÿí êèì, ñÿíÿ éîõäóð áÿäÿë.
ÁßÄÁÈÍËßØÌßÊ ô. Áÿäáèí îëìàã, ùÿ-
Ôöçóëè.
éàòäàí êöñìÿê. Ýöíÿø äÿ áóíó ýþðöá öìè-
ÁßÄßÌßË ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð.
äèíè êÿñèð, áÿäáèíëÿøèð, áÿõòèíÿ ëÿíÿò îõó-
ÿìÿë] 1. Ïèñ èøëÿðëÿ ìÿøüóë îëàí, ïèñ èø ýþðÿí;
éóðäó. ß.Âÿëèéåâ.
ÿõëàãñûç. Ýþðÿñÿí ùàíñû áÿäÿìÿëëÿðèí îäóíà
ÁßÄÁÈÍËÈÊ èñ. Áÿäáèí àäàìûí ÿùâàëè-
éàíûðûã? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ðóùèééÿñè; öìèäñèçëèê, ýÿëÿúÿéÿ èíàìñûçëûã,
2. Øóëóã÷ó, ñûðòûã, íàäèíú, ïèñ. Áÿäÿìÿë
äöøêöí ÿùâàëè-ðóùèééÿ.
óøàã.
ÁßÄÁÓ(É) ñèô. [ôàðñ.] Ïèñèéëè, ïèñãîõóëó.
ÁßÄßÍ èñ. [ÿð.] Èíñàí âÿ éà ùåéâàíûí âö-
Çÿããóì àüàúûíûí ùÿð øàõÿñèíäÿ éåòèøìèø ìèí
úóäó; ýþâäÿ. Áÿäÿí öçâëÿðè. Èðè áÿäÿí.
úöð ìåéâÿëÿðè âàð êè, ùàìûñû àúû, áÿäáóé âÿ
Ñàüëàì áÿäÿí. Àü áÿäÿí. – [Ýöëïÿðè:] Éà-
øåéòàí áàøûíà îõøàéûðëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
çûüû î ãÿäÿð äþéöáäöð êè, áÿäÿíèíäÿ ñàü éåð
ÁßÄÚÈÍÑ ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. úèíñ] á à õ
ãàëìàéûá. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Èíäè àíàíûí éàðû-
áÿäÿñ(è)ë. Áÿäíÿçÿð ãîíøóäàí, áÿäúèíñ éîë-
÷ûëïàã áÿäÿíè øàõòà ãàðøûñûíäà ìöäàôèÿñèç
äàøäàí; Ãÿäèð áèëÿíëÿðèí èòè éàõøûäûð. Àøûã
ãàëìûøäûð. ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Ìÿú. ìÿíàäà.
Ùöñåéí.
Ëàçûìäûð ìèêðîáëàðû ìèëëÿòèí áÿäÿíèíäÿí
ÁßÄÚÈÍÑËÈÊ á à õ áÿäÿñèëëèê.
êÿíàð åëÿìÿê! Éîõñà íÿ ýþç éàøû òþêìÿê èëÿ
ÁßÄÄÓÀ èñ. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. äóà] äèí.
àçàðëû øÿôà òàïàð, íÿ äóà éàçìàã èëÿ.
Ãàðüûø, íèôðèí, ëÿíÿò.. [Øåéõ Íÿñðóëëà:]
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
263
ÁßÄßÍÚß
ÁßÄÙÅÉÁßÒ
◊ Áÿäÿí òÿðáèéÿñè – áÿäÿí ìöìàðèñÿ-
[ßðÿáëèíñêèéÿ] òÿñÿëëè âåðìÿê ö÷öí áÿäýóëàð
ëÿðè, èäìàí, ýèìíàñòèêà, éàøàéûøäà äöçýöí
ùàããûíäà ñþéëÿíìèø áèð ðöáàè îõóäóì.
ðåæèì ýþçëÿìÿê âàñèòÿñèëÿ èíñàí áÿäÿíèíèí
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. [Éàñàâóë:] Éîõñà áÿäýó Ìèðçÿ
ùÿðòÿðÿôëè èíêèøàô åòäèðèëìÿñè âÿ ìþùêÿì-
×îïóð áöòöí àúûüûíû áó ðàïîðòäà ìÿíäÿí àëàð.
ëÿíäèðèëìÿñè. Áÿäÿí òÿðáèéÿ÷èñè – áÿäÿí
Ñ.Ðÿùèìîâ. // Ñþéöø÷ö, ñþéöø ñþéÿí (àäàì).
òÿðáèéÿñè (èäìàí) èëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì.
ÁßÄÝÓËÓà èñ. Áàøãàñû ùàããûíäà ïèñ
ÁßÄßÍÚß èñ. ìÿù. Ãûñà ãàäûí àðõàëûüû.
äàíûøìà, ãåéáÿò åòìÿ õàñèééÿòè âÿ èøè.
ÁßÄßÍÚßÐß ñèô. äàí. Çàùèðè ýþðöíöø,
ÁßÄÝÖÌÀÍ ñèô. [ôàðñ.] Ùÿãèãÿòè áèëìÿ-
éàõóä áÿäÿí ãóðóëóøó úÿùÿòäÿí ïèñ, åéáÿ-
äÿí, çÿíí âÿ òÿõìèíÿ ýþðÿ áèð øåé ùàããûíäà
úÿð, éàðàøûãñûç, áè÷èìñèç, èéðÿíú, áÿäëÿêÿð.
ïèñ äöøöíÿí, ïèñ ôèêèðäÿ îëàí; øöáùÿ åäÿí.
ÁßÄßÍÚßÐßËÈÊ ìöúÿð. äàí. Åéáÿúÿð-
Áèëäè êè, ðÿãèá áÿäýöìàíäûð. Ôöçóëè. Áÿä-
ëèê, éàðàøûãñûçëûã, áè÷èìñèçëèê, ÷èðêèíëèê, ýþð-
ýöìàí åòìÿê – øöáùÿéÿ ñàëìàã, øöáùÿëÿí-
êÿìñèçëèê.
äèðìÿê. Øàìè-âöñàë õàëè ýÿðÿê õàíÿ ãåéðäÿí;
ÁßÄßÍÄÀÌ ñèô. [ôàðñ.] Áÿäÿí ãóðóëóøó
Øÿìè êå÷èðìÿ, ñàãûí, åäÿð áÿäýöìàí ìÿíè.
äöçýöí îëìàéàí, áÿäÿíèíèí ùèññÿëÿðè àðà-
Ã.Çàêèð. Áÿäýöìàí îëìàã – øöáùÿëÿíìÿê,
ñûíäà òÿíàñöá îëìàéàí; éþíäÿìñèç.
øöáùÿ åòìÿê, ïèñ ôèêèðäÿ îëìàã. [Øàùáàç
ÁßÄßÍÍÖÌÀ ñèô. [ÿð. áÿäÿí âÿ ôàðñ.
áÿé:] Øÿðÿôíèñÿ, äîüðóäàí ñÿí ìÿíäÿí áåëÿ
íöìà] Àäÿòÿí áÿäÿííöìà àéíà (ýöçýö)
áÿäýöìàí îëóáìóøñàí! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
øÿêëèíäÿ èøëÿíèð – áàøäàí-àéàüà áöòöí áÿäÿíè
[Ãàçû:] ßýÿð ñÿíäÿí áÿäýöìàí âÿ íàöìèä
ýþñòÿðÿí áþéöê ýöçýö. [Àüà Ìÿðäàí:] À
îëñà èäèì, ùå÷ áó ãÿäÿð äàíûøûüà äóðìàç èäèì
êèøè, ìÿí ñÿíèí ýþçöíäÿ íåúÿ ýþðöêöðÿì?
ñÿííÿí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Öìóìÿí êö-
Ãîé áèð àéíàéà áàõûì. (Áÿäÿííöìà àéíàéà
áàðëàð çöìðÿñèíÿ ãàðøû áÿäýöìàí îëàí ..
áàõûð). Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Íàçèìÿ] áÿäÿí-
Ãÿùðÿìàíè áåëÿ áèð ãûçû õîøëàéûðäû. Ì.Èáðàùè-
íöìà ýöçýö ãàáàüûíäà äàéàíûá áàøûíû
ìîâ. Þçöíäÿí áÿäýöìàí – þçö ùàããûíäà
äàðàéàíäà, ñà÷ëàðûíäàêû àü òöêëÿðè ýþðÿíäÿ
÷îõ áþéöê ôèêèðäÿ îëàí.
ñèíÿñèíäÿí .. äÿðèí áèð àù ãîïóðäó. Ìèð Úÿëàë.
ÁßÄÝÖÌÀÍËÛà èñ. Ïèñ ôèêèð, øöáùÿ. Òÿ-
[Ãÿðÿíôèë] áÿäÿííöìà ýöçýöíöí ãàáàüûíäà
ðÿùùöì ãûë, òÿðÿùùöì ãûë, òÿðÿùùöì; Áàøûí-
äóðóá, óçóí ãàðà ñà÷ëàðûíû äàðàéûðäû.
÷óí åéëÿ òÿðêè-áÿäýöìàíëûã. ßìàíè.
Ì.Ùöñåéí. // èñ. Áÿäÿííöìà àéíà. Ñÿùÿðäèð
ÁßÄÙÀÃà ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ùÿãã]
.. ýöí äöøöð ïÿíúÿðÿëÿðäÿí; Éàíûð áöëëóð
Àëäûüû áîðúóíó ãàéòàðìàã èñòÿìÿéÿí, ùàã-
ãàáëàð, áÿäÿííöìàëàð. Î.Ñàðûâÿëëè.
âåðìÿç.
ÁßÄßÑ(È)Ë ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ÿñë]
ÁßÄÙÀÃËÛà èñ. Ùàãâåðìÿçëèê. [Óñòàëàð]
êþùí. ßñëè ïèñ, çàòû ïèñ, ìàéàñû ïèñ; ÿñèëñèç,
áèð àç ÿìòÿÿëÿðèíè ñàòäûãëàðû òàúèðèí áÿäùàã-
íÿúàáÿòñèç (áÿçÿí ñþéöø ìÿíàñûíäà èøëÿíèð).
ëûüûíäàí äàíûøäûëàð, ñîíðà òèúàðÿòèí äàéàí-
Áÿäÿñèëëÿð úèéÿðèìè äîüðàéûð; ßñèë îëàí ìÿë-
äûüûíäàí øèêàéÿòëÿíäèëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ùÿì ãîéóá áàüëàéûð. Àøûã Ìîëëà Úöìÿ.
ÁßÄÙÀË ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ùàë] Ùàëû
ÁßÄßÑÈËËÈÊ èñ. ßñèëñèçëèê, íàíÿúèáëèê,
ïèñ, ùàëû àüûð, âÿçèééÿòè àüûð. Õÿñòÿ äöíÿí
íàúèíñëèê.
áÿäùàë èäè. – Þéëÿ áÿäùàëÿì êè, ÿùâàëûì ýþ-
ÁßÄßÂÈ ñèô. [ÿð.] Êþ÷ÿðè, ÷þëëö. Áÿäÿâè
ðÿíäÿ øàä îëóð; Ùÿð êèìèí êèì, äþâð úþâ-
ÿðÿá.
ðöíäÿí äèëè-íàøàäû âàð. Ôöçóëè.
ÁßÄßÂÈËÈÊ èñ. Êþ÷ÿðèëèê.
ÁßÄÙÅÑÀÁ èñ. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ùåñàá]
ÁßÄÔÀË èñ. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ôàë] Óüóð-
Ùàãñûç. Ùåñàáèéÿ äàüäà îëñà, ÿýèëëÿì; Áÿä-
ñóçëóã, áÿäáÿõòëèê; ôÿëàêÿò ÿëàìÿòè. Ãîíàã-
ùåñàáà éàìàí êèíëèýèðÿì ìÿí. “Êîðîüëó”.
ëàð äà áó èøè øàùûí ýÿëÿúÿéè ö÷öí áÿäôàë
ÁßÄÙÅÉÁßÒ ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ùåéáÿò]
ùåñàá åäèðäèëÿð. Ï.Ìàêóëó.
Ãîðõóíú ýþðöíöøëö, ïèñ òÿñèð áàüûøëàéàí; äÿù-
ÁßÄÝÓ ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ.] Áàøãàëàðû ùàã-
øÿòëè. // ×èðêèí, åéáÿúÿð. Áó áÿäùåéáÿò àäàì
ãûíäà ïèñ äàíûøàí, ãåéáÿò åäÿí. Íÿé÷öí ñÿíÿ
[Øàùìÿììÿä] õàíûí ýþçöíÿ ñàòàøäûãäà,
òÿíÿ åäÿ áÿäýó; Íàìóñóíà ëàéèã èøìèäèð
ñàíêè õàíäà îíà ãàðøû áèð èêðàù ùèññè ÿìÿëÿ
áó? Ôöçóëè. Áèð íå÷ÿ àí ñöêóòäàí ñîíðà îíà
ýÿëäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
264
ÁßÄÙÅÉÊßË
ÁßÄÈÐ
ÁßÄÙÅÉÊßË ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ùåéêÿë]
ÁßÄÕÓ [ôàðñ.] êþùí. á à õ áÿäõàñèééÿò.
Ïèñ ýþðöíöøëö, áÿäÿíè éþíäÿìñèç, áè÷èìñèç.
Êèìñÿ îë áÿäõóéÿ èçùàð åäÿ áèëìÿç ùàëûìû.
Áÿäùåéêÿë àäàì.
Ôöçóëè. Îë çàëèìè-áÿäõó, øóõö ñèòÿìêàð;
ÁßÄÙßÐßÊßÒ ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ùÿ-
Çàêèðèí ùàëûíäàí äåéèë õÿáÿðäàð. Ã.Çàêèð.
ðÿêÿò] Ðÿôòàðñûç, áÿäõàñèééÿò, ãûëûãñûç.
Íÿ ãÿäÿð ýÿð îëà áó ÷ÿðõè-úÿôàúóäÿ áÿëà;
ÁßÄÕÀÁ ñèô. [ôàðñ.] Éóõóñó ïèñ. Áÿä-
Îëìàç îë ãÿäð êè, âàð îë áóòè-áÿäõóäÿ áÿëà.
õàá îëìàã – éóõóñó ãà÷ìàã. [ßêáÿð:]
Ñ.ß.Øèðâàíè.
..Ñÿíäÿí àéðûëàíäàí ñîíðà ýåäèá áÿäõàá îëóá
ÁßÄÈß èñ. [ÿð.] Ìèñëè-áÿðàáÿðè ýþðöíìÿ-
ñöáùÿäÿê éàòà áèëìÿìèøÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìèø øåé, äèããÿòè úÿëá åäÿí éåíè èúàä îëóí-
Áÿäõàá åòìÿê – éóõóñóíó ãà÷ûðìàã, éàò-
ìóø øåé, íàäèð ýþçÿë øåé.
ìàüà ãîéìàìàã, éóõóäàí àéûëòìàã. [Ãàðî-
ÁßÄÈÙß èñ. [ÿð.] 1. Ôèêèðëÿøìÿäÿí, ãà-
âóë÷ó:] Ùÿëÿ îëóð êè, õîð îõóéóá, éåääè ãàïû
áàãúàäàí ùàçûðëàøìàäàí ñþéëÿíèëÿí ñþç, øåèð.
ãîíøóëàðû áÿäõàá åëÿéèð. Ìèð Úÿëàë.
// Ùàçûðúàâàáëûã.
ÁßÄÕÀÙ ñèô. [ôàðñ.] Áàøãàñûíûí ïèñëèéèíè
2. Àøûã âÿ áÿäèùÿ÷èëÿðèí ùàçûðëàìàäàí
èñòÿéÿí, ùå÷ êÿñèí éàõøûëûüûíû èñòÿìÿéÿí;
äþøäÿí äåäèêëÿðè ìÿíçóì ïàð÷àëàð.
ãÿðÿçêàð (õåéèðõàù çèääè). Áÿäõàù àäàì.
ÁßÄÈÙß×È èñ. âÿ ñèô. Áÿäèùÿ äåéÿí (á à õ
– Áÿçÿí îõóìóø ðÿôèãè-áÿäõàù; Òÿäáèðèìè
áÿäèùÿ).
÷àøäûðûáìûø, åé âàù! Ì.ß.Ñàáèð. [Øàù] çÿíý
ÁßÄÈÙßÝÓ èñ. [ÿð. áÿäèùÿ âÿ ôàðñ. ýó]
åäÿíèí ìöòëÿã áÿäõàù àäàì îëäóüó ôèêðè èëÿ
á à õ áÿäèùÿ÷è.
äÿñòÿéè ýþòöðöá íÿðÿ ÷ÿêäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁßÄÈÙÈ ñèô. [ÿð.] êþùí. Àøêàð, áÿëëè, àéäûí.
// Èñ. ìÿíàñûíäà. Áÿäõàùûì îëñà úöìëÿ
[Ýöëíèñÿ:] Ñîíðà Ñàðà þçö-þçöíäÿí âÿðÿì-
ëÿíÿúÿéè áÿäèùèäèð. Ú.Úàááàðëû.
úÿùàí, ÷ÿêìÿçÿì ìÿëàë. Õÿòàéè. Àðàëûãäà
áÿäõàù îëìàñà ÿýÿð; Ñåâýè ñåâýèñèíäÿí
ÁßÄÈÈ ñèô. [ÿð.] 1. Åñòåòèê çþâãÿ, èíúÿñÿíÿò
òÿëÿáëÿðèíÿ úàâàá âåðÿí; ýþçÿë, ãÿøÿíý, èíúÿ,
îëìàç ìöêÿääÿð. Ã.Çàêèð. [Ìèðçÿ Ôÿòÿëè:] Î
åñòåòèê. Ðîìàíûí áÿäèè ìÿçèééÿòëÿðè. Áÿäèè
âÿäÿ þç áàáàëàðûíûí ÿìÿëëÿðèíäÿí õÿúàëÿò
çþâã. Áÿäèè éàðàäûúûëûã öñóëó. Áÿäèè òÿðòèáàò.
÷ÿêèá õåéèðõàùëàðû èëÿ áÿäõàùëàðûíû ÿëáÿòòÿ
Ðîëó áÿäèè ñóðÿòäÿ èôà åòìÿê. – [Ãÿòèáÿ:]
òàíûéàúàãëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ìöÿëëèìäÿí
Ñåâýè ùèññëÿðèíè áÿäèè øÿêèëäÿ âåðìÿê èñòÿéÿí
àëäûüûìû áÿäõàùëàðà ñàòìàäûì. Ìèð Úÿëàë.
øàèðëÿð äÿ éàíûëûðëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Õàëã
ÁßÄÕÀÙËÛà èñ. Áàøãàñûíûí ïèñëèéèíè, éà-
ìàùíûëàðû õàëãûí äà ãÿäèì çàìàíëàðäàí áó
ìàíëûüûíû èñòÿìÿ; ãÿðÿçêàðëûã (õåéèðõàùëûã
ýöíÿ ãÿäÿð îëàí òàðèõèíè áÿäèè ñóðÿòäÿ ÿêñ
çèääè).
åòäèðèð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
ÁßÄÕÀÑÈÉÉßÒ ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. õà-
2. Ùÿéàòû ñóðÿòëÿð âàñèòÿñèëÿ òÿñâèð åäÿí.
ñèééÿò] Ïèñõàñèééÿòëè, ïèñòÿáèÿòëè, õàñèééÿòè
Áÿäèè ÿäÿáèééàò. Áÿäèè ÿñÿð. – Ñàáèðèí ãöâ-
ïèñ, éîëàýåòìÿç, ãûëûãñûç. Áÿäõàñèééÿò àäàì.
âÿòëè èñòåäàäûíû ýþðÿí ãîúà óñòàëàð îíà ìÿñ-
– [Ùÿêèì:] Àòëàðûí õàñèééÿòèíè ýþçöì åëÿ
ëÿùÿò ýþðäöëÿð êè, éåíÿ âÿòÿíÿ ãàéûäûá áÿäèè
àëûáäûð êè, ùå÷ áèð áÿäõàñèééÿò àò ôèêðèìÿ
éàðàäûúûëûüà áàøëàñûí.. Ì.Ùöñåéí.
ýÿòèðÿ áèëìÿéèðÿì êè, îíó èêè-ö÷ ýöíöí
3. Èíúÿñÿíÿòÿ, èíúÿñÿíÿò ñàùÿñèíäÿ ôÿàëèé-
è÷èíäÿ þéðÿäèá, ôàéòîíà ãîøà áèëìÿéèì.
éÿòÿ àèä îëàí. Òåàòðûí áÿäèè ðÿùáÿðè. – Êëóá-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ëàðäà êîëõîç÷óëàð áÿäèè þçôÿàëèééÿò äÿðíÿéè-
ÁßÄÕßÐÚ ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. õÿðú]
íèí âåðäèéè òàìàøàéà áàõûð âÿ éà ìÿðóçÿéÿ
Ïóëóíó ñÿìÿðÿñèç, ìÿíàñûç éåðÿ ñÿðô åäÿí,
ãóëàã àñûðäûëàð. ß.Ñàäûã.
õÿðúèíè áèëìÿéÿí; èñðàô÷û. Áÿäõÿðú àäàì.
ÁßÄÈÈËÈÊ èñ. Ýþçÿëëèê, ãÿøÿíýëèê, èíúÿëèê,
– [Úÿìèë] àðâàäûíûí íèéÿ áó ãÿäÿð òÿëÿáêàð,
åñòåòèêëèê.
áÿäõÿðú îëäóüóíà äàèð ñóàëëàð(à) .. úàâàá
ÁßÄÈÌÀÍ ñèô. [ôàðñ. áÿä. âÿ ÿð. èìàí]
òàïà áèëìèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
Êàôèð, èìàíñûç, ìÿçùÿáñèç. Êàôèðÿ áàõ, ýþð
ÁßÄÕßÐÚËÈÊ èñ. Ïóëóíó ñÿìÿðÿñèç âÿ
íÿ áÿäèìàíäû áó! Äóð ãà÷àã, îüëóì, áàø-
ìÿíàñûç éåðÿ ñÿðô åòìÿ; õÿðúèíè áèëìÿìÿ;
àéàã ãàíäû áó! Ì.ß.Ñàáèð.
èñðàô÷ûëûã.
ÁßÄÈÐ á à õ áÿäð.
265
ÁßÄÈÐËßÍÌß
ÁßÄÍÀÌ×ÛËÛÃ
ÁßÄÈÐËßÍÌß “Áÿäèðëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
øÿêëèíÿ äöøìÿéÿ ðàçû îëàðäû, ÿñèð äöøìÿéÿ
ÁßÄÈÐËßÍÌßÊ ô. 1. Äîëüóíëàøìàã, òàì
éîõ! ß.ßáöëùÿñÿí.
äàèðÿ øÿêëèíäÿ, îí äþðä ýåúÿëèê øÿêëÿ äöø-
ÁßÄÌßÑÒ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. Ñîí äÿðÿúÿ
ìÿê (Àé ùàããûíäà). Àé áÿäèðëÿíìèøäèð.
êåôëè, áÿðê êåôëè; ñÿðõîøëóãäàí þçöíö èòèðèá,
2. ìÿú. Àé êèìè ïàðëàìàã, Àé êèìè ñàô,
íàëàéèã ùÿðÿêÿò åäÿí. Áÿëè, äîããóç àéûí
òÿìèç, àéäûí îëìàã (êëàññèê ÿäÿáèééàòäà âÿ
ìöääÿòèíäÿ îòóç äîããóç íþìðÿ ìÿúìóÿ
õàëã éàðàäûúûëûüûíäà ýþçÿëèí ñóðÿòèíÿ
÷ûõàðòìûøûã âÿ áó îòóç äîããóç íþìðÿíèí
èøàðÿäèð). ×ûõûá îí äþðäöíäÿ áÿäèðëÿíìèñÿí;
è÷èíäÿ éöç îòóç äîããóç ÷àõûð è÷ÿí ïèéàí,
Ñÿíè ýþðÿí ýåäÿð õÿéàëà, ýþçÿë! (Ãîøìà).
éÿíè áÿäìÿñò ìöñÿëìàí øÿêëè ÷ÿêìèøèê...
ÁßÄÈÐËßÍÌÈØ ô.ñèô. Òàì äàèðÿ øÿêëèíÿ
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
äöøìöø, äîëüóíëàøìûø, îí äþðä ýåúÿëèê. Áÿ-
ÁßÄÌßÇÀÚ ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ìèçàú]
äèðëÿíìèø Àé ãàëõûá, ýþéöí áèð ãàòûíäà äóðóá,
Ïèñõàñèééÿòëè, àüûðõàñèééÿòëè, òöíäìÿçàú, éîëà-
áó þâçàéà òàìàøà åäèðäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ýåòìÿç, ãûëûãñûç, ðÿôòàðñûç. Áÿäìÿçàú àäàì.
Ýþéäÿ ïàðëàäûãúà áÿäèðëÿíìèø Àé; Ýöìöø
ÁßÄÌßÇÀÚËÛà èñ. Éîëàýåòìÿçëèê, ãûëûã-
çÿíúèð êèìè ýþðöíöðäö ÷àé. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
ñûçëûã, ðÿôòàðñûçëûã, ïèñõàñèééÿòëèê; ùÿð øåéäÿí
◊ Áÿäèðëÿíìèø àé êèìè – îí äþðä ýåúÿëèê
ÿñÿáèëÿøìÿ, ùèðñëÿíìÿ õàñèééÿòè. Õàí þçö
Àé êèìè ïàðëàã, òÿìèç, ñàô, ëÿêÿñèç, àéäûí
÷îõ õîøõàñèééÿò íÿçÿðÿ ýÿëèðäè êè, ðÿèééÿò-
(áÿäèè ÿäÿáèééàòäà ýþçÿëèí ñóðÿòè áóíà òÿø-
ëÿðëÿ áóíóí àðàñûíäà ùå÷ áèð ñàõòàëûã, áÿäìÿ-
áåù îëóíóð). Ýþé÷ÿéèí öçö áÿäèðëÿíìèø àé
çàúëûã ìÿí ýþðìÿäèì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
êèìè øÿôÿãëè èäè. ß.Âÿëèéåâ. [Ñàðûòåëèí] ùèñëè
ÁßÄÌßÇÙßÁ ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ìÿç-
÷ûðàüûí çÿèô èøûüûíäà àëà-éàðûì÷ûã ýþðöíÿí
ùÿá] Ùå÷ áèð äèíÿ, ìÿçùÿáÿ èíàíìàéàí;
ãàðàìòûë ñà÷ëàðû, óçóí ùþðöêëÿðè, áÿäèðëÿí-
äèíñèç.
ìèø Àé êèìè éàíàãëàðû âàð èäè. Ì.Ùöñåéí.
ÁßÄÌÖØÊ èñ. [ôàðñ.] áîò. Ìöøê àüàúû,
ÁßÄÈÉß èñ. äàí. á à õ áÿäèùÿ.
ñþéöä ôÿñèëÿñèíäÿí äåêîðàòèâ àüàú.
ÁßÄÈÉß×È èñ. äàí. á à õ áÿäèùÿ÷è.
Áÿäìöøê àðàüû – áó àüàúûí ÷è÷ÿéèíäÿí
ÁßÄÃßÄßÌ ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ãÿäÿì]
÷ÿêèëèá, õàëã òÿáàáÿòèíäÿ èøëÿíÿí úþâùÿð.
Àüûðàéàãëû, àüûðàéàã, ãÿäÿìè øöêöìñöç,
ÁßÄÍÀË ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. íÿë] Þçöíö
àéàüû äöøìÿéÿí, ýÿëìÿñè ýóéà óüóðñóçëóüà
íàëëàìàüà ãîéìàéàí (àò, ãàòûð âÿ ñ.). Áÿä-
ñÿáÿá îëàí.
íàë àò.
ÁßÄÃßÄßÌËÈÊ èñ. Àüûðàéàãëûëûã, ãÿ-
ÁßÄÍÀÌ ñèô. [ôàðñ.] Ïèñëèêäÿ àäû ÷ûõìûø,
äÿìè øöêöìñöçëöê.
àäû ëÿêÿëè, ïèñ àä ãàçàíìûø; ðöñâàé÷û, áèàáûð÷û.
ÁßÄÃÛËÛà ñèô. [ôàðñ.] Ïèñõàñèééÿò, àäàì-
×àããàë âàð êè, ýþäÿí ÷ûõàðäàð, ãóðäóí àäû
ëàðëà éîëà ýåòìÿéÿí. Áÿäãûëûã àäàì.
áÿäíàìäûð. (Àòà. ñþçö). Áÿäíàì åòìÿê
ÁßÄÃÛËÛÃËÛà èñ. Áÿäãûëûã àäàìûí õàñèé-
(åëÿìÿê) – ðöñâàé åòìÿê, áèàáûð åòìÿê.
éÿòè, éîëà ýåòìÿçëèê.
×öí Íÿñèìèíèí ìóðàäû ñÿíñÿí, åé àðàìè-
ÁßÄËßÊßÐ ñèô. ×èðêèí, åéáÿúÿð, êèôèð,
úàí! Õàëã è÷èíäÿ àíû äöøìÿíêàìö áÿäíàì
ïèíòè, íàòÿìèç, éàðàøûãñûç.
åéëÿìÿ. Íÿñèìè. [Áàéðàì:] Èíäè ñÿí èñòÿéèð-
ÁßÄËßÊßÐËÈÊ ìöúÿð. ×èðêèíëèê, êèôèðëèê,
ñÿíìè êè, ìÿí þçöìö áÿäíàì åäèá, ÷óüóë÷ó-
ïèíòèëèê, åéáÿúÿðëèê, íàòÿìèçëèê, éàðàøûãñûçëûã.
ëóã àäûíû öñòöìÿ ýþòöðöì? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÁßÄËßÌßÊ ô. äàí. Áÿõòè ýÿòèðìÿìÿê,
Áÿäíàì îëìàã – áèàáûð îëìàã, ðöñâàé îëìàã,
èøè ïèñ ýÿòèðìÿê, óüóðñóçëóüà äö÷àð îëìàã.
àäû ïèñëèéÿ ÷ûõìàã. [Õóäàéàð áÿé:] Ìÿí áó
ÁßÄËÈÊ èñ. Ïèñëèê, éàìàíëûã; òÿðñëèê,
éàøà ýÿëìèøäèì, èíäèéÿ êèìè áó úöð áÿäíàì
íÿùñëèê. [Íîâðóçãóëó] áàøìàüûíû ÷ûõàðìàã
îëìàìûøäûì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ùàúû
ö÷öí ÿéèëäèêäÿ, èøèí áÿäëèéèíäÿí áó áèðè
Õÿëèë:] ..Éàìàí éîëäàø ñÿáÿáèíÿ èíñàí ìèí
àéàüû äà ñöðöøöð. Ù.Ñàðàáñêè.
áÿëàéà äö÷àð îëàð, àáðóñó ÿëèíäÿí ýåäÿð,
ÁßÄËÞÉÖÍ ñèô. [ôàðñ. áÿä. âÿ ÿð. ëþâí]
õàëã àðàñûíäà áÿäíàì îëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ßñèë ìÿíàñû “áÿäðÿíý” îëóá, úàíëû äèëäÿ “ïèñ,
ÁßÄÍÀÌ×ÛËÛà äàí. á à õ áÿäíàìëûã.
éàðàìàç, ëÿéàãÿòñèç” ìÿíàñûíäà èøëÿíèð.
[Ùàìû:] Éîõ, áåëÿ èø îëà áèëìÿç; áó íÿ ùÿðÿ-
Òàïäûã äöíéàíûí ÿí áÿäëþéöí .. àäàìû ..
êÿòäèð, áó íÿ áÿäíàì÷ûëûãäûð? Ö.Ùàúûáÿéîâ.
266
ÁßÄÍÀÌËÛÃ
ÁßÙÀÍß
ÁßÄÍÀÌËÛà èñ. Áèàáûð÷ûëûã, ðöñâàé÷ûëûã.
2. ×èðêèí, êèôèð. Úÿôÿð êèøè ãàðàéàíûç, ..
ÁßÄÍßÇßÐ èñ. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. íÿçÿð]
ñåéðÿê áûüëû, îëäóãúà áÿäðÿíý áèð àäàì èäè.
Ýóéà ýþçöíäÿ áàøãàñûíà õÿòÿð éåòèðÿ áèëÿ-
ß.Âÿëèéåâ.
úÿê ãöââÿ îëàí àäàì. Àë-éàøûë ýåéèíèá
ÁßÄÑÈÔßÒ èñ. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ñèôÿò]
äóðìà ãàðøûäà; Éàéûí áÿäíÿçÿðäÿí, ýþç
1. Ýþðöíöøö, ñèð-ñèôÿòè ÷èðêèí, áÿäëÿêÿð. Áÿä-
äÿéÿð ñÿíÿ. Ãóðáàíè. Òöêëÿðèíäèð èïÿê êèìè
ñèôÿò áèð øåéòàí êöðÿêëÿéèá îíó úÿùÿííÿìÿ
ïàðëàã; Áÿäíÿçÿðäÿí âöúóäóí îëñóí èðàã.
òóëëàìàã èñòÿéèðäè... “Êèðïè”.
Ì.ß.Ñàáèð. Ïÿù, ïÿù, ïÿù! Åëÿ áèçèì ýÿíú
2. Ñÿðò, ãàøãàáàãëû, öçöýöëìÿç.
ÿäèáèìèç ÿñêèê èäè, Àëëàù áÿäíÿçÿðäÿí ñàõ-
ÁßÄØßÊÈË ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. øÿêë] Ïèñ
ëàñûí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // Ñèô. ìÿíà-
ýþðêÿìëè, ÷èðêèí, áè÷èìñèç.
ñûíäà. Áÿäíÿçÿð àäàì.
ÁßÄØÖÊÖÌ ñèô. Óüóðñóçëóã ýÿòèðÿí.
ÁßÄÍÈÉÉßÒ ñèô. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. íèééÿò]
ÁßÄØÖÊÖÌËÖÊ èñ. Óüóðñóçëóã, áÿä-
Íèééÿòè, ãÿñäè, ôèêðè, àðçóñó ïèñ îëàí. Ýþçÿ-
áÿõòëèê ýÿòèðìÿ.
ëèí áÿçèñè áÿäíèééÿò îëóð; Ãÿäðáèëìÿç îëóð,
ÁßÄÒßÐ ñèô. [ôàðñ.] á à õ áåòÿð. [Ùåéäÿð
áèùöðìÿò îëóð. Ã.Çàêèð. [Òåéìóð àüà:] Ìÿíèì
áÿé:] Ñÿíè òîéñóç àïàðìàã ìÿíÿ þëöìäÿí áÿä-
àòàìûí ìÿðùÿìÿòëÿðè îíà ùàðàì îëñóí êè,
òÿð ýþðöíöð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ðÿãèáè âÿñëäÿ
ìÿíèì ùàããûìäà áó òþâð áÿäíèééÿò îëóáäóð.
éàð èëÿ ýþðìÿê õåéëè áÿäòÿðäèð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Êèìèñè äÿ áåëÿñèíè äàíëà-
Òóô, áåëÿ äþâðàíà êè, áÿäòÿð îëóð; Ñåéðè-ôÿëÿê,
éûðäû êè, áÿäíèééÿò îëìà, àé ãûç, ùàãã éîëóíäà
äþâðè-çàìàí èëáÿèë! Ì.ß.Ñàáèð. Îïåðåòòàíûí
ýåäÿíÿ ýöëëÿ áàòìàç!.. Ìèð Úÿëàë.
þçöíäÿí áÿäòÿð, àðòèñòëÿðèí îéíàìàüû èäè.
ÁßÄÞÂ, ÁßÄÞÉ èñ. Ñàüëàì, ãà÷àüàí âÿ
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
êþùëÿí àò. Ìÿí àøûã Àëû äàéû; Ñþç äåéÿð Àëû
ÁßÄÓÜÓÐ ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ.] Áÿõòè ýÿòèð-
äàéû; Êþíëö áÿäþâ èñòÿéÿí; Âàõòûíäà àëû äàéû.
ìÿéÿí, óüóðñóç, øöêöìñöç. Áÿäóüóð àäàì.
(Áàéàòû). Ãîéóí áÿäþéëÿð êèøíÿñèí; Ìèñðè
– [Êÿíäëèëÿðäÿí áÿçèñè] òÿêè äåéèðäè, áó
ãûëûíúëàð èøëÿñèí. “Êîðîüëó”. Áÿäþéöí ãîúàñû
áÿäóüóðëàðûí öçöíö ýþðìÿéèì. Ìèð Úÿëàë.
îëñà äà àðûã; Ñöðñÿí, ìÿíçèë êÿñÿð, êÿìùöíÿð
ÁßÄÇÀÒ ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. çàò]
îëìàç. “Àøûã Ãÿðèá”.
Çàòû ïèñ, íàúèíñ, éàðàìàç, àë÷àã; ùèéëÿýÿð,
ÁßÄÐ èñ. [ÿð.] Îí äþðä ýåúÿëèê Àé, òàì
ôèòíÿêàð (áÿçÿí ñþéöø ìÿíàñûíäà èøëÿíèëèð).
äàèðÿ øÿêëèíÿ äöøìöø Àé. // Øàèðàíÿ òÿøáåù-
ëÿðäÿ. Ýöí-ýöíäÿí åäèá êàìàëû ùàñèë; Îë
[Ìîëëàáàøû:] ×öíêè î ìÿëóíëàðûí ÿõáàðû ÿêñÿð
ìàùè-íþâ îëäó áÿäðè-êàìèë. Ôöçóëè. Ñàíàñàí
îâãàò íÿòèúÿ áàüûøëàéûð, àììà þçëÿðè éàëàí÷û
áóëóääóð ÿíâÿð öçöíö; Áÿäð Àéûòÿê àëìûø
âÿ áÿäçàòäûðëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Àõ! .. áó
ãóúàüà çöëôöí.Ì.Ï.Âàãèô. Õÿúèë åòìèø öçö
óøàãëàð íåúÿ áÿäçàòäûëàð! Ëàï äåéÿñÿí úèí
øÿìñè-õàâÿðè; Ùèëàë åäèá ãàøû áÿäðè-ÿíâÿðè.
êèìè áèð çàòäûëàð. Ì.ß.Ñàáèð.
Íÿáàòè.
ÁßÄÇÀÒËÛà èñ. Éàðàìàçëûã, àë÷àãëûã,
ÁßÄÐßÔÒÀÐ ñèô. [ôàðñ.] Ðÿôòàðû ïèñ, áÿä-
ùèéëÿýÿðëèê, ôèòíÿêàðëûã, íàúèíñëèê.
ãûëûã, ðÿôòàðñûç, éîëà ýåòìÿéÿí, êîáóä (ðÿô-
ÁßÙÀÄÈÐ [ôàðñ.] á à õ áàùàäûð.
òàðäà). Áÿäðÿôòàð àäàì.
ÁßÙÀÄÈÐÀÍß çÿðô [ôàðñ.] Èýèäúÿñèíÿ,
ÁßÄÐßÔÒÀÐËÛà èñ. Èíñàíëàðëà êå÷èíìÿ-
ãÿùðÿìàíúàñûíà, áàùàäûðúàñûíà.
ìÿ, éîëà ýåòìÿìÿ, ðÿôòàðñûçëûã, áÿäãûëûãëûã;
ÁßÙÀÈ èñ. [õöñ. èñ.-äÿí] Áÿùàèëèéÿ ìÿí-
êîáóäëóã (ðÿôòàðäà).
ñóá îëàí àäàì.
ÁßÄÐßÜÁßÒ [ôàðñ. áÿä âÿ ÿð. ðÿüáÿò]
ÁßÙÀÈËÈÊ èñ. 1. ÕÛÕ ÿñðèí îðòàñûíäà
Ïèñ, ðÿüáÿòñèç, èêðàù äîüóðàí. Àììà [Ìèðçÿ
Èðàíäà ÿìÿëÿ ýÿëìèø êîñìîïîëèò áèð ìÿçùÿá.
Ñöëåéìàí áÿé] àäûíû äÿéèøìÿê èñòÿéÿíäÿ ðÿù-
(Áàáûí øàýèðäëÿðèíäÿí áèðè îëàí Áÿùàöëëàíûí
ìÿòëèê àòàñûíûí áÿäðÿüáÿò àäû ìàíå îëóðäó.
àäûíäàí). [Ñåéèä ßñÿäóëëà:] ..Ñèç áàá âÿ áÿ-
Á.Òàëûáëû.
ùàèëèê àëÿìè áàðÿñèíäÿ óçóí âÿ óçàäû ìö-
ÁßÄÐßÍÚ èñ. [ôàðñ.] áîò. ßòèðëè åôèð éàüû-
òàëèÿ åòìÿëèñèíèç. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
íà ìàëèê áèòêè.
2. Áó ìÿçùÿáÿ ìÿíñóáèééÿò.
ÁßÄÐßÍÝ ñèô. [ôàðñ.] 1. Õîøà ýÿëìÿéÿí
ÁßÙÀÍß èñ. [ôàðñ.] 1. Áèð èø ö÷öí ÿñàñ îëà
ðÿíýäÿ îëàí, ïèñðÿíýëè, ÷èðêèíðÿíýëè.
áèëÿí êåéôèééÿò, ñÿáÿá, äÿëèë. Ìöáàùèñÿ
267
ÁßÙÀÍß×È
ÁßÙÐßÑÈÇËÈÊ
ö÷öí áÿùàíÿ àõòàðìàã. – Ôàø îëäó íÿñèùÿòèí
ÁßÙßÐËÈËÈÊ èñ. 1. Ìÿùñóëëóëóã.
úÿùàíÿ; Ñÿí ãîéìàäûí îðòàäà áÿùàíÿ. Ôöçóëè.
2. Õåéèðëèëèê, ñÿìÿðÿëèëèê.
Ôÿõðÿääèí ãàïûéà éàíàøìàã ö÷öí ùå÷ áèð
ÁßÙßÐÑÈÇ ñèô. 1. Ìåéâÿñèç, ìÿùñóëñóç,
áÿùàíÿ ÿëäÿ åäÿ áèëìèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áàðñûç; ìåéâÿ, ìÿùñóë âåðìÿéÿí, áàð âåð-
ßêáÿð êèøèíèí ñóàëû áÿùàíÿ îëäó, Ùàââà êö-
ìÿéÿí.
éöìö ÷èéíèíäÿí éåðÿ ãîéóá ÷þìÿëäè, ñþù-
2. Õåéèðñèç, ñÿìÿðÿñèç.
áÿòÿ áàøëàäû. Ìèð Úÿëàë.
ÁßÙßÐÑÈÇËÈÊ èñ. 1. Áÿùÿð, ìåéâÿ, áàð
2. Ñàõòà, éàëàí, ÿñàññûç öçð. Ýåòìÿéÿ áÿ-
âåðìÿçëèê, ìÿùñóëñóçëóã.
ùàíÿ àõòàðìàã. Áÿùàíÿ ýÿòèðìÿê. Áÿùàíÿñèíÿ
2. Õåéèðñèçëèê, ñÿìÿðÿñèçëèê.
ãóëàã àñàí îëìàäû. – [Øÿðÿôíèñÿ õàíûì:] Áó
ÁßÙÐ1 èñ. [ÿð.] Âÿçí (øåèðäÿ, ìóñèãèäÿ).
ñþçëÿð òàìàì ôÿíí âÿ ôåëäèð. Ìÿíè àëäàòìàã
[Ìÿøÿäè:] [Øåðèí] ö÷öíúö âÿ áåøèíúè áÿíä-
ö÷öí áÿùàíÿäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ..[Êàçàê
ëÿðè àéðû áÿùðäÿäèð. Ì.Ùöñåéí. Ìóñèãèäÿ
áðèãàäàñû] éöç úöð áÿùàíÿëÿðëÿ áó âÿçèôÿíèí
ñÿãèë âÿ õÿôèô ñÿñëÿðèí âàõò åòèáàðû èëÿ àðäûúûë
èôàñûíäàí áîéóí ãà÷ûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ñóðÿòäÿ äàâàì åòìÿñèíÿ ìåòð (áÿùð) äåéèëèð.
ÁßÙÀÍß×È èñ. Ùÿð øåéÿ áÿùàíÿ òàïàí
ß.Áÿäÿëáÿéëè.
àäàì. Áÿùàíÿ÷èéÿ áÿùàíÿ ÿñêèê äåéèë. (Àòà.
ÁßÙÐ2 èñ. [ÿð.] êþùí. Äÿíèç, äÿðéà. Áÿùðè-
ñþçö).
Õÿçÿð (Õÿçÿð äÿíèçè). – Éàøûì ñóéó îëäó âàðÿ-
ÁßÙÀÐÈÑÒÀÍ èñ. [ôàðñ.] øàèð. Ýöëëö-
âàðÿ; Áèð áÿùð êè, éîõ îíà êÿíàðÿ. Ôöçóëè.
÷è÷ÿêëè, éàøûëëûã éåð. Äÿáèñòàí áèð áÿùàðèñòàí,
ÁßÙÐ3 [ôàðñ.] á à õ áÿùÿð. ×ÿêìèøèê
îíóí ÿçùàðû èðôàíäûð. Ì.Ùàäè.
þâëàäûìûçûí ôèêðèíè; Þìðöìöç îëñà ýþðÿðèê
ÁßÙ-ÁßÙ íèäà. Òÿðèô, áÿéÿíìÿ, çþâã,
áÿùðèíè. Ì.ß.Ñàáèð.
íÿøÿ èôàäÿ åäèð (áÿçÿí èñòåùçà èëÿ äåéèëèð).
ÁßÙÐß1 èñ. [ôàðñ.] òàð. Êå÷ìèø çàìàí-
Áÿù-áÿù, íÿ ýþçÿë ùàâàäûð! Áÿù-áÿù, íÿ
ëàðäà ìöëêÿäàðëàðûí êÿíäëèëÿðäÿí àëäûãëàðû
ÿòèðëè ýöëäöð! Áÿù-áÿù, íÿ éàõøû ñÿñè âàð!
íàòóðàë âåðýè (ìÿùñóë). Òèôëèñäÿ “ñèðê” îéó-
– [Ñöëåéìàí áÿé:] Áÿù-áÿù, íÿ ýþçÿë ñóäóð!
íó ùÿìèøÿ ãûøäà áàøëàíûð, îíäàí þòðö êè,
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìöñÿëìàí áÿéëÿðè âÿ ìöëêÿäàðëàðû þçýÿ âàõò
ÁßÙÚßÒ èñ. [ÿð.] 1. Ýþçÿëëèê.
êÿíäëÿðäÿ ðÿèééÿòäÿí áÿùðÿ éûüìàüà ìÿøüóë
2. Øàäëûã, ñåâèíú, ôÿðÿù. Øàèðÿì, òÿáèì äÿ-
îëóðëàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
íèç, øåèðè-òÿðèì äöðäàíÿäèð; Áÿùúÿòèì, åéøèì,
ÁßÙÐß2 èñ. 1. Á à õ áÿùÿð. ..Ùåéäÿðãóëó
ñöðóðèì, âÿúäèì ÿùðàðàíÿäèð. Ì.ß.Ñàáèð. Ñö-
áÿùðÿíè òàìàì àëûá, Ùàúû Ãàðà Äèíìÿçÿ ñà-
ðöúöíöí øÿðãèñèíäÿ âÿòÿí ñÿñè äèíëÿíèð; Ýàù
òûáäûð... Í.Âÿçèðîâ. [Àëû] áèð àç ÿââÿë áîñ-
ðóùóìà áÿùúÿò âåðèð, ýàù ãÿëáèìÿ ãÿì
òàíäàí èëê áÿùðÿ àëàðàã, èêè àðàáà ãîâóí,
ýÿëèð. À.Ñÿùùÿò.
ãàðïûç äÿðèá ùàçûðëàìûøäû. À.Øàèã. Îñòàïåíêî
ÁßÙßÐ èñ. [ôàðñ.] 1. Ìåéâÿ, ìÿùñóë, áàð,
àðûíû ñàõëàìàüû, áÿñëÿìÿéè, áÿùðÿ òóòìàüû
áÿùðÿ. Áó àüàúûí áÿùÿðè àçäûð. Áó èë áÿùÿð
áèëäèéè êèìè, áàëûí âÿ ìóìóí ìÿíôÿÿòèíè äÿ
ùÿäñèçäèð.
ñàéàðäû. Ìèð Úÿëàë.
2. Õåéèð, ñÿìÿðÿ.
2. Ôàéäà, ñÿìÿðÿ, íÿòèúÿ. Õöëàñÿ, äèïëîìà-
ÁßÙßÐÙÀË çÿðô [ôàðñ. áÿùÿð âÿ ÿð. ùàë]
òèê äàíûøûãëàðûìûç áèð áÿùðÿ âåðìÿäè âÿ áèç,
êþùí. Ùÿð ùàëäà, ùÿð íåúÿ îëóðñà îëñóí, ùÿð
àéäûíäûð êè, öìèäñèçëèéÿ ãàïûëäûã. Ú.Úàááàðëû.
çàìàí, áöòöíëöêëÿ, ùÿð âàõò. [Âÿçèð:] Áÿùÿð-
Áÿùðÿ àïàðìàã – ôàéäà ýþòöðìÿê, ñÿ-
ùàë ýÿðÿêäèð Øþëÿ õàíûìû èíàíäûðìàã êè, Òåé-
ìÿðÿ ýþòöðìÿê, ôàéäàëàíìàã. Ïÿñ àãèë ýÿðÿê
ìóð àüà ñÿíäÿí ýöúëö äåéèë... Ì.Ô.Àõóíä-
úÿìè-ëÿççÿòè-äöíéÿâèééÿäÿí áÿùðÿ àïàðñûí...
çàäÿ. Çÿíí åäèðÿì àç-àç èòòèôàã äöøñöí âÿ
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
áÿùÿðùàë õåéëè ìàðàãëû âÿ åøèòìÿëèäèð...
ÁßÙÐßËßÍÌß “Áÿùðÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ïðèñòàâ:] Áÿùÿðùàë ñèç
ÁßÙÐßËßÍÌßÊ ô. Ôàéäà ýþòöðìÿê, ñÿ-
òÿê ìþùòÿðÿì øÿõñÿ áó ëÿêÿíè öñòöíöçäÿí
ìÿðÿ ýþòöðìÿê; ôàéäàëàíìàã, èñòèôàäÿ åòìÿê.
ðÿää åòìÿê âàúèáäèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁßÙÐßËÈ á à õ áÿùÿðëè.
ÁßÙßÐËÈ ñèô. Ìåéâÿ âåðÿí, ìÿùñóë âå-
ÁßÙÐßÑÈÇ á à õ áÿùÿðñèç.
ðÿí, áàð âåðÿí; ìåéâÿ ýÿòèðìèø.
ÁßÙÐßÑÈÇËÈÊ á à õ áÿùÿðñèçëèê.
268
ÁßÙÐßÉÀÁ
ÁßÕØÈØ
ÁßÙÐßÉÀÁ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. Áÿùðÿ ýþ-
ðàéîíà ÷àòäûðìàã èñòÿìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
òöðÿí, ôàéäà ýþòöðÿí, ôàéäà àïàðàí. Áÿù-
Áÿùñÿ ýÿëìÿê – áèð-áèðè èëÿ éàðûøìàã. Îü-
ðÿéàá îëìàã êþùí. – ôàéäàëàíìàã, èñòèôàäÿ
ëàíëàð, ãûçëàð, ýÿëèíëÿð; Áèð-áèðèëÿ áÿùñÿ ýÿëèð.
åòìÿê. [Ùàúû Êÿðèì:] Úÿíàá øàèð, áÿðôÿðç êè,
Àøûã ßëè. Áÿùñÿ ýèðèøìÿê – 1) ìöáàùèñÿéÿ
áèçèì ùÿð áèðèìèçäÿ áèð òÿãñèð âàð êè, ñÿíÿòèí-
áàøëàìàã; 2) áèðèíèí àúûüûíà èø ýþðìÿéÿ
äÿí áÿùðÿùàá îëìóð, áÿñ ñÿí íèéÿ þç ñÿíÿòèí-
áàøëàìàã, ÷ÿêèøìÿê. Áèð-áèðèíèí áÿùñèíÿ
äÿí õîøýöçÿðàí äåéèëñÿí? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
– 1) áèð-áèðè èëÿ éàðûøàðàã; 2) áèð-áèðèíèí
ÁßÙÐÈ ñèô. [ÿð.] êþùí. Äÿíèçÿ, ýÿìè÷èëèéÿ
àúûüûíà. Õàíûìëàð áèð-áèðèíèí áÿùñèíÿ ùåé
âÿ éà ùÿðáè äîíàíìàéà àèä îëàí.
áóéóðóðäóëàð. Ìèð Úÿëàë.
ÁßÙÐÈ-ÒßÂÈË èñ. [ÿð.] ÿä. 1. ßðóç âÿçíè-
3. Áèð ÿñÿðèí ìöÿééÿí ìÿñÿëÿéÿ ùÿñð
íèí áÿùðëÿðèíäÿí áèðè.
îëóíìóø ùèññÿñè, ôÿñëè, áþëìÿñè. Ãðàììà-
2. Ìöÿééÿí âÿçíëÿðäÿ, ëàêèí ãÿëèáñèç äå-
òèêàíûí ôåèë áÿùñè. Ôèçèêàíûí èøûã áÿùñè.
éèëÿí âÿ ñîíëàðû ãàôèéÿëè îëàí úöìëÿëÿð øÿê-
ÁßÙÑßÁßÙÑ 1. çÿðô Áèð-áèðè èëÿ éàðû-
ëèíäÿ íÿñð ôîðìàñû. Ñàáèðèí áÿùðè-òÿâèëëÿðè.
øàðàã, áèð-áèðè èëÿ áÿùñëÿøÿðÿê; áèð-áèðèíèí
ÁßÙÐÈÉÉß [ÿð.] Äÿíèçÿ ìÿõñóñ, äÿíèçÿ
àúûüûíà. Áÿùñÿáÿùñ åòìÿê.
àèä. Ãöââåéè-áÿùðèééÿ êþùí. – áèð äþâëÿ-
2. èñ. Éàðûø, éàðûøìà. Áóðàäà ñàüëàì éàðà-
òèí ùÿðáè-äÿíèç ãöââÿëÿðè, ùÿðáè ýÿìèëÿðè âÿ ñ.
äûúûëûã éàðûøû, áó ñþçöí éàõøû ìÿíàñûíäà,
ÁßÙÐÈÉÉßËÈ, ÁßÙÐÈÉÉß×È êþùí. á à õ
áÿùñÿáÿùñ âàðäû. Ð.Ðçà.
äÿíèç÷è. Áÿùðèééÿ÷èëÿðäÿí èáàðÿò îëàí äÿíèç
ÁßÙÑËßØÌß “Áÿùñëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.;
ïèéàäà áàòàëéîíó ãÿòè ùöúóìëà äöøìÿíè ..
ìöáàùèñÿ.
òÿïÿäÿí âóðóá ÷ûõàðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁßÙÑËßØÌßÊ ãàðø. 1. Áèð-áèðè èëÿ ìö-
ÁßÙÐÈÉÉÓÍ òîï. [ÿð.] êþùí. 1. Äÿíèçäÿ,
áàùèñÿéÿ ýèðèøìÿê, ìöáàùèñÿ åòìÿê.
ýÿìèäÿ èøëÿéÿíëÿð.
2. Éàðûøìàã, éàðûøà ýèðèøìÿê. Ýÿë áÿùñ-
2. Äÿíèç ÿñýÿðëÿðè, ùÿðáè-äÿíèç ãöââÿëÿðè.
ëÿøÿê, ýþðÿê ùàíñûìûç áó èøè òåç ãóðòàðàðûã.
ÁßÙÑ èñ. [ÿð.] 1. Áèð øåé ùàããûíäà ÿòðàôëû
ÁßÕÈË [ÿð.] á à õ ïàõûë.
äàíûøìà, ìöçàêèðÿ åòìÿ, ôèêèð éåðèòìÿ.
ÁßÕÈËËÈÊ á à õ ïàõûëëûã.
// Ñþùáÿò, äàíûøûã. Áÿùñ åòìÿê – äàíûø-
ÁßÕØ [ôàðñ.] Áàüûøëàéàí, âåðÿí, ñÿáÿá
ìàã, ñþùáÿò åòìÿê, ôèêèð éåðèòìÿê. Áèç áèð
îëàí (àäÿòÿí òÿðêèá øÿêëèíäÿ èøëÿíèð). Áÿõø
íå÷ÿ Áàäêóáÿ ìöÿëëèìëÿðè .. èúòèìàè ìÿèøÿòäÿí
åòìÿê – áàüûøëàìàã, âåðìÿê. Ñÿíè ìÿíÿ
áÿùñ åäÿí àéëûã áèð æóðíàë íÿøð åòìÿéÿ øöðó
áÿõø åëÿäè çàìàíà; Éàõøû îëàí íÿñèá îëìàç
åòäèê... Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áÿùñ à÷ìàã
éàìàíà. Ì.Â.Âèäàäè. Áèð èíñàíûí ùÿéàòûíû
– ñþùáÿò à÷ìàã, äàíûøìàüà áàøëàìàã. Ãàðà-
òÿìèí åòìÿê, îíà éåíè ùÿéàò áÿõø åòìÿê, áóí-
ýþçëö ùÿêèì õàíûì þçö áèð ÷îúóã àíàñû îë-
äàí áþéöê íÿ îëà áèëÿð? À.Øàèã. Áèð ãÿäÿð
ìàäûüû ùàëäà, êèòàáëàðäàí áÿùñ à÷àðàã
äÿ áåëÿ ýÿçèíäèêäÿí ñîíðà ìàéîð Ñàëàâàòûí
“Àíàëûã âÿ ÷îúóãëóã” ìþâçóñóíäà ìöùà-
áÿõø åòäèéè ãàëûí êöðêöíö ýåéèá, Áóõàðà
çèðÿ îõóéóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ïàïàüûíû áàøûíà ãîéäó. ß.ßáöëùÿñÿí.
2. Ìöáàùèñÿ, ñþç ýöëÿøäèðìÿ. Áÿùñ
ÁßÕØÀÉÈØ [ôàðñ.] á à õ áÿõøèø. Èíñàíèééÿ-
äöøìÿê – ìöáàùèñÿ äöøìÿê. È÷ÿðêÿí îðòà-
òèí ìèçàíû ñÿõàâÿòäèð, áÿõøàéèøäèð. Í.Âÿçèðîâ.
ëûüà áåëÿ áÿùñ äöøäö. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áÿùñ
[Ìîëëà:] Éîõ, ÿõÿâè, áÿõøàéèø òöìÿí-òöìÿí,
åòìÿê – 1) ìöáàùèñÿ åòìÿê. Î áÿùñ åòìÿéè
ùàãã-ùåñàá äèíàð-äèíàð, – äåäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
÷îõ ñåâèð. – Àëìà, ïàëûä, øàì àüàúû ùàë èëÿ;
ÁßÕØÈØ èñ. [ôàðñ.] Áàüûøëàíàí øåé, áàüûø-
Åéëÿäèëÿð áÿùñ áó ìèíâàë èëÿ. Ì.ß.Ñàáèð;
ëàíìûø øåé; ïàé. Àüúà õàíûì . . àòàñûíà éàç-
2) ÷ÿêèøìÿê, ìÿðúëÿøìÿê; 3) éàðûøìàã, áÿùñ-
äûüû ìÿêòóáóí è÷èíäÿ áèð øàùû èðèëèéèíäÿ çÿðëè
ëÿøìÿê. Õÿòòè-ðöõñàðûí åäÿð ëöòôäÿí ðåéùàí
áèð êàüûç äà ãîéìóøäó êè, áó äà Ãàðà êþïÿ-
èëÿ áÿùñ; Ùöñíè-ñóðÿòäÿ úÿìàëûí ýöëè-õÿíäàí
éÿ áÿõøèø îëñóí. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ìàùìóä:]
èëÿ áÿùñ. Ôöçóëè. Áÿùñÿ äöøìÿê – àúûüà äöø-
Áÿëêÿ ìÿí þçöìö äÿðâèøÿ îõøàòäûüûì ö÷öí
ìÿê, áÿùñëÿøìÿê, éàðûøìàã. Áÿùñÿ äöøÿí
áÿõøèø âåðÿúÿê? Ñ.Ðÿùìàí. // Ìöêàôàò, ùÿ-
ðàéêîì øîôåðè éîëäà âóðóá Ãîúàîüëóíóí øî-
äèééÿ. Èø÷èëÿðèí áèð ãèñìè òÿøÿêêöð, áèð ãèñìè
ôåðèíè êå÷ìèø âÿ Äÿìèðîâó ùàìûäàí ãàáàã
áÿõøèø àëäû.
269
ÁßÕÒ
ÁßÕÒÈÉÀÐ
ÁßÕÒ èñ. [ôàðñ.] 1. Òàëå, ãèñìÿò. Î çöëô
ÁßÕÒßÁßÕÒ ñèô. [ôàðñ.] Òÿñàäöôè áÿõò,
ãàðÿ ãûëûá áÿõòèìè ìÿýÿð, Ñåééèä? Ìÿíèì ÿçÿë
ìöâÿôôÿãèééÿò öìèäè èëÿ åäèëÿí, áÿõòè ñûíà-
äÿ áó áÿõòè-ãàðÿëèéèì âàð èäè. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ìàã ö÷öí åäèëÿí. [ßëÿìäàð:] “Áÿõòÿáÿõò”
Êèøèéÿ ùÿð øåéäÿí ãàáàã áÿõò ëàçûìäûð.
– äåéÿ, àéûðäûüû ãûçûëûí ùÿð êîìàñûíû áèð äÿñ-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ìÿíèì áþéöê äöøìÿíèì þç
ìàëûíà éûüûá áàüëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
áÿõòèìäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁßÕÒßÂßÐ ñèô. [ôàðñ.] Õîøáÿõò, áÿõòëè,
2. Ìöâÿôôÿãèééÿò, óüóð. Îíóí îéóíäà ùå÷
òàëåëè. ..[Íàðûíýöë] èíäè áÿõòÿâÿð ùÿéàòûí ìåé-
áÿõòè éîõäóð.
âÿëÿðèíè äàäìûøäû. ß.Âÿëèéåâ. Áÿõòÿâÿð
3. Íèñáÿò øÿêèë÷èñè èëÿ, ÷ûõûøëûã ùàëäà: áÿõ-
åòìÿê – õîøáÿõò åòìÿê. [Áàéðàì:] Ùå÷
òèìäÿí, áÿõòèìèçäÿí (àðà ñþç) – áèð ùàäèñÿ,
äÿðä åëÿìÿ, Àëëàù ãîéñà þëìÿñÿì, òåçëèêëÿ
êåéôèééÿò âÿ ñ. ìöíàñèáÿòè èëÿ ìÿìíóíëóã,
ñÿíè áÿõòÿâÿð åëÿðÿì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. // Èñ.
ðàçûëûã èôàäÿ åäèð (áÿçÿí ìÿíôè ìÿíàäà èøëÿ-
ìÿíàñûíäà. Õîøáÿõò àäàì. – Ýåòìÿ, ýåòìÿ,
íèð). Áÿõòèìèçäÿí ùàâà à÷ûëäû. – Áÿõòèíäÿí
ýþðöì êèìèí éàðûñàí? Ùàíñû áÿõòÿâÿðèí âÿôà-
èøûã ñþíìÿñè îíóí [Ãóëàìûí] èøèíè äàùà àñàí-
äàðûñàí? Ãóðáàíè. À áÿõòÿâÿðëÿð, àíàíûç ýÿë-
ëàøäûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
äèìè? Ãîíäó éóâà öñòöíÿ äèíúÿëäèìè?
◊ Áÿõò óëäóçó øàèð. – áÿõò ñèìâîëó. Áèð
À.Ñÿùùÿò. [Àðâàä:] Áÿõòÿâÿðÿ ùàìû êþìÿê
êþðïÿ òÿê îõøàðäû ìÿíè éàøëû ýþçÿëëÿð; Áÿõò
åëÿéèð, .. àììà ùå÷ êÿñ äåìèð êè, àëà, áó äà
óëäóçó ïàðëàã âÿ óçóí ñà÷ëû ýþçÿëëÿð.
ñÿíÿ àéàããàáû. Ì.Ùöñåéí.
◊
Ñ.Ðöñòÿì. Áÿõò ÿõòÿðè (ñèòàðÿñè) êëàñ. – á à õ
Áÿõòÿâÿð áàøûí(ûç)! – áèð èøäÿ áèðèíèí
áÿõòè ýÿòèðäèêäÿ äåéèëèð (áÿçÿí èñòåùçà èëÿ
áÿõò óëäóçó. ßõòÿðè-áÿõòèì âÿáàëèí ýþð êè,
îë ìÿùäÿí ýÿëÿí; Ìåùðëÿðäèð þçýÿéÿ, úþâðö
äåéèëèð). [Ïÿðè:] Áÿõòÿâÿð áàøûìûçà, ïèøèéèìèç
îüëàí äîüóá. Í.Âÿçèðîâ.
úÿôàëÿðäèð ìàíà. Ôöçóëè. Åé áÿõòèìèí ñèòà-
Áÿõòÿâÿð áàøûíà
– õîøáÿõòäèð, õîøáÿõòñÿí. Áÿõòÿâÿð áàøûíà î
ðÿñè, áó ñöáù à÷ûëìàñûí; Ìàùè-ðöõöí éåòÿð
êèìñÿíÿíèí; Ýþçÿëëÿð éàíûíäà åòèáàðû âàð.
áó ýåúÿ êàðèâàíÿ, øÿì! Ñ.ß.Øèðâàíè. Áÿõòè
Ã.Çàêèð. Øàùíèñÿ õàíûì ãûçûíûí, ãàðàéàíûç
àéàã öñòÿ äóðìàã – èøè àâàíä îëìàã, èñòÿ-
÷þùðÿñèíäÿ äîëàøàí ôÿðÿù âÿ íÿøÿíè ôÿõð èëÿ
äèéèíÿ ÷àòìàã. Áÿõòè à÷ûëìàã – èøè éàõøû
ñåéð åäÿðÿê: – Áÿõòÿâÿð áàøûíà! – äåéÿ ýö-
ýÿòèðìÿê, èøè äöçÿëìÿê, ÷ÿòèíëèêäÿí, àüûð âÿ
ëöìñÿäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ïèñ âÿçèééÿòäÿí ãóðòàðìàã. [Ìóñà êèøè:]
ÁßÕÒßÂßÐËÈÊ èñ. Õîøáÿõòëèê. // ×ûõ.
Áÿëêÿ áó èë áÿõòèìèç à÷ûëäû, .. ÿðáàáûí ñó ïó-
ùàëûíäà: áÿõòÿâÿðëèêäÿí – áèêàð÷ûëûãäàí,
ëóíó âåðäèì, óøàãëàðà ÿéèí-áàø äöçÿëäèá, áèð
äÿðäñèçëèêäÿí. [Úàâàä:] Äÿðäèì âàð, àé
÷ÿðÿê òîðïàã àëà áèëäèì. Ì.Èáðàùèìîâ. Áÿõòè
áàøûíà äþíöì, ñèððèì âàð, ìÿí áÿõòÿâÿðëèê-
äþíìÿê – óüóðñóçëóüà ìÿðóç ãàëìàã, èøè
äÿí áóðàéà ýÿëìÿìèøÿì. Ìèðçÿéÿ ÿðèçÿ éàç-
áÿä ýÿòèðìÿê, ùÿéàòûíäà ÷ÿòèí âÿ àüûð äþâð
äûðàúàüàì. Á.Òàëûáëû.
áàøëàìàã. Áÿõòèì äþíöá, åâèì éûõûëûá, èççÿ-
ÁßÕÒÈÃÀÐÀ ñèô. (áÿçÿí “áÿõòèãàðÿ”
òèì ýåäèá; Ñåééèä, î ìàù éàð îëóá ÿüéàðÿ,
øÿêëèíäÿ èøëÿíèð). Áöòöí þìðö áîéó òàëåñèç,
àüëàðàì. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áÿõòè èøëÿìÿê – á à õ
ãàðàýöí, ÿçèééÿò âÿ ìÿøÿããÿòëÿ éàøàéàí;
áÿõòè ýÿòèðìÿê. Áÿõòè ýÿòèðìÿê – ìöâÿô-
áÿäáÿõò, òàëåñèç. Áó ãàðàýþçëöëÿðè áóíúà
ôÿã îëìàã, èøè äöç ýÿòèðìÿê, òàëåéè ýÿòèðìÿê.
ñåâìèøÿì, Âàùèä! Íÿ éàõøû îëìàìûøàì áÿõ-
[Ïóàí Ãàé] áÿõòè ýÿòèðèá 60-70 ãÿïèêäÿí
òèãàðÿ, øöêð îëñóí! ß.Âàùèä. [Íàäèðèí] ãÿëáè
÷îõ ãàçàíàíäà .. áàëûã äà àëûá øàä åâëÿðèíÿ
ñûíäû, ÿùâàëû ïîçóëäó âÿ þçöíöí ùÿìèøÿ
ýÿëÿðäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áÿõòè ÷þíìÿê – á à õ
áÿõòèãàðà (ç.) ãàëàúàüûíû àíëàäû. Á.Òàëûáëû.
áÿõòè äþíìÿê. Áÿõòè ÷þíöá, ÷öíêè çÿìàíÿ
ÁßÕÒÈÉÀÐ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ.] Õîøáÿõò,
äþíöá; Øàäö õöððÿì èøè ôÿüàíÿ äþíöá.
áÿõòëè. Áÿõòèéàð àäàì. Áÿõòèéàð îëìàã. Áÿõ-
Ì.Â.Âèäàäè. Áÿõòèíÿ ÷ûõìàã – 1) éàõøû, éà
òèéàð éàøàìàã. – Àâãóñòóí àõûðûíäà áó áÿõ-
ïèñ áèð øåéÿ òÿñàäöô åòìÿê, ðàñò îëìàã;
òèéàð àèëÿ èëÿ ÿëâèäà åäÿðÿê Áàêûéà ãàéûòäûì.
2) óäìàã, àïàðìàã (îéóíäà). Õîø áÿõòèíèç
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Àñëàí ÷îõ ÷àëûøãàí îëäóüó
îëñóí! – ñàëàìàòëûã, õîøáÿõòëèê àðçóñóíó
ö÷öí ùÿð ýöí þç ðóçèñèíè ãàçàíûá êöëôÿòè èëÿ
áèëäèðÿí èôàäÿ.
áÿðàáÿð áÿõòèéàð éàøàéûðäû. Ú.Úàááàðëû.
270
ÁßÕÒÈÉÀÐËÛÃ
ÁßÃßÐß
ßñÿä äÿ ìöÿëëèìèíèí éàíûíäà ñþçöíöí äöç
þâëàäûí íåúÿ ýèðéàíäûð, àíà! Ñ.Âóðüóí.
÷ûõäûüûíäàí áÿõòèéàð áèð óøàã êèìè ýöëöì-
[Áöëÿíä] Ñîíàäàí áÿêëÿäèéèíè ýþðìöðäö.
ñöíöá äóðìóøäó. Á.Òàëûáëû.
ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁßÕÒÈÉÀÐËÛÃ èñ. Õîøáÿõòëèê. Áóðíàøîâ
ÁßÊÌßÇ èñ. Áÿçè øèðèí ìåéâÿëÿðèí ñó-
Éåêàòåðèíàíûí .. Òèôëèñÿ ãîøóí ýþíäÿðìÿêäÿ
éóíäàí ÷ÿêèëÿí øèðÿ; äîøàá. Öçöì áÿêìÿçè.
ùå÷ áèð èñòèëà ôèêðèíäÿ îëìàäûüûíäàí, éàëíûç
ßíúèð áÿêìÿçè. Òóò áÿêìÿçè.
ÿùàëèíèí àñàéèø âÿ áÿõòèéàðëûüûíû èñòÿäèéèíäÿí
ÁßÊÒÀØÈ èñ. âÿ ñèô. Õ ÿñðäÿ Èðàíäà
áÿùñ åäèá, ÿñèë ìÿòëÿáÿ êå÷äè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìåéäàíà ÷ûõûá, ñîíðàëàð Éàõûí Øÿðãäÿ éàéûë-
Áó ìöãÿääÿñ òÿáèÿòèí ñàô øåðèééÿòè; Èíñàíëûüû
ìûø ìöñÿëìàí äèíè òÿðèãÿòëÿðèíäÿí áèðèíèí
äÿâÿò åäèð áÿõòèéàðëûüà! Ñ.Âóðüóí.
àäû (áó òÿðèãÿòèí ìöÿññèñè îëàí Ùàúû Áåêòàø
ÁßÕÒËÈ ñèô. Òàëåëè, õîøáÿõò, áÿõòÿâÿð; áÿõòè
Âÿëèíèí àäûíäàí). // ìÿú. Ãåéäñèç, ëàöáàëû,
ýÿòèðÿí, èñòÿäèéèíÿ íàèë îëàí. Áÿõòëè àäàì.
õÿðàáàòè àäàì. Ñóðÿòäÿ ýÿð÷è áÿêòàøè ÷îõäóð
ÁßÕÒÑÈÇ ñèô. Òàëåñèç, áÿõòè ýÿòèðìÿéÿí,
Íÿñèìèòÿê; Ìÿíèäÿ àäû ùÿð ùÿúÿðèí êèìéà
óüóðñóç, áÿäáÿõò. “Áÿõòñèç úàâàí” (ß.Ùàã-
äåéèë. Íÿñèìè.
âåðäèéåâèí ïéåñèíèí àäû).
ÁßÊÒÀØÈËÈÊ èñ. Áÿêòàøè òÿðèãÿòè âÿ áó
ÁßÕÒÑÈÇËÈÊ ìöúÿð. Òàëåñèçëèê, óüóðñóç-
òÿðèãÿòÿ ìÿíñóáèééÿò.
ëóã, áÿõòè ýÿòèðìÿéÿí àäàìûí ùàëû.
ÁßÃÀ èñ. [ÿð.] êëàñ. Áàãèëèê, ÿáÿäèëèê, ùÿ-
ÁßÕÓÐ [ÿð.] á à õ áóõóð.
ìèøÿëèê, þëìÿçëèê. Ñåééèä, åëÿ áèëäèì êè, áÿãà
ÁßÈÑÒÈËÀÙ... [ôàðñ. áå âÿ ÿð. èñòèëàù] êþùí.
ñóéóíó è÷äèì; Îë ëàëÿðöõöí ãÿòëèìÿ ôÿðìà-
Àäÿòÿí òÿðêèáëÿðäÿ èøëÿíèð. ...äèëèíäÿ, ...äèëèí-
íûíû ýþðúÿê. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ôöçóëèíèí ÿøàð âÿ
úÿ, ...äèëèíäÿ äåñÿê, ...äåìèøêÿí, ...äåéèëäèéè
êÿëàìûíûí áÿãàñûíà èêèíúè ñÿáÿá îíëàðûí åëì
êèìè. Áèð ïàðà ìöñÿëìàí ìöÿëëèìëÿðèíèí
âÿ òÿúðöáÿ öçö èëÿ òÿáè-ñÿëèìäÿí äîüóá
úàíûíà áèð úèí ìöñÿëëÿò îëóá êè, éîëäàøëàðû þç
âöãóÿ ýÿëìÿëÿðèäèð. Ô.Êþ÷ÿðëè.
àðàëàðûíäà ùÿð íÿ äåéèð, .. ùàìàí úèí ýåäèá
ÁßÃßÄÐÈ... [ÿð.] êþùí. Àøàüûäàêû òÿð-
ãîðîäîâîéà .. õÿáÿð âåðÿð, éÿíè áÿèñòèëàù(è)-
êèáëÿðäÿ èøëÿíèð: áÿãÿäðè-ãöââÿ – ãöââÿ
ðóñ øïèîíëóã åäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
÷àòäûãúà, ýöú ÷àòäûãúà, èìêàí äàõèëèíäÿ. [Áèç]
ÁßÊÀÐßÒ èñ. [ÿð.] 1. Áàêèðÿëèê, ãûçëûã.
ùÿð áèð øàèðèí ìÿñëÿêèíè, öñëóáè-êÿëàìûíû âÿ þç
2. ìÿú. Òÿìèçëèê, ñàôëûã.
ÿñð âÿ çÿìàíàñûíûí òÿãàçàñûíúà íÿ íþâè ÿñÿð-
ÁßÊ×È ñèô. Ãîðóéóúó, ìöùàôèçÿ÷è, áàõûúû,
ëÿð âöúóäà ýÿòèðäèéèíè .. áÿãÿäðè-ãöââÿ à÷ûá
ýþçÿò÷è, êåøèê÷è. Àõ, ñèç, à çÿíúèð, à çÿíúèð-
ýþñòÿðìèøèê. Ô.Êþ÷ÿðëè. [Òàùèðçàäÿ:] Ñóàëëà-
ëÿðèì! Ñèç äÿ äÿìèð áÿê÷èñèíèç ùÿð çàìàí.
ðûíûçà áÿãÿäðè-ãöââÿ úàâàá âåðìÿéÿ ùàçûðàì.
À.Ñÿùùÿò. [Ãîðõìàç:] Ãàðäàøëàð, áèç äóñòàã
Ìèð Úÿëàë; áÿãÿäðè-èìêàí – èìêàí äàõè-
áÿê÷èñèíè ñàðûéûá ãà÷àúàüûã. Ú.Úàááàðëû.
ëèíäÿ; áÿãÿäðè-ëöçóì – ëàçûì îëäóãúà, ëàçûì
Áàõûí äþâðÿíèçÿ áèçèì áÿê÷èëÿð! Ì.Ðàùèì.
ýÿëäèêúÿ, åùòèéàú îëäóãúà, ëàçûìè ñóðÿòäÿ.
ÁßÊ×ÈËÈÊ èñ. Ýþçÿò÷èëèê, êåøèê÷èëèê.
[Àüà Ìÿðäàí:] Èíäè äóðóì ýåäèì, ìÿùêÿ-
ÁßÊËßÌß “Áÿêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿäÿ îëàí ùàøèéÿíèøèíëÿðè ïöõòÿ âÿ àìàäÿ
ÁßÊËßÌßÊ ô. 1. Ìöùàôèçÿ åòìÿê, ãîðó-
åäèì êè, ñàáàù ìöðàôèÿ âàõòûíäà áÿãÿä-
ìàã, êåøèéèíè ÷ÿêìÿê. Áèçÿ ÷öí ãÿäð
ðèëöçóì ãóéðóã áóëàñûíëàð. Ì.Ô.Àõóíä-
áóëóíìàç, ÷ûõàëûì äöíéàäàí; Ìöøòÿðè éîõ,
çàäÿ; áÿãÿäðè-ìÿãäóð – èìêàí äàõèëèíäÿ,
íåúÿ áèð áÿêëÿéÿëèì áàçàðû. Ôöçóëè. Íàøû îâ÷ó
âÿçèééÿòäÿí àñûëû îëàðàã. Ãàëàí àðòèñòëÿð
áÿðÿ áÿêëÿð, ÿéëÿíÿð; Ìàðàëëàð ñàéðûøûð éîë-
ùàìûñû áÿãÿäðè-ìÿãäóð ðîëëàðûíû êå÷èðò-
ëàðà äîüðó. Ãóðáàíè. ßùëè-ùàëûí áÿçìèíÿ
äèëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ùóøéàð îëàí ëàéèã äåéèë; Áÿêëÿéÿí ìåéõàíÿ
ÁßÃßÐß1 èñ. [ÿð.] Ãóðàí ñóðÿëÿðèíäÿí
ãàïûñûí áó úÿííÿò áàáèäèð. Ãþâñè.
èêèíúèñèíèí àäû.
2. Ýþçëÿìÿê. ..Íàáàò õàëà éàâàø-éàâàø
ÁßÃßÐß2 èñ. Êå÷ìèøäÿ ãóéóäàí ñó âÿ
ãàçàíûá, åâèí ìÿõàðèúèíè òÿìèí åäèð âÿ èãòè-
íåôò ÷ÿêìÿê ö÷öí èøëÿäèëÿí òÿêÿðÿîõøàð ôûð-
ñàäè åùòèéàúû îëìàäûüûíäàí îòóðóá, þçöíÿ
ëàíàí ãóðüó. [Àòàáàëà:] Ñÿùÿðäÿí àõøàìà
àäëû-ñàíëû áèð êöðÿêÿí áÿêëÿéèðäè. Á.Òàëûáëû.
ãÿäÿð àòû áÿãÿðÿéÿ ãîøóá íåôò ÷ÿêèðäèì.
Ùàðäàñàí, ýþçëÿðèì ùÿï ñÿíè áÿêëÿð; Áàõ,
À.Øàèã.
271
ÁßÃÈÉÉß
ÁßËßÄ
ÁßÃÈÉÉß èñ. [ÿð.] êþùí. 1. Àðòûã ãàëàí øåé,
ñÿððàúè-áèðöòáÿíè ýÿòèðèá þçöìöçÿ ïàäøàù
ãàëûã.
ãàéûðäûã, áàøûìûçà áÿëà à÷äûã. Ì.Ô.Àõóíä-
2. Àðä, ýåðè, ìàáÿä.
çàäÿ. Êàòèáèí Ñöáùàíâåðäèçàäÿéÿ þòÿí ýöíö
3. Ìÿùâ îëìóø øåéèí ãàëìûø ùèññÿñè, ãà-
ùèëëè-ìèõÿêëè ÷àé âåðìÿéè èíäè îíóí áàøûíà
ëûãëàðû. Äàüûëìûø êþùíÿ áèð áèíàíûí áÿãèééÿñè.
áþéöê áèð áÿëà à÷ìûø îëäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁßËÀ èñ. [ÿð.] 1. Óüóðñóçëóã, áÿäáÿõòëèê,
ÁßËÀÄÈÄß ñèô. [ÿð. áÿëà âÿ ôàðñ. äèäÿ]
ìöñèáÿò, ôÿëàêÿò, àôÿò. Îíà áÿëà öç âåðäè. –
êþùí. Áÿëà ýþðìöø, áÿëà ÷ÿêìèø, áàøûíà áÿëà
Áó íÿ áÿëàäûð êè, .. äàüëàð âÿ äàøëàð äà ãó-
ýÿëìèø; ÷îõëó áÿëà âÿ ìöñèáÿò ýþðìÿêëÿ
ðàãëûãäàí îä òóòóá éàíûð. Ú.Ìÿììÿäãó-
òÿúðöáÿ âÿ ñûíàãäàí ÷ûõìûø (àäàì). Òîðïàã
ëóçàäÿ. ..Êè÷èê áèð õàòà áþéöê áÿëàëàð òþðÿ-
ãàðûøûá äàøëàðà, åâëÿð ìöòÿëàøè; Õàêè-ñèéÿù
äÿð. Ì.Èáðàùèìîâ. // Ìÿú. ìÿíàäà. [Èðàêëè:]
ÿòôàëè-áÿëàäèäÿ ôÿðàãè. À.Ñÿùùÿò.
Öìèäâàðàì êè, Ýöðúöñòàíûí, Èìåðåòèéàíûí
ÁßËÀÜßÒ èñ. [ÿð.] Ôèêðèíè ýþçÿë, àéäûí,
âÿ áèçèì ñàèð ãîíøóìóç õàíëàðûí ãîøóíó èëÿ
äöçýöí âÿ èíàíäûðûúû ñþçëÿðëÿ èôàäÿ åòìÿê
áèðëÿøèá, áó ýÿëÿí áÿëàíû òåçëèê èëÿ äÿô åäÿê..
ãàáèëèééÿòè; íàòèãëèê èñòåäàäû. Îíóí äàíûøû-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Îí íÿôÿð ïîëèñ ÿäèáèí ãàïû-
üûíäà áèð áÿëàüÿò âàð. – Îüëàíûí ãÿçÿëïÿðÿñò
ñûíû à÷ûá áÿëà êèìè è÷ÿðè ñîõóëäó. Ìèð Úÿëàë.
àòàñû .. áàðìàüûíû ìÿíÿ òÿðÿô óçàäûá áàøëàäû
2. Ãÿì, ãöññÿ, êÿäÿð, äÿðä, ÿçàá, èçòèðàá.
áÿëàüÿòëÿ (ç.) îõóìàüà. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
Áÿëàäàí õàëè îëìàç àëÿì è÷ðÿ àøèãè-ñàäèã.
çàäÿ. [ßìèðàñëàí:] Ñèç äÿ î ôÿñàùÿò, áÿëàüÿò
Ñ.ß.Øèðâàíè. Áÿëà ÷ÿêäèðìÿê – çöëì åò-
ãàïûñû îëàí àüçûíûçû à÷ûá úàìààòû áèçèì èòàÿòè-
ìÿê, ÿçèééÿò âåðìÿê, ÷îõ èíúèòìÿê. Áÿëà
ìèçÿ ÷àüûðàúàãñûíûç. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ðÿùèì
÷ÿêìÿê – ìöñèáÿò âÿ ìÿøÿããÿò ýþðìÿê,
õàí:] Ñÿíèí àüûë, êàìàë, ôÿñàùÿò âÿ áÿëàüÿòèí
÷îõ àüûð ùàëëàð êå÷èðìÿê. Áÿëàñûíû ÷ÿêìÿê
ìÿíèì íÿçÿðèìè úÿëá åòäè. Ú.Úàááàðëû.
– ÿçèééÿòèíÿ äþçìÿê, ãàòëàøìàã, ÿçèééÿòèíè
// Ýþçÿëëèê, áÿäèèëèê, àéäûíëûã (äàíûøûãäà).
÷ÿêìÿê. ßçÿëäÿí úàíûìû åøãèí éîëóíäà ÷öí
ÁßËÀÜßÒËÈ ñèô. 1. Ôèêðèíè ýþçÿë, äöçýöí,
ãîéìóøàì; Áÿëàñûíû ÷ÿêÿðÿì, äþíìÿçÿì
àéäûí âÿ èíàíäûðûúû ñþçëÿðëÿ èôàäÿ åäÿ áèëÿí,
áÿëàñûíäàí. Íÿñèìè. Áÿëàéà äö÷àð îëìàã
íàòèãëèê èñòåäàäûíà ìàëèê îëàí.
– ôÿëàêÿòÿ ìÿðóç ãàëìàã. Áÿëàéà äöøìÿê
2. Èíàíäûðûúû, ýþçÿë âÿ àéäûí áèð ñóðÿòäÿ
– ÿçèééÿòÿ, ìöñèáÿòÿ ìÿðóç ãàëìàã, õàòàéà
èôàäÿ åäèëìèø (íèòã, èôàäÿ âÿ ñ.).
äöøìÿê, ÷ÿòèí âÿçèééÿòÿ äöøìÿê. ßýÿð÷è
ÁßËÀÊÅØ ñèô. [ÿð. áÿëà âÿ ôàðñ. ...êåø]
çöëôöíÿ äàìè-áÿëà äåìèø àãèë; Áó äàìÿ êèì
á à õ áÿëàäèäÿ. Ùÿð éàí äåäèëÿð êè, åé áÿëà-
êè, ýÿëèá äöøìÿäè, áÿëàéÿ äöøÿð. Íÿñèìè.
êåø! Ýöë ÷àüûäûð, îëìàýèë ìöøÿââÿø! Ôöçóëè.
Áÿëàéà ñàëìàã – ìöñèáÿòÿ ñàëìàã, ÷ÿòèí
ÁßËÀËÛ ñèô. 1. ßçèééÿòëè; ÿçàáëû; èçòèðàá
âÿçèééÿòÿ ñàëìàã. Çÿìàíÿ çöëôö ðöõöíäÿí
âÿ ìÿøÿããÿòëÿ äîëó. Áÿëàëû èø. – Êÿðÿì êèìè
áÿëàéÿ ñàëäû áÿíè; Ùÿì îë çÿìàí êè, ñå÷èëäè
íÿ áÿëàëû áàøûí âàð; Àëâàç äàüû, ùå÷ ÿñêèëìÿç
ãÿðàñû àüûíäàí. Íÿñèìè. Áÿëàéè-ìöñèáÿòëÿ
äóìàíûí. Àøûã Êÿðÿì. Úàíëàíäû ýþçëÿðèíäÿ
– ÷îõ ÷ÿòèíëèêëÿ, áþéöê ÷ÿòèíëèê âÿ ÿçèé-
áÿëàëû àüûð èëëÿð. Ì.Ðàùèì.
éÿòëÿ. Áèð áÿëàéè-ìöñèáÿòëÿ áóíóí [Ôÿðÿúî-
2. Ìöñèáÿò âÿ ÿçèééÿò ÷ÿêìèø, àüûð ýöíëÿð
âóí] ãðèìèíè òÿìèçëÿéèá, øàä-õöððÿì ùàìû
êå÷èðìèø; óüóðñóç, áÿäáÿõò. Î øàèð ìÿäù
þç åâèíÿ ýåòäè. Ù.Ù.Ñàðàáñêè. Áÿëàéè-
åäèð ìèí áèð ýöëçàðû; Áÿëàëû àøèãè, ñåâäàëû
íàýÿùàí – ýþçëÿíèëìÿç áÿëà, àôÿò (áÿçÿí
éàðû. Ñ.Âóðüóí.
ìÿúàçè ìÿíàäà èøëÿíèð). Áó ïðîêóðîð êè,
ÁßËßÄ [ÿð.] 1. ñèô. Áèð àäàì, èø âÿ ñ. èëÿ
ýþðöðñöíöç, áèð âàõò Í. ãÿçàñûíûí áÿëàéè-
éàõøû òàíûø îëàí: áèëÿí, éåòèê. Î áó éåðëÿðÿ
íàýÿùàíû èäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áÿëÿä àäàìäûð. – [Ýöëáàùàð:] Äàäàø, .. ñÿí
◊ Áàøà áÿëà êÿñèëìÿê – äàèìà èíúèòìÿê,
äåäèéèí àäàìëàðûí ùå÷ áèðèíÿ ìÿí áÿëÿä
ýþçöì÷ûõäûéà ñàëìàã, äàèì ÿíýÿë òþðÿòìÿê.
äåéèëÿì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áÿëÿä
..[Âàðèñ] òÿëÿáÿëÿðèí áàøûíà áÿëà êÿñèëìÿê,
îëìàã – òàíûø îëìàã, àøíà îëìàã, òàíûìàã,
îíëàðû òÿùãèð åòìÿêäÿí çþâã àëûðäû. À.Øàèã.
áèëìÿê. [Áÿêèð:] Éîëà áÿëÿä îëàíäàí ñîíðà
Áàøûíà áÿëà à÷ìàã – ÿíýÿëÿ ñàëìàã, ÷ûõûë-
åëÿ áèð àéàüûì áóðàäà îëàúàã. Í.Âÿçèðîâ.
ìàç âÿçèééÿòÿ ñàëìàã, ÿíýÿë òþðÿòìÿê. Áèð
[Çàìàí:] Àììà èíäè þçöíöç àðâàäëàðûí
272
ÁßËßÄ×È
ÁßËßÍÌßÊ
õàñèééÿòëÿðèíÿ áÿëÿäñèíèç. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
åëÿìÿê. Ïàðòèçàíëàð äöøìÿíèí ìþâãåëÿðèíè
Ìàðàë ÷îõäàí áÿëÿä îëäóüó úûüûðëà ñóéà
ãàáàãúàäàí áÿëÿäëÿäèëÿð. – Ëîòóáàøû åðòÿäÿí
åíäè. Ì.Ùöñåéí.
éîëó áÿëÿäëÿéèá õÿçèíÿíèí éàðûëìàñûíû àõøàìà
2. èñ. á à õ áÿëÿä÷è. Ýþðöíÿí éîëà íÿ áÿ-
ãîéäó. “Àøûã Ãÿðèá”. [Ýÿëäèéåâ] ìÿùÿúúÿ-
ëÿä. (Àòà. ñþçö). Àìàí ëÿëÿ, éàäà äöøäö âÿòÿ-
ðèí öñòöíÿ ãàëõìàìûø, äöøìÿê ö÷öí ÿë éåðè,
íèì; Áÿëÿä éîõäóð ýþñòÿðÿéäè éîë ìÿíÿ. Àøûã
àéàã éåðè áÿëÿäëÿäè. Ìèð Úÿëàë.
Êÿðÿì.
2. Áÿëÿä åòìÿê, òàíûø åòìÿê, ýþñòÿðìÿê.
ÁßËßÄ×È èñ. Éîë ýþñòÿðÿí; áèð éåðèí, øÿ-
ÁßËßÄËÈÊ èñ. Òàíûøëûã, àøíàëûã; éåòèêëèê.
ùÿðèí âÿ ñ.-íèí éîëóíó, ÿòðàôûíû éàõøû òàíû-
Áó èøÿ áÿëÿäëèéèì éîõäóð. – [Íÿðèìàí:]
éàí àäàì. [ßìèðàñëàí àüà:] Áÿëÿä÷è îëìàñà
Äþéöø èøèíÿ íÿçÿðè úÿùÿòäÿí î ãÿäÿð áÿëÿ-
ãîøóí áèð øåé åäÿ áèëìÿç. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ñÿ-
äëèéèì éîõäóð. Ìèð Úÿëàë.
ôÿðè áÿëÿä÷è àïàðìûøäûëàð. Ñÿôÿð àõøàì Êöðö
ÁßËßÊ èñ. 1. Êþðïÿ óøàüû áÿëÿìÿéÿ ìÿõ-
î òàéà êå÷èá, ñÿùÿð òåçäÿí ãàéûòäû, Øàìõàëûí
ñóñ ñàðüû, ãóíäàã. Äöðäàíÿ õàíûì äàä òÿïäè
ö÷ ìèí ëÿçýè èëÿ èðÿëèëÿäèéèíè õÿáÿð ýÿòèðäè.
êè, ìÿíèì ãûçûì ùÿëÿ êþðïÿäèð; íÿ áèëèì, áÿ-
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëÿêäÿí òÿçÿ ÷ûõûá. ß.ßáöëùÿñÿí. [Øàèð] è÷ÿðè
ÁßËßÄ×ÈËÈÊ èñ. Áÿëÿä÷èíèí èøè. Áÿëÿä-
ýèðèá, Àôàãûí áàøû éàíûíäàêû êè÷èê áÿëÿéÿ
÷èëèê åòìÿê – ãàáàüà äöøöá éîë ýþñòÿðìÿê.
éàõûíëàøäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
[Ãàúàð:] Éàõøû, ãîøóë áèçÿ, áèçèìëÿ äÿ ýåò;
2. ×ûõ. ùàëûíäà: áÿëÿêäÿí – ëàï êþðïÿëèê-
Áó âÿùøè äàüëàðäà áÿëÿä÷èëèê åò! Ñ.Âóðüóí.
äÿí, óøàãëûãäàí. [Ãàðû:] Âàëëàù, äåéÿñÿí êè,
Ñÿëèì .. éàüûøà äöøìöø áèð øÿùÿðëèéÿ áÿ-
îíóí áó ñàâàøäàí þëÿí îüëóíà ýóéà ìÿí
ëÿä÷èëèê åòäèéèíè äàíûøäû. Ìèð Úÿëàë.
áÿëÿêäÿí íèøàíëûéìûøàì. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁßËßÄÈÉÉß èñ. [ÿð.] Øÿùÿð, ðàéîí, êÿíä
ÁßËßÊÁÀÜÛ èñ. Óøàüûí áÿëÿéèíè áàüëà-
êèìè éàøàéûø ìÿíòÿãÿëÿðèíäÿ àáàäëûã, òÿìèç-
ìàüà ìÿõñóñ áàü; ãóíäàãáàüû.
ëèê, êîììóíàë âÿ ñ. õèäìÿòëÿðÿ áàõàí, öçâ-
ÁßËßÊËßÌß “Áÿëÿêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ëÿðè õàëã òÿðÿôèíäÿí ñå÷èëÿí èäàðÿ. Áÿëÿäèééÿ
ÁßËßÊËßÌßÊ ô. 1. Áÿëÿéÿ áöðöíìÿê.
ðÿèñè. Áÿëÿäèééÿ èäàðÿñè.
2. Á à õ áÿëÿìÿê.
ÁßËßÄÈÉÉßËßØÄÈÐÈËÌß “Áÿëÿäèééÿ-
ÁßËßÊËßÍÌßÊ á à õ áÿëÿíìÿê1.
ëÿøäèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁßËßÊËÈ ñèô. Áÿëÿéÿ ñàðûëìûø, áÿëÿêëÿí-
ÁßËßÄÈÉÉßËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Õà-
ìèø, ãóíäàãëàíìûø. [Ñàëìàí] áÿëÿêëè êþðïÿíè
ðèúè øÿõñëÿðèí ÿëèíäÿí àëûíûá, áÿëÿäèééÿ âÿ
éàâàøúà ùÿð èêè ÿëèíèí öñòöíÿ ýþòöðäö.
éà êÿíä èäàðÿñè èõòèéàðûíà âåðèëìÿê.
Ñ.Ðÿùèìîâ. Áÿëÿêëè èêè êþðïÿ áàø-àéàã íÿí-
ÁßËßÄÈÉÉßËßØÄÈÐÈËÌÈØ ô.ñèô. Áÿëÿ-
íèäÿ éàòûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
äèééÿ âÿ éà êÿíä þçöíöèäàðÿ òÿøêèëàòû èõòè-
ÁßËßÊÖÍ èñ. áîò. Áèðèëëèê îò áèòêè. Áÿëÿ-
éàðûíà âåðèëìèø (á à õ áÿëÿäèééÿëÿøäèðèëìÿê).
êöí .. öçÿðè ñûõ òöêëÿðëÿ þðòöëö áîçóìòóë éàøûë
ÁßËßÄÈÉÉßËßØÄÈÐÌß “Áÿëÿäèééÿ-
ðÿíýëè áèðèëëèê áèòêèäèð. Ãÿäèðîâ.
ëÿøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁßËßÌß “Áÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁßËßÄÈÉÉßËßØÄÈÐÌßÊ ô. Òîðïàã âÿ
ÁßËßÌßÊ ô. Êþðïÿíè ñàðüû èëÿ ñàðûìàã,
ìöëêëÿðè õöñóñè øÿõñëÿðèí ÿëèíäÿí àëûá, áÿëÿ-
áÿëÿéÿ áöêìÿê, ãóíäàãëàìàã. Ñîíà ñåâÿ-
äèééÿ âÿ éà êÿíä þçöíöèäàðÿ òÿøêèëàòû èõòè-
ñåâÿ, îõøàéà-îõøàéà ãûçû Ìÿðéÿìè áÿëÿéèðäè.
éàðûíà âåðìÿê.
À.Øàèã.
ÁßËßÄÈÉÉßÒ èñ. [ÿð.] Áÿëÿäëèê, òàíûøëûã,
ÁßËßÍ èñ. ìÿù. Äàü äþøöíäÿ òàëà. Áÿ-
áÿëÿä îëìà, éàõûíäàí òàíûø îëìà. Ìÿëóì îëäó
ëÿíäÿí åíäèì äöçÿ; Ñó áàüëàäûì íÿðýèçÿ.
êè, ãÿâàèäè-òÿúâèäÿ êöëëè áÿëÿäèééÿòè âàð èìèø.
(Áàéàòû). ..Åéâàç Êîðîüëóéíàí áÿðàáÿð ãî-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ìèðçÿ:] Õèäìÿòëÿðèíÿ ÷àòà
éóíëàðû ùàéëàäû, áÿëÿíäÿí àøûðäû. “Êîðîüëó”.
áèëìÿìèøÿì, àììà áÿëÿäèééÿòèì âàð, àëèì
ÁßËßÍÌß “Áÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
àäàìäûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁßËßÍÌßÊ1 ìÿúù. Áÿëÿéÿ áöêöëìÿê,
ÁßËßÄËßÌß “Áÿëÿäëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ñàðüû èëÿ ñàðûíìàã, ãóíäàãëàíìàã.
ÁßËßÄËßÌßÊ ô. 1. Áèð éåðè, éîëó âÿ ñ.-íè
ÁßËßÍÌßÊ2 á à õ áÿëÿøìÿê. Áàë áÿëÿ-
þéðÿíìÿê, òàíûø îëìàã, íèøàíëàìàã, ýþçàëòû
íèá äèëëÿðèíÿ, ýöë ñàíúûëûá òåëëÿðèíÿ. Àøûã ßëè.
273
ÁßËßØÌßÊ
ÁßËËßÌßÊ
Ãÿíä ÿçèëèá äèëÿ, äèøÿ, äÿùàíÿ; Ãàéìàã äî-
áÿëè, öñéàí ýöíëÿðèíè. Ù.Íÿçÿðëè. [Ïèðè áàáà:]
äàãëàðà áàë áÿëÿíèáäèð. Àøûã ßëÿñýÿð.
Áÿëè, ãûçûì, ãàðûøãàëàðûí òîéóäóð. Ñ.Ñ.Àõóí-
ÁßËßØÌßÊ ô. Áóëàøìàã, áóëàíìàã.
äîâ. Áÿííà ýöëäö, – áÿëè, – äåäè, – ýÿðÿê òÿëÿ-
Úàíûì ãîéäóì éàð éîëóíäà ñàäàüà; Áàë
ñÿê. ß.Úÿìèë.
áÿëÿøèá äèëÿ, äèøÿ, äîäàüà. Àøûã Àáäóëëà.
2. ×àüûðûøà íÿçàêÿòëè úàâàá. ßùìÿä! – Áÿëè!
ÁßËÝß èñ. åòíîãð. 1. Åë àðàñûíäà åâëÿíÿí
3. Àíëàøûëìàéàí áèð ñþçö òÿêðàð åòäèðìÿê
îüëàí òÿðÿôèíäÿí ãûç åâèíÿ ýþíäÿðèëÿí
ö÷öí ñîðüó éåðèíäÿ èøëÿíèð. – Áÿëè, íÿ äå-
áèðèíúè íèøàí – öçöê âÿ þðïÿê.
äèíèç, åøèòìÿäèì.
2. ìÿù. ßêèí éåðëÿðèíèí ùöäóäóíó ýþñòÿðÿí
4. Äàíûøûëàíëàðà éåêóí âóðìàã, éà ôèêèðäÿ
íèøàí, ìÿðç.
îëàí øåéëÿðè õöëàñÿ åòìÿê ö÷öí ñþéëÿíèð.
3. ìÿú. Áÿùàíÿ, ñÿáÿá, äÿëèë, òóòàðüà. ßëèí-
Áÿëè, àòëàðû ýÿòèðäèëÿð âÿ ìèíèá, Òÿáðèçäÿí
äÿ áÿëýÿ åòìÿê.
÷ûõûá, öç ãîéäóã Àðàç êÿíàðûíà òÿðÿô ùÿðÿêÿò
4. ìÿù. Âóðóøìà çàìàíû ãîðóíìàã ö÷öí
åòìÿéÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ãîëà ñàðûíàí ñàðüû.
5. Áÿçÿí òÿÿññöô, éàõóä êèíàéÿ, íàðàçûëûã
ÁßËÝßËßÌß “Áÿëýÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
èôàäÿ åäèð. Áÿëè, þìðöìöçäÿí áèð èë äÿ ýåòäè!
ÁßËÝßËßÌßÊ ô. äàí. êþùí. 1. Áÿùàíÿ
Áÿëè, ÿëëè áåøèíúè èë äÿ áåëÿ ýåòäè! Áÿëè, áó äà
âÿ öçð ýÿòèðìÿê, ÿëäÿ äÿñòàâöç åòìÿê.
áó éàíäàí ÷ûõäû!
2. Êþùíÿ ìÿèøÿòäÿ: íèøàí ýþíäÿðìÿê, íè-
ÁßËÈÌ èñ. Äàðû, ÷ÿëòèê, áóüäà âÿ ñ. áèòêè-
øàíëàìàã.
ëÿðèí êöëÿøè; ùÿøÿì.
3. Ùöäóä ãîéìàã, ÿêèí éåðèíèí ùöäóäóíà
ÁßËÈÐÌß “Áÿëèðìÿê”äÿí ô.èñ.
íèøàí ãîéìàã.
ÁßËÈÐÌßÊ ô. Áÿëëè îëìàã, çàùèð îëìàã,
ÁßËÝßËßÍÌßÊ ìÿúù. êþùí. 1. Íèøàí-
ýþðöíìÿê. Ãàäûíûí äîäàãëàðûíäàí àúû áèð
ëàíìàã.
òÿáÿññöì áÿëèðäè. Ñ.Ùöñåéí.
2. Ùöäóä ãîéóëìàã, íèøàí ãîéóëìàã,
ÁßËÈÐÒÌßÊ ô. Áÿëëè åòìÿê, çàùèð åòìÿê,
ìÿðç ãîéóëìàã (ÿêèí éåðèíÿ).
à÷ûá ýþñòÿðìÿê.
ÁßËÜßÌ èñ. [ÿð.] Úèéÿðäÿí, éàõóä íÿôÿñ
ÁßËÊß áàüë. 1. Îëà áèëÿð, îëà áèëñèí, åùòè-
éîëëàðûíäàí ýÿëÿí ãàòû ñåëèêëè, éàõóä èðèíëè
ìàë, øàéÿä, îëà êè, îëñóí êè. Áÿëêÿ áó ýöí
èôðàçàò; ùàéãûðûã.
àõøàì éàüûø àðà âåðäè. – [Ôÿõðÿääèí:] Áÿëêÿ
ÁßËÜßÌÈ ñèô. [ÿð.] Êåé, àüûðòÿðïÿíÿí,
ìÿí òåç ãàéûòäûì. Áàøãàñûíû ýþòöðìÿéèí.
ùÿð øåéÿ ëàãåéä áàõàí; ôëåãìàòèê (õàñèééÿò).
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Úóìà äöøöíäö êè, áÿëêÿ ..
ÁßËÜßÌËÈ ñèô. 1. Áÿëüÿìëÿ äîëó, è÷ÿðè-
Ìàðàëà îíóí ùàããûíäà áÿçè øöáùÿëè øåéëÿð
ñèíäÿ áÿëüÿì îëàí. Áÿëüÿìëè ñèíÿ. Áÿëüÿìëè
äåìèøëÿð. ß.ßáöëùÿñÿí.
òöïöðúÿê.
2. Èðÿëèäÿ ñþéëÿíìèø ôèêðèí ÿêñèíè èôàäÿ
2. Áÿëüÿìÿ áóëàøìûø, áÿëüÿìëÿíìèø. Áÿë-
åäèð. Ìÿñÿëÿ ñÿí äåéÿí êèìè äåéèë, áÿëêÿ ìÿí
üÿìëè éàéëûã.
äåéÿí êèìèäèð.
ÁßËÜßÌÌÈÇÀÚ ñèô. [ÿð.] Àüûð, ñöñò, ñî-
3. Ùÿòòà, ùå÷. Áó èøè áèð ýöíÿ äåéèë, áÿëêÿ
éóããàíëû. Áÿëüÿììèçàú àäàì.
èêè ýöíÿ ýþðöá ãóðòàðìàã îëìàç.
ÁßËÜßÌÎÒÓ èñ. áîò. Äÿðìàí ùàçûðëà-
4. “Äÿ” ÿäàòû èëÿ: áÿëêÿ äÿ – òÿðÿääöä,
íàí ÷îõèëëèê áèòêè. [Áÿëüÿìîòóíóí] öñò êþê-
øöáùÿ, ãåéðè-ìöÿééÿíëèê èôàäÿ åäèð. Áÿëêÿ
ëÿðè êþêöìñö ýþâäÿ èëÿ òàìàìëàíûð. Éåðöñòö
äÿ, ñÿí äåéÿíäèð. – [Àòàáÿé:] Ìÿëÿêÿ, ñÿíè
ýþâäÿëÿðè èñÿ éåðèí àëòûíäà òîïà, äÿñòÿ øÿê-
áèð áàøãàñû ö÷öíìö ñàõëàìûøäûð? Ñÿáà õà-
ëèíäÿ õàðèúÿ ÷ûõûá, àäÿòÿí ãîë-áóäàã âåðìèð.
íûì óòàíàðàã, éàâàøúàäàí äåäè: – Áÿëêÿ äÿ.
ßëèéåâ.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁßËÈ ÿä. 1. Âåðèëÿí ñóàëà ìöñáÿò úàâàá
ÁßËËßÌß “Áÿëëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
âÿ éà òÿñäèã ö÷öí èøëÿíèëèð; ùÿ, åëÿäèð; (éîõ
ÁßËËßÌßÊ ô. 1. Áÿëëè åòìÿê, àéäûíëàø-
çèääè). [Øÿùðÿáàíû õàíûì:] Áÿëè, áàáà äÿðâèø
äûðìàã, áèëìÿê.
÷îõ ðàçû îëäóì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ñàëìàí
2. Íèøàíëàìàã, ýþçàëòû åòìÿê, áÿëÿäëÿ-
äöøöíäö âÿ: – Íÿ ôàúèÿäèð î? – äåäè. – Öñéàí
ìÿê. Òÿðëàí êèìè ýþçëÿðèíè çèëëÿäè; Äàü áà-
ýöíëÿðèíèìè äåéèðñÿí? – Öñéàí ýöíëÿðèíè,
øûíäàí åâèí ñÿìòèí áÿëëÿäè. À.Ñÿùùÿò. [Ïîë-
274
ÁßËËßÍÌß
ÁßÍÄ
êîâíèê] îíà [òÿééàðÿ÷èéÿ] – Áèçèì òîïëàðûí
ÁßÌ èñ. ìóñ. Ìóñèãèäÿ éîüóí (àøàüû) ñÿñ
éåðèíè áÿëëÿìÿê ëàçûìäûð, – äåäè, – áåëÿ ùàë-
(çèë ìöãàáèëè). Àçÿðáàéúàí ìóñèãèñèíäÿ áþéöê
ëàðäà éàõøû ýèçëÿíìÿê ìÿñëÿùÿòäèð. Ì.Ùöñåéí.
òåðñèéà òåìïåðàñèéà òåðñèéàñûíà íèñáÿòÿí ãûñà
Åðòÿñè ýöí ñÿùÿð òåçäÿí Òàïäûã áÿëëÿäèéè
(áÿì), êè÷èê òåðñèéà èñÿ òåìïåðàñèéà òåðñèéà-
êîëëóãäà äåéÿñÿí áèð ãàðàëòû ýþðÿí êèìè îëäó.
ñûíà íèñáÿòÿí ýåíèø (çèë)äèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ß.ßáöëùÿñÿí.
Ìåëîäèéà, áèð-áèðè èëÿ ãàðøûëûãëû ìöíàñèáÿòäÿ
3. Íèøàíÿéÿ àëìàã. Èëéàñ îòëàð àðàñûíäàí
îëàí àéðû-àéðû ñÿñëÿðäÿí äöçÿëèð. Áó ñÿñëÿð
áàõûá, àüàú áàøûíäàêû “ãàðüàëàðû” áÿëëÿäè,
áèð-áèðèíÿ íèñáÿòÿí çèë (éöêñÿê) âÿ áÿì
àòÿø à÷ìàüà èúàçÿ èñòÿäè. Ìèð Úÿëàë.
(àøàüû) îëóð. ß.Áÿäÿëáÿéëè. [Ñ.Øóøèíñêè] ùÿì
ÁßËËßÍÌß “Áÿëëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
áÿì ñÿñäÿ (ïÿñäÿí), ùÿì îðòà ñÿñäÿ (ìèéà-
ÁßËËßÍÌßÊ ô. Ýþðöíìÿê, àøêàð îëìàã,
íÿõàí) âÿ ùÿì äÿ çèëäÿ (çèëõàí) ìÿùàðÿòëÿ
àéäûí îëìàã, áèëèíìÿê, òàíûíìàã. Ðÿìç
îõóéóð. À.Ýÿðàé.
àíëàéàí, ñþç äöøöíÿí, äÿðä áèëÿí; Àëÿìëÿð-
ÁßÌÁßÚß èñ. äàí. Ïÿíúÿ. Çîð èëÿ øèêàðû
äÿ øþùðÿòëÿíèð, áÿëëÿíèð. Ãóðáàíè. Ìÿðä èýèä-
ÿëèìäÿí àëäû; Þçöìÿ äÿ áèð áîë áÿìáÿúÿ
ëÿð éàðàñûíäàí áÿëëÿíÿð; Íàìÿðäëÿðè ãîé òÿð
÷àëäû. Ã.Çàêèð.
áàññûí, õàð îëñóí! “Êîðîüëó”.
ÁßÌÁßÚßËßÌßÊ ô. äàí. Ãàìàðëàìàã,
ÁßËËßÒÌß “Áÿëëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
ãàìàðëàéûá àëìàã, ïÿíúÿñèíÿ êå÷èðìÿê.
ÁßËËßÒÌßÊ ô. Áèëäèðìÿê, à÷ìàã, öçÿ
ÁßÌÁßÉÀÇ ñèô. Àüàïïàã. Ãàðëû, ãàðòàëëû
÷ûõàðìàã. [Íÿðèìàí] òÿêðàð ýöëëÿ àòûá, éå-
áèð éûüûí äàüëàð; Òà óçàãëàðäàí áÿìáÿéàç
ðèíè áÿëëÿòìÿêäÿí ãîðõäó. Éåðÿ ñûõûëûá äèã-
ïàðëàð. Ù.Úàâèä. Áÿìáÿéàç ãàð êèìèäèð, áÿëêÿ
ãÿò åëÿäè. Ìèð Úÿëàë.
äÿ ãàðäàí àüäûð. Ñ.Ðöñòÿì.
ÁßËËÈ ñèô. Àéäûí, àøêàð, ìÿëóì, ìåéäàí-
ÁßÌËßØÄÈÐÌß ìóñ. “Áÿìëÿøäèðìÿê”-
äà îëàí. Áÿëëè ìÿñÿëÿ. // Õÿáÿð øÿêèë÷èñè èëÿ:
äÿí ô.èñ.
áÿëëèäèð – àéäûíäûð, ìÿëóìäóð, àøêàðäûð, ýþðö-
ÁßÌËßØÄÈÐÌßÊ ô. ìóñ. Àë÷àã ñÿñëÿ
íöð. Äóäêåø êèìè áèð ïàïàã áàøûíäà; Àü òöê-
(áÿìëÿ) ÷àëìàã, ñÿñèíè àë÷àëòìàã.
ëÿðè áÿëëèäèð ãàøûíäà. Ì.ß.Ñàáèð. ßçÿëäÿí áþ-
ÁßÍ á à õ ìÿí.
éöêäöð ýþçÿë âÿòÿíèí; Äöíéàéà áÿëëèäèð øþù-
ÁßÍÄ1 èñ. [ôàðñ.] 1. àíàò. Ñêåëåò ñöìöê-
ðÿòèí ñÿíèí. Ñ.Âóðüóí. Ìþòÿáÿð ìÿíáÿëÿðèí
ëÿðèíèí îéíàã éåðëÿðè; áóüóì, ìÿôñÿë. Áàð-
âåðäèéè ìÿëóìàòäàí áÿëëèäèð êè, 1735-úè èëäÿ
ìàãëàðûí áÿíäëÿðè. Áÿíäëÿðè àüðûìàã. Áÿíä-
áóýöíêö Áàëàõàíûäà íåôò âåðÿí 52 ãóéó âàð-
ëÿðè ãûðûëìàã. – [Ãàçàí õàí] áàøûíäà, áÿäÿ-
ìûø... Ì.Ùöñåéí. Áÿëëè åäèëìÿê – àéäûí-
íèíèí áÿíäëÿðèíäÿ áèð àüûðëûã âÿ ñûçûëòû äóéäó.
ëàøäûðûëìàã, àøêàðà ÷ûõàðûëìàã. Áÿëëè åòìÿê
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
– àéäûí åòìÿê, àøêàð åòìÿê, àéäûíëàøäûðìàã,
2. Ìöõòÿëèô ùèññÿëÿðäÿí èáàðÿò îëàí øåéèí
çàùèðÿ ÷ûõàðìàã, öçÿ ÷ûõàðìàã, ìåéäàíà
ùèññÿëÿðèíè áèð-áèðèíÿ ðÿáò åäÿí, áàüëàéàí,
÷ûõàðìàã. Áÿëëè îëìàã – àéäûí îëìàã, àøêàð
áÿðêèäÿí áàü âÿ ñ. Ãàìûøûí áÿíäëÿðè. Áîðó-
îëìàã, çàùèðÿ ÷ûõìàã, çàùèð îëìàã, áèëèíìÿê,
íóí áÿíäëÿðè àðàëàíäû. // Ñûíìûø, àðàëàíìûø,
ìöÿééÿíëÿøìÿê, ìöÿééÿí îëìàã. Øÿùÿðäÿí
ãîïìóø áèð øåéè áÿðêèòìÿê ö÷öí îíà êå÷è-
ýÿòèðäèéèì òîéóüóìóí áàëàëàðû áþéöìöø, òöê-
ðèëÿí ùàëãà, ñàðüû âÿ ñ.
ëÿíìèø, õîðóçó, ôÿðÿñè áÿëëè îëìóøäó. À.Øàèã.
3. Öìóìèééÿòëÿ, áàü, èï, äöéöí. Îë òöðôÿ
[Ìèðçÿ Ñÿìÿä:] Ìÿíÿì àíà, ãàïûíû à÷, –
ãÿçàëûí à÷äû áÿíäèí; Øàä åéëÿäè úàíè-
äåäèêäÿ ãàïûíû à÷ìàã ö÷öí àíàñûíûí ýÿëäèéè
äÿðäìÿíäèí. Ôöçóëè. À÷ êèñåéè-ñÿõàâÿòöâöí
áÿëëè îëäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Òàíûø, òàíûø
áÿíäèí, åé ãÿíè. Ì.Ìþúöç. ..Ñîíà ùÿðäÿí
îëàí. Áó ùàëäà åâèí ãàïûñû à÷ûëäû âÿ ïðèñòàâûí
îíóí [Úåéðàíûí] áÿíäèíè à÷ûá ùÿéÿòÿ áóðà-
áÿëëè ñÿñè îíóí [Ìÿùÿððÿìèí] áåéíèíäÿ
õûðäû. Ìèð Úÿëàë. // Ìÿú. ìÿíàäà. Äàìè-
ìöäùèø áèð çÿðáÿ èëÿ ÷ûíëàäû. Ù.Íÿçÿðëè.
çöëôöí áÿíäèíÿ ìöðüè-ýèðèôòàðÿì ùÿíóç.
ÁßËÑßÌ èñ. [ÿð. ÿñëè éóí.] Èñòè þëêÿëÿðäÿ
Õÿòàéè. Áÿíä åäèëìÿê – áàüëàíìàã, ðÿáò
áèòÿí âÿ éàðïàãëàðûíäàí åôèð âÿ ãàòðàí àëûíàí
åäèëìÿê, áèðëÿøäèðèëìÿê, êå÷èðèëìÿê, èëèøäè-
ãàðà àüàú. // Áó àüàúäàí ùàñèë åäèëÿí éàü,
ðèëìÿê. Áÿíä åòìÿê – áàüëàìàã, ðÿáò åò-
øèðÿ (á à õ áàëçàì).
ìÿê, èëèøäèðìÿê. Ìèëèñ íÿôÿðè þç àòûíû àüàúà
275
ÁßÍÄ
ÁßÍÄ-ÁßÐß
áÿíä åòäè âÿ àñàíëûãëà öçöàøàüû ñàëëàíäû.
äàéàíìàã, äóðìàã, ãÿðàð òóòìàã. ßââÿë ìÿí,
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñîíðà ãîíàãëàð ìÿúëèñèí øèðèí éåðèíäÿ áÿíä
4. Àéðû-àéðû ùèññÿëÿðäÿí èáàðÿò îëàí áèð
îëäóã. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ; 4) áàüëàíìàã,
øåðèí áèð ïàð÷àñû. Øåðèí áèðèíúè áÿíäè. – Êóï-
ðÿáò îëóíìàã, ìÿðáóò îëìàã. Ìÿìëÿêÿòäÿ
ëåòëÿð áèð-áèðèíäÿí íÿãàðÿò âàñèòÿñèëÿ àéðûëûð,
ãîéóëìóø ãàíóíëàðûí ùàìûñû çÿíúèðèí ùàëãàñû
ùÿð áÿíääÿí ñîíðà òÿêðàð åäèëÿí íÿãàðÿòèí
êèìè áèð-áèðèíÿ áÿíä îëóáäóð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìóñèãèñè âÿ áÿçÿí ñþçëÿðè äÿ äÿéèøäèðèëìÿäÿí
Áÿíäÿ ÷ÿêìÿê – ÿë-ãîëóíó áàüëàìàã, ùÿ-
îëäóüó êèìè ñàõëàíûð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
ðÿêÿò åòìÿñèíÿ ìàíå îëìàã. Ñåâàñòîïîë,
5. Ãàíóí ìÿúÿëëÿñèíèí, éàõóä ùÿð ùàíñû
äöøìÿíèí áþéöê áèð ãöââÿñèíè áóðàäà áÿíäÿ
áèð ìÿòíèí, ñÿíÿäèí âÿ ñ.-íèí ðÿãÿì âÿ éà
÷ÿêèáäèð. ß.ßáöëùÿñÿí. Áÿíäÿ äöøìÿê –
ùÿðôëÿ àéðûëàí êè÷èê ùèññÿñè, ìàääÿñè. Ãàíó-
éóáàíìàã, ýåúèêìÿê, òÿõèðÿ äöøìÿê, ëÿí-
íóí 3-úö ôÿñëèíèí “Ä” áÿíäè. Ìöãàâèëÿ ö÷
ýèìÿê, èëèøèá ãàëìàã. ×îõ éàüûëàð áÿíäÿ
áÿíääÿí èáàðÿòäèð. Ãÿðàðûí ö÷öíúö áÿíäèíäÿ
äöøäö, ãàéûòìàäû áèð äÿ ýåðè. Ð.Ðçà. Áÿíäÿ
áåëÿ éàçûëìûøäûð. – Ìöøòÿðèëÿðÿ öçöìöçö òó-
ñàëìàã – 1) ýèðÿ êå÷èðìÿê, ÿëÿ êå÷èðìÿê;
òóá, îíëàðà åòäèéèìèç íÿñèùÿòëÿðèí áèðèíúè
2) äóñòàã åòìÿê, ùÿáñÿ ñàëìàã. Áÿíäÿ ñàë-
áÿíäè áóäóð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
äûí ìÿíèì êèìè äóñòàüû; ×îõ ìÿíè ãîéóáñàí
6. Áèð éåðè ñåëäÿí, äàøãûíäàí ãîðóìàã,
äàðäà, ýöë Ïÿðè. Àøûã Àááàñ. Áÿíäÿ âóðìàã
éàõóä ñóéóí (àðõûí, êàíàëûí) êÿíàðà àõìà-
– 1) äóñòàã åòìÿê, ùÿáñÿ ñàëìàã; ãà÷ìàñûí
ñûíûí ãàáàüûíû àëìàã ö÷öí ÷ÿêèëÿí ñÿää. Áÿíä
äåéÿ ÿëëÿðèíè, àéàãëàðûíû áàüëàìàã; 2) ìÿÿòòÿë
÷ÿêìÿê. – Àõûðäà î áÿíä êè, ñóéóí ãàáàüûíû
åòìÿê. – Àõû, Íÿáè êèøè, áèíàíû òèêÿí ñèçñèíèç,
êÿñìèøäè âÿ ñóéó àõìàüà ãîéìóðäó, ðÿõíÿ
úàìààòû íèéÿ áÿíäÿ âóðóðñóíóç? Ñ.Ðÿùèìîâ.
òàïàð âÿ ñó ìöðóð èëÿ áÿíäè ó÷óðóá àïàðàð.
Áÿíäèíÿ ÷ÿêìÿê – ÿëèíÿ êå÷èðìÿê, úÿíýèíÿ
Ù.Çÿðäàáè. [Õàíìóðàä:] Ñåìåíòëÿäèéèìèç
êå÷èðìÿê (ñàëìàã). [Õûðäàõàíûì:] Éîõñà î
áÿíäè ñó éóéóá àïàðûá. È.ßôÿíäèéåâ. Ùÿð òÿ-
ãûçëàðû îõóòìóø ëÿ÷ÿðëÿð, ÿýÿð áèëñÿëÿð, îü-
ðÿôäÿ éåíè äöíéà ãóðóëóð; Ñÿðò ñóëàðà äÿìèð
ëàíû ÷ÿêÿúÿêëÿð áÿíäëÿðèíÿ. Í.Âÿçèðîâ.
áÿíäëÿð âóðóëóð. Ç.Õÿëèë.
áÿíä-áÿíä çÿðô 1) áóüóì-áóüóì, òèêÿ-
◊ Áÿíä àëìàã – ýåäèá, éà ãà÷ûá áèð éåðäÿ
òèêÿ. Íàëÿäÿíäèð íåé êèìè àâàçåéè-åøãèì
äàéàíìàã, äóðìàã, ãÿðàð òàïìàã. Íÿ îëàðäû
áöëÿíä; Íàëÿ òÿðêèí ãûëìàçàì, íåé òÿê êÿ-
Àüà Ìÿùÿììÿä õàí áó úÿëàëû ýþðÿéäè. Éÿãèí
ñèëñÿì áÿíä-áÿíä. Ôöçóëè. Þëäöðÿð áó äÿðä
ãîðõóäàí ãà÷àðàã Òåùðàíäà áÿíä àëàðäû.
ìÿíè; Äîüðàéàð áÿíä-áÿíä ìÿíè. (Áàéàòû);
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Êèøè ìàéàëëàã âóðóá, ôûðëàíà-
2) ìàääÿëÿð öçðÿ, ìàääÿáÿìàääÿ. Íèçàì-
ôûðëàíà áàëêîíóí àéàüûíäà áÿíä àëäû. Ñ.Ðÿùè-
íàìÿíè áÿíä-áÿíä îõóìàã; 3) áÿíäëÿð öçðÿ.
ìîâ. Áÿíä åòìÿê (åëÿìÿê) – ìÿôòóí åòìÿê,
Áÿíä-áÿíä îõóìàã. – Áöòöí ýþçëÿð øàèðèí ..
úÿëá åòìÿê, àøèã åòìÿê. Ñÿðõîø îòóðàíäà
ÿñÿáè òÿðïÿíÿí äîäàãëàðûíäà, ùÿãèãÿò äåéÿí
ÿëèíäÿ ñàçû; Áÿíä åäèð ãóøëàðû ýþéäÿ àâàçû.
àüçûíäà èäè. Î, áÿíä-áÿíä äåéèðäè. Ìèð Úÿëàë.
Ì.Ï.Âàãèô. Áÿíä îëìà(éûí)! – ôèêèð âåð-
ÁßÍÄ2 [ôàðñ.] Âóðüóí, âóðóëìóø, àøèã.
ìÿ(éèí), ÿùÿìèééÿò âåðìÿ(éèí), èøèí(èç) îë-
Îüëàí ãûçà áÿíääèð. Áÿíä îëìàã – àøèã
ìàñûí, ìàíå îëìà(éûí). Íèíà áàúû, ìÿí þëöì
îëìàã, âóðóëìàã, áÿðê ñåâìÿê, ìÿôòóí îë-
ìÿíÿ áÿíä îëìà, áåëÿ áàøûíà äþíÿðÿì.
ìàã. Äöøöáäöð õÿéàëûì éàðûí ðóéèíÿ; Úàí
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Õÿëèë äàéû: – Ñÿí Àëëàù, áÿíä
ãóøó áÿíä îëóá çöëôö ìóéèíÿ. Ì.Â.Âèäàäè.
îëìà, – äåäè, – éàõøûñû áóäóð Ôèðèäóíäàí
Áÿíä îëìóøàì øèðèí-øèðèí ñþçöíÿ; Øÿêÿð äî-
äàíûø. Ì.Ùöñåéí. Áÿíä îëìàã – 1) áèð èøäÿí
äàüûíäà áàëû ñåâìèøÿì. Ì.Ï.Âàãèô. Êèìèí
éàïûøìàã, áèð èøëÿ ìÿøüóë îëìàã, áèð èøëÿ áàøû
çöëôöíÿ áÿíä îëäóíñà, Ñåééèä, áèâÿôà ÷ûõäû.
ãàðûøìàã. [Ìÿøÿäè Úÿôÿð:] Ìÿíäÿí ñîíðà
Ñ.ß.Øèðâàíè. Àøûüû áÿíä åéëÿð çöëôöíöí òàüû;
áèð áþëöê éåòèì-éåñèð ãàëàúàã, îíëàðûí ÿëëÿðè
Àùó ýþçëöì, íÿ ýÿçèðñÿí ìÿçàðû. Àøûã Êÿðÿì.
ýÿðÿê áèð øåéÿ áÿíä îëñóí, éà éîõ? ß.Ùàãâåð-
ÁßÍÄ-ÁßÐß èñ. 1. Êå÷èä, êå÷èëÿúÿê éåð,
äèéåâ; 2) èëèøìÿê, éàïûøìàã, áàüëàíìàã. ×îõ
êå÷èëÿ áèëÿúÿê éåýàíÿ éåð. Ùÿð òÿðÿôäÿí äöø-
êå÷ìÿäè, îíó ýþðäöì êè, áèð ÿë ìÿíèì éà-
ìÿíèí áÿíä-áÿðÿñèíè áàüëàäûëàð. – ..Ãîøóí
õàìà áÿíä îëäó. Ìèð Úÿëàë; 3) èëèøèá ãàëìàã,
àòëàíäû, éîëëàðû, áÿíä-áÿðÿíè êÿñäè. “Êîðîüëó”.
276
ÁßÍÄß
ÁßÍÄÈÂÀÍ
Êÿñèá áÿíäè-áÿðÿíè; Äöøìÿí ãîøóíëàðûíû
ãÿáóë åòìèðñÿí, ìÿíäÿí íÿ õÿòà áàø âåðèáäèð?
àìàíñûç çÿðáÿëÿðëÿ; Úàí åâèíäÿ ùàãëàéûð.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ùþêìäàð áó ýþçÿëëèéÿ ãàðøû
Ð.Ðçà.
áÿíäÿëèê åòìÿéÿ ùàçûðäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
2. Ñÿðùÿä, ùöäóä. [Ìÿðäàí:] Èëáÿèë ìÿíèì
ÁßÍÄßÌ èñ. 1. Ìåéâÿ ñàïëàüû.
öðÿéèìÿ éàçûëûá, êèí êèòàáû áàüëàíìàñà èäè,
2. Äÿðç áàüëàìàã ö÷öí îòäàí, êöëÿøäÿí
èíàí êè, ìÿí áÿíä-áÿðÿíè áåëÿ àøìàçäûì.
åøèëÿí áàü. Áó äÿðçèí áÿíäÿìèíè à÷, õûðìàíà
Ìèð Úÿëàë.
òþê. – Îíà ýþðÿ îíëàðûí òàõûëû éîëïà îëìóø,
ÁßÍÄß èñ. [ôàðñ.] êþùí. 1. Ãóë, êþëÿ. Ùà-
äÿðçëÿðè áÿíäÿìèí àðàñûíà ýöú èëÿ éûüûëûðäû.
ëûì äåéèá ìóðàäûìà éåòñÿí ÿúÿá äÿýèë; Áèð
Ñ.Ðÿùèìîâ. [Àðâàäëàð] áÿíäÿìè à÷ûá äàüû-
áÿíäÿéÿì êè, äÿðýÿùè-ñóëòàíÿ éåòìèøÿì.
äûðäûëàð. ß.ßáöëùÿñÿí. // Áèð øåéèí áåëèíÿ
Ôöçóëè. [Ñÿêèíÿ õàíûì:] Õåéð, Àüà Ùÿñÿí,
áàüëàíàí áàü, øÿðèä.
ñÿí ìÿíèì íÿ áÿíäÿìñÿí, íÿ ãóëóìñàí.
ÁßÍÄßÌËßÌß “Áÿíäÿìëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ñÿàäÿòèí áóëàüû èíñàí öðÿ-
ÁßÍÄßÌËßÌßÊ ô. Áÿíäÿìëÿ áàüëàìàã.
éèíäÿäèð; Áóíó àíëàìàéàíëàð áèð êþëÿ, áèð
ÁßÍÄßÌËßÍÌß “Áÿíäÿìëÿíìÿê”äÿí
áÿíäÿäèð. Ð.Ðçà.
ô.èñ.
2. Êå÷ìèøäÿ äàíûøàí øÿõñ ùþðìÿò âÿ òÿ-
ÁßÍÄßÌËßÍÌßÊ ìÿúù. Áÿíäÿìëÿ
âàçþ ö÷öí þçöíÿ èøàðÿ îëàðàã, “ìÿí” ÿâÿ-
áàüëàíìàã.
çèíäÿ áåëÿ äåéÿðäè. ..Íàõ÷ûâàíäà òåàòð ùÿ-
ÁßÍÄßÌËÈ ñèô. Áÿíäÿìè îëàí, áÿíäÿìÿ
âÿñêàðëàðû, áÿíäÿ äÿ îíëàðûí è÷èíäÿ, òåàòð
áàüëàíìûø.
îéíàéûðäûã. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Äÿðâèø:]
ÁßÍÄßÌËÈÊ ñèô. Áÿíäÿìÿ éàðàð.
Õàíûì, áÿíäÿéÿ ýþðÿ íÿ ôÿðìàéèøèíèç âàð?
ÁßÍÄßÐ èñ. [ôàðñ.] 1. Êå÷èä, éîë. Ãàðà
Í.Âÿçèðîâ. [Ìèðçÿ:] Àììà àüàäàí òÿâÿã-
Ìÿëèê ùÿð òÿðÿôäÿí ìÿùÿëëÿéÿ ýèðÿí áÿíäÿð-
ãåì áóäóð: ÿýÿð èëòèôàòûíûç îëñà, áÿíäÿéÿ áèð
ëÿðè êÿñäèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
éàáû ÿòà åéëÿéÿñèíèç. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
2. Òèúàðÿò ëèìàíû.
3. Àäàì, èíñàí, ìÿõëóã ìÿíàñûíäà. Îõó-
ÁßÍÄßÐÝÀÙ èñ. [ôàðñ.] 1. Äöøìÿíèí, éà-
úóëàðûì áàüûøëàñûíëàð êè, áèð íå÷ÿ ñÿòèð çåùíè
õóä îâëàíàí ùåéâàíûí êå÷ÿ áèëÿúÿéè éåýàíÿ
ãàøûéàí ñþçëÿð èëÿ ìþìèí áÿíäÿëÿðèí îâãà-
éåð, éîë, êå÷èä âÿ ñ. Òóòóëóá áÿíäÿðýàù, êÿ-
òûíû õàðàá åòäèì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ñèëèá áÿðÿ; Òàïìûðûã ÷ûõìàüà éîë, àìàí,
Áèçèìòÿê ýöíàùêàð áÿíäÿëÿðÿ íÿ ãóëàí-
àìàí! “Êîðîüëó”. Þç åùòèéàòûíû ýþðöá áÿí-
ãóøãóí! ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Èñìàéûë:] Ìîëëà
äÿðýàùëàðäà ÿñýÿð ãîéàí êîìàíäèð õÿðèòÿíè
îëñà äà, ÷îõ íàäöðöñò áÿíäÿäèð. Ï.Ìàêóëó.
÷ÿìÿíèí öñòöíÿ ñÿðèá, êàðàíäàøëà úûçûã
Àëëàù áÿíäÿñè – ôàüûð àäàì, ùå÷ êÿñÿ
÷ÿêèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
çÿðÿð âåðìÿéÿí, äèíú, ñàêèò àäàì, ìþìèí
2. Á à õ áÿíäÿð.
àäàì. [Ìîëëà Ôÿðçÿëè:] ..Õöñóñÿí ìÿíèì
ÁßÍÄßÇÀÄß èñ. [ôàðñ.] êþùí. Êå÷ìèøäÿ
êèìè áèð Àëëàù áÿíäÿñè êè, þìðöìäÿ õàù ãöð-
áèð øÿõñ ìöñàùèáèíÿ ùþðìÿò ö÷öí, îüëóíà
áÿòäÿ, õàù þç âèëàéÿòèìèçäÿ ÿùëè-õàíÿìäÿí
èøàðÿ îëàðàã “ìÿíèì îüëóì” ÿâÿçèíäÿ áåëÿ
áèð äÿôÿ äÿ îëñóí êÿíàð äöøìÿìèøÿì.
äåéÿðäè. [Õóäàâåðäè:] Áó ýöí ñÿùÿðäÿí áè-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Õÿëèôÿ:] Áó ìÿêòóáó
çèì åâèí ãàáàüûíäàí êå÷ÿíäÿ áÿíäÿçàäÿ-
àëàí êèìè Àëëàù áÿíäÿëÿðèíèí ìàëëàðûíû
íèçÿ þçöíöç áóéóðìàéûáñûíûç êè, àòàíà äå,
þçëÿðèíÿ ãàéòàðìàëûñûíûç. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áó ýöí áèð úöìÿ ñóðÿñè ìÿíèì àòàìà îõó-
ÁßÍÄß×ÈËÈÊ á à õ
áÿíäÿëèê. [Ùàúû
ñóí?.. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
Êÿðèì:] Âàëëàùû ðàçû îëìàðàì, ýÿðÿê øåéõ
ÁßÍÄÔßÐÌÀÍ [ôàðñ.] êþùí. ßìðÿ, áó-
úÿíàáëàðûíûí áÿíäÿ÷èëèéèíè þçöì ãÿáóë
éóðóüà, ôÿðìàíà ùàçûð îëàí. ßñÿä äåð: ùþê-
åäÿì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ìöíäÿ áÿíäôÿðìàíÿì; Ñÿíñÿí ìÿíÿ ñóëòàí,
ÁßÍÄßËÈÊ èñ. êþùí. 1. Êþëÿëèê, ãóëëóã.
Ïÿðè, úàí Ïÿðè! Àøûã ßñÿä.
2. Ãóëëóã÷óëóã, íþêÿðëèê, õèäìÿò÷èëèê.
ÁßÍÄÈÂÀÍ äàí. Ìÿÿòòÿë, áÿíä. [Ìåðàú:]
Áóéóð, òà áÿíäÿëèê åäèì áàø èëÿí; Ùÿð íÿ
Ýþçÿë, ìÿí ñÿíèí áÿíäèâàíûíàì, ýåéèí ýåäÿê.
ãóëëóüóíäóð úàíà, õîø ýÿëäèí! Ì.Ï.Âàãèô.
ß.Âÿëèéåâ. Áÿíäèâàí îëìàã – 1) áÿíä
[Àüà Ùÿñÿí:] Õàíûì, íèéÿ ìÿíè áÿíäÿëèéÿ
îëìàã, ìÿÿòòÿë îëìàã; 2) ìÿú. ãîíìàã. Úàí
277
ÁßÍÄËßÌß
ÁßÍÞÂØßËÈÊ
ãóøó õàëëàðäà áÿíäèâàí îëóð; Äèðèëèéèí
ÁßÍÝÈ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Áÿíý äöøêöíö,
çþâãö ëÿá-äÿùÿíäÿäèð. Ì.Ï.Âàãèô.
áÿíý ÷ÿêÿí, ùÿøèø ÷ÿêÿí àäàì. Íÿ øÿðàáè-
ÁßÍÄËßÌß “Áÿíäëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
éÿì, íÿ áÿíýè, íÿ õÿéàëèéÿì, íÿ ðÿíýè. Íÿáàòè.
ÁßÍÄËßÌßÊ ô. 1. Áàøäàíñîâìà òèêìÿê,
Áÿíýèëÿðèí, áó áèð ñöðö ÿðáàáè-ãÿôëÿòèí; Ùàëè-
êþê àòìàã, êþêëÿìÿê. Âàõò ÷àòìàìûøäû êè,
ñÿôàëÿòèëÿ ýþçöì ýèðéÿáàð èäè. Ì.Ùàäè.
[íÿíÿì äîíóìóí] äöéìÿëÿðèíè ãîéñóí, îäóð
ÁßÍÈ [ÿð.] Þâëàä, îüóëëàð. Áÿíè-àäÿì
êè, äîíó ÿéíèìÿ ýåéäèðèá, éàõàñûíû ñàïëà
– èíñàí, àäàì. Ìÿí áÿíè-àäÿì ö÷öí ýþðìÿ-
áÿíäëÿäè. Ù.Ñàðàáñêè.
ìèøÿì ñÿúäÿ îëà. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áÿíè-èíñàí
2. Àëà-áàáàò, éàðûì÷ûã, éöíýöëúÿ áàüëà-
– á à õ áÿíè-àäÿì. Áèð òÿðÿô ãóðä åäèáäè
ìàã; áÿíä åòìÿê, èëèøäèðìÿê.
áàüðûìû ãàí; Áèð òÿðÿôäÿí äÿ õóä áÿíè-èíñàí.
3. äàí. Áàøäàí ðÿää åòìÿê, áèðèíè àëäàäûá,
Ñ.ß.Øèðâàíè. Áÿíè-íþâè-áÿøÿð – á à õ áÿíè-
áèð øåéè îíà þòöðìÿê, ñûðûìàã.
àäÿì. Ëàêèí ÷èôàéäà áÿíè-íþâè-áÿøÿð ùå÷
4. äàí. Äÿéÿðëè áèð øåéè ùèéëÿ èëÿ óúóç
âÿãòäÿ éàõøû ýöíÿ äþçìÿç. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ãèéìÿòÿ àëìàã, ãîïàðìàã, ÿëèíÿ êå÷èðìÿê.
// Áÿçè ãÿáèëÿ âÿ õàíÿäàí àäëàðûíäà èøëÿíè-
[Ìÿøÿäè:] ×öíêè âåðäèéèì ïóëó äà ìöàìèëÿñè
ëèð; ìÿñ.: áÿíè-Èñðàèë (Èñðàèë îüóëëàðû), áÿíè-
èëÿ àëûðäûì, äöøÿíäÿ áèð àò äà áÿíäëÿéèðäèì.
Ùàøèì (Ùàøèìèëÿð).
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁßÍÈÇ èñ. Öç, ÷þùðÿ, ñèôÿò. [Òîüðóëóí]
ÁßÍÄËßÍÌß “Áÿíäëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ãàðà âÿ áþéöêúÿ ýþçëÿðè èëäûðûìëàð ÷àõûð,
ÁßÍÄËßÍÌßÊ ìÿúù. 1. Áàøäàíñîâìà
ýåíèø âÿ ãûðìûçû áÿíèçèíäÿí ãÿçÿá àëîâëàðû
òèêèëìÿê, êþêëÿíìÿê.
ãàðñûðäû. Ù.Íÿçÿðëè. // Öçöí ðÿíýè. Áÿíèçè ñîë-
2. Áÿíä îëóá ãàëìàã, èëèøèá ãàëìàã.
ìàã. Áÿíèçè ãà÷ìàã. Áÿíèçè àü. – Çÿôÿðàíòÿê
ÁßÍÄËÈ ñèô. Áàüëû. Áîéíó áÿíäëè úàìûø-
áÿíèçèìè äþíäÿðäè îë áèðÿùì éàð; Äöøìÿíè
ëàð òþâëÿäÿ ôûñûëäàøûð âÿ ýþâøÿê ÷àëûðäûëàð.
õÿíäàí åäèá, äîñòèíè ýèðéàí åéëÿäè. Íÿñèìè.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
Áó ñþçëÿðè äîäàüûíûí àëòûíäà äåéÿ-äåéÿ, àòà
ÁßÍßÊ ñèô. êþùí. 1. Öçäÿ, éà áÿäÿíèí
.. óøàüûí àçàðëû âÿ áÿíèçè ãà÷ìûø öçöíÿ áà-
áàøãà éåðèíäÿ íþãòÿ øÿêëèíäÿ êè÷èê õàë, íèøàí.
õûðäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Èäðèñèí áÿíèçè ñîëüóí
2. Èò àäû.
èäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÁßÍßÊËÈ ñèô. Õàëëû. Õÿñòÿ Ãàñûì áèð ãûç
ñåâèá ùÿíÿêëè; Àü öçöíäÿ õàëëàð, áÿíÿê-
ÁßÍËÈÊ èñ. á à õ ìÿíëèê.
áÿíÿêëè. Õÿñòÿ Ãàñûì.
ÁßÍÍÀ èñ. [ÿð.] Áèíàíûí äàø, êÿðïèú ùèñ-
ñÿñèíè òèêÿí óñòà. Äîäàãàëòû ñåýàù äåéÿí
ÁßÍßÂØß èñ. [ôàðñ.] á à õ áÿíþâøÿ. Áà-
øûíà äþíäöéöì ýöëöçëö Ïÿðè; Àäÿòäèð äÿðÿð-
ãîúà áÿííàëàð; Ñàë äàøëàðäàí òÿìÿë ãîéóð,
ëÿð éàç áÿíÿâøÿíè. Ãóðáàíè. Àïàðäû ÿãëèìè áèð
äèâàð ùþðöðäö. ß.Úÿìèë. Èíøààò÷ûëàðûí ÷îõó
àùó ýþçëö; Áèð áÿíÿâøÿ áîéëó, áèð ëàëÿ öçëö.
ìþâñöì èø÷èëÿðèíäÿí: òîðïàããàçàíëàð, áÿí-
Ì.Â.Âèäàäè. Éàøûë êþéíÿéèíè ýåéèíèð ìåøÿ;
íàëàð âÿ äöëýÿðëÿðäÿí èáàðÿò èäè. ß.Ñàäûã.
Éàõàìà ãóø êèìè ãîíóð áÿíÿâøÿ. Ñ.Âóðüóí.
ÁßÍÍÀËÛà èñ. Áÿííàíûí èøè, ñÿíÿòè, ïå-
ÁßÍßÂØßËÈÊ á à õ áÿíþâøÿëèê. Áÿíÿâ-
øÿñè. [Ìàùìóä:] Ìÿí ÿââÿëëÿð åëÿ áèëèðäèì
øÿëèêäÿ, éàñÿìÿíëèêäÿéÿì; Êþíöë à÷àð éàâàø
êè, áÿííàëûã .. àäè áèð ôÿùëÿëèêäèð. Ç.Õÿëèë.
ÿñÿí êöëÿêëÿð. À.Ñÿùùÿò.
ÁßÍÍß äàí. á à õ áÿííà. ßêáÿðèí ýþçö
ÁßÍßÂØßÉÈ [ôàðñ.] á à õ áÿíþâøÿéè.
áÿííÿ øàýèðäëèéèíäÿ à÷ûëäû. Ìèð Úÿëàë.
ÁßÍÝ èñ. [ôàðñ.] 1. Òîõóìóíäà íàðêîòèê
ÁßÍÞÂØß èñ. Éàçäà áèòÿí, ÿêñÿðÿí à÷ûã-
ìàääÿëÿð îëàí áèòêè; áÿíý îòó.
ãûðìûçûéà ÷àëàð àáû ðÿíýëè, ýþçÿë ãîõóëó êè÷èê
2. Ùÿìèí áèòêèíèí òîõóìóíäàí ùàçûðëàíàí
÷è÷ÿê. Áÿíþâøÿ áèðèëëèê áèòêèäèð. Ýþçÿë ñàï-
êåôëÿíäèðèúè ìàääÿ; ùÿøèø. [Éóñèô Ñÿððàú:]
ëàãëàðû öçÿðèíäÿ éåðëÿøìèø ìöõòÿëèô øÿêèëëè
Àéà äÿëè îëóáñóíóç, éà áÿíý àòûáñûíûç êè, áó
éàðïàãëàðû âàðäûð... ßëèéåâ. Çîðáà âÿ ùöíäöð
ãÿáèë ñþçëÿðè ìÿíèì öçöìÿ äåéèðñèíèç!
àüàúëàðûí êþëýÿñèíäÿ éåíèúÿ áàø ãàëäûðìûø
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. È÷äèì ñöäö, ÷ÿêäèì áÿíýè;
áÿíþâøÿëÿð .. áîéíóíó ÿéÿðÿê ìàò-ìàò áà-
ßúàéèá øèðè-ìÿñò îëäóì. Íÿáàòè. Çàùèä êè,
õûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
äåìÿç àä áèçÿ íàïàêäÿí þçýÿ; Áèçäÿí íÿ
ÁßÍÞÂØßËÈÊ èñ. Áÿíþâøÿ áèòÿí éåð, áÿ-
ýþðöá áÿíý èëÿ òèðéàêäÿí þçýÿ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
íþâøÿ ÿêèëìèø éåð.
278
ÁßÍÞÂØßÉÈ
ÁßÐÀÁßÐ×ÈËÈÊ
ÁßÍÞÂØßÉÈ ñèô. Áÿíþâøÿ ðÿíýëè. Áÿíþâ-
ÁßÍÇßÉÈØ èñ. Áÿíçÿìÿ, îõøàìà; áÿí-
øÿéè ïàð÷à. Áÿíþâøÿéè ñàï. – Îíëàðûí [ãûçëàðûí]
çÿðëèê, îõøàðëûã. Èêè øåéèí áèð-áèðèíÿ áÿíçÿéèøè.
àü, ãûðìûçû âÿ áÿíþâøÿéè êÿëàüàéûëàðû òîâóç
ÁßÐÀÁßÐ 1. ñèô. Áàøãàñû èëÿ òÿí, áèð þë-
ãàíàäû êèìè ùàâàäà ÷ûðïûíûð. È.ßôÿíäèéåâ.
÷öäÿ, áèð áîéäà îëàí. Áÿðàáÿð ãèéìÿòëè. Áÿðà-
ÁßÍÞÂÖØ èñ. á à õ áÿíþâøÿéè. Ýàù áÿ-
áÿð ãöââÿëè. Áÿðàáÿð êÿìèééÿòëè. Áîéó
íþâöø, ýàù ãûðìûçû, ýàù äà ëàëÿçàð îëóðàì.
áÿðàáÿðè – þçö áîéäà. [Ìåùðè õàíûì:] Áàëà,
Àøûã Ùöñåéí. [Êÿêëèê õàëàíûí] .. áàøûíäà àü
àõûð ìÿí àíàéàì! Áîéóì áÿðàáÿðè îüóë
ùàøèéÿëè áÿíþâöø êÿëàüàéû âàð èäè. È.ßôÿíäèéåâ.
éåòèðìèøÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áÿðàáÿð åòìÿê
ÁßÍÇßÄÈËÌß “Áÿíçÿäèëìÿê”äÿí ô.èñ.
– 1) á à õ áÿðàáÿðëÿøäèðìÿê; 2) á à õ
ÁßÍÇßÄÈËÌßÊ ìÿúù. 1. Îõøàäûëìàã,
áÿðàáÿð òóòìàã (àøàüûäà, 4-úö ìÿíàäà).
óéüóíëàøäûðûëìàã.
2. ñèô. Áàøãàñû èëÿ áèð ùöãóãäà, áèð âÿ-
2. Òÿãëèä åäèëìÿê.
çèééÿòäÿ îëàí. Áÿðàáÿð ùöãóã. Äåïóòàò ñå÷-
3. Ñÿùâÿí áàøãàñûíà îõøàäûëìàã.
êèëÿðè áÿðàáÿðäèð; ùÿð áèð âÿòÿíäàø áèð ñÿñÿ
ÁßÍÇßÌß “Áÿíçÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ìàëèêäèð; áöòöí âÿòÿíäàøëàð ñå÷êèëÿðäÿ áÿðà-
ÁßÍÇßÌßÊ ô. 1. Îõøàìàã. Éàíàã öçðÿ
áÿð ÿñàñëàð öçðÿ èøòèðàê åäèðëÿð. – [Úàùàí:]
ñà÷ûí òîâóçà áÿíçÿð. Íÿñèìè. Äàøÿ áÿíçÿð
Èíäè áèçèì ùöãóãóìóç êèøèëÿðëÿ áÿðàáÿðäèð.
áàüðû, òÿñèð åéëÿìÿç ÿôãàí îíà. Ôöçóëè. Ôÿëÿê
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ðÿíýèíÿ áÿíçÿð áó áÿíþâøÿ. Õ.Íàòÿâàí. Èëëÿ-
3. Çÿðô ìÿíàñûíäà. Áèð éåðäÿ, áèðëèêäÿ,
ðèí éàðïàã êèìè áèð-áèðèíÿ áÿíçÿéÿí ìöõòÿ-
áèðýÿ, éàíàøû, áàùÿì. Áÿðàáÿð èøëÿìÿê (÷àëûø-
ëèô ýöíëÿðè âàð. Ð.Ðçà.
ìàã). Áÿðàáÿð îõóìàã. – Íÿáèãóëó éåøèêëÿ
2. Òàé îëìàã, òÿíëÿøìÿê, áÿðàáÿð îëìàã,
áÿðàáÿð àüàúäàí ó÷óá äöøöá Ãàñûìûí îòàüû-
íûí öñòöíÿ. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áó ãàðàíëûãëà
óéüóíëàøìàã. Ñÿí ùå÷ áèð âàõò îíà áÿíçÿ-
áÿðàáÿð ìàâè áîøëóãëàðäàí éåðÿ õîø áèð ñÿ-
ìÿçñÿí.
ðèíëèê äÿ åíèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Áóðàäà ìåéâÿ
ÁßÍÇßÐ 1. ñèô. Îõøàð, îõøàéàí, áÿíçÿ-
èëÿ áÿðàáÿð .. íèñáÿòÿí óúóç ãèéìÿòÿ øÿðàá
éÿí, òàé, óéüóí. Áèð-áèðèíÿ áÿíçÿð. ßêèçëÿð
äà òàïìàã îëóðäó. ß.ßáöëùÿñÿí.
÷îõ çàìàí áèð-áèðèíÿ áÿíçÿð îëóðëàð. – ßëôàçè
4. Èñ. ìÿíàñûíäà. Òàé, áÿíçÿð, ìèñë. Îíóí
Íÿñèìè áó ýöí îë ìþúöçÿäèð êèì; Áÿíçÿð îíà
áÿðàáÿðè éîõäóð. – Ãàøû àé, ÷åøìè øóõ, ìöæ-
áèð ëþëþè-øÿùâàð ÿëÿ ýèðìÿç. Íÿñèìè. Íÿ ãÿäÿð
ýàíëàðû îõ; Úöìëÿ êÿñäÿí àðòûã, áÿðàáÿðè
ãûç éåòèðñÿ Ýöðúöñòàí; Ñàíà áÿíçÿð ìÿëÿê
éîõ. Ì.Ï.Âàãèô. Ùèêìÿòäÿ ñÿíÿ ùå÷ êÿñ áÿ-
éåòèðìÿç, èíàí. Ù.Úàâèä.
ðàáÿð îëà áèëìÿç. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áÿðà-
2. èñ. Ìèñë, òàé, áÿðàáÿð, òèìñàë. Íÿ áèëÿ-
áÿð òóòìàã – áèð òóòìàã, òàé òóòìàã, áàø-
ñÿí íÿ àðàéûð õÿéàëûíäà áó ãîúà; Áÿíçÿðè
ãàñû èëÿ áèð òóòìàã, áÿðàáÿðëÿøäèðìÿê.
âàð áó òîðïàãäà êþê ñàëàí áèð àüàúà.
5. Èñ. ìÿíàñûíäà. Þí, ãàðøû, òóø, ãàáàã.
Ñ.Ðöñòÿì. Ñÿíÿò äÿðéàéà áÿíçÿð, îíóí ìèí
[Øåéõ Íÿñðóëëà:] Áÿëêÿ ñèçèí äÿ è÷èíèçäÿ áåëÿ
áèð ùàëû âàð... Á.Âàùàáçàäÿ.
ìöíêèðëÿð âàð? ßýÿð âàð, ýÿëñèí áÿðàáÿ-
ÁßÍÇßÐËÈÊ èñ. Îõøàðëûã, óéüóíëóã. Áó
ðèìÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ýþðúÿê àíàñûí
èêè øåéèí àðàñûíäà ùå÷ áÿíçÿðëèê éîõäóð.
áÿðàáÿðèíäÿ; Éàø îéíàäû ãÿìëè ýþçëÿðèíäÿ.
ÁßÍÇßÒÌß 1. “Áÿíçÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
À.Ñÿùùÿò.
Áèð-áèðèíÿ áÿíçÿòìÿ.
6. Õÿáÿð ìÿíàñûíäà. Áèðäèð, åéíè øåéäèð
2. èñ. ÿäÿá. Íÿçèðÿ ñóðÿòè èëÿ áèð ÿñÿðÿ òÿãëè-
äåìÿêäèð. Íåôò÷èíèí áîðàíäàí ãîðõóá ýåðè
äÿí éàçûëìûø ÿñÿð. Íèçàìèéÿ áÿíçÿòìÿ. Ôöçó-
÷ÿêèëìÿéè, ÿñýÿðèí ñèëàùû àòûá ñÿíýÿðäÿí ãà÷-
ëèéÿ áÿíçÿòìÿ. Ñàáèðÿ áÿíçÿòìÿ. // Òÿøáåù.
ìàñûíà áÿðàáÿðäèð. Ì.Ùöñåéí.
ÁßÍÇßÒÌßÊ ô. 1. Îõøàòìàã. Áÿíçÿòìÿç
ÁßÐÀÁßÐÚß çÿðô 1. Áèð áÿðàáÿðäÿ, áèð
àíûí éöçèíè àéÿ Íÿñèìè, ñîð íÿäÿí. Íÿñèìè.
áîéäà, áèð áþéöêëöêäÿ, áèð ìèãäàðäà, áèð
ßùëè-òÿìêèíÿì, ìÿíè áÿíçÿòìÿ, åé ýöë, áöë-
ùÿúìäÿ, áèð þë÷öäÿ; òÿí éàðû.
áöëÿ. Ôöçóëè.
2. Áèð éåðäÿ, áÿðàáÿð, éàí-éàíà.
2. Éàíûëûá áèð øåéè áàøãà áèð øåé çÿíí
ÁßÐÀÁßÐ×ÈËÈÊ èñ. Ùå÷ áèð ÿñàñ îëìà-
åòìÿê, éàíûëûá îõøàòìàã. Ñèçè ìöÿëëèìèíèçÿ
äàí ÿìÿê ùàããûíû âÿ ñ.-íè áÿðàáÿðëÿøäèð-
áÿíçÿòäèì.
ìÿê úÿùäè.
279
ÁßÐÀÁßÐËßÌßÊ
ÁßÐÁÀÄËÛÃ
ÁßÐÀÁßÐËßÌßÊ á à õ áÿðàáÿðëÿø-
ÁßÐÀßÒ èñ. [ÿð.] ùöã. Òÿìèçÿ ÷ûõìà;
äèðìÿê.
ýöíàùñûç, òÿãñèðñèç îëäóüó ìåéäàíà ÷ûõìà;
ÁßÐÀÁßÐËßØÄÈÐÈËÌß “Áÿðàáÿðëÿø-
ìöãÿññèðèí ýöíàùñûç îëäóüóíó, úÿçàéà ëàéèã
äèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
îëìàäûüûíû åòèðàô åäÿí ìÿùêÿìÿ ãÿðàðû.
ÁßÐÀÁßÐËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Áÿðà-
Ìÿùêÿìÿ áÿðàÿò ùþêìöíö ÷ûõàðäû. Áÿðàÿò
áÿð ùàëà ñàëûíìàã, áèð þë÷öéÿ, áèð ÿíäàçÿéÿ
ãàçàíìàã – ýöíàùñûç, òÿãñèðñèç îëäóüó ìåé-
ñàëûíìàã, òÿíëÿøäèðèëìÿê, òàðàçëàøäûðûëìàã.
äàíà ÷ûõìàã; òÿìèçÿ ÷ûõìàã. Ìÿùêÿìÿäÿ
Ùöãóãúà áÿðàáÿðëÿøäèðèëìÿê. Þë÷öëÿðè áÿðà-
áÿðàÿò ãàçàíìàã. Áÿðàÿò ãàçàíäûðìàã
áÿðëÿøäèðèëìÿê. Ñÿâèééÿúÿ áÿðàáÿðëÿøäèðèëìÿê.
– òÿìèçÿ ÷ûõàðìàã, ùàãã ãàçàíäûðìàã, ùàãëû
îëäóüóíó åòèðàô åòìÿê. [Ôèðèäóí:] Ñèçèí ãÿù-
ÁßÐÀÁßÐËßØÄÈÐÌß “Áÿðàáÿðëÿøäèð-
ìÿê”äÿí ô.èñ.
ðÿìàí ñàéäûüûíûç áöòöí ìöãÿññèðëÿðÿ áÿðàÿò
ãàçàíäûðûðàì. Ì.Èáðàùèìîâ. Ãóëàì î àäàìà
ÁßÐÀÁßÐËßØÄÈÐÌßÊ ô. Áÿðàáÿð ùàëà
áÿðàÿò ãàçàíäûðìàã ö÷öí òÿëÿñèê ãåéä åòäè...
ñàëìàã, áÿðàáÿð åòìÿê, áèð þë÷öéÿ, áèð ÿíäà-
ß.ßáöëùÿñÿí.
çÿéÿ ñàëìàã, òÿíëÿøäèðìÿê, òàðàçëàøäûðìàã.
ÁßÐÀßÒËßÍÄÈÐÌß
“Áÿðàÿòëÿíäèð-
ÁßÐÀÁßÐËßØÌß “Áÿðàáÿðëÿøìÿê”-
ìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿí ô.èñ.
ÁßÐÀßÒËßÍÄÈÐÌßÊ ô. ùöã. Áÿðàÿò ãà-
ÁßÐÀÁßÐËßØÌßÊ ô. Áÿðàáÿð îëìàã,
çàíäûðìàã, áÿðàÿò âåðìÿê, òÿìèçÿ ÷ûõàðìàã.
òÿíëÿøìÿê, òàðàçëàøìàã; áèð þë÷öéÿ, áèð ÿí-
ÁßÐÀÒ [ÿð.] á à õ áàðàò.
äàçÿéÿ ýÿëìÿê. // Àéàãëàøìàã. Ñÿí îíóíëà
ÁßÐÀÒßËÃÞÂË, ÁßÐÀÒÖËÃÞÂË êþùí.
áÿðàáÿðëÿøÿ áèëìÿçñÿí.
á à õ ïðîòîêîë. [Ñåíçîð:] Ùþêóìÿòÿ ÷àòàí
ÁßÐÀÁßÐËÈÊ èñ. 1. Úÿìèééÿòäÿ èíñàí-
áÿçè øàéèàòû òÿôòèø âÿ òÿùãèã åäèá, áó áàðÿäÿ
ëàðûí áöòöí úÿìèééÿòèí èñòåùñàë âàñèòÿëÿðèíÿ
áÿðàòÿëãþâë éàçàã. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
áèð úöð ìöíàñèáÿòäÿ âÿ áÿðàáÿð ñèéàñè âÿ
[Ïðèñòàâ:] Ìÿíÿ äÿ ÿìð îëóíóáäóð êè, ñèçè
âÿòÿíäàøëûã ùöãóãóíà ìàëèê îëìàëàðûíû
[Ìÿøÿäè ßêáÿðè] äàíûøäûðûá, áÿðàòÿëãþâë
òÿìèí åäÿí âÿçèééÿòè. Êàïèòàëèçì ãóðóëó-
éàçûá, ñèëèñò÷èéÿ ýþíäÿðèì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
øóíäà ùå÷ áèð ùÿãèãè áÿðàáÿðëèê îëà áèëìÿç.
[ßáöëùÿñÿí áÿé:] Ìÿí ðèúà åäèðÿì êè, áöòöí
2. Òÿíëèê, òàðàçëûã, ìöâàçèíÿò.
äåäèêëÿðèìè áÿðàòÿëãþâëäÿ ãåéä åäÿñèíèç.
ÁßÐÀÁßÐÑÈÇËÈÊ èñ. 1. Úÿìèééÿò öçâëÿ-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ðèíèí ùöãóã âÿ èúòèìàè-ñèéàñè úÿùÿòäÿí áèð
ÁßÐÀÉ(È).., ãîø. [ôàðñ.] êþùí. Þòðö, ö÷öí.
ùöãóãäà îëìàäûüû âÿçèééÿò. Þëêÿìèçäÿ êèøè-
Áÿðàéè-åùòèéàò (åùòèéàò ö÷öí). – [Îúàããóëó:]
ëÿðëÿ ãàäûíëàð àðàñûíäàêû ùöãóã áÿðàáÿð-
Òÿáðèçäÿíÿì, – äåäè. – Áóðàéà áÿðàéè-çèéà-
ñèçëèéè òàìàìèëÿ àðàäàí ãàëäûðûëìûøäûð.
ðÿò ýÿëäèì, éåíÿ âÿòÿíÿ ãàéûäàúàüàì, ÿùëè-
2. Ìöâàçèíÿòñèçëèê, óéüóíñóçëóã.
ÿéàëûì îðàäàäûð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÁßÐÁÀÄ èñ. [ôàðñ.] Äàüûëìûø, äàüûíûã,
ÁßÐÀÁßÐÒßÐßÔËÈ ñèô. ðèéàç. Òÿðÿôëÿðè
áÿðàáÿð îëàí. Áÿðàáÿðòÿðÿôëè ö÷áóúàã.
ïîçüóí, ïÿðèøàí, ó÷ìóø, ïîçóëìóø; ÷îõ ïèñ,
÷îõ õàðàá, ÷îõ éàìàí. Áÿðáàä åòìÿê
ÁßÐÀÁßÐÖÇËÖ ñèô. ùÿíä. Öçëÿðè áÿðà-
(ãîéìàã) – äàüûòìàã, ïîçìàã, âèðàí åòìÿê,
áÿð îëàí. Áÿðàáÿðöçëö ö÷áóúàã.
õàðàá åòìÿê; ùå÷ÿ ÷ûõàðìàã, ïó÷ åòìÿê,
ÁßÐÀÁßÐÉÀÍËÛ ñèô. ðèéàç. Èêè éàíû áÿðà-
àëò-öñò åòìÿê. Áÿðáàä îëìàã – äàüûëìàã,
áÿð îëàí. Áÿðàáÿðéàíëû ö÷áóúàã.
âèðàí îëìàã, ïîçóëìàã, õàðàá îëìàã; ùå÷ÿ
ÁßÐÀÄßÐ èñ. [ôàðñ.] Ãàðäàø. Áÿðàäÿðèì
÷ûõìàã, ïó÷ îëìàã, àëò-öñò îëìàã. Áöòöí
Úÿìèë èëÿ ìÿñëÿùÿòè áó éåðÿ ãîéäóã êè,
ÿìÿéèì áÿðáàä îëäó. Åâè áÿðáàä îëìóø
ãàáàãúà î ýåòñèí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. //
– ãàðüûø éåðèíäÿ èøëÿíèð. Ñÿí ýèðìÿéÿí åâëÿð
Äîñòúàñûíà ìöðàúèÿò. [Íÿúÿô áÿé:] Áÿðàäÿ-
ãîé îëñóí áÿðáàä; Þëäöðñöí ÿìèðè ãàøëàðûí,
ðèì Íÿúÿô! Êàüûç éàçûá, Úàâàäíàí ýþíäÿð-
ýÿëèí. (Ãîøìà). [Ìèðçÿ Ãîøóíÿëè:] Åâè áÿð-
ìèøäèí, ýÿëäè âöñóë îëäó, îõóéóá ìÿçìó-
áàä îëìóø ìÿíè èøèìäÿí-ýöúöìäÿí àâàðà,
íóíäàí õÿáÿðäàð îëäóì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ñÿðýÿðäàí åëÿéèá. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁßÐÀÄßÐÀÍß ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ.] Ãàðäàø-
ÁßÐÁÀÄËÛà èñ. 1. Ïÿðèøàíëûã, õàðàáàëûã,
úàñûíà, ãàðäàø êèìè. Áÿðàäÿðàíÿ ìöíàñèáÿò.
âèðàíëûã.
280
ÁßÐÁßÐ
ÁßÐßÊßÒËÈ
2. Ïîçüóíëóã, ãàòìà-ãàðûøûãëûã, èíòèçàì-
ëàðäàí èáàðÿò öçöúö êþðïö; ñàë. Îðàäà áèð
ñûçëûã.
áÿðÿéÿ ðàñò ýÿëÿúÿêñèíèç. Òðàêòîðëàðû áÿðÿéÿ
ÁßÐÁßÐ á à õ äÿëëÿê 1-úè ìÿíàäà. Áÿð-
ãîéóá, î òàéà êå÷èðäÿðñèíèç. Ì.Ùöñåéí.
áÿð äöêàíû.
2. Áÿíä (÷àéäà, àðõäà). Ãÿäèì äàéû .. áÿ-
ÁßÐÁßÐÕÀÍÀ á à õ äÿëëÿêõàíà.
ðÿäÿ ùÿðëÿíèð, àíúàã ìèðàá Çöëãÿäÿðèí âÿ
ÁßÐÁßÐÈÉÉßÒ èñ. [õöñ. èñ.-äÿí] Áàðáàð-
úóâàðëàðûí ýþçöíäÿí áèð òöê áåëÿ éàéûíäûðà
ëûã, âÿùøèëèê. Áèð ÿëàú åéëÿ êè, áó áÿðáÿðèééÿò
áèëìèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
çÿìàíÿñèíèí ÿëèôáàñûíäà åðàá ùöðóô èëÿ ìöò-
3. Ñàùèëäÿ ýÿìè äàéàíàí éåð; äÿíèçèí, ÷à-
òÿñèë éàçûëñûí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
éûí ñàùèëÿ äàéàç éåðè.
ÁßÐÁßÐËßÐ úÿì. 1. òàð. Âàõòû èëÿ Àôðè-
4. Áàü âÿ áîñòàíëàðûí àðàñûíäà ãîéóëàí
êàíûí øèìàëûíäà éàøàìûø, èíäè èñÿ ÿðÿáëÿðëÿ
úûüûð, àðà, ñÿðùÿä, à÷ûã éåð, ìÿðç. Áîñòàíûí
ãàðûøìûø áèð õàëã.
áÿðÿñèíè òèêàíëà òóòìàã.
2. ìÿú. Âÿùøè (á à õ áàðáàð).
ÁßÐß×È èñ. Áÿðÿíè èäàðÿ åäÿí øÿõñ, ñàë÷û.
ÁßÐÁßÐËÈÊ á à õ äÿëëÿêëèê 1-úè ìÿíàäà.
ÁßÐß×ÈËÈÊ èñ. Áÿðÿ÷èíèí èøè, ñÿíÿòè.
ÁßÐÁßÒ èñ. [ÿð.] Óäà îõøàð ãÿäèì ÷àëüû
ÁßÐßÊÀËËÀÙ [ÿð. “áÿðàêÿëëàù”] ßùñÿí,
àëÿòè. ßëäÿ èíúÿ áÿðáÿò, ðöáàá, úÿíýëÿ äÿô;
ìÿðùÿáà âÿ ñ. ìÿíàñûíäà òÿðèô, áÿéÿíìÿ
×àëûá-îéíàéàíëàð îòóðäó ñÿô-ñÿô. Íèçàìèäÿí.
èôàäÿ åäèð. Áÿðÿêàëëàù, îüëóì! – Áÿðÿêàëëàù,
ÁßÐÁßÇßÊ èñ. á à õ áÿçÿê 1-úè ìÿíàäà.
ãöââÿòëèúÿ àëàáàø; Ôèëèí öñòÿ ÿúÿá ýåäèð áèð
[ßíòèãÿ] êÿíääÿ äÿ âàðëû ãàäûíëàð ýþðìöøäö.
áàø. À.Ñÿùùÿò. // Áÿçÿí êèíàéÿ âÿ éà èñ-
Àììà áó áÿðáÿçÿêäÿ ýþðìÿìèøäè. Ìèð Úÿëàë.
òåùçà èëÿ äåéèëèð. [Ñîíà õàíûì:] Áÿðÿêàëëàù,
ÁßÐÄÀØÒ èñ. [ôàðñ.] ìóñ. Àçÿðáàéúàí
ìÿí äÿ äåéèðÿì áÿñ îüëàí äîüðóäàí ïóë
ìóüàìëàðûíûí ýèðèø ùèññÿñèíè òÿøêèë åäÿí
òàïûáäûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ìöãÿääèìÿ ôîðìàëàðûíäàí áèðèíèí àäû. Ðàñò
ÁßÐßÊßÒ èñ. [ÿð.] 1. Áîëëóã, ìÿùñóëäàð-
áÿðäàøòëà áàøëàéûð. – Ìóüàìûí áöòöí ïÿð-
ëûã. [ßìèîüëó:] Éîõñà ùÿãèãÿòäÿ áèçèì ñöäö-
äÿëÿðè áÿðäàøòäà èôàäÿ îëóíóð. Áó ùèññÿéÿ
ìöçöí áÿðÿêÿòè ùÿìèí ãàïûáèð ãîíøóëàðûìûçûí
ìöãÿääèìÿ äÿ äåéèëèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ïàìáûüûíûí áÿðÿêÿòèíÿ áàüëûäûð. Ú.Ìÿììÿä-
ÁßÐÄßÊ èñ. ìÿù. Áèð éåðÿ òîïëàíìûø
ãóëóçàäÿ. [Íèçàìè:] Ìÿìëÿêÿòèìèçèí ìþâ-
äÿðçëÿð (àäÿòÿí îí äÿðç) ãàëàüû. Éàñàâóë ..
ãåúÿ ÿùÿìèééÿòè, äöçëÿðèìèçèí çÿíýèíëèê âÿ
ñàðû ïàïàüûíû êÿíàðäàêû ãàðà ãóíäàãëû áåð-
áÿðÿêÿòè äàèìà äöøìÿíëÿðèìèçèí èøòàùàñûíû
äàíêàñûíûí áàøûíà êå÷èðìèø, êöðÿí àòûí áþé-
úîøäóðìóøäóð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áÿðÿêÿò
ðöíäÿêè àë÷àã äÿðç áÿðäÿéèíÿ ñþéêÿíìèøäè.
òàïìàã, áÿðÿêÿò àðòìàã – áîëëàøìàã, ÷î-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
õàëìàã; ãèéìÿòÿ ìèíìÿê. Âåéëàáàääà ùÿð
ÁßÐÄßÂÀÌ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ. áÿð âÿ ÿð.
áèð øåé äàíûøûëûðäû, .. ÷îõëó îúàãëàð (ïèðëÿð)
äÿâàì] êþùí. Äàâàìëû, äàâàì åòìÿêäÿ
çöùóð åòìèøäè, .. áèðäÿí-áèðÿ ìîëëàëàðûí ïóë-
îëàí, ñöðÿêëè, óçóíñöðÿí. Áÿëêÿ éåíÿ áó ùàë
ëàðû áÿðÿêÿò òàïìûøäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áÿðÿ-
èëÿ øàä êàì; Éöç èëëÿðúÿ ãàëàúàüàì áÿð-
êÿòè ãà÷ìàã – àçàëìàã, òöêÿíìÿê, ãèéìÿò-
äÿâàì. À.Ñÿùùÿò.
äÿí äöøìÿê.
ÁßÐß1 èñ. 1. Îâ ýþçëÿíèëÿí éåð, ïóñãó,
2. Ñÿìÿðÿ, ôàéäà, õåéèð, àðòûì. Áÿðÿêÿò îí-
ìàðûã. Îâó áÿðÿäÿ âóðìàëû. (Àòà. ñþçö).
äóð, îíó äà äöçëöê. (Àòà. ñþçö).
Àñëàíòÿê áÿðÿéÿ éàòàã; Äöøìÿíëÿðÿ øåøïÿð
3. ×ûõ. ùàëûíäà: áÿðÿêÿòèíäÿí – öçöíäÿí,
àòàã. “Êîðîüëó”. Êÿìÿíä ÿëäÿ, ñÿééàä îâ
íÿòèúÿñèíäÿ, ñàéÿñèíäÿ. [Øåéõ Íÿñðóëëà:]
áÿðÿñèíäÿ; Îâ÷ó äà àüëàéàð, ìàðàë äà àüëàð.
Ùÿìèí áó ìÿðÿçèí áÿðÿêÿòèíäÿíäèð êè, ìÿí
Àøûã Íþâðÿñ Èìàí. Êèøëÿê îâó òàì áÿðÿéÿ,
áó áàìáûëû ßùìÿäèí éàíûíäà îëìóøàì áèð
áèðáàø îâ÷óíóí öçÿðèíÿ ýÿòèðèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
áàëàúà óøàã. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
2. ×ûõàúàã éåð, éîë, àðàëûã. Òóòóëóá áÿí-
4. Íèäà ìÿíàñûíäà. ..Ãûø ôÿñëè íÿ ãÿäÿð
äÿðýàù, êÿñèëèá áÿðÿ; Òàïìûðûã ÷ûõìàüà éîë,
ýþçÿë îëñà äà, éåíÿ áàùàð ôÿñëèíÿ áÿðÿêÿò!
àìàí, àìàí! “Êîðîüëó”.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÁßÐß2 èñ. 1. Áþéöê ÷àéëàðûí öñòöíäÿ ãóðó-
ÁßÐßÊßÒËÈ ñèô. 1. Áîë, áîëëó, çÿíýèí.
ëàí ìöòÿùÿððèê êþðïö, éàõóä öçÿðèíäÿ øåé
Áàéðàì ýöíëÿðèíäÿ äöçÿëÿí áþéöê çèéàôÿòëÿ-
äàøûìàã ö÷öí éàí-éàíà ðÿáò åäèëìèø øàëáàí-
ðèí áÿðÿêÿòëè ñöôðÿñèíè áó ýöëøÿíäÿ éåòèøÿí
281
ÁßÐßÊßÒÑÈÇ
ÁßÐÙßÌ
ãÿðÿíôèëëÿð éàðàøûüà ìèíäèðèðäè. Ì.Ùöñåéí.
ÁßÐßËßÍÌß “Áÿðÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
// Ìÿùñóëäàð, áÿùðÿëè, áîë ìÿùñóëëó; ìöíáèò.
ÁßÐßËßÍÌßÊ ô. 1. ìÿúù. Áÿðÿ ÷ÿêèë-
Áÿðÿêÿòëè òîðïàã. – [Ñàëàìà] åëÿ ýÿëèðäè êè,
ìÿê, àðõ à÷ûëìàã, ñóéó ëÿêëÿðÿ úàëàíìàã.
áó éàüûø äà îíóíëà .. áóðàéà, áó ýåíèø äöç-
2. ìÿú. Éàðàëàíìàã, éàðà à÷ûëìàã. Éåíÿ
ëÿðèí áÿðÿêÿòëè òàðëàëàðûíà ýÿëìèøäè. Ìèð
ìèíäè ãÿì ñÿìÿíäèí éîëëàíäû; Ùå÷ áèëìÿ-
Úÿëàë. Áó èë ðàéîíóí, äîüðóäàí äà, áÿðÿêÿòëè
äèì áÿðÿëÿíìèø êþíëöìö. Ì.Â.Âèäàäè.
èëëÿðèíäÿí áèðè èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁßÐßËÒÌß “Áÿðÿëòìÿê”äÿí ô.èñ.
2. äàí. Ãóðòàðìàã áèëìÿéÿí, òöêÿíìÿ-
ÁßÐßËÒÌßÊ: ýþçëÿðèíè (ýþçöíö) áÿ-
éÿí, ãóðòàðìàéàí, àðòûìëû. Áó äÿôÿ àëäûüûìûç
ðÿëòìÿê – 1) ãîðõóäàí, àúûãäàí, øèääÿòäÿí,
äöéö ÷îõ áÿðÿêÿòëè ÷ûõäû.
òÿÿúúöáäÿí, ùåéðÿòäÿí, ÷àøãûíëûãäàí ýþçëÿ-
3. ìÿú. Øöêöìëö, óüóðëó; ðèôàùëû, ìÿñóä.
ðèíè ýåíèø à÷ìàã, àüàðòìàã. Áÿíÿ ùÿð ãÿ-
ÁßÐßÊßÒÑÈÇ ñèô. Áÿðÿêÿòè îëìàéàí, òåç
çåò÷è áÿðÿëäèð ýþçöí; Éàçûð ùåé ãÿçåòëÿðäÿ
ãóðòàðàí, äàâàìñûç, àðòûìñûç. // Êàôè ìèã-
ìÿêòÿá ñþçöí. Ì.ß.Ñàáèð. Ìóñòàôà ÷ûüûðûð,
äàðäà îëäóüó ùàëäà, õåéðè ýþðöëìÿéÿí. Ñàíêè
ùÿêèì èñòÿéèð óøàüà éàâóãëàøà, óøàã ýþç-
ùàâàäàí óí ÿëÿíèðäè. Àíúàã áó áÿðÿêÿòñèç
ëÿðèíè áÿðÿëäèð âÿ ìûããûëäàéûá èñòÿéèð ãà÷à.
óí éåðè àüàðòìûðäû. Ìèð Úÿëàë.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ..Íàüûéåâ ñó ãûðàüûí-
ÁßÐßÊßÒÑÈÇËÈÊ èñ. 1. Áÿðÿêÿòè, àðòûìû
äàêû îòëàðûí àðàñûíà ýèðÿí ãóðáàüà êèìè êè÷èê
îëìàìà; ìèãäàðû êàôè îëäóüó ùàëäà, õåéðè
ýþçëÿðèíè ùÿääèíäÿí àðòûã áÿðÿëäÿðÿê áàõûðäû.
ýþðöíìÿìÿ; àçëûã, êèôàéÿòñèçëèê, àðòûìñûç-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ìÿðéÿì ùåéðÿòäÿí ýþçöíö
ëûã, ÷îõ òåç ãóðòàðìà.
áÿðÿëäèá, úàâàá ö÷öí ñþç àõòàðûðäû êè, Íàäèð
2. ìÿú. Óüóðñóçëóã, øöêöìñöçëöê, ðèôàù-
èêèíúè áèð ñóàë âåðäè.. Á.Òàëûáëû; 2) ìÿú. ãîð-
ñûçëûã.
õóòìàã, ùÿäÿëÿìÿê; ùèääÿòëÿíìÿê. Íèéÿ
ÁßÐßÊÑ çÿðô [ôàðñ. áÿð âÿ ÿð. ÿêñ] ßê-
áÿñ áþéëÿ áÿðÿëäèðñÿí, î ãàðå ýþçöíö?! Éîõñà
ñèíÿ îëàðàã, ÿêñèíÿ, òÿðñèíÿ, çèääèíÿ, çèää.
áó àéèíÿäÿ ÿéðè ýþðöðñÿí þçöíö? Ì.ß.Ñàáèð.
Áÿðÿêñ äàíûøìàã. – [Áàëàãàðäàø:] Ùÿð êèì
ÁßÐßÉß×È èñ. ìÿù. Ñèëàùû ùàçûð âÿçèé-
ìÿíÿ áÿðÿêñ ýåòäè, âàé îíóí ùàëûíà!..
éÿòäÿ òóòàðàã, áÿðÿäÿ äóðóá îâó ýþçëÿéÿí
Í.Âÿçèðîâ. [Ìåùðè õàíûì:] ..Ñÿí íèéÿ îíóí
îâ÷ó. Öìäÿ ýèðÿâÿëÿðäÿ âÿ êå÷èëìÿç áÿíäÿð-
ñþçöíÿ áÿðÿêñ ýåäèðñÿí. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ùàúû
ýàùëàðäà äàéàíìûø áÿðÿéÿ÷èëÿð þç íÿôÿñëÿðèíè
Ñÿìÿä, áàøãà ìöñÿëìàí àòàëàðà áÿðÿêñ îëà-
ðàã, óøàãëàðûíûí äÿðñëÿðèíÿ, ÿäÿá âÿ òÿðáè-
óäìàüà ÷àëûøûð, àç ãàëà ñþéêÿíäèêëÿðè ýþâ-
éÿñèíÿ ÷îõ ôèêèð âåðèðäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
äÿëè ïàëûä àüàúëàðûíà áèòèøèðäèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁßÐÔßÐÇ àðà ñ. [ôàðñ. áÿð âÿ ÿð. ôÿðç]
ÁßÐßËßÌß “Áÿðÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
êþùí. Òóòàã êè, åùòèìàëà ýþðÿ, ôÿðç åäÿê êè.
ÁßÐßËßÌßÊ ô. 1. Áîñòàí âÿ éà áàüû ñó-
ëàìàã ö÷öí áÿðÿ ÷ÿêìÿê, àðõ à÷ìàã, ñóéó
[Ùàúû Êÿðèì Çÿðýÿð:] Úÿíàá øàèð, áÿðôÿðç
ëÿêëÿðÿ úàëàìàã.
êè, áèçèì ùÿð áèðèìèçäÿ áèð òÿãñèð âàð êè, ñÿ-
2. ìÿú. Éàðàëàìàã, äþéìÿêëÿ ýþéÿðòìÿê,
íÿòèíäÿí áÿùðÿéàá îëìóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ãàí÷ûð åòìÿê.
Äåäè: “Áÿðôÿðç, îëñà ùÿð éåðäÿ; Òîõóéóðñàí
ÁßÐßËÌßÊ: ýþçëÿðè (ýþçö) áÿðÿëìÿê
áþéöê, êè÷èê ïÿðäÿ”. Ì.ß.Ñàáèð.
– ãîðõóäàí, ùèääÿòäÿí, àúûãäàí, ùåéðÿòäÿí,
ÁßÐÝ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Éàðïàã. Ýöë áÿðýèíÿ
÷àøãûíëûãäàí ýþçëÿðè ýåíèø à÷ûëìàã, ýåíÿë-
áÿíçÿð ñÿðàñÿð áÿäÿí. Ì.Ï.Âàãèô. Ñà÷ûí òó-
ìÿê, áþéöìÿê. Âàëéà éàâàø-éàâàø éåðèíäÿí
òàíäà öçàðûí áåëÿ õÿéàë åäèðÿì; ×ÿìÿíäÿ
òÿðïÿíäè, ýþçëÿðè áÿðÿëìèø ùàëäà äÿðèíäÿí
áÿðýè-ýöë öñòÿ ãàðà äóìàí éåðè âàð. ß.Âàùèä.
íÿôÿñ àëäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ðÿùèì áÿéèí ýþçëÿðè
ÁßÐÝßØÒ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Ãàéûòìà, äþíìÿ.
áÿðÿëäè: – Àäÿ, ìÿíèì ïåøêÿøèìè ýåðè ãàéòà-
Áÿðýÿøò åòìÿê – ãàéûòìàã, äþíìÿê.
ðûðñàí? [äåäè] Ì.Ùöñåéí. Ýþçëÿðè áÿðÿëÿ
Òàçÿäÿí áÿðýÿøò åäèá, áèð äÿ úàâàí îëñàé-
ãàëìàã – ýöúëö èøûãäàí, éàõóä òÿÿúúöáäÿí
äûì, àù! Ì.ß.Ñàáèð.
ýþçëÿðè ýåíèø à÷ûëìàã. Èøûãäàí ãàìàøàí
ÁßÐÙßÌ [ôàðñ.]: áÿðùÿì åòìÿê êþùí.
ýþçëÿð áÿðÿëÿ ãàëäû. Ìèð Úÿëàë. [Øàùûí] ïèé
– ïîçìàã, äàüûòìàã, áÿðáàä åòìÿê. Âèñàëè-
áàñìûø ýþçëÿðè áèð àí è÷ÿðèñèíäÿ þëö ãîéóí
éàðäàí åòäèí áöñàòûì áÿðùÿì, åé ýÿðäóí!
ýþçö êèìè áÿðÿëÿ ãàëäû. Ï.Ìàêóëó.
Ñ.ß.Øèðâàíè; áÿðùÿì îëìàã êþùí. – ïîçóë-
282
ÁßÐÙßÂÀ
ÁßÐÊ
ìàã, äàüûëìàã, ãàðûøìàã, áÿðáàä îëìàã. Áÿð-
àääûìëàðëà éåðèéÿðÿê, ÿòðàôûíäàêû ùÿð øåéÿ
ùÿì îëóð äÿðäëÿð, ãÿìëÿð, ùÿìäÿìëÿð; Áèð-
åòèíàñûç îëàí óúàáîé, çèðÿê ÿñýÿð, àòÿøè
áèðèíÿ ýöíäÿ äÿéÿð, àüëàðàì. Ì.Â.Âèäàäè.
àçàëìûø ìàøûí êèìè éàâàøûäû. Ìèð Úÿëàë.
Áèòìèø ðàìàçàí, áÿðùÿì îëóð ìÿúëèñè-åùñàí;
5. Ñÿáàòëû, ìþùêÿì, äþíìÿç, úèääè, äàéà-
Íÿãäèí âåðÿðÿê, íèñéÿ áåùèøò àëäû ìöñÿëìàí.
íûãëû, åòèáàðëû, ñàðñûëìàç. Ñþçöíäÿ áÿðê (ç.)
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äóðìàã. Î, áÿðê èðàäÿ ñàùèáèäèð. Áÿðê
ÁßÐÙßÂÀ [ôàðñ. áÿð âÿ ÿð. ùÿâà]: áÿð-
äóðìàã – ñÿáÿá ýþñòÿðìÿê, èíàä ýþñòÿð-
ùÿâà åòìÿê êþùí. – ïó÷ åòìÿê, òÿëÿô åòìÿê,
ìÿê; äþíìÿìÿê.
ìÿùâ åòìÿê, ùàâàéà ñîâóðìàã. Êè÷èéèíÿ
6. ×îõ ýöúëö, ÷îõ áþéöê, ÷îõ øèääÿòëè.
äåäèì: – À òÿðëàí áàëà; Äöøìÿí ñöðöñöíö
Áÿðê øàõòà. Áÿðê êöëÿê. Áÿðê çÿðáÿ. Áÿðê ãàð
åéëÿ áÿðùÿâà. Ð.Ðçà.
éàüûð. – ßýÿð áèðúÿ äÿãèãÿ áÿðê êöëÿê ÿññÿ
ÁßÐÙßÉÀÒ ñèô. [ôàðñ. áÿð âÿ ÿð. ùÿéàò]
âÿ éà áèð òÿñàäöô äîëàéûñû èëÿ àéàüû ñöðöøñÿ,
Äèðè, éàøàéàí. Áÿðùÿéàò îëìàã – ñàü
ôÿùëÿ äÿíèçÿ äöøÿúÿêäèð. Ì.Ùöñåéí. // Çÿðô
îëìàã, éàøàìàã. Úàùàíäà áÿðùÿéàò îëäóãúà
ìÿíàñûíäà. ×îõ, îëäóãúà, ùÿäñèç, ùÿääèíäÿí
áèòìÿç òÿáè-ôÿééàçûì. Ì.Ùàäè.
àðòûã. Áÿðê àúìûøàì. – [Õÿëèëèí] .. ãàøëàðû
ÁßÐÈ 1. çÿðô Áó òÿðÿôÿ, áóðàéà, áó éàíà,
äàùà äà áÿðê ÷àòûëäû. Ì.Ùöñåéí. // Öìóìèé-
éàõûíà. Áÿðè ýÿë. Áÿðè äóð. – Äîëàíûì áàøûíà,
éÿòëÿ, áèð øåéèí øèääÿòèíè, äÿðÿúÿñèíè áèëäèðèð.
åé íàçëû éàðûì, áÿðè áàõ! Ñ.ß.Øèðâàíè. [Èìàì-
Áÿðê òàïøûðìàã. Áÿðê àüëàìàã. Áÿðê ãûøãûð-
ãóëó] áèð äÿ ñöçöá, áÿðè ýÿëäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìàã. Áÿðê õÿñòÿëÿíìÿê. Áÿðê þñêöðìÿê. Áÿðê
..Êîìåíäàíò ÿëè èëÿ úèá äÿôòÿð÷ÿñèíè ýþñòÿðäè:
éàðàëàíìàã. Áÿðê ãàíàìàã. Áÿðê àòìàã.
– Îíó äà áÿðè âåð! [äåäè] Ì.Ùöñåéí. // Ñèô.
Áÿðê éàíìàã. Áÿðê äàíëàìàã. – Àììà åëÿ
ìÿíàñûíäà. Ãûçûë ÿñýÿðëÿð êþðïöíöí áÿðè
áÿðê éóõóëà êè, ùÿòòà ýåò þçöíäÿí. Ì.ß.Ñàáèð.
öçöíÿ ãà÷ìûøäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
Ýþé òåç-òåç ýóðëàéûð, èëäûðûì øûüûéûð, ùàâà
2. ãîø. Áèð øåéèí (ùàäèñÿíèí âÿ ñ.-íèí)
áÿðê òóòóëóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Áàõûø îüëó
áàøëàíìà íþãòÿñèíè âÿ î àíäàí áàøëàéàðàã
Ùÿñÿíèí àíàñû] .. áàëàáàíû äà ìöúðöíöí äè-
äàâàì åòäèéèíè áèëäèðèð; ...åòèáàðÿí. Ö÷ ýöí-
áèíäÿ áÿðê ýèçëÿäèá, îüëóíóí éåðèíè äåìÿ-
äÿí áÿðè. Ö÷ èëäÿí áÿðè ýþðöøìÿìèøèê.
éèðäè. Á.Òàëûáëû.
– Ìóñèãèøöíàñëàðûí äåäèéèíÿ ýþðÿ, õÿñòÿëèê-
7. Òöíä, ãÿëèç. Áÿðê ÷àõûð. Áÿðê òöòöí. Áÿðê
äÿí ãàëõàíäàí áÿðè Ùÿñÿí, þç ñÿíÿòèíäÿ èðÿ-
àðàã.
ëèëÿéÿðÿê, äàùà äà áþéöê ìÿùàðÿò ýþñòÿð-
8. äàí. Õÿñèñ, ñèìèú. Áÿðê àäàì.
ìÿéÿ áàøëàìûøäû. Á.Òàëûáëû. Ìÿíèì äÿ õÿéà-
9. Èñ. ìÿíàñûíäà. Ìþùêÿì éåð, ÿë÷àòìàç
ëûì äàüëàðû àøûð; Ãÿëáèìè øåðèìÿ âåðÿíäÿí
éåð. Áàõ, áóðàëàðäà [äöøìÿíëÿð] áÿðêëÿðäÿ,
áÿðè. Î.Ñàðûâÿëëè.
ýèðÿâÿëÿðäÿ ýèçëÿíèáëÿð êè, ãîøóí ýÿëèá îðàéà
ÁßÐÊ ñèô. 1. Ìàéåëÿðäÿí âÿ ãàçàîõøàð
äöøñöí... Ñ.Ðÿùèìîâ. ßùìÿä þçöíö èñòè
úèñèìëÿðäÿí ôÿðãëè îëàðàã, þç øÿêèë âÿ þë÷ö-
äàüûí áàøûíà, áÿðêÿ âåðäè. ß.Âÿëèéåâ.
ñöíö ìöùàôèçÿ åäÿí. Áÿðê úèñèìëÿð.
◊ Áÿðê àéàüà ÷ÿêìÿê – á à õ àéàã. Áÿðê
2. Ñÿðò, ãàòû (éóìøàã çèääè). Áÿðê ñöìöê.
àéàãäà – á à õ àéàã. Àíà öðÿéèäèð èíñàíà
Áÿðê äàø. Áÿðê ãÿíä. Áÿðê àüàú. Ñó äîí-
äàéàã; Îäóð áÿðê àéàãäà ÷àòàí êþìÿéÿ.
äóãäà ìàéå ùàëûíäàí áÿðê ùàëûíà, ãàéíà-
Ñ.Ðöñòÿì. Ãûç äåäè: – Áÿðê àéàãäà ìöìêöí
äûãäà èñÿ áóõàðà ÷åâðèëèð. // Ìÿú. ìÿíàäà.
îëàð, äàéàíìà. Ì.Ñåéèäçàäÿ. Áÿðêäÿí ÷ûõ-
Òöêÿçáàíûí áÿðê öçöíö ýþðúÿê òÿâÿããå åäÿí-
ìàã – á à õ áÿðêäÿí-áîøäàí ÷ûõìàã
ëÿð àíëàäûëàð êè, áóíëàðûí éàëâàðìàëàðûíäàí
(“áÿðê-áîø”äà). Áÿðêÿ ÷ÿêìÿê (ñàëìàã,
áèð ôàéäà ÷ûõìàéàúàã. Á.Òàëûáëû.
ãîøìàã, ãûñíàìàã) – ÷ÿòèí âÿçèééÿòÿ ñàë-
3. Áÿäÿíúÿ ìþùêÿì, ñàüëàì, äàâàìëû,
ìàã, èñðàðëà òÿëÿá åòìÿê, ñûõûøäûðìàã, èìòà-
ýöúëö, äþçöìëö. Áÿðê îðãàíèçì. Úàíû áÿðê
ùàí åòìÿê. [Úÿáè:] ×îõ äà áÿðêÿ ÷ÿêÿíäÿ
àäàì. – [Îúàãâåðäè:] ..Áèçèì úàíûìûç áÿðêäèð.
äåéèð: – Âàëëàù, ýåäèá Äèëáÿð õàíûìà äåéÿ-
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ðÿì. Í.Âÿçèðîâ. Óñòàëàðûì úèääè èøëÿìÿéèíè
4. Ñöðÿòëè, òåç, èòè, úÿëä, éåéèí. Ìàøûí ÷îõ
ýþðöá, ìÿíÿ ìÿùÿááÿò áÿñëÿðäèëÿð. Àòàìûí
áÿðê ýåäèð. – Áóðàéà ãÿäÿð èðè, éåéèí âÿ áÿðê
õàòèðèíÿ ìÿíÿ ùþðìÿò åäèá ìÿíè ÷îõ áÿðêÿ
283
ÁßÐÊ-ÁÎØ
ÁßÐÊÈØÌß
ñàëìàçäûëàð. Ù.Ñàðàáñêè. Ðåéùàíûí úàâàáû
òåìïåðàòóðóíäàí, ðöòóáÿòèíäÿí, êöëÿéèí
Äàâóäó áÿðêÿ ãûñíàìûøäû. Ìèð Úÿëàë. Àíúàã
ñöðÿòèíäÿí àñûëû îëóð.
Äÿìèðîâ ãîúàíû áÿðêÿ ãîøìàã èñòÿìèðäè.
2. Èñ. ìÿíàñûíäà, õöñ. Áÿðêëÿøäèðèúè, ìþù-
Ñ.Ðÿùèìîâ. Áÿðêÿ äöøìÿê – ÷ÿòèí âÿçèé-
êÿìëÿíäèðèúè, éàïûøäûðûúû ìàääÿ.
éÿòÿ äöøìÿê, äàðäà ãàëìàã. Ùàííà àâàí-
ÁßÐÊÈÄÈËÌß “Áÿðêèäèëìÿê”äÿí ô.èñ.
òöðàíû ñöðÿòëÿ ùèññ åäÿí, áÿðêÿ äöøÿðñÿ,
ÁßÐÊÈÄÈËÌßÊ ìÿúù. 1. Áÿðê ùàëà ýÿòè-
þçöíö ìöäàôèÿ åòìÿéè áàúàðàí áèð ãûç èäè.
ðèëìÿê.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áÿðêÿ ãàëñà – á à õ áÿðê
2. Áàüëàíìàã, ãàïàäûëìàã, ãûôûëëàíìàã.
àéàãäà. [Áàëëû:] Áÿðêÿ ãàëñà ëàï ðàéîíà äà
Ãóéóíóí àüçû áÿðêèäèëäè.
ýåäÿðÿì. Ìèð Úÿëàë.
ÁßÐÊÈÌß “Áÿðêèìÿê”äÿí ô.èñ.
áÿðê-áÿðê çÿðô á à õ áÿðê 4 âÿ 5-úè
ÁßÐÊÈÌßÊ ô. 1. Áÿðê ùàëà ýÿëìÿê, ñÿðò-
ìÿíàëàðäà. Áÿðê-áÿðê ãà÷ìàã. Äåäèéèíäÿí
ëÿøìÿê, ãàòûëàøìàã, ìþùêÿìëÿøìÿê. Ñöìö-
áÿðê-áÿðê éàïûøìàã. – Ìÿí þçöì äÿ ÿââÿë
éö áÿðêèìÿê. // Ãóðóìàã. Ïàë÷ûã áÿðêèéèáäèð.
õàì äöøäöì âÿ êå÷ÿí èë ýåòäèì Áàêûéà, áåø
2. ìÿú. Úèñìÿí âÿ ðóùÿí ìþùêÿìëÿøìÿê,
ìàíàò âåðäèì ãÿáç àëäûì âÿ ãÿáçè áÿðê-áÿðê
ñàüëàìëàøìàã, ãöââÿòëÿíìÿê. Úàíû áÿðêè-
ñàõëàäûì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Àõøàì÷àüû
ìÿê. Èäìàí íÿòèúÿñèíäÿ îðãàíèçì áÿðêèéèð.
ñîéóãäàí ïàëòîíóìà áÿðê-áÿðê áöðöíöá, áà-
Ìöáàðèçÿäÿ áÿðêèìÿê. – Áåëÿ ãîðõóëó ôèêèð-
çàðäàí êå÷äèêäÿ, ýþðäöì áèð äöêàíûí ãàáà-
ëÿð áèð-áèð ßñÿäèí ñèíèðëÿðèíè éåðèíäÿí îéíà-
üûíäà ö÷ óøàã äóðóá çàðûëäàéûð. ×ÿìÿíçÿ-
äûá, ùÿëÿ áÿðêèìÿìèø áÿäÿíèíè äÿùøÿòëè áèð
ìèíëè. Ýöíÿøèí ÿëèíäÿí éàïûøûá áÿðê-áÿðê;
òèòðÿìÿéÿ ñàëûðäû. Á.Òàëûáëû. Ãûçëàð ýåòäèêúÿ
Ãîéíóíà óüóðëó áèð ñÿùÿð ýÿëèð. Ñ.Ðöñòÿì.
äÿéèøèá ãûçàðûð, òÿìèç ùàâà àëòûíäà îíëàð áîé
ÁßÐÊ-ÁÎØ èñ. äàí. Ùÿéàòäà ãàðøûéà ÷ûõàí
àòûá áÿðêèéèðäèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Úÿðýÿíèí]
÷ÿòèíëèêëÿð, ìöøêöëàò, ÷ÿòèí âÿçèééÿò; èìòà-
..ÿââÿë åùòèéàòëà àòäûüû àääûìëàðû èíäè áÿðêè-
ùàí, ñûíàã. [Úÿáèø:] Þìðöìäÿ ÷îõ-÷îõ áÿðê-
éèá ãÿòèëÿøèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
áîø ýþðìöøÿì, àíúàã ùÿëÿ .. áåëÿ íÿýÿùàí
3. Àðòìàã, òåçëÿøìÿê, úÿëäëÿøìÿê, éåéèí-
øåé ýþðìÿìèøÿì. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëÿøìÿê. Àâòîìîáèëèí ñöðÿòè áÿðêèäè. Ýåòäèêúÿ
◊ Áÿðêäÿí-áîøäàí ÷ûõìàã – òÿúðöáÿëè
àääûìëàð áÿðêèäè.
îëìàã, ñûíàãäàí ÷ûõìàã, èìòàùàíäàí êå÷-
4. ìÿú. Ìÿðùÿìÿòñèç îëìàã, ñÿðòëÿøìÿê.
ìÿê. Áÿðêäÿí-áîøäàí ÷ûõìûø àäàì. – [Ãàðà
Öðÿéè áÿðêèìÿê. Õàñèééÿòè áÿðêèìÿê.
êèøè:] Åëÿ êè, áèð àç áÿðêäÿí-áîøäàí ÷ûõäû, ..
5. Øèääÿòëÿíìÿê, àðòìàã, ýöúëÿíìÿê.
àñàí îëàúàã! ß.ßáöëùÿñÿí. Áÿðêäÿí-
Êöëÿê áÿðêèäè. Éàüûø áÿðêèäè. Þñêöðÿéè äàùà
áîøäàí ÷ûõàðìàã – ñûíàãäàí ÷ûõàðìàã,
äà áÿðêèäè.
ñûíàãäàí, èìòàùàíäàí êå÷èðìÿê, èìòàùàí
◊ Áÿðêèéèá äóðìàã – èíàä åòìÿê, ãÿòè
åòìÿê. Áÿðêÿ-áîøà äöøìÿê – ÷ÿòèí âÿçèé-
äóðìàã, äåäèéèíäÿí, òÿëÿáèíäÿí ÿë ÷ÿêìÿ-
éÿòÿ äöøìÿê. Áèð âàð Íÿðèìàíû ãóúàüûíäàí
ìÿê.
ãûðàüà ãîéìàéàñàí, .. áèð äÿ âàð áÿðêäÿí-
ÁßÐÊÈÍÌß “Áÿðêèíìÿê”äÿí ô.èñ.
áîøäàí ÷ûõàðàñàí. Ìèð Úÿëàë. Áÿðêÿ-áîøà
ÁßÐÊÈÍÌßÊ ô. 1. Áàüëàíìàã, þðòöíìÿê,
ñàëìàã – á à õ áÿðêäÿí-áîøäàí ÷ûõàðìàã.
ãàïàíìàã, ïÿð÷èíìÿê, êèïëÿíìÿê. Ãàïû-
[Çàùèäè] áÿðêÿ-áîøà ñàëûá, èìòàùàíäàí ÷û-
áàúà áÿðêèíäè. Ìàøûíûí ùèññÿëÿðè éåðáÿéåð
õàðìàã ö÷öí âàñèòÿ àõòàðûðàì. Ìèð Úÿëàë.
áÿðêèíäè.
ÁßÐÊÄßÍ çÿðô Óúàäàí, ñÿñèíè óúàëäàðàã.
2. Þç öñòöíö, éàõóä öçöíö áèð øåéëÿ þðò-
Áÿðêäÿí àüëàìàã. – Îíëàð [Õûíàëûã úàìààòû]
ìÿê, ãàïàìàã, áÿðêèòìÿê.
ÿäÿáèééàòûìûçûí éåíèëèêëÿðè èëÿ ìàðàãëàíûð,
ÁßÐÊÈØÄÈÐÌß “Áÿðêèøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ñóàë âåðèð, øåèð äèíëÿäèêúÿ “éåíÿ-éåíÿ” äåéÿ
ÁßÐÊÈØÄÈÐÌßÊ á à õ áÿðêèòìÿê 2-úè
áÿðêäÿí ãûøãûðûðäûëàð. Ð.Ðçà. Áèðäÿí òÿëÿ-
ìÿíàäà. Ñîéóã ñó èëÿ éóéóíìàãëà áÿäÿíèíè
áÿëÿðäÿí Ìåðàú àäëûñû áÿðêäÿí ãûøãûðäû.
áÿðêèøäèðÿí àäàìëàð áèð ñûðà ñîéóãäÿéìÿ
ß.Âÿëèéåâ.
õÿñòÿëèêëÿðèíÿ ÷îõ àç òóòóëóð, äàùà äàâàìëû
ÁßÐÊÈÄÈÚÈ ñèô. 1. Áÿðêëÿøäèðèúè, ñàüëàì-
âÿ ìþùêÿì îëóðëàð. Çÿðýÿðëè.
ëàøäûðûúû. Ùàâàíûí áÿðêèäèúè òÿñèðè îíóí
ÁßÐÊÈØÌß “Áÿðêèøìÿê”äÿí ô.èñ.
284
ÁßÐÊÈØÌßÊ
ÁßÐÃßÐÀÐ
ÁßÐÊÈØÌßÊ ô. 1. Áÿðê ùàëà ýÿëìÿê, ãÿ-
êîáóäëóãäà, áÿðêëèêäÿ îéìàãäàí ãàëìàç.
ëèçëÿøìÿê, êÿñèôëÿøìÿê, ãàòûëàøìàã.
ß.ßáöëùÿñÿí.
2. Á à õ áÿðêèìÿê 1, 2 âÿ 5-úè ìÿíà-
2. Õÿñèñëèê, ñèìèúëèê.
ëàðäà. Ìöáàðèçÿäÿ áÿðêèøìÿê. – ×ÿêèøìÿéÿí
ÁßÐÊËÈÊÞË×ßÍ èñ. õöñ. Áèð úèñìèí
áÿðêèøìÿç. (Ìÿñÿë).
áÿðêëèéèíè þë÷ìÿê ö÷öí úèùàç âÿ ñ.
ÁßÐÊÈØÌÈØ “Áÿðêèøìÿê”äÿí ô.ñèô. Èøäÿ,
ÁßÐà èñ. [ÿð.] Øèìøÿê. // Áÿäèè òÿñâèð-
ìöáàðèçÿäÿ áÿðêèøìèø àäàì.
ëÿðäÿ. Áÿðãö áàðàí ñàíìà êèì ýþðäöêäÿ àùö
ÁßÐÊÈÒÄÈÐÌß “Áÿðêèòäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ÿøêèìè... Ôöçóëè. // Ïàðûëòû. Áÿðã åòìÿê
ÁßÐÊÈÒÌß “Áÿðêèòìÿê”äÿí ô.èñ.
– á à õ áÿðã âóðìàã. Ðþâøÿí åòìÿç éöç ìèí
ÁßÐÊÈÒÌßÊ ô. 1. Áàüëàìàã, þðòìÿê; ãà-
ýöíÿø áÿðã åòñÿ; Áó ìþùíÿòäÿ ãàðàëàíìûø
ïàìàã, ãûôûëëàìàã. Ãàïûíû áÿðêèòìÿê. Äàð-
êþíëöìö. Ì.Â.Âèäàäè. Áÿðã âåðìÿê – á à õ
âàçàíû áÿðêèòìÿê. – [Ñöáùàíâåðäèçàäÿ] ÿëëÿ-
áÿðã âóðìàã. Ùÿêèìáàøû ïóëëàðû ýþðÿíäÿ
ðèíè ñòîëà äàéàéûá àéàüà ãàëõäû, ãàïûëàðû à÷ûá
ýþçëÿðè ìÿøÿëäàð ïèøèéèí ýþçëÿðè êèìè áÿðã
áàõäû âÿ àðõàäàí þðòöá áÿðêèòäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
âåðäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áÿðã âóðìàã – ïàð-
// Áèð øåéëÿ áàüëàéàðàã, ìûõëàéàðàã, úàëàéà-
ëàìàã, ïàð-ïàð ïàðûëäàìàã, èøûãëàíìàã, èøûë-
ðàã, éàïûøäûðàðàã, áÿíä åäÿðÿê, èëèøäèðÿðÿê,
äàìàã. ..Ýöíöí øöàñû äÿðÿäÿí òÿäðèúëÿ ìöòÿ-
êå÷èðÿðÿê, áóðàðàã ìþùêÿìëÿíäèðìÿê.
ñàèä îëàí äóìàíûí öñòöíäÿ áÿðã âóðóðäó.
Èëýÿêëÿðè áÿðêèòìÿê. Âèíòè áóðóá áÿðêèòìÿê.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ñÿññèç äÿðÿäÿ áÿðã âóðàð
Ñûíûã éåðè èïëÿ áàüëàéûá áÿðêèòìÿê. Òàõòàëàðû
øûð-øûð àõàí ñó. À.Ñÿùùÿò. Éöçëÿðúÿ øàì èøûã-
ìûõëàéûá áÿðêèòìÿê. Øÿêèëëÿðè äèâàðà âóðóá
ëàðûíäà áÿðã âóðàðàã, .. õàë÷àëàðûí öçÿðèíÿ
áÿðêèòìÿê. – Áèðè òåõíèê ìîòîðëàðûí âèíòëÿðèíè
òþêöëÿí áó áðèëéàíòëàð .. óëäóçëàðû àíäûðûðäû.
áÿðêèäèð. Ñ.Ðöñòÿì. // Áàüëàìàã. Ýöíäÿ áèð
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ïóëñóçó ãÿññàá ÿúÿë äàðÿ ÷ÿêÿð; Áÿðêèäÿð
ÁßÐÃßÐÀÐ [ôàðñ. áÿð âÿ ÿð. ãÿðàð]
ÿë-àéàüûí, öñòöíÿ ãÿääàðÿ ÷ÿêÿð. Ì.Ìþúöç.
1. êþùí. Éåðëÿøìèø, éåðëÿøìÿ, ãÿðàð òàïìà,
2. Ìþùêÿìëÿòìÿê; ìþùêÿì, àëûíìàç,
äàéàíìà. ..Êÿðèì õàí àäëû äåéèð êè: àëÿì
êå÷èëìÿç ùàëà ýÿòèðìÿê. [Âàãèô:] Õàí, .. áó
äþðä ðöêíöí öñòöíäÿ áÿðãÿðàðäûð...
âÿçèééÿòäÿ äîëàøìàìàã ö÷öí âàñèòÿ ÷îõäóð:
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ùÿëÿëèê Ãàëàíû áÿðêèòìÿê ëàçûìäûð. ×ÿìÿí-
2. ßââÿëêè ùàëûíäà ãàëìà, ñàáèò îëìà.
çÿìèíëè. [Ãûçûë Àðñëàí:] Áóíà ýþðÿ äÿ
[Áÿùðàì:] ..Ïÿðè èëÿ éàâóãëàøûì, ñîíðà éåíÿ
äàõèëäÿêè äöøìÿíëÿðëÿ ìöáàðèçÿéÿ áàøëà-
ÿââÿëêè ùàëûìäà áÿðãÿðàðàì. Ú.Úàááàðëû.
ìàäàí ÿââÿë, ñÿðùÿäëÿðè áÿðêèòìÿê ëàçûìäûð.
[Àíêåòîâ:] Ôèëàíêÿñ þç âÿçèôÿñèíäÿ áÿðãÿ-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ðàðäûð. Ìèð Úÿëàë.
3. Úèñìÿí âÿ ðóùÿí ìþùêÿìëÿíäèðìÿê,
3. Ñàáèò, äàâàìëû, äàèìè. Ãàíóí þç ùþê-
ãöââÿòëÿíäèðìÿê, ñàüëàìëàøäûðìàã. Ýöíÿø,
ìöíäÿ áÿðãÿðàðäûð. – Ùÿð êÿñ åëì îõóð,
ùàâà, ñó áÿäÿíèìèçè áÿðêèäÿí ìöùöì àìèë-
áÿõòèéàð îëóð; Ìèëëÿò åëì èëÿ áÿðãÿðàð îëóð.
ëÿðäèð. – [Êÿéàí] áóíóíëà äà ÿñýÿðëÿðè èëÿ
Ì.ß.Ñàáèð. Î áèçèì÷öí äàèìèäèð, áÿðãÿðàð;
áèðëèêäÿ ùÿì äÿ þç ÿñÿáëÿðèíè áÿðêèòìÿê èñòÿ-
Ýàù èíúèäÿð êþíëöìöçö, ýàù à÷àð. À.Ñÿùùÿò.
ìèøäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
Áÿðãÿðàð åòìÿê – ñàáèòëÿøäèðìÿê, ìþù-
4. Èñðàð åòìÿê, èíàä ýþñòÿðìÿê, ñþçöíöí
êÿìëÿíäèðìÿê, áÿðïà åòìÿê. Ñèëàùëàðûí
öñòöíäÿ äóðìàã. [Úÿáè:] Éöç ìàíàò àç ïóë
öìóìè àçàëäûëìàñû ùàããûíäà ìÿúëèñèí ãÿáóë
äåéèë.. Áèð àç áÿðêèòñÿí, áÿëêÿ ö÷ éöç äÿ âåðÿð.
åòäèéè ãÿðàð åéíè çàìàíäà ñöëùñåâÿð õàëãëà-
Í.Âÿçèðîâ.
ðûí ìþùêÿì ñöëù âÿ áåéíÿëõàëã òÿùëöêÿñèçëèéè
5. Ñöðÿòèíè àðòûðìàã, éåéèíëÿòìÿê.
áÿðãÿðàð åòìÿê ÿçìèíèí èôàäÿñèäèð. (Ãÿçåò-
6. Øèääÿòëÿíìÿê, ýöúëÿíìÿê, áÿðêèìÿê.
ëÿðäÿí). Áÿðãÿðàð îëìàã – 1) ñàáèòëÿøìÿê,
×èñêèí áÿðêèäèðäè. Ñîë òÿðÿôäÿ íå÷ÿ ãàðà êå÷ÿëè
ãöââÿéÿ ìèíìÿê, ùÿéàòà êå÷ìÿê. ..Áèð
àëà÷ûã ýþðöíöðäö. Ð.Ðçà.
ñþçëÿ, ñàõòàëûãëàð öñòäÿ áÿðãÿðàð îëàí áèð
ÁßÐÊËÈÊ èñ. 1. Áÿðê øåéèí ùàëû. Ãÿíäèí
äöíéà éàðàòäûëàð. Á.Âàùàáçàäÿ; 2) áèð éåðäÿ
áÿðêëèéè àçäûð. ×þðÿéèí áÿðêëèéè. Ãàáûüûí
ãÿðàð òóòìàã, äàéàíìàã. ßíòÿðçàäÿ ýÿëèá
áÿðêëèéè. – [Ìàùìóä:] Ìÿíèì áàðìàãëàðûì
Í. êÿíäèíäÿ, øàèðëÿð äåìèøêÿí, “áÿðãÿðàð”
285
ÁßÐÃßÑÄ
秄
îëäó. Ìèð Úÿëàë. Ùÿð äÿôÿ èðÿëè êå÷ìÿê, èñòÿ-
ÁßÐÐÀà ñèô. [ÿð.] øàèð. Áÿðã âóðàí, ïà-
éÿí àäàì áó ãèëö ãàëûí ãàáàüûíäà òàá ýÿòèð-
ðûëäàéàí. ..Ýöíÿøèí éöêñÿêäÿí ýþðöíÿí èøûã-
ìÿéÿðÿê ãàéûäûð âÿ þç éåðèíäÿ áÿðãÿðàð
ëàðû ñàêèò, ñàô, áÿððàã áèð äÿíèçèí äàëüàëà-
îëóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðûíäà ÷èìÿðÿê áÿøÿðèééÿòèí ýþçöíö èøûëäàäûð.
ÁßÐÃßÑÄ çÿðô [ôàðñ. áÿð âÿ ÿð. ãÿñä]
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ãÿñäÿí, áèëÿ-áèëÿ. Ãàðïûçëàðûìûç âàð êè, áèðè
ÁßÐÐ-ÁÈÉÀÁÀÍ; ÁßÐÐÖ ÁÈÉÀÁÀÍ èñ.
áèð òîüëó áîéäà. Êÿñèðñÿí ãûïãûðìûçû. Åëÿ áèë
[ÿð. áÿðð âÿ ôàðñ. áèéàáàí] êþùí. Ñÿùðà, óúó-
è÷èíÿ áÿðãÿñä áàë òþêöáëÿð. ß.Âÿëèéåâ.
áóúàüû îëìàéàí áèòêèñèç, ãóðó ÷þë. [Úàùàíýèð
ÁßÐËÈ-ÁßÇßÊËÈ ñèô. ×îõ áÿçÿêëè, ñÿëèãÿ
áÿé:] Ñÿàäÿò, òÿê ñÿíäÿí þòðö õàíèìàíûìäàí
èëÿ áÿçÿíìèø. ..Àüçûìû à÷ìàìûø Ýèëÿ õàëà
ÿë ÷ÿêèá, áÿðð-áèéàáàíà äöøìöøÿì. Í.Âÿçèðîâ.
þçöíöí áÿðëè-áÿçÿêëè ãîíàã îòàüûíà òÿêëèô
Ñåéð åäèðÿì áÿðð-áèéàáàíëàðû; Ãóëè-áèéàáàí
åòäè. Ìèð Úÿëàë.
ýþðöðÿì, ãîðõìóðàì. Ì.ß.Ñàáèð.
ÁßÐÌÓÐÀÄ ñèô. [ôàðñ. áÿð âÿ ÿð. ìóðàä]
ÁßÐØÈÊßÑÒ [ôàðñ.] êþùí. 1. Ñûíûã ÷ûõìà;
êëàñ. Ìóðàäûíà éåòèøìèø, àðçóñóíà ÷àòìûø.
ìöôëèñ, ìöôëèñ îëìà. Áÿðøèêÿñò îëìàã
Áÿðìóðàä åòìÿê – ìóðàäûíà ÷àòäûðìàã.
– ñûíûã ÷ûõìàã, ìöôëèñ îëìàã.
Áó ýöí ìöøòàãè-äèäàðûí îëàíû áÿðìóðàä
2. Ñûíûã ÷ûõìûø, ìöôëèñ îëìóø, ìöôëèñ.
åòäèí. Ì.Ï.Âàãèô.
ÁßÐÒßÐßÔ [ôàðñ. áÿð âÿ ÿð. òÿðÿô]: áÿð-
ÁßÐÍÈ èñ. È÷èíäÿ ïèòè áèøèðìÿê âÿ ñ. ö÷öí
òÿðÿô åäèëìÿê – àðàäàí ãàëäûðûëìàã; áÿð-
èñòèôàäÿ åäèëÿí ñàõñû ãàá. // Áàíêà. Ìöðÿááÿ
òÿðÿô åòìÿê – àðàäàí ãàëäûðìàã; áÿðòÿðÿô
áÿðíèñèíèí áþéðö äåøèëäè. Ìèð Úÿëàë.
îëìàã – àðàäàí ãàëõìàã.
ÁßÐÏÀ [ôàðñ.] ßââÿëêè íîðìàë ùàëûíà
ÁßÐÇßÕ èñ. [ÿð.] 1. úîüð. Èêè ãèòÿíè áèð-
ñàëìà (äàüûëìûø, éûõûëìûø, õàðàá îëìóø, êîð-
áèðèíÿ, éàõóä ãèòÿíè éàðûìàäà èëÿ áèðëÿøäè-
ëàíìûø, ãûðûëìûø, êÿñèëìèø øåéè); òÿçÿäÿí ãóð-
ðÿí äàð òîðïàã çîëàüû.
ìà (ãóðóëìà), òÿçÿäÿí äöçÿëòìÿ (äöçÿëäèë-
2. Äèíè ÿôñàíÿëÿðÿ ýþðÿ, ýóéà ðóùëàðûí ãè-
ìÿ), òÿçÿäÿí òèêìÿ (òèêèëìÿ), òÿçÿëÿìÿ
éàìÿòÿ ãÿäÿð ãÿðàð òóòàúàüû áåùèøòëÿ úÿùÿí-
(òÿçÿëÿíìÿ); ÿââÿëêè ùàëûíà ýÿëìÿ (äöøìÿ,
íÿì àðàñûíäà éåð. [Øåéõ Íÿñðóëëà:] Î ñÿíèí
ýÿòèðìÿ). Õàëã òÿñÿððöôàòûíûí áÿðïàñû. Ìöùà-
þç èõòèéàðûíäàäûð êè, þëÿíäÿ äöøÿñÿí áÿðçÿõ
ðèáÿäÿ äàüûëìûø øÿùÿðëÿðèí áÿðïàñû. Áÿðïà
àëÿìèíÿ .. âÿ ãàòûð éåêÿëèêäÿ ÿãðÿáëÿð ýÿëèá
åòìÿê – 1) ÿââÿëêè ùàëûíà ñàëìàã, òÿçÿäÿí
éàïûøàëàð áÿäÿíèíÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ãóðìàã (äöçÿëòìÿê). Ìöùàðèáÿ íÿòèúÿñèíäÿ
// ìÿú. ßçàá âÿ èøýÿíúÿ éåðè.
äàüûëìûø ñÿíàéåíè áÿðïà åòìÿê. – [Êÿðèì
ÁßÑ1 ÿä. [ôàðñ.] 1. Éåòÿð, êàôè, êèôàéÿò. Èø
áÿé:] Èñòåùêàì÷û – ìöùÿíäèñ äåìÿêäèð, éÿíè
àïàð, áàø ýåäÿðñÿ, ãîé ýåòñèí; Àä ãàëûð áÿñ
êþðïö òèêÿúÿê, éîëëàðû áÿðïà åäÿúÿê, ñÿíýÿð
äåéèëìè ìèëëÿò èëÿ. Ì.ß.Ñàáèð. Áÿñ äåìÿê
ãóðàúàãñûíûç. Ìèð Úÿëàë; 2) ÿââÿëêè âÿçèé-
– êèôàéÿòëÿíìÿê, ýþçö äîéìàã. Áÿñ êè
éÿòèíè (ùöãóãóíó âÿ ñ.-íè) ãàéòàðìàã. Âÿçè-
êþùí. – 1) îëäóãúà ÷îõ. ßãëèí àïàðûá áÿñ êè
ôÿñèíè áÿðïà åòìÿê. Ùöãóãóíó áÿðïà åòìÿê;
áàõûð ýöíäÿ ãàðàéà. Ì.ß.Ñàáèð; 2) î ãÿäÿð
3) ãàëäûðìàã. Ìèíäè áèð àò ìîëëà äöøäö éîëà;
êè. Áèð-áèðèíÿ áÿñ êè ñàíúûëäû òÿíèìäÿ îõëà-
Ýåòäè òà ìÿùøÿð åéëÿñèí áÿðïà. Ñ.ß.Øèðâàíè;
ðûí; Ìöðüè-ðóùóì ãåéäèíÿ îëäó ìöðÿòòèá áèð
4) ìÿú. Éàðàòìàã, äöçÿëòìÿê. Øÿðãäÿí ÿñÿí
ãÿôÿñ. Ôöçóëè. Áÿñ êè äèë àøèãè-ýþôòàðè-øÿêÿð-
íÿñèì ýöëëÿðèí, ÷è÷ÿêëÿðèí âÿ àüàúëàðûí éàð-
áàðûíäûð; Èñòÿéèð íèòãèíè, äöøíàìû äóàäÿí
ïàãëàðûíûí àðàñûíäà àøèã âÿ ìÿøóãëàð öðÿê-
ñå÷ìÿç. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áÿñ ãÿäÿð – îëäóãúà,
ëÿðèíè úóøà ýÿòèðÿí áèð ìÿãàìàò áÿðïà åòìèø
÷îõëó, ëàçûìûíúà. Áÿñ ãÿäÿð éåäè. Áÿñ îëìàã,
èäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áÿðïà îëìàã – ÿìÿëÿ
áÿñ åòìÿê (åëÿìÿê) – êèôàéÿò åòìÿê, éåò-
ýÿëìÿê, ãàëõìàã, òþðÿìÿê, ãîïìàã. Ùÿð
ìÿê, ÷àòìàã. Îäóí åùòèéàòû ÷àòàúàãìû, øÿêÿð
áèðèñèíèí áàøûíà øóðèø âÿ òöüéàí õÿéàëû äöøäö
áÿñ åäÿúÿêìè? Ñ.Ðÿùèìîâ. Áó äà äåéÿñÿí áÿñ
âÿ òåçëèêëÿ Ãÿçâèíäÿ øóðèøè-ÿçèì áÿðïà îëäó.
åëÿìÿäè. ß.ßáöëùÿñÿí. [Úàìàë:] Ýþçöìëÿ
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. ßýÿð äåñÿì, ãèéàìÿò áÿðïà
ýþðäöêëÿðèì ìÿíÿ áÿñ îëäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
îëìóøäó, èíàíûí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
2. ßìð øÿêëèíäÿ: áÿñäèð, áÿñäèðèí – éåòÿð,
ÁßÐÏÀÅÄÈÚÈ ñèô. õöñ. Áÿðïà åäÿí, ÿâ-
êèôàéÿòäèð, êèôàéÿò åäÿð. Áÿñäèð ìÿíÿ áó
âÿëêè ùàëà (âÿçèééÿòÿ, øÿêëÿ) ñàëàí.
ñàãè èëÿ áàäåéè-ýöëýöí. Ñ.ß.Øèðâàíè. Øàì
286
秄
ÁßÑËßÍÌß
àüàúû áèëäè áó êåéôèééÿòè; Ñþéëÿäè... Áÿñäèð,
ÁßÑÈÐßÒÑÈÇËÈÊ èñ. Áÿñèðÿòè îëìàìà,
áóðàõûí ñþùáÿòè! Ì.ß.Ñàáèð. Åé ãÿëÿì!
ýÿëÿúÿéè ýþðìÿìÿ. Èíñàíëàðûí áÿñèðÿòñèçëèê
Áÿñäèð ÿðèòäèí ãÿëáè-ðèããÿòïÿðâÿðè. Ì.Ùàäè.
âÿ ìÿðèôÿòñèçëèéèíèí íÿòèúÿñèíäÿ ùèúðÿòäÿí òà
[×èìíàç:] Áÿñäèðèí ãûçëàð, íÿ îíó ÷è÷ÿéÿ
áó ýöíÿ ãÿäÿð àâàìû àëäàäàíëàð .. ôèòíÿ-
ãÿðã åäèðñèíèç. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ôÿñàä òþðÿòìèøëÿð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÁßÑ2 ÿä. Ñóàëû, éà ôèêðè ýöúëÿíäèðìÿê
ÁßÑÈÒ ñèô. [ÿð.] Òÿðêèáè áèð öíñöðäÿí èáà-
ö÷öí èøëÿíèð. Áÿñ ùàðàäà èäèí? Áÿñ áèçÿ íÿ
ðÿò îëàí; ìöðÿêêÿá îëìàéàí, ñàäÿ (ìöðÿêêÿá
âàõò ýÿëÿúÿêñÿí? Áÿñ ñÿíèí øåéëÿðèí ùàíû?
ÿêñè). Áÿñèò ìàääÿ.
Áÿñ áó ýöí íÿ åäÿúÿêñÿí? Áÿñ ñàáàù? – Åé
ÁßÑÈÒËßÍÄÈÐÌßÊ áàõ áÿñèòëÿøäèðìÿê.
ùÿããè ùÿð éåðäÿ ùàçûðäûð äåéÿí ÿýðè íÿçÿð;
ÁßÑÈÒËßÍÌßÊ á à õ áÿñèòëÿøìÿê.
Áÿñ íÿ ìÿíèäÿí ñå÷ÿðñÿí Êÿáÿäÿí áöòõà-
ÁßÑÈÒËßØÄÈÐÈËÌß “Áÿñèòëÿøäèðèëìÿê”-
íÿéè? Íÿñèìè. Ðÿíýö ðóéó, úèñìè, òàãÿòè, úàíû;
äÿí ô.èñ.
Êöëëè âàðû ýåäÿí áÿñ àüëàìàçìû? Ì.Â.Âèäàäè.
ÁßÑÈÒËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Áÿñèò ùàëà
Áÿñ ÿëëè ìèí ìàíàòëûã, éà èéèðìè áåø ìèí ìà-
ñàëûíìàã.
íàòëûã åâ ìÿýÿð ýþáÿëÿêäèð êè, þçö-þçöíÿ éå-
ÁßÑÈÒËßØÄÈÐÌß “Áÿñèòëÿøäèðìÿê”äÿí
ðèí àëòûíäàí ïûðòëàéûá ÷ûõñûí? Ú.Ìÿììÿäãó-
ô.èñ.
ëóçàäÿ. [Íÿúÿô:] Áÿñ ñÿí íèéÿ áåëÿ ÿë-àéàüà
ÁßÑÈÒËßØÄÈÐÌßÊ ô. Áÿñèò øÿêëÿ ñàëìàã,
äöøìöñÿí? È.ßôÿíäèéåâ.
ñàäÿëÿøäèðìÿê.
ÁßÑÀ çÿðô [ôàðñ.] êþùí. ×îõ, ÷îõëó, êèôà-
ÁßÑÈÒËßØÌß “Áÿñèòëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
éÿò ãÿäÿð, áÿñ ãÿäÿð. Ðóùóì Õèçðòÿê îíäàí
ÁßÑÈÒËßØÌßÊ ô. Äàùà áÿñèò (ñàäÿ) îë-
áÿñà êÿñáè-êÿìàë åòäè. Ì.Ï.Âàãèô.
ìàã, ñàäÿëÿøìÿê.
ÁßÑÀÐßÒ á à õ áÿñèðÿò. Áÿñàðÿòè áàüëû
ÁßÑÈÒËÈÊ èñ. Áÿñèò øåéèí ùàëû; ñàäÿëèê.
îëìàã (áàüëàíìàã) – ãàôèë îëìàã, ùÿãèãÿòè
ÁßÑËßÌß “Áÿñëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ýþðìÿìÿê, ýþçö áàüëàíìàã, áàøà äöøìÿìÿê,
ÁßÑËßÌßÊ ô. 1. Òÿðáèéÿ åäèá áþéöòìÿê,
ýþçö áàüëû îëìàã. [Ãàñûì:] Àäàìûí áÿñàðÿòè
áîéà-áàøà ÷àòäûðìàã. Ìàäÿðëÿðèíèç åòäè ñèçÿ
áàüëàíàíäà áàüëàíûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìåùðö ìÿùÿááÿò; Àüóøè-øÿôÿããÿòäÿ ñèçè
ÁßÑÈ [ôàðñ.] êþùí. ×îõ, ÷îõëó, õåéëè. Úà-
áÿñëÿäè ðàùÿò. Ì.ß.Ñàáèð. Àíàäûð ùÿð êèøèéÿ
íûì ýåäÿíè, áÿñè çàìàíäûð; Úèñìèìäÿêè èíäè
þç âÿòÿíè; Áÿñëÿéèá ñèíÿñè öñòöíäÿ îíó.
þçýÿ úàíäûð. Ôöçóëè. Ñÿðö ñèìàéè-úàíàíû
À.Ñÿùùÿò. // Éåòèøäèðìÿê, áåúÿðìÿê. Êþðïÿ
÷ÿêèáëÿð áèð-áèðèíäÿí õîø; Î êè ÷åøìè-ñèéÿù
ùåéâàíëàðû áÿñëÿìÿê. – Èïÿê ãóðäëàðûíû
ìÿñòäèð, áÿñè øàùàíÿ éàçìûøëàð. Ã.Çàêèð.
áÿñëÿìÿê ö÷öí ðåñïóáëèêàìûçûí àëèìëÿðè èðè-
ÁßÑÈÐßÒ èñ. [ÿð.] Áèð øåéè äÿðèíäÿí âÿ òåç
éàðïàãëû éàõøû èïÿê âåðÿí çÿðèô òóò àüàúëàðû
àíëàìà ãàáèëèééÿòè, ýÿëÿúÿéè ýþðìÿ ãàáè-
éåòèøäèðìèøëÿð. Ì.Àõóíäîâ.
ëèééÿòè. Èêèíúè èääèà áÿñèðÿò ñàùèáëÿðè éàíûíäà
2. Ãèäàëàíäûðìàã, éåäèðìÿê, éåäèðèá-
ãÿòèééÿí åòèáàðäàí ñàãèäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
è÷èðòìÿê, éåäèðèá-êþêÿëòìÿê. ßòëèê ãîéóí-
Áÿñèðÿò ýþçö – èäðàê, àíëàã, äöøöíúÿ.
ëàðû ãèäàëû éåìëÿðëÿ áÿñëÿìÿê. – Úÿì åäÿúÿê
Ëåéê, ùàíû ñÿíäÿ áÿñèðÿò ýþçö; Òà ýþðÿñÿí
òàðëàñûíûí ùàñèëèí; Áÿñëÿéÿúÿê àèëÿñèí, ùÿì
âÿúùè-äèëàðàñûíû? Ì.ß.Ñàáèð. [Ãóëàìûí] ãîð-
åëèí. Ì.ß.Ñàáèð.
õàãëûüûíäàí, áÿñèðÿò ýþçöíöí áàüëûëûüû öçöí-
3. ìÿú. Ãîðóìàã, ñàõëàìàã. Áÿáÿêòÿê áÿñ-
äÿí äöøäöéö áó âÿçèééÿòè ãèéìÿòëÿíäèðÿ áèë-
ëÿäèì äàèì ýþçöìäÿ õàëè-ùèíäóíè. Íÿñèìè.
ìÿéÿí áó àäàì ùÿëÿ äÿ þçöíÿ ýÿëìÿìèøäè.
4. Äóéìàã, ùèññ åòìÿê, öðÿéèíäÿ ñàõëà-
ß.ßáöëùÿñÿí.
ìàã. Îíëàðûí ùàìûñûíà åéíè ùèññ âÿ ìöíà-
ÁßÑÈÐßÒËÈ ñèô. Áèð øåéèí ÿñèë âÿ ùÿãèãÿ-
ñèáÿò áÿñëÿäèéèì ùàëäà, áèð äÿñòÿ ýöëö êèìÿ
òèíè äÿðèíäÿí âÿ òåç àíëàéàí, ãàáàüû ýþðÿí;
âåðÿéäèì? Ìèð Úÿëàë.
ýþçöà÷ûã, èäðàêëû. Áÿñèðÿòëè àäàì.
5. “Åòìÿê” ñþçöíöí ñèíîíèìè êèìè áÿçè
ÁßÑÈÐßÒËÈËÈÊ èñ. Áÿñèðÿòëè àäàìûí õàñ-
èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã, ìöðÿêêÿá ôåèë äöçÿëäè-
ñÿñè; ýþçöà÷ûãëûã, èäðàêëûëûã.
ëèð; ìÿñ.: öìèä áÿñëÿìÿê, åòèáàð áÿñëÿìÿê,
ÁßÑÈÐßÒÑÈÇ ñèô. Áÿñèðÿòè îëìàéàí, ýÿëÿ-
íèôðÿò áÿñëÿìÿê.
úÿéè ýþðìÿéÿí.
ÁßÑËßÍÌß “Áÿñëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
287
ÁßÑËßÍÌßÊ
ÁßØÀÐßÒ
ÁßÑËßÍÌßÊ 1. “Áÿñëÿìÿê”äÿí ìÿúù.
ÁßÑÒßÊÀÐ èñ. [ôàðñ.] 1. Ìóñèãè ÿñÿðëÿðè
Áÿñëÿíìÿê èñòÿéèðÿì áöòöí öðÿêëÿðäÿ ìÿí
éàðàäàí øÿõñ, êîìïîçèòîð. Àçÿðáàéúàí ìó-
àðçó, äèëÿêëÿð êèìè. B.Vahabzaäÿ.
ñèãèñèíäÿ ÷îõñÿñëèëèê ïðîáëåìèíè äöçýöí ùÿëë
2. ò-ñèç. Ãèäàëàíìàã, ãèäà àëìàã (éåìÿê).
åòìÿê ìÿñÿëÿñè ùàë-ùàçûðäà áÿñòÿêàð âÿ ìó-
Ïèøèêëÿð ÿòëÿ, èíÿêëÿð èñÿ îòëà áÿñëÿíèð. Èíñàí
ñèãèøöíàñëàðû äöøöíäöðìÿêäÿäèð. Ö.Ùàúûáÿ-
áÿäÿíèíèí ùöúåéðÿëÿðè îêñèýåí èëÿ áÿñëÿíèð.
éîâ. Ìóñèãè áÿñòÿêàðëàðû äà .. øåèðëÿðè “íîòà-
ÁßÑËßÉÈÚÈ ñèô. 1. Òÿðáèéÿ åäèá áþéöäÿí,
éà” äöçöá, ìóñèãèéÿ ñàëûáëàð. Ú.Ìÿììÿä-
áîéà-áàøà ÷àòäûðàí, éåòèøäèðÿí, áåúÿðÿí.
ãóëóçàäÿ. Âàë ñöðÿòëÿ ùÿðëÿíèð. Ýÿíú áèð
// Ìÿíÿâè ãèäà âåðÿí. Àíà! Ñÿíèí òöêÿíìÿç
Àçÿðáàéúàí áÿñòÿêàðû òÿðÿôèíäÿí éàçûëìûø õÿôèô
ÿìÿéèí, îõøàéûúû øÿôãÿòèí, áÿñëÿéèúè ìÿùÿá-
ìåëîäèéà .. òàëâàðäàí óçàãëàðà ãàíàä ÷àëûð.
áÿòèí, ãÿëá öëâèééÿòèí êèìÿ ìÿëóì äåéèë!
È.ßôÿíäèéåâ.
Ìèð Úÿëàë. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Óøàüûí áÿñëÿéè-
2. ìÿú. Ìöüÿííè, òÿðÿííöì÷ö ìÿíàñûíäà.
úèñè àíàäûð.
ÁßÑÒßÊÀÐËÛà èñ. Ìóñèãè ÿñÿðëÿðè éàç-
2. Ãèäàëàíäûðûúû, ãèäàëû, ãèäà âåðÿí. Áÿñ-
ìà ñÿíÿòè, ìóñèãè ÿñÿðëÿðè ìöÿëëèôëèéè, áÿñ-
ëÿéèúè ìàääÿëÿð.
òÿêàð ñÿíÿòè; êîìïîçèòîðëóã.
ÁßÑËßÉÈØ èñ. Áÿñëÿìÿ èøè, áÿñëÿìÿ.
ÁßÑÒßËßÌß “Áÿñòÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁßÑÒ èñ. [ôàðñ.] òàð. Èðàíäà ùþêóìÿòèí òÿ-
ÁßÑÒßËßÌßÊ ô. Ìóñèãè ÿñÿðè éàçìàã,
ãèáèíäÿí âÿ éà äèíè òÿãèáäÿí ãà÷ûá õàðèúè
ùàâà ãîøìàã, ùàâàëàðû íîòà ñàëìàã. “Øóð”
ñÿôàðÿòõàíàëàðà âÿ éà çèéàðÿòõàíàëàðà ïÿíàù
ëàäû öñòöíäÿ ìåëîäèéà áÿñòÿëÿðêÿí, ìöâàôèã
àïàðàí øÿõñèí äàëäàëàíäûüû éåð, ñûüíàã.
ôÿñèëäÿ “Ðàñò” ëàäûíà äàèð ýþñòÿðèëìèø ãàéäà-
Áóðàäà äà, Òÿáðèçäÿ îëäóüó êèìè, áÿñò âàðäûð.
ëàðà ðèàéÿò åäèëìÿëèäèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Ìó-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ùàúû Ìèðçÿ ßùìÿä àüàíûí
ñèãèíè ÿí ãîúà áèð ñÿíÿòêàð áÿñòÿëÿìèø îëñà,
åâè “áÿñò” ùåñàá îëóíóðäó. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
îíó áèð èõòèéàð õàíÿíäÿ îõóñà áåëÿ, éåíÿ äÿ
Áÿñòÿ ýèðìÿê – òÿãèáäÿí ãà÷àðàã, ìö-
îíäà áèð ýÿíúëèê ìþâúóääóð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ãÿääÿñ ñàéûëàí áèð éåðÿ, éàõóä íöôóçëó áèð
ÁßÑÒßËßÍÌß “Áÿñòÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
àäàìûí åâèíÿ ïÿíàù ýÿòèðìÿê, îðàéà ñûüûí-
ÁßÑÒßËßÍÌßÊ ìÿúù. Ìóñèãèñè éàçûë-
ìàã. [Ìèðçÿ ßùìÿä:] Ýåò, î áÿñòÿ ýèðÿí
ìàã, ìóñèãè ãîøóëìàã, ùàâà ãîøóëìàã; íî-
îüëàíà õÿáÿð âåð êè, ìÿí Ùàúû Êàìéàá èëÿ
òàéà ñàëûíìàã, ìóñèãè àùÿíýèíÿ óéäóðóëìàã.
ýþðöøöá îíóíëà ëàçûì îëàí ñþùáÿòè åëÿäèì.
ÁßÑÒßËßÍÌÈØ ô.ñèô. Éàçûëìûø, ãîøóëìóø,
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ýèðÿðäè áÿñòÿ àäàì þëäöðÿí
íîòàéà ñàëûíìûø, ìóñèãè àùÿíýèíÿ óéäóðóë-
çàìàí ãàòèë; Îíà ùèìàéÿò åäÿí øÿõñ ÿùëè-
ìóø.
ìÿíáÿð èäè. Ì.Ìþúöç. [Ìîëëà:] Ùÿð÷ÿíä êè,
ÁßÑÒßÐ èñ. [ôàðñ.] Éàòàã, éîðüàí-äþøÿê.
àüà áÿñòÿ ýèðÿíëÿðè ãÿáóë åëÿìèð, àììà åéáè
..Áÿñòÿðè-ìþùíÿòäÿ õÿñòÿ îëäóüóì; Äåéÿí
éîõäóð. Ï.Ìàêóëó.
âàðìû áèèíñàôà ýþðÿñÿí? Ã.Çàêèð. Íÿ éàòûá-
ÁßÑÒß1 [ôàðñ.] 1. êþùí. Áàüëû. ßãëö ùó-
ñàí ëèùàô, áÿñòÿð è÷èíäÿ; Áèìàð èñÿ íÿäèð áÿñ
øóì ìÿíèì, ôèêðö õÿéàëûì; Øóõ ýþçäÿ, ãÿì-
ùàëûí ñÿíèí? Àøûã Ïÿðè. Ýþâùÿðòàú .. èêè ýöí
çÿäÿ áÿñòÿäèð, àé ãûç! Ì.Ï.Âàãèô.
ñàëàìàò ýþðöíÿíäÿ, ö÷ ýöí áÿñòÿðäÿ éàòûðäû.
2. Ìóñèãè êîìïîçèñèéàñû. Ìóñèãèíèí áÿñ-
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
òÿñè. // ìÿú. Íÿüìÿ, ùàâà, ìàùíû, ìóñèãè.
ÁßÑÒßÐÈ ñèô. [ôàðñ.] Éîðüàí-äþøÿéÿ äöø-
Ñåéð åò áó âàðëûüû, øåéäà áöëáöëöì! Ùÿéàòà
ìöø (õÿñòÿ ùàããûíäà). Ýþâùÿðòàú äà î ýöí-
ìöæäÿäèð ùÿð éåíè áÿñòÿí! Ñ.Âóðüóí.
äÿí áÿñòÿðè íàõîøäóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁßÑÒß2 ñèô. Áèð ãÿäÿð àë÷àã. Ìÿí Ñîíà-
ÁßÑÒÈ èñ. Êè÷èê êöï, êöïÿ. Éàü ñàëûá,
éàì áîéó áÿñòÿ; Äÿðäèíäÿí îëìóøàì õÿñòÿ.
áàüëàéûá úöìëÿ ýþáÿê; Ùÿð áèðè éàü èëÿ äîëàí
Àøûã Ñîíà. Åëäÿ áèð ãûç ñåâìèøÿì; Àëàýþç,
áÿñòè òÿê. Ñ.ß.Øèðâàíè. [Çåéíÿá:] Ìÿí äÿ áèð
áîéó áÿñòÿ. (Áàéàòû). Î áÿñòÿ äèëáÿðèì ñþç-
áÿñòè øÿðàá àëûá, îðà ýåäÿðÿì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äÿí êöñìÿñèí; Ðÿùìèí, øÿôàùÿòèí áèçäÿí êÿñ-
ÁßØÀÐßÒ èñ. [ÿð.] Ìóøòóëóã, ìöæäÿ, õîø
ìÿñèí. (Ãîøìà).
õÿáÿð, ýþçàéäûíëûüû. Õþâôè-õÿòàäÿ ìöçòÿðè-
ÁßÑÒßÁÎÉ ñèô. Áîéó áèð ãÿäÿð àë÷àã,
áÿì, âàð öìèä, êèì; Ëöòôÿí âåðÿ áÿøàðÿòè-
ãûñà. Áÿñòÿáîé îüëàí, ãûç.
ÿôâö ÿòà ìàíà. Ôöçóëè.
288
ÁßØÀØßÒ
秃
ÁßØÀØßÒ èñ. [ÿð.] êëàñ. Ýöëÿðöçëöëöê,
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ùàúû:] Øÿðèÿò ñàùèáè äåéèð
öçöà÷ûãëûã; ñåâèíú. Ìþâëàíà áÿøàøÿò çàùèð
îõó, åëì êÿñá åëÿ, áÿøÿðòè ùà èñìÿòè, èðçè, íà-
åäèá äåäè êè: – Äÿõè ãÿì ÷ÿêìÿéèí, øóðèø äö-
ìóñó ìöùàôèçÿò åëÿ! Ìèð Úÿëàë.
íÿí âàãå îëóáäóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ìÿñóì
ÁßØØÀØ ñèô. âÿ çÿðô [ÿð.] êëàñ. Ýöëÿðöçëö,
óøàüûí áó ùàëÿòèíäÿí; Ìàäÿð ñåâèíÿð áÿøà-
ôÿðÿùëè, øàä. Áÿøøàø îòóðóá éàíûíäà ìàäÿð;
øÿòèíäÿí. À.Ñÿùùÿò.
Ùÿðäÿí áåøèéèí ÿë èëÿ éåëëÿð. À.Ñÿùùÿò.
ÁßØßÐ èñ. [ÿð.] Èíñàí, àäàì. Áó ñèôÿòäÿ
áè... [ôàðñ.] Èñèìëÿðèí ÿââÿëèíÿ ýÿòèðèëäèêäÿ
êèì ýþðöáäöð áÿøÿðè úàùàí è÷èíäÿ? Íÿñèìè.
èíêàð âÿ éîõëóã ìÿíàñûíäà ñèôÿò äöçÿëäÿí
Îëìóøäó áÿøÿðäÿí þéëÿ áèçàð; Êèì, þç ÿêñèí
âÿ -ñèç/-ñöç ìÿíàñûíû âåðÿí øÿêèë÷èäèð; ìÿñ.:
ñàíûðäû ÿüéàð. Ôöçóëè. Áó ùöñí ëÿòàôÿòäÿ éÿ-
áèÿäÿá, áèèíñàô, áèâÿôà âÿ ñ.
ãèíäèð áÿøÿð îëìàç. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áèç áåëÿ áèð
ÁßÒ-ÁßÍÈÇ èñ. á à õ áÿíèç. Øèääÿòëè èëäû-
ãÿùðÿìàíëûã ýþðìÿìèøèê áÿøÿðäÿ. Ñ.Ðöñòÿì.
ðûìäàí Ýöíÿø áàüûðäû. Î áèðèëÿðèíäÿ äÿ áÿò-
// Òîïëó ìÿíàäà. Êàìàëûí, ùöñíöí åøãèëÿ
áÿíèç ãàëìàäû. À.Øàèã. Ö÷ýöíëöê äÿíèç ñÿôÿðè
áÿøÿð úÿííÿò éàðàòìûøäûð. Ñ.Âóðüóí. Ãöò-
÷îõó ýÿìèéÿ ìèíìÿìèø ÿñýÿðäÿ áÿò-áÿíèç
áöí èëê êþðïöñö îëàí áó ó÷óø; Áÿøÿðèí ÿí
ãîéìàìûøäû. ß.ßáöëùÿñÿí. [Ïÿðçàä:] Áóíà
ãÿäèì áèð àðçóñóäóð. ß.Úÿìèë.
áàõ! Ãûçûí áÿò-áÿíèçè ãàëìàéûá ùà! Ìèð Úÿëàë.
◊ Íþâè-áÿøÿð – èíñàíëàð. Ìÿêòÿáëÿ ãûëàð
Áÿò-áÿíèçäÿí îëìàã – á à õ áÿò-áÿíèçè
íþâè-áÿøÿð äÿôè-áÿëàéà; Ìÿêòÿáëÿ ÷ûõàð
àüàðìàã (ãà÷ìàã, ó÷ìàã). Éîëäàøûì áóí-
çàùèðÿ ÿñðàðè-õÿôàéà... Ì.Ùàäè.
ëàðûí ñÿñèíè åøèòúÿê, áÿò-áÿíèçäÿí îëóá þçöíö
ÁßØßÐß èñ. [ÿð.] êëàñ. Áÿäÿíè þðòÿí äÿðè-
èòèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áÿò-áÿíèçè àüàðìàã
íèí õàðèúè òÿáÿãÿñè. // Èíñàíûí õàðèúè ýþðö-
(ãà÷ìàã, ó÷ìàã) – ãîðõóäàí âÿ éà ãÿôèë-
íöøö, öçö. Åëÿ êè, ùàìûñû ãàéèá îëäó, Éóñèô
äÿí âåðèëÿí ïèñ õÿáÿðäÿí, õÿñòÿëèêäÿí âÿ ñ.
øàù õàúÿ Ìöáàðÿêè éàíûíà ÷àüûðûá äåäè êè:
íÿòèúÿñèíäÿ öçöíöí ðÿíýè ãà÷ìàã, àüàðìàã.
– Ñÿíèí áÿøÿðÿíäÿí ìÿí ýþðöðÿì êè, ñÿí
Ùóìàé .. áÿò-áÿíèçè ó÷ìóø âÿ ìÿùçóí ùàëäà
ýÿðÿê éàõøû àäàì îëàñàí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
äöøöíöð. Ù.Úàâèä.
ÁßØßÐÈ ñèô. [ÿð.] Èíñàíà, áöòöí èíñàíëàðà
ÁßÒÍ èñ. [ÿð.] Ãàðûí. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëÿðäè êè,
àèä îëàí; èíñàíà ìÿõñóñ îëàí; èíñàíà õàñ îëàí;
[Àçàä] àíà áÿòíèíäÿí ëöò-ÿòúÿ áó ñîéóã äöí-
èíñàíè. Áÿøÿðè ùèññëÿð. – Áó äþâëÿò, ãóðóëóø,
éàéà .. ãÿäÿì ãîéäóüó çàìàí áåëÿ ñÿñèíè
òîðïàã ñÿíèíäèð; ßí óúà áÿøÿðè äèëÿéÿ ùþð-
÷ûõàðìàìûøäûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìÿò. À.Øàèã. ×öíêè ìÿùÿááÿò éàëíûç ñåâèíú
ÁßÉ èñ. 1. Òàðèõÿí Ãàôãàçûí ìöñÿëìàí
äåéèë, ìÿùÿááÿò åéíè çàìàíäà éöêñÿê áÿøÿðè
ÿùàëèñè àðàñûíäà çàäÿýàí òÿáÿãÿñèíÿ ìÿíñóá
áèð âÿçèôÿ èäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû. ..Îíëàðûí
îëàí, çÿíýèí, èðÿëè ýÿëÿí øÿõñ. Àëèìäÿ ÿìÿë
[Áàùàäûð âÿ Ñîíàíûí] ôàúèÿñè ùÿð øåéäÿí ÿââÿë
éîõ, áÿéäÿ ÿäàëÿò. Ã.Çàêèð. Áàüûí, ÿêèíèí
èúòèìàè, áÿøÿðè áèð ôàúèÿ êèìè ñÿñëÿíèð. Ì.Àðèô.
õåéðèíè áÿéëÿð ýþðÿúÿêìèø; Òîõì ÿêìÿéÿ
ÁßØßÐÈÉÉßÒ èñ. [ÿð.] Èíñàíëûã, èíñàíëàð.
äåùãàíëàðû íåéëÿðäèí, èëàùè?! Ì.ß.Ñàáèð.
Áöòöí òÿðÿããèïÿðâÿð áÿøÿðèééÿò ñöëùöí êåøè-
Ìÿäÿíëÿðäÿ, ôàáðèê âÿ çàâîäëàðäà èøëÿéÿí
éèíäÿ äóðìóøäóð. – Ýöíÿøèí éöêñÿêäÿí ýþðö-
ôÿùëÿëÿð, áÿéèí çöëìöíäÿí âÿ àúëûãäàí ãà÷ûá,
íÿí èøûãëàðû . . ñàô, áÿððàã áèð äÿíèçèí äàë-
èø àõòàðìàüà ýÿëìèø êÿíäëèëÿð, êàñûáëàð
üàëàðûíäà ÷èìÿðÿê, áÿøÿðèééÿòèí ýþçöíö èøûã-
“×ÿìáÿðÿêÿíääÿ” éàøàéûðäûëàð. Ñ.Ðÿùìàí.
ëàíäûðûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Áÿùðàì:] Ãàíóí
// Áó çöìðÿéÿ ìÿíñóá àäàìëàðûí àäûíà ÿëàâÿ
ãàðøûñûíäà áöòöí áÿøÿðèééÿò áÿðàáÿð îëìà-
åäèëÿí ëÿãÿá. Áÿé äåäèéèí íÿäèð, áÿéÿíìÿ-
ëûäûð. Ú.Úàááàðëû. Èëëÿðúÿ ÷àëûøìûø áÿøÿðèé-
äèéèí íÿ?! (Ìÿñÿë).
éÿò; Âàðëûãäàêû øèìøÿêëÿ, êöëÿêëÿ. Ì.Ìöøôèã.
2. òàð. Áàø÷û, ðÿèñ, ùàêèì. ßøèðÿò áÿéè.
ÁßØßÐÒÀ, ÁßØßÐÒÈ áàüë. [ôàðñ. áÿ âÿ
– Áÿéëÿ áîñòàí ÿêÿíèí òàüû ÷èéíèíäÿ áèòÿð.
ÿð. øÿðòà] (áÿçÿí “êè” èëÿ: áÿøÿðòè êè) êþùí.
(Àòà. ñþçö).
Áó øÿðòëÿ, áó øÿðòëÿ êè. [Ùàúû Ãàðà:] ..Ìÿí
3. ìÿú. Ùþêìðàí, ùàêèì, àüà ìÿíàñûíäà.
éàü èëÿ äÿ ñþâäÿ åäÿðÿì, áÿøÿðòè êè õàëèñ èíÿê
Äÿðÿ õÿëâÿò, òöëêö áÿé. (Àòà. ñþçö).
éàüû îëà. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ìèðçÿ:] ..Àììà
4. Öìóìèééÿòëÿ, îõóìóø àäàìëàðà åùòè-
áÿøÿðòè êè, òîéóíó äà òåç åéëÿéÿñÿí ùà!
ðàì ÿëàìÿòè îëàðàã âåðèëÿí ëÿãÿá. Áàúû,
289
ÁßÉÀÍ
ÁßÉßÍÈËÌß
ãàáàüà ýÿëèí, ñþçöíöçö ìöÿëëèì Ùÿáèá áÿéÿ
Ù.Úàâèä. [Êÿðèì êèøèíèí] áîéíó, áîüàçûíûí
äåéèí. Ñ.Ðÿùìàí.
àëòû âÿ áöòöí ñèìàñû áÿéàç òöêëÿðëÿ þðòöëìöøäö.
5. åòíîãð. Òîéó åäèëÿí, åâëÿíÿí îüëàí. Òî-
Ì.Èáðàùèìîâ. Áÿéàç ýåúÿ(ëÿð) – á à õ àü
éóí ö÷öíúö ýåúÿñèíèí ñàáàùû áÿéè ùàìàìà
ýåúÿ(ëÿð) (“àü”äà). Áóðäà ×àéêîâñêè þç çÿ-
àïàðàðäûëàð. Ù.Ñàðàáñêè.
êàñûíû; Âåðèá ñÿíÿòèíÿ áÿéàç ýåúÿëÿð; Éàçäû
◊ Àú áÿé, ãóðó áÿé êþùí. – èôëàñ åòìèø,
ðîìàíñûíû, ñèìôîíèéàñûíû. Ì.Ðàùèì. Áèç àðòûã
âàð-éîõó ÿëèíäÿí ÷ûõìûø áÿé, ìöëêÿäàð;
áÿéàç ýåúÿëÿð äàâàì åäÿí øèìàë ìÿíòÿãÿ-
// éîõñóë, ëàêèí ëîâüà àäàì ùàããûíäà.
ñèíÿ äàõèë îëäóã. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÁßÉÀÍ èñ. [ÿð.] 1. Àíëàòìà, èçàù åòìÿ,
2. Á à õ áàéàç 2-úè ìÿíàäà. Ñàâàäëû ýÿíú-
øÿðù åòìÿ, àéäûí âÿ à÷ûã ñþéëÿìÿ; èçàù,
ëÿðèí áÿéàçû îëàðäû, áó áÿéàçëàðà àíà äè-
øÿðù, èôàäÿ. Ùÿêèìèí áÿéàíûíà ýþðÿ, òàõûë
ëèíäÿêè øåèðëÿðèí íÿôèñ ïàð÷àëàðû êþ÷öðöëÿð,
÷þïëÿðèíè ãûðûá éåðÿ òþêÿí ùÿìèí áó ãóðä
ÿçáÿðëÿíÿðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
èìèø. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ýþðìöøÿì ÷îõ
ÁßÉÀÇËÀÍÌÀ “Áÿéàçëàíìàã”äàí ô.èñ.
ýþçÿë-ýþçÿë øåéëÿð; Ñþéëÿñÿì ýÿð, áÿéàíû òóë
ÁßÉÀÇËÀÍÌÀà ô. Àüàðìàã, àü ðÿíý
÷ÿêÿð. À.Ñÿùùÿò. Áèð àëÿìäèð î, òÿñâèðÿ, áÿ-
àëìàã. Ïÿðäÿ áÿéàçëàíäû, ëàìïàëàð ñþíäö,
éàíà ñûüìàç; Øåðèí ãóðóá éàðàòäûüû úàùàíà
êèíî âåðèëèøè áàøëàíäû. Ìèð Úÿëàë.
ñûüìàç. Ð.Ðçà. Áÿéàí åòìÿê (ãûëìàã)
ÁßÉÀÇËÛà èñ. Àüëûã.
– ñþéëÿìÿê, áèëäèðìÿê, èçàù åòìÿê, àíëàò-
ÁßÉÄÀÄÀØ èñ. Çàðàôàòëà âÿ éà úèääè ìö-
ìàã. Åøãèí ìÿðÿçèíÿ áÿí äÿ òÿáèáÿì; Áÿéàí
ðàúèÿò. [Ýÿðàé àüà:] Áèëèðñÿí, áÿéäàäàø, èøëÿð
åëÿ áàíà ÿùâàëûí ñÿíèí. Àøûã Ïÿðè. Ñÿäðÿääèí
íåúÿ ùÿëëÿì-ãÿëëÿìäèð? Ñ.Ðÿùèìîâ. Áèð
áÿé ïðîêóðîðóí ùöúðÿñèíäÿ áèð ñààò ÷àüû
ýöí îíóí èñòÿäèéè ìöùàçèðÿ÷èíè ýþíäÿðäèëÿð
ãàëûá ÿùâàëàòû áÿéàí åäèðäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
âÿ êèøèíèí þçöíÿ äÿ õÿáÿð âåðäèëÿð êè: – Áÿé-
Úöò÷ö äåäè: – “Áèðúÿ ìÿíÿ ãûë áÿéàí; Ñÿð÷ÿ
äàäàø, ýþçöí àéäûí, ìöùàçèðÿ÷è ýÿëèá, ñÿðÿí-
âåðèáäèðìè ñÿíÿ áèð çèéàí?” À.Ñÿùùÿò.
úàìûíûçû ýþçëÿéèð. “Êèðïè”.
“Ëåéëè-Ìÿúíóí” ùåêàéÿñèíèí ñÿáÿáè íÿçìèíè
áÿéàí ãûëäûüû ñàãèíàìÿäÿ Ôöçóëè äåéèð: áó
ÁßÉßÌ äàí. á à õ ìÿýÿð. [Àíà:] Ãàð-
äàøûí ãûçûë ýöëëÿ ãàáàüûíäàäûð. Ìÿí áÿéÿì
“áèð áÿçìè-ìöñèáÿòè-áÿëàäûð êè, îíóí ÿââÿëè
ãÿì, ñîíó áÿëàäûð”. Ô.Êþ÷ÿðëè.
îíëàðäàí àðòûüàì? Ìèð Úÿëàë. [Øàìàìàíûí
Áÿéàíÿ ýÿë-
ìÿê – äèëÿ ýÿëìÿê, äàíûøìàüà áàøëàìàã.
àòàñû:] Áÿéÿì î âàõò áèç ñÿíèíëÿ áó òàëâàðäà
2. ÿäÿá. êþùí. Ïîåòèêàíûí òÿøáåù èñòèàðÿ,
îòóðóá, áåëÿ àðõàéûí ñþùáÿò åäÿ áèëÿðäèê?
ìÿúàç âÿ êèíàéÿ êèìè ãèñèìëÿðèíäÿí áÿùñ
È.ßôÿíäèéåâ.
åäÿí ùèññÿñè.
ÁßÉßÍÄÈÐÌß “Áÿéÿíäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁßÉÀÍÀÒ èñ. [ÿð.] 1. Áèð ìÿñÿëÿ âÿ ñ.
ÁßÉßÍÄÈÐÌßÊ èúá. 1. Áèðèíÿ áèð øåéè,
ùàããûíäà ùþêóìÿò âÿ éà áèð èäàðÿíèí ðÿñìè
éàõóä áèð ÷îõ øåéëÿðè ýþñòÿðÿðÿê àðàëàðûíäàí
ìÿëóìàòû. Õàðèúè Èøëÿð Íàçèðëèéèíèí áÿéà-
áèðèíè ñå÷äèðìÿéÿ, ãÿáóë åòäèðìÿéÿ ÷àëûø-
íàòû. Áÿéàíàò âåðìÿê.
ìàã. Îíà ùÿð øåéè áÿéÿíäèðìÿê ÷îõ ÷ÿòèíäèð.
2. Èôàäÿ, èçàùàò. [Ìèðçÿ Ùÿñÿí:] Ìèðçÿ
2. Õîøóíà ýÿëìÿñèíÿ, áÿéÿíìÿñèíÿ ÷àëûø-
Ìÿììÿäÿëè, ìÿí ñÿíäÿí õàùèø åäèðÿì, ùþâ-
ìàã, ìÿçèééÿòëÿðèíè ãÿáóë âÿ òÿãäèð åòäèð-
ñÿëÿ åëèéÿñèíèç âÿ áÿéàíàòûíûçû áàøà éåòèðÿ-
ìÿê. ..Ùÿð èêèñè êå÷ìèø èýèäëèêëÿðèíäÿí ñþé-
ñèíèç. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ëÿéèð, þéöíìÿéÿ âÿ ùÿð áèðè þçöíö áÿéÿí-
ÁßÉÀÍÍÀÌß èñ. [ÿð. áÿéàí âÿ ôàðñ. íàìÿ]
äèðìÿéÿ ÷àëûøûðäû. À.Øàèã. Îíëàðûí ùÿð èêèñè
Õàëãà, õàëãëàðà, úàìààòà õèòàáÿí éàçûëû ìö-
þçöíö Ìàùðóéà áÿéÿíäèðìÿê ö÷öí ýöíäÿ
ðàúèÿò; ìöðàúèÿòíàìÿ. Áÿéàííàìÿ íÿøð åò-
áèð íå÷ÿ ëèáàñ ýåéèð âÿ áèð íå÷ÿ ãèéàôÿòÿ
ìÿê. Öìóìäöíéà Ñöëù Òÿðÿôäàðëàðû êîíãðå-
ýèðèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ñèíèí áÿéàííàìÿñè.
ÁßÉßÍÈËÌß “Áÿéÿíèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁßÉÀÇ [ÿð.] 1. ñèô. Àü (ðÿíý). Áÿéàç ýÿð-
Íàäèðèí áÿéÿíèëìÿñè Ìÿñòàí áÿéè ðàçû ñàëäû âÿ
äÿíèíÿ ñèéàù òåë äöçÿð; Ñàíàñàí ñîíàìäûð
ìàðàüûíû äàùà äà àðòûðäû. Á.Òàëûáëû. ×îõàëäû
ìÿíèì ñåâäèéèì. Ì.Ï.Âàãèô. Ýöëöøöð ïÿíáÿ,
ýåò-ýåäÿ äîñòëàð, òàíûøëàð; Î äà áÿéÿíèëäè, î
àë áÿéàç ýöëëÿð; Þòöøöð ùÿð òÿðÿôäÿ áöëáöëëÿð.
äà áÿéÿíäè... Ñ.Âóðüóí.
290
ÁßÉßÍÈËÌßÊ
ÁßÇßÊ
ÁßÉßÍÈËÌßÊ ìÿúù. Õîøà ýÿëèá ãÿáóë
äóðóí ýåäèí Ãÿçâèíèí êþùíÿ áÿéëÿðáÿéèñèíèí
åäèëìÿê; ñå÷èëìÿê, öñòöí òóòóëìàã.
éàíûíà, îíó äÿõè ðàçû åäèí.. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÁßÉßÍÈØ èñ. Áÿéÿíìÿ, áÿéÿíèá ãÿáóë
Áÿéëÿðáÿéèíèí åë÷èëÿðèíÿ ðÿää úàâàáû âåðìÿê
åòìÿ, ñå÷ìÿ.
õàíëûãëà øàùÿíøàùëûã àðàñûíäà ñîéóãëóã âÿ
ÁßÉßÍÌß “Áÿéÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
åòèìàäñûçëûã äîüóðà áèëÿðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÁßÉßÍÌßÊ ô. 1. Çþâãöíÿ, ðóùóíà, òÿ-
ÁßÉËÈÊ êþùí. 1. ñèô. Áÿéÿ ìÿõñóñ, áÿéÿ
áèÿòèíÿ óéüóí ýÿëäèéè ö÷öí áèð øåéè õîøëà-
ìÿíñóá. Áÿéëèê ìöëê.
ìàã; éàõøû áèëèá ãÿáóë åòìÿê, òÿãäèð åòìÿê;
2. èñ. ìÿú. Àüàëûã, ùþêìðàíëûã. Áÿéëèéè áà-
öðÿéèíÿ éàòìàã. Áó ïàð÷àíûí ðÿíýèíè áÿéÿí-
øàðìàäûí, úàíûí ÷ûõñûí áåëÿ ýÿç. (Ìÿñÿë).
ìÿäèì. Îíóí ÿñÿðèíè ÷îõ áÿéÿíäèëÿð. – [Ìîëëà
Ìöúòÿùèä âÿ øåéõöëèñëàìëàðûí úþâëàíû èäè âÿ
Ãàñûì] ...Ýöëëöúÿ êÿíäèíè áÿéÿíèá ñå÷ìèøäè.
õÿëâÿò äÿðÿäÿ íþâ-íþâ òöëêöëÿðèí áÿéëèéè èäè.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áÿéÿíäèéè ãûçëàð [Ìÿììÿä-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // ìÿú. Ìÿúëèñäÿ ñÿäð-
áàüûðà] ýÿëìÿéèðäè. Ñ.Ùöñåéí. Õÿëèë îíóí ñþç-
ëèê, ðÿùáÿðëèê, áàø÷ûëûã, áþéöêëöê. Ñöôðÿíèí
ëÿðèíè áÿéÿíèá ýöëäö âÿ ãàäûíà òÿðÿô áàõäû.
áÿéëèéè ÿêñÿðèééÿò ñÿñëÿ ÷àð êîíñóëóíà
Ì.Ùöñåéí.
òàïøûðûëäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
2. Ìÿãáóë, éàõøû, äöçýöí ùåñàá åòìÿê,
3. ñèô. åòíîãð. Áÿéÿ (5-úè ìÿíàäà) ìÿõñóñ.
òÿðèôÿ ëàéèã ýþðìÿê, áèð øåé ùàããûíäà éàõøû
Øàùñÿíÿì ýÿëèí îòàüûíà êå÷äè. Ãÿðèá áÿéëèê
ôèêèðäÿ îëìàã. Îíóí ñþçëÿðèíè ùàìû áÿéÿíäè.
ïàëòàðûíû ýåéèá, Øàùñÿíÿìèí éàíûíà ýÿëäè.
Èúëàñ èðÿëè ñöðöëÿí òÿêëèôëÿðè áÿéÿíäè.
“Àøûã Ãÿðèá”.
3. Ñàéìàã. Î ùå÷ êÿñè áÿéÿíìèð.
ÁßÉÇÀÄß èñ. êþùí. [ôàðñ.] Áÿé îüëó, áÿé
◊ Þçöíö áÿéÿíÿí – áàøãàñûíû ñàéìàéàí,
íÿñëèíäÿí îëàí àäàì. Øÿùÿðëÿðäÿ, êÿíäëÿðäÿ
áÿéÿíìÿéÿí; ìöòÿêÿááèð, ëîâüà, þçö ùàã-
âÿ îáàëàðäà éàøàéàí õàíçàäÿëÿðèìèç, áÿé-
ãûíäà áþéöê ôèêèðäÿ îëàí.
çàäÿëÿðèìèç, .. îõóìàã âÿ éàçìàã áèëìèðëÿð.
ÁßÉßÍÌßÇËÈÊ èñ. Áÿéÿíìÿìÿ, õîøëàí-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áóíëàðûí àðàñûíäà áÿé-
ìàìà, ãÿáóë åòìÿìÿ. // Ñàéìàçëûã, ñàéìàìà.
çàäÿ-çàä éîõäóð, ùàìûñû ôàüûð àäàìëàðäûð.
ÁßÉÈÌ èñ. êþùí. “Áÿé” ñþçöíöí ãàäûí
Í.Íÿðèìàíîâ. Áó èêè óøàüûí àðàñûíäà áþéöê
ôîðìàñû; õàíûì (àäÿòÿí áÿçè ìöðÿêêÿá ãàäûí
ôÿðã âàðäû, áèðèíèí àòàñû áÿéçàäÿ, î áèðèíèíêè
àäëàðûíûí èêèíúè ùèññÿñèíè òÿøêèë åäèð).
éîõñóë èäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÁßÉÈÌÁÀÚÛ èñ. äàí. Ùþðìÿò ö÷öí ãîíøó
ÁßÉÇÀÄßËÈÊ èñ. êþùí. Áÿé íÿñëèíÿ ìÿí-
âÿ éà áàøãà ãàäûíëàðà âåðèëÿí àä.
ñóáèééÿò.
ÁßÉÈÌ×ÞÐßÉÈ èñ. àøï. Éóìóðòà, éàü âÿ
ÁßÇ á à õ áÿçè.
ñöä ãàðûøäûðûëìûø áóüäà óíóíäàí áèøèðèëÿí
ÁßÇßÄÈËÌß “Áÿçÿäèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ãîüàë. [Áàüáàøûäàí] ÿëàâÿ îüëàí åâèíäÿ øÿ-
ÁßÇßÄÈËÌßÊ ìÿúù. Áÿçÿê âóðóëìàã,
êÿðáóðà, øÿêÿð÷þðÿéè, áÿéèì÷þðÿéè .. ùàçûð-
çèíÿòëÿíäèðèëìÿê.
ëàéûá, .. ãûç åâèíÿ ýþíäÿðÿðäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè.
ÁßÇßÊ èñ. Áÿçÿéÿí øåé, ýþçÿëëèê âåðÿí
ÁßÉÈÐÈØÌß “Áÿéèðèøìÿê”äÿí ô.èñ.
øåé; çèíÿò, éàðàøûã. Äèâàð áÿçÿéè. // Úàâàùè-
ÁßÉÈÐÈØÌßÊ ãàðø. Àüûç-àüûçà âåðèá áÿ-
ðàò ìÿíàñûíäà. Ãàäûí áÿçÿéè. Áÿçÿê âóðìàã.
éèðìÿê.
– Áÿçÿê-áÿçÿê êè, äåéèðëÿð, úàâàùèðàò äåéèë!
ÁßÉÈÐÌß “Áÿéèðìÿê”äÿí ô.èñ.
Úàâàùèðàò áó ýöí çèíÿòè-ùÿéàò äåéèë!
ÁßÉÈÐÌßÊ ô. Ñÿñ òÿãëèäèíè áèëäèðÿí ñþç;
Ì.ß.Ñàáèð. [Ãÿòèáÿ:] Ìÿíèì ãèéìÿòëè çèíÿò-
äàùà ÷îõ êè÷èê áóéíóçëó âÿ áàëàúà ùåéâàí-
ëÿðèìè ýÿòèðèí, áÿçÿê øåéëÿðèíè ùàçûð åäèí.
ëàðûí ñÿñëÿíìÿëÿðè. Äàíà àíàñûíûí äàëûíúà
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ãûçëàð áöòöí áÿçÿêëÿðèíè
áÿéèðèðäè. – Ýåäÿ, íÿ áåëÿ ïàéûç áóçîâó êèìè
òàõìûøëàð, öñò-áàøëàðû ðÿíýäÿí-ðÿíýÿ ýèðÿðÿê
áÿéèðèðñÿí? Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
àëûøûá-éàíûð. Ñ.Ðöñòÿì. // Ìÿú. ìÿíàäà.
ÁßÉÈÐÒÈ èñ. Áÿéèðÿí ùåéâàíûí ñÿñè.
Ìåëîäèéà áÿçÿêëÿðèíè éàçàðêÿí, ùÿð úöð øÿðòè
ÁßÉÈÐÒÌß “Áÿéèðòìÿê”äÿí ô.èñ.
èøàðÿëÿðè áèð ãîéóá, áöòöí íîòëàðû êè÷èê øÿêèë-
ÁßÉÈÐÒÌßÊ èúá. Áÿéèðìÿéÿ ìÿúáóð åò-
äÿ éàçìàã ëàçûìäûð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Áÿçÿê
ìÿê, ÷ûüûðòìàã, áàüûðòìàã.
áÿçÿìÿê – á à õ áÿçÿìÿê 2-úè ìÿíàäà.
ÁßÉËßÐÁßÉÈ èñ. òàð. Êå÷ìèøäÿ Èðàíäà
Áÿçÿê ãîéìàã – á à õ áÿçÿìÿê 2-úè ìÿ-
âÿ Àçÿðáàéúàíäà âèëàéÿò ùàêèìè. Àììà ñèç
íàäà. Áÿçÿê âåðìÿê – á à õ áÿçÿìÿê.
291
ÁßÇßÊ×È
ÁßÇßÍÌÈØ
ÁßÇßÊ×È èñ. 1. Áÿçÿê âóðàí, áÿçÿê âå-
2. ìÿú. Ìöáàëèüÿëè øÿêèëäÿ òÿñâèð åòìÿê.
ðÿí, áÿçÿê èøëÿðè óñòàñû.
Ìþùëÿòîâó äèâàð ãÿçåòèíäÿ äÿ ìþùêÿì áÿ-
2. åòíîãð. Êþùíÿ ìÿèøÿòäÿ: ýÿëèí êþ÷öðö-
çÿäèëÿð. Ìèð Úÿëàë.
ëÿí ãûçëàðû, éàõóä âàðëû åâëÿðäÿ ãàäûíëàðû
ÁßÇßÍ çÿðô [ÿð.] Áÿçè âàõò, áÿçè ùàë-
áÿçÿíäèðèá ýåéèíäèðÿí. Áÿçÿê÷è ãàäûíëàð è÷ÿðè
ëàðäà, àðàáèð, ýàù-ýàù. Áÿçÿí áàøûì àüðûéûð.
ýèðäèëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Î áÿçÿí áèçÿ ýÿëÿðäè. Ñó áÿçÿí éàõøû ýÿëèð,
3. ìÿú. äàí. Àäàìû áÿçÿéÿí, àäàìà ñþç
áÿçÿí ïèñ. – [Ãÿòèáÿ] áÿçÿí Ùöñàìÿääèíäÿí
ãîøàí.
øöáùÿëÿíèð âÿ îíóí Òîüðóë òÿðÿôèíÿ êå÷äèéèíè
ÁßÇßÊ×ÈËÈÊ èñ. Áÿçÿê÷èíèí èøè, ñÿíÿòè.
çÿíí åäÿðÿê ðàùàòñûç îëóðäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁßÇßÊ-ÄÖÇßÊ èñ. èñòåù. Áÿçÿê, áÿçÿê
Àòëàðûìûçûí ãàáàüûíäàí áÿçÿí áèð ÷îáàí-
øåéëÿðè, ëöçóìñóç áÿçÿê. Þçöíÿ áÿçÿê-äöçÿê
àëäàäàí, áÿçÿí äÿ .. ñàðûêþéíÿê .. ãàëõûðäû.
âåðìÿê. – Áèë êè, èíñàí çèéíÿòè; Áÿçÿê-äöçÿê
È.ßôÿíäèéåâ. Ìàðàëûí âàùèìÿñè Úóìàíû
äåéèëäèð. Ð.Ðçà. Ôèðèäóí áÿçÿê-äöçÿê àëòûíäà
áÿçÿí ìèí úöð ïèñ ôèêðÿ, øöáùÿéÿ ñàëûðäû.
èòìèø .. áó ãûçûí ãÿðèáÿ ìöùàêèìÿëÿðèíÿ
ß.ßáöëùÿñÿí.
ãóëàã àñûð âÿ ùåéðÿò åäèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁßÇßÍÄÈÐÌß “Áÿçÿíäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
Ìåùìàí éåíè ýþðäöéö åâÿ íÿçÿð ñàëäû, îíóí
ÁßÇßÍÄÈÐÌßÊ ô. Áÿçÿìÿê, éàðàøûãëû
çÿíýèí áÿçÿê-äöçÿéèíè þòÿðè ñåéð åäèá ÿé-
ïàëòàð ýåéèíäèðìÿê. [Ãàðîâóë÷ó:] Ôàáðèêëÿðÿ
ëÿøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àõàð ïàìáûã ñåëëÿðè; Ìàë òîõóíàð, áÿçÿíäè-
ÁßÇßÊËßÍÌß “Áÿçÿêëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ðÿð åëëÿðè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁßÇßÊËßÍÌßÊ ô. äàí. 1. Þçöíÿ áÿçÿê
ÁßÇßÍÈÁ-ÄÖÇßÍÌß “Áÿçÿíèá-äöçÿí-
âóðìàã, þçöíö áÿçÿìÿê.
ìÿê”äÿí ô.èñ.
2. Áÿçÿíìÿê, ýþçÿëëÿøìÿê. Áÿçÿêëÿíèð-
ÁßÇßÍÈÁ-ÄÖÇßÍÌßÊ á à õ áÿçÿíìÿê
äöçÿêëÿíèð, áàüûí ôÿçàñû ðÿíýëÿíèð. À.Ñÿùùÿò.
1-úè ìÿíàäà. Ãûç äà ùÿðÿìõàíàäà áÿçÿíÿð-
Ùöíÿð ýþçÿë, ãöââÿò ýþçÿë, ãîë ýþçÿë; Ìó-
äöçÿíÿð, ùàçûðäà îüëàí åâèíäÿí îüëàí éåíýÿ
ñàíûí ñàçûíäà òåë áÿçÿêëÿíèá. Àøûã Ìóñà.
ýÿëìÿéÿ ìöíòÿçèð îëàð. Ð.ßôÿíäèéåâ. Ýþðÿí-
ÁßÇßÊËÈ ñèô. Áÿçÿê âóðóëìóø, áÿçÿíìèø;
ëÿð òàíûéûð áó àëìà éàíàã; Áÿçÿíèá-äöçÿí-
çèíÿòëè. Áÿçÿêëè åâ. Áÿçÿêëè ìàüàçà. – ×îõ
ìÿê áèëèðäè àíúàã. Ì.Ðàùèì. Úåéðàí òÿðòÿ-
÷ÿêìÿäè, áàéðàì ìÿðàñèìèíè àíäûðàí áÿçÿêëè
ìèç ýåéèíèá-êåúèíìèøäè, áÿçÿíèá-äöçÿíìèøäè.
ãàòàð ýÿëäè. Ìèð Úÿëàë. // Íàõûøëû, øÿêèëëè.
Öôöãëÿðäÿ ýöíÿø ýöëäöéö çàìàí; Öñòöíÿ
Ìèð Úÿëàë.
áÿçÿêëè éóìøàã òàôòàäàí; Àëàôà ÷ÿêÿðäè, íàç-
ÁßÇßÍÈËÌßÊ á à õ áÿçÿäèëìÿê.
ëàðäû ñÿíè. Ð.Ðçà. Ãàðàø þçöíÿ ìÿõñóñ øèðèí-
ÁßÇßÍÈØ èñ. Áÿçÿíìÿê èøè, áÿçÿíìÿ.
øèðèí ýöëÿðÿê, úèáèíäÿí ÷ûõàðäûüû éàíëàðû áÿ-
ÁßÇßÍÌß “Áÿçÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
çÿêëè àü äÿñìàëëà ýþçöíö ñèëäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁßÇßÍÌßÊ 1. ãàéûä. Þçöíÿ çèíÿò âåð-
// Ìÿú. ìÿíàäà. Áÿçÿêëè éóðäóìóç ÷è÷ÿê-
ìÿê, þçöíÿ áÿçÿê âóðìàã; éàðàøûãëû ýåéèí-
÷è÷ÿêäèð; Ùÿð êå÷ÿí þìðöìöç áèð ýÿëÿúÿêäèð.
ìÿê. Ýöçýöíöí ãàáàüûíäà áÿçÿíìÿê.
Ñ.Âóðüóí.
2. ìÿúù. Áÿçÿê âóðóëìàã, çèíÿòëÿíäèðèë-
ÁßÇßÊÑÈÇ ñèô. âÿ çÿðô Ùå÷ áèð áÿçÿéè,
ìÿê, éàðàøûüà ñàëûíìàã, ýþçÿëëÿøäèðèëìÿê,
çèíÿòè îëìàéàí, ñàäÿ, àäè. Áÿçÿêñèç îòàã.
ýþçÿ õîø ýÿëÿí øÿêëÿ ñàëûíìàã. Îòàãëàðûí
Áÿçÿêñèç ïàëòàð. – [Õåéðàíñà:| Ãûç áÿçÿêñèç-
äèâàðëàðû çÿðèô íàõûøëû õàë÷àëàðëà áÿçÿíìèøäè.
äöçÿêñèç åâ ïàëòàðûíäà ãÿôèëäÿí ÷ûõäû áèçèì
È.Øûõëû. // Ìÿú. ìÿíàäà. Ìþâñèìè-ýöë ýÿëäè
ãàáàüûìûçà.. Ù.Ñàðàáñêè. Øåèðëÿðèí ìÿçìó-
âÿ ýöëøÿí áÿçÿíäè áÿçì ö÷öí. Õÿòàéè. Òÿáèÿò
íóäóð áÿçÿêñèç öç, ýöë äîäàã. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áÿçÿíèð ùöíÿðèìèçäÿí; Àõàí øÿëàëÿëÿð áèçÿ ÿë
ÁßÇßÌß “Áÿçÿìÿê”äÿí ô.èñ.
÷àëûð! Ñ.Âóðüóí.
ÁßÇßÌßÊ ô. 1. Çèíÿòëÿíäèðìÿê, éàðàøûã
ÁßÇßÍÌÈØ ô.ñèô. 1. Áÿçÿê âóðóëìóø, çè-
âåðìÿê, ýþçÿëëÿøäèðìÿê, ãÿøÿíýëÿøäèðìÿê,
íÿòëÿíäèðèëìèø, áÿçÿäèëìèø. Áÿçÿíìèø ñÿùíÿ.
íÿçÿðè úÿëá åäÿúÿê ýþçÿë áèð âÿçèééÿòÿ ñàë-
– Áàùàäûð Éóñèôëÿ áèð áþéöê ýþçÿë áÿçÿíìèø
ìàã. Åâëÿðè áàéðàãëàðëà áÿçÿìÿê. Ñå÷êè ìÿí-
çàëäà áóëóíäóëàð. Áóíëàð áèð-áèðè èëÿ øèðèí
òÿãÿñèíè áÿçÿìÿê. – Ýþé öçöíö áÿçÿð ïàðëàã
ñþùáÿòÿ ìÿøüóë èäèëÿð. Í.Íÿðèìàíîâ.
óëäóçëàð. Ù.Úàâèä.
2. Þçöíÿ áÿçÿê âóðìóø, ãÿøÿíý ýåéèíìèø.
292
ÁßÇßÐßÊ
ÁÛÜ
ÁßÇßÐßÊ èñ. áîò. Êÿòàí òîõóìó.
2. Ìöõòÿëèô àëÿòëÿðèí, ìåõàíèçìëÿðèí âÿ
ÁßÇßÒÄÈÐÌß “Áÿçÿòäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ñ.-íèí êÿñÿí ùèññÿñè.
ÁßÇßÒÄÈÐÌßÊ èúá. Áÿçÿê âóðäóðìàã.
◊ Áû÷àã ñöìöéÿ äàéàíìàã – ñîí ùÿääÿ
ÁßÇßÒÌß “Áÿçÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
÷àòìàã, ÿëàúû êÿñèëìÿê, ëàï úàíà ýÿëìÿê. Ñö-
ÁßÇßÒÌßÊ á à õ áÿçÿíäèðìÿê.
ìöéÿ ëàï áó ýöí äàéàíäû áû÷àã; Äóðìàéûð
ÁßÇÝßÊ èñ. çîîë. Äîâäàãëàð ôÿñèëÿñèíÿ
ãåéçäÿí áàøûìäà ïàïàã. Ñ.ß.Øèðâàíè. [Âàð-
ìÿíñóá, ÷þëäÿ éàøàéàí êþ÷ÿðè ãóø. Àéûí
ëûëàðà ìöðàúèÿò åäÿíëÿðèí] ÿëè ùÿð éåðäÿí öçö-
ÿêñè ñóéà äöøöá ïàðëàð; Ó÷óøóð ýþé öçöíäÿ
ëÿðäè, áû÷àã ñöìöéÿ äàéàíàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
áÿçýÿêëÿð. À.Ñÿùùÿò.
ÁÛ×ÀÃ×Û èñ. 1. Áû÷àã ãàéûðàí óñòà. Áàêûäà,
ÁßÇÈ ÿâÿç. [ÿð.] Ùàìûñû éîõ, ïàðàñû, àéðû-
öìóìèééÿòëÿ, ïåøÿêàðëàð: áÿííà, õàððàò, äÿ-
àéðû. Áÿçè àäàìëàð. Áÿçè ðàéîíëàð. – Î, íÿèíêè
ìèð÷è, áû÷àã÷û âÿ ñàèðÿ ÷îõ îëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
þçöíö, ùÿòòà áÿçè óçàã ãîùóìëàðûíû äà ñàõ-
2. Áû÷àã âÿ ñ. èòèëÿéÿí àäàì.
ëàéûðäû. È.Øûõëû. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Áÿçèëÿðèíÿ áó
ÁÛ×ÀÃ×ÛËÛà èñ. Áû÷àã ãàéûðìà ñÿíÿòè.
õîø ýÿëèð. Áÿçèëÿðèíèí áó èøäÿí õÿáÿðè éîõäóð.
ÁÛ×ÀÃËÀÌÀ “Áû÷àãëàìàã”äàí ô.èñ.
ÁßÇÈÐ á à õ áÿçÿðÿê.
ÁÛ×ÀÃËÀÌÀà ô. Áû÷àãëà éàðàëàìàã,
ÁßÇÈÐÝÀÍ á à õ áàçèðýàí.
áû÷àãëà âóðìàã. Àõûðäà éîëäàøëàðûíäàí áèðèíè
ÁßÇÈÑÈ á à õ áÿçè.
áû÷àãëàéûá éàðàëàìàüûíûí öñòöíäÿ ßìèðàñ-
ÁßÇË [ÿð.]: áÿçë åòìÿê êþùí. – áàüûøëà-
ëàíû ìÿêòÿáäÿí õàðèú åòäèëÿð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ìàã, ÿñèðýÿìÿéèá âåðìÿê. Âÿòÿí óüðóíäà,
ÁÛ×ÀÃËÀÍÌÀ “Áû÷àãëàíìàã”äàí ô.èñ.
ìèëëÿò åøãèíäÿ; Áÿçëè-úàí åò õöëóñè-íèééÿò
ÁÛ×ÀÃËÀÍÌÀà ìÿúù. Áû÷àãëà éàðàëàí-
èëÿ. Ì.ß.Ñàáèð.
ìàã, áû÷àãëà âóðóëìàã.
ÁßÇÌ èñ. [ôàðñ.] òÿíò. Êåô ìÿúëèñè, ãî-
ÁÛ×ÀÃËÀØÌÀ “Áû÷àãëàøìàã”äàí ô.èñ.
íàãëûã. Ýöëçàðëàð îëäó èøðÿòàáàä; Ùÿð éåðäÿ
ÁÛ×ÀÃËÀØÌÀà ãàðø. Äàëàøàðàã áèð-
îëóíäó áÿçìÿ áöíéàä. Ôöçóëè. Ýÿòèð ñàãè,
áèðèíè áû÷àãëà âóðìàã.
ìåéè-ýöëýöí, áó áÿçìè áèð áàùàð åéëÿ.
ÁÛ×ÀÃËÛ ñèô. Áû÷àüû îëàí, êÿñèúè ùèññÿñè
Íÿáàòè. ..Àëèìëÿð ìÿúëèñèíäÿ, äîñòëàð áÿç-
îëàí. Áû÷àãëû àëÿòëÿð.
ìèíäÿ îëäóì. ß.Úÿìèë.
ÁÛ×ÃÛ èñ. Ìèøàð.
ÁßÇÌÝÀÙ èñ. [ôàðñ.] òÿíò. Åéø-èøðÿò
ìÿúëèñè, êåô ìÿúëèñè (éåðè).
ÁÛ×ÃÛ×Û èñ. Áû÷ãû èëÿ àüàú âÿ ñ. êÿñÿí
(àäàì); ìèøàð÷û.
ÁßÇÐ èñ. [ÿð.] 1. Òîõóì ÿêèëÿúÿê äÿí.
2. Êÿòàí òîõóìó. // Êÿòàí òîõóìó éàüû.
ÁÛ×ÃÛËÀÌÀ “Áû÷ãûëàìàã”äàí ô.èñ.
ÁÛ×ÃÛËÀÌÀà ô. Áû÷ãû èëÿ êÿñìÿê, ìè-
ÁßÇÇÀÇ èñ. [ÿð.] êþùí. Ïàð÷à, àðøûíìàëû
ñàòàí òàúèð. Áÿççàç ìàëû (ïàð÷à, àðøûíìàëû).
øàðëàìàã.
Áÿççàç äöêàíû. – Èêè èë áóíäàí ãàáàã áó
ÁÛ×ÃÛËÀÍÌÀ “Áû÷ãûëàíìàã”äàí ô.èñ.
àäàì áÿççàç Ùàúû ßëèíèí äöêàíûíäàí èêè òîï
ÁÛ×ÃÛËÀÍÌÀà ô. Áû÷ãû (ìèøàð) èëÿ êÿñèë-
÷èò îüóðëàìûøäû. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñûðà
ìÿê, ìèøàðëàíìàã.
èëÿ äöçöëìöø áÿççàç âÿ ÿòòàð äöêàíëàðûíûí
ÁÛÜ èñ. 1. Êèøèëÿðèí öñò äîäàãëàðûíûí öñ-
ãàáàüûíäà ÿðèçÿ éàçàí ìèðçÿëÿð èøñèçëèêäÿí
òöíäÿ ãûðõûëìàìûø ñàõëàíàí òöê òîïàñû. Ýÿëÿí
ìöðýöëÿéèðäè. Ñ.Ðÿùìàí.
îüëàíûí íàçèê, ãàðà áûüëàðû .. ýåðèéÿ äàðàí-
ÁßÇÇÀÇÈÉÉß èñ. [ÿð.] êþùí. 1. Áÿççàç
ìûø óçóí ñà÷ëàðûíà ãûñûëìûø áàëàúà ãóëàãëàðû
ìàëû, ïàð÷à, àðøûíìàëû.
âàðäû. Ì.Ùöñåéí. Úóìà ÿñýÿðëÿðäÿí áèðèíèí
2. Áÿççàç äöêàíû, ïàð÷à, àðøûíìàëû ìà-
ñàëëàã áûüëàðûíû ýþðöðäö. ß.ßáöëùÿñÿí.
üàçàñû. [Ðöñòÿì:] Ñÿí ìÿíèì ìÿñëÿùÿòèìÿ
2. Ùåéâàíëàðûí öñò äîäàãëàðûíûí ùÿð èêè
áàõ: áó äöêàíû áàüëà, áèð àéðû áÿççàçèééÿ
òÿðÿôèíäÿí ÷ûõàí óçóí ñÿðò òöêëÿð. Ïèøèê áûü-
ìàüàçàñû à÷. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ëàðû. Ïÿëÿíý áûüëàðû.
ÁßÇÇÀÇËÛà èñ. êþùí. Áÿççàçûí ïåøÿñè,
◊ Áûü(ûíûí) éåðè (éåíèúÿ) òÿðëÿìÿê – ùÿääè-
ñÿíÿòè; àðøûíìàë÷ûëûã. [Ðÿøèä:] Áÿëêÿ ýåäèì
áöëóüà ÷àòìàã. Áûü éåðè éåíè òÿðëÿéÿí áó ýÿíú
äöêàí à÷ûì, áÿççàçëûã åëÿéèì. Ì.Ùöñåéí.
[Ãàñûì àüà] íàõûøëû úîðàáëàðû èëÿ õàëûíûí
ÁÛ×Àà èñ. 1. Êÿñìÿê ö÷öí àëÿò. Áàüáàí
öçÿðè èëÿ ñÿññèç éöéöðÿðÿê àòàñûíà éàíàøäû.
áû÷àüû. ßò áû÷àüû. Úèá áû÷àüû.
×ÿìÿíçÿìèíëè. Áûüûíûí éåðè éåíèúÿ òÿðëÿéÿí
293
ÁÛÜÚÛÃ
ÁÈÀÁÛÐ
Êÿðèì, èëê âàõòëàðäàí ùÿð úöð àüûðëûüà äþç-
2. äàí. çàð. Úöçè ðöøâÿò. Áûüéàüû âåðìÿê.
ìÿéÿ âÿ ãàéüû ÷ÿêìÿéÿ áàøëàìûøäû. Ñ.Ðÿùè-
– Êÿíäëèëÿð ÿââÿëúÿ ßáäöëÿçÿëèí ãàïûñûíäà
ìîâ. Áûüûíû áóðìàã ìÿú. – ëîâüàëàíìàã,
äàéàíûá, îíóíëà ùàãã-ùåñàá åòìÿëè èäèëÿð.
þçöíÿ ýöâÿíìÿê, òÿøÿõõöñ ñàòìàã. Áûüûíûí
Éÿíè îíà “áûüéàüû” âåðìÿëè èäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè.
àëòûíäàí ýöëìÿê – èñòåùçà åòìÿê, ÿëÿ ñàë-
ÁÛÃÄÛÐÛÚÛ ñèô. Áåçèêäèðèúè, óñàíäûðûúû,
ìàã. Áûüûíûí àëòûíäàí êå÷ìÿê – ðöøâÿò
úàíñûõûúû, òÿíýÿ ýÿòèðÿí. Èëê ùÿéàòûí éåíè ùÿ-
âåðìÿê. Óçóí-óçàäû äàíûøûãäàí ñîíðà áàøà
éàòâåðèúè ýöíÿøè, þçöíöí èëûã âÿ ìóíèñ øöàñûíû
äöøäöê êè, ýÿðÿê .. Ãÿíèíèí áûüûíûí àëòûíäàí
ÿòðàôà ñà÷ìàãëà, ãûøûí áûãäûðûúû âÿ ñîéóã
êå÷ÿê. Ù.Ñàðàáñêè.
ùàâàñûíà ãÿëÿáÿ ÷àëìàãäà èäè. Ñ.Ùöñåéí.
ÁÛÜÚÛÃ èñ. 1. çîîë. Úöúöëÿðäÿ áàøûí þí
ÁÛÃÄÛÐÛÚÛËÛÃ èñ. Áûãäûðûúû øåéèí ùàëû;
òÿðÿôèíäÿí èðÿëèéÿ äîüðó óçàíàí áóüóìëó âÿ
óñàíäûðûúûëûã.
÷îõ çàìàí òöêÿ îõøàéàí ùèññ îðãàíû.
ÁÛÃÄÛÐÌÀ “Áûãäûðìàã”äàí ô.èñ.
2. áîò. Áèòêèëÿðèí éàðïàãëàðûíäà âÿ ñàï-
ÁÛÃÄÛÐÌÀÃ ô. Áåçèêäèðìÿê, óñàíäûð-
ëàãëàðûíäà ñàïøÿêèëëè òþðÿìÿëÿð.
ìàã, òÿíýÿ ýÿòèðìÿê. [Òàìàðà:] Ñèç ðîìàí-
ÁÛÜÛÁßÉ èñ. äàí. çàð. Èðè âÿ ñÿëèãÿëè áûü-
ëàðëà äàíûøûðñûíûç. Ìÿíè äÿ ðîìàí áûãäûðûá-
ëàðû îëàí àäàì. [×àé÷û] ..óçàãëàøìàã èñòÿ-
äûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
éÿíäÿ Âåéñ “äàéàí-äàéàí!” äåéèá, ÿéèëÿðÿê
ÁÛÃÌÀ “Áûãìàã”äàí ô.èñ.
ïîäíîñóí áîøàëìûø éåðèíÿ èøàðÿ åäèá ñîðóø-
ÁÛÃÌÀÃ ô. Áåçèêìÿê, óñàíìàã, òÿíýÿ
äó: – Îðàäàêû áûüûáÿé êèìäèð? ß.ßáöëùÿñÿí.
ýÿëìÿê. Äàø éîíìàãäàí àðòûã áûãìûøäûì,
áàøãà èøÿ ýèðìÿê èñòÿéèðäèì. Ù.Ñàðàáñêè.
ÁÛÜÛÁÓÐÌÀ ñèô. Ýÿíú, éåòèøìèø, éåêÿ,
áîéëó-áóõóíëó. [Àüà Ìÿðäàí:] Áÿñ î éàõ-
ÁÛËÈÍÀ èñ. [ðóñ.] Ðóñ õàëã ÿäÿáèééàòûíäà
ôîëêëîð æàíðû, äàñòàí.
øûäûð êè, áàëäûçûí òàìàì äþâëÿòè àïàðûá áèð
áûüûáóðìà îüëàíà éåäèðÿ! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÁÛÒÐÀà èñ. áîò. ×îõ ñûõ áèòÿí àëàã, áèòêè.
Áó èë ôûíäûãëàð áûòðàã êèìè áèð ìÿùñóë ýÿòèð-
Ãàïûäà áèçäÿí áàøãà äþðä-áåø ÷îáàí äà
ìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
õèäìÿò åäèðäè, ùàìûñû éåíèéåòìÿ, áûüûáóðìà
ÁÛÒÐÀÃËÛà èñ. ×îõëó áûòðàã áèòìèø éåð.
îüëàíëàð èäè. À.Øàèã.
ÁÛÉ íèäà. Òÿÿúúöá, ùåéðÿò, íàðàçûëûã, òÿÿñ-
ÁÛÜÛÃÛÐÕÛÃ èñ. âÿ ñèô. äàí. 1. Áûüëàðûíû
ñöô áèëäèðèð (áÿçÿí òÿêðàð øÿêëèíäÿ èøëÿíèð).
ãûðõäûðìûø.
[Øàùáàç áÿé:] Áûé, Øÿðÿôíèñÿ, íåúÿ óøàã-
2. Êå÷ìèøäÿ ìþâùóìàò÷ûëàðûí âÿ ìöðòÿ-
óøàã äàíûøûðñàí? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Êèøè:]
úåëÿðèí àðòèñòëÿðÿ âåðäèéè òÿùãèðëè àä. Ùöñåéí
Áûé, áóíà áàõ åé, íèéÿ òàíûìûðñàí? Ìÿí ñÿíèí
äÿðèí áèð àù ÷ÿêèá ùÿçèí ñÿñëÿ äåäè: “ ..Áèëèð-
ùÿìøÿùÿðëèíÿì äÿ! Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ñèíèçìè, ìèðçÿ, ìÿíèì ÿãðÿáàì ìÿíÿ íÿ
áè... [ôàðñ.] Èñèìëÿðèí ÿââÿëèíÿ ýÿòèðèëäèêäÿ
úÿôàëàð åäèðëÿð?” Îíëàðûí íÿçÿðèíäÿ àêòéîð-
èíêàð âÿ éîõëóã ìÿíàñûíäà ñèôÿò äöçÿëäÿí
ëóã ñÿíÿòè áàèñè-õèúëÿò áèð ïåøÿ ùåñàá îëìàüà
âÿ -ñèç/-ñöç ìÿíàñûíû âåðÿí øÿêèë÷èäèð,
ýþðÿ, ìÿíÿ “áûüûãûðõûã” àä ãîéóá, ìÿíèìëÿ
ìÿñ.: áèÿäÿá, áèèíñàô, áèâÿôà âÿ ñ.
ÿäàâÿò åäèðëÿð”. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
ÁÈÀÁÛÐ ñèô. [ôàðñ.] Àáûðñûç. Áèàáûð åò-
ÁÛÜËÀÍÌÀ “Áûüëàíìàã”äàí ô.èñ.
ìÿê (åëÿìÿê, åéëÿìÿê) – àáûðäàí ñàëìàã,
ÁÛÜËÀÍÌÀÃ ô. Áûüû ÷ûõìàã.
ðöñâàé åòìÿê, àäûíû ëÿêÿëÿìÿê. [Êÿðèì:]
ÁÛÜËÛ ñèô. Áûüëàðû îëàí. Áûüëû êèøè.
[Ñöëåéìàí áÿé] ìÿíèì áàúûìû áèàáûð åëÿ-
ÁÛÜËÛÚÀ èñ. áîò. Òàõûëëàð ãðóïóíà ìÿí-
éèá, ìÿí äÿ îíóí ãàðíûíû áàëûã ãàðíû êèìè
ñóá áèðèëëèê îò áèòêè.
úûðûá, áàüûðñàãëàðûíû àéàüûíà äîëàìàñàì,
ÁÛÜËÛ-ÑÀÃÃÀËËÛ ñèô. Áûü âÿ ñàããàë ãîé-
àòàìûí îüëó äåéèëÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Áàðàò:]
ìóø; éàøëû, éåêÿ. Èíäè Íÿúìè äÿ áó áûüëû-
Éîëäàø Øÿðèô, íÿ ùàãã èëÿ ñÿí ìöÿëëèìÿ
ñàããàëëû êóðñàíòëàðû éàõøûúà òÿñÿââöð åäèðäè.
Àëìàñ õàíûìû áèàáûð åäèðñÿí? Ú.Úàááàðëû.
ß.ßáöëùÿñÿí.
[Òàùèð:] Ãîé, íÿ äåéèð äåñèí, ìÿíè áèàáûð äà
ÁÛÜÑÛÇ ñèô. Áûüû îëìàéàí. Áûüû ÷ûõìàìûø
åëÿñÿ, öðÿéèìäÿêèëÿðè à÷ûá îíà ñþéëÿéÿúÿéÿì.
êèøè.
Ì.Ùöñåéí. Áèàáûð îëìàã – ðöñâàé îëìàã,
ÁÛÜÉÀÜÛ èñ. äàí. 1. Êå÷ìèøäÿ áûüû éàüëà-
àä áàòûðìàã, àáûðû òþêöëìÿê. Úàìààò ãàáà-
ìàã ö÷öí õöñóñè éàüëû ìàääÿ.
üûíäà áèàáûð îëìàã. – [Ùàúû Èñëàì:] Áó äÿëè-
294
ÁÈÀÁÛÐÚÀÑÛÍÀ
ÁÈÚÀ
íèí þùäÿñèíäÿí áÿëêÿ ñÿí ýÿëÿñÿí, éîõñà
Áèëìèðÿì ìÿí íÿ éàçûì, áÿëêÿ áÿéÿíñèí áó
âàëëàùè áèàáûð îëäóã. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ìöäèð; Íÿ êè çÿùìÿò ÷ÿêèðÿì áèáÿùðÿ ýåäèð.
[Áàëàø:] ×óë-÷óõàñû èëÿ ùÿéÿòÿ-çàäà ÷ûõàð,
Ú.Úàááàðëû.
áèàáûð îëàðûã. Ú.Úàááàðëû. [Ìèð Ìàùìóä:]
ÁÈÁßÐ èñ. Äàäû àúû, óçóíñîâ òÿðÿâÿç áèò-
Àé Ùöñåéí, áó íÿ ïàëòàðäûð ÿéíèíÿ ýåéìè-
êèñè; èñòèîò. Ýþé áèáÿð. Ãûðìûçû áèáÿð.
ñÿí, ÷ûõàðò, ÷ûõàðò, äàéûí áèçÿ ýÿëèð, áèàáûð
ÁÈÁßÐËÈ ñèô. È÷èíäÿ áèáÿð îëàí, áèáÿð ãà-
îëàðûã. Ñ.Ðÿùìàí.
òûëìûø; èñòèîòëó.
ÁÈÀÁÛÐÚÀÑÛÍÀ çÿðô 1. Àáûðñûçúà, óòàí-
ÁÈÁÈ èñ. Þâëàä ö÷öí àòàíûí áàúûñû.
ìàç áèð ñóðÿòäÿ. Áèàáûðúàñûíà äàíûøìàã.
ÁÈÁÈÝßËÈÍÈ èñ. Àòàíûí áàúûñûíûí ýÿëèíè
2. ×îõ ïèñ, óòàíûëàúàã áèð ñóðÿòäÿ, ðöñ-
(îüëóíóí àðâàäû).
âàé÷ûëûüà ñÿáÿá îëàúàã áèð òÿðçäÿ. Áèàáûð-
ÁÈÁÈÃÛÇÛ èñ. Àòàíûí áàúûñû ãûçû.
úàñûíà ýåðèäÿ ãàëìàã.
ÁÈÁÈÍßÂßÑÈ èñ. Àòàíûí áàúûñûíûí íÿâÿñè.
ÁÈÀÁÛÐ×Û ñèô. Ðöñâàéåäèúè, åéèá ýÿòèðÿí,
ÁÈÁÈÎÜËÓ èñ. Àòàíûí áàúûñûíûí îüëó.
àäáàòûðàí, óòàíûëàúàã. Áèàáûð÷û ùÿðÿêÿò.
ÁÈÁÈÉÎËÓ èñ. åòíîãð. Ýÿëèíÿ òîé ïàð÷àñû
– Åâäÿ ãóëàãòóòàí, áèàáûð÷û áèð ìàð÷ûëòû
ýþíäÿðèëäèêäÿ, îüëàí òÿðÿôèíäÿí áèáèéÿ ùÿ-
ãîïäó. Ìèð Úÿëàë.
äèééÿ åäèëÿí ïàëòàðëûã ïàð÷à.
ÁÈÀÁÛÐ×ÛËÛà èñ. Ðöñâàé÷ûëûã, ðÿçàëÿò,
ÁÈÁËÈÓÃÐÀÔ [éóí.] (êèòàáèééàò) ìöòÿ-
óòàíûëàúàã ùàë. Áó íÿ áèàáûð÷ûëûãäûð? – [Íàçëû
õÿññèñè.
õàíûì:] Èíäè, Íÿúÿô áÿé, ñÿí äÿ áèçèì
´
ÁÈÁËÈÎÃÐÀÔÈÊ ñèô. Áèáëèîãðàôèéàéà (êè-
áèàáûð÷ûëûüûìûçà ðàçû îëìà! ß.Ùàãâåðäèéåâ.
òàáèééàòà) àèä îëàí. Áèáëèîãðàôèê ìÿëóìàò.
Ñöáùàíâåðäèçàäÿ Êîñàíûí áóðíóíó ýþðÿðÿê,
ÁÈÁËÈÎÃÐÁÔÈÉÀ èñ. [éóí.] 1. Ìöÿééÿí
ÿëè èëÿ îíó è÷ÿðèéÿ ÷àüûðäû: – Ùàðàäà èòìè-
ìÿñÿëÿéÿ äàèð êèòàá, ìÿúìóÿ âÿ ìÿãàëÿ-
ñÿí? Êàòèá íÿ áèàáûð÷ûëûã åëÿéèá, .. íÿ ãà-
ëÿðèí ñèéàùûñû; êèòàáèééàò; êèòàáëàðûí ìÿç-
éûðûá? Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìóíóíóí åëìè òÿñâèðè âÿ îíëàðûí ñèéàùû âÿ
ÁÈÀÙßÍÝ [ôàðñ.] á à õ àùÿíýñèç. Ýàùè
ãåéäëÿðèíèí òÿðòèáè.
áèð íÿüìÿ êèìè áèàùÿíý; Ýàùè áèð ëþâùÿ êèìè
2. Äþâðè ìÿòáóàòäà (ìÿúìóÿ âÿ ãÿçåò-
ðÿíýàðÿíý. À.Ñÿùùÿò.
ëÿðäÿ) éåíè ÷ûõìûø êèòàáëàð âÿ ñ. ùàããûíäà
ÁÈÀÐ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. àð] á à õ àðñûç.
òÿíãèäè ìÿëóìàò âåðèëÿí øþáÿ. Ãÿçåòèí òÿí-
Áèàð àäàì. – Äàøÿ ÷ÿêìèø õàëã ö÷öí Ôÿðùàä
ãèä âÿ áèáëèîãðàôèéà øþáÿñè.
Øèðèí ñóðÿòèí; ßðç ãûëìûø õàëãà ìÿùáóáóí,
ÁÈÁËÈÉÀ á à õ Èíúèë.
ÿúÿá áèàð èìèø! Ôöçóëè. Ýþçÿë îëàí ýÿðÿê áèàð
ÁÈÚ1 ñèô. âÿ èñ. 1. äàí. Ðÿñìè íèêàù îëìà-
îëìàñûí. Ã.Çàêèð. Àñëàí .. Ùÿñÿíèí áèàð ãó-
äàí äîüóëàí óøàã.
ìàðáàçûí áèðè îëäóüóíó äåéÿðÿê, Ñèòàðÿéÿ
2. ×îõ ùèéëÿýÿð, ôÿíäýèð. Áèú àäàì.
íÿñèùÿò åäèðäè. Ú.Úàááàðëû.
// ×îõáèëìèø, òÿäáèðëè, çèðÿê, àüûëëû ìÿíà-
ÁÈÀÐÀÌ [ôàðñ.] á à õ àðàìñûç. Êå÷äè ö÷
ñûíäà. ..Áèëäè êè, îüëó íåúÿ áèú âÿ ùàðàìçà-
àé, ùÿëÿ îíäàí íÿ êàüûç âàð, íÿ ïÿéàì; Ýþç-
äÿäèð... Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. // Áÿçÿí ñþéöø êèìè
ëÿéèð àèëÿñè êÿíääÿ îíó áèàðàì. À.Øàèã.
èøëÿíèð. Áèú-âÿëÿäöçíàëàðà ñþç áàòìàéûð; Ìèí
ÁÈÀÐËÛÃ á à õ àðñûçëûã.
äÿ íàüûë à÷, áèðèí àëäàòìàéûð. Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÈÀÒËÎÍ èñ. [éóí.] èäì. 20 êì ìÿñàôÿäÿ
3. ìÿú. ×îõáèëìèø, ùÿð øåéäÿí áàø÷ûõà-
òöôÿíýäÿí àòÿø à÷ìàãëà èúðà åäèëÿí õèçÿê
ðàí, çèðÿê
éàðûøû.
áèú-áèú çÿðô Çåéíàë èñÿ áèú-áèú ùàìûíûí
ÁÈÁÀÊ ñèô. [ôàðñ.] Ãîðõóñóç, ãîðõìàç, ùå÷
àüçûíà áàõäûãäàí ñîíðà ãåéä åòäè..
áèð øåéäÿí åùòèéàò åòìÿéÿí. Íèñáÿòèì âåðìÿ
ß.ßáöëùÿñÿí.
Ìÿúíóíÿ; Áèð àøèãè-áèáàêÿì ìÿí. Ã.Çàêèð.
ÁÈÚ2 èñ. äàí. Àüàú âÿ êîëëàðûí êþòöéöí-
Ýöí áàòìûøäû, Ùàúû ãàéÿò õèøìíàê; Ãàéà-
äÿí, éàõóä ýþâäÿñèíèí àëò ùèññÿñèíäÿí ÷ûõàí
ëàðäàí àøûá ýåäèðäè áèáàê. À.Ñÿùùÿò.
õûðäà çîü, ùàðàìû.
ÁÈÁßÙÐß [ôàðñ.] á à õ áÿùðÿñèç. [Ìÿøÿäè
ÁÈÚÀ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ.] 1. Éåðñèç, ìöíà-
Îðóú:] ..Áÿëêÿ àüàíûí ôÿçèëÿòèíèí êÿðàìÿòè âÿ
ñèáÿòñèç, ìÿíàñûç. Áèúà ñþç. Áèúà äàíûøûã.
ìÿðùÿìÿòèíäÿí ìÿíèì ùÿìøÿùÿðëèëÿðèì áè-
– [Ìöÿëëèì:] Àììà óøàã òàéôàñûíà î úöð ñþç-
áÿùðÿ ãàëìàñûíëàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ëÿðè äåìÿéèíèç, áèð àç áèúàäûð. Ú.Ìÿììÿä-
295
ÁÈÚßÊ
ÁÈ×ÈÌ
ãóëóçàäÿ. Àíëàäûì ìÿòëÿáèíè, åòìÿ ìÿçÿì-
2. ×àðÿñèç, ÿëàúñûç; àúèç. Àõûð áè÷àðÿ àíàíûç
ìÿò áèúà. À.Ñÿùùÿò.
ñèçÿ äåéèðäè: – Áàëà, àüëàìà, õîðòäàí ýÿëÿð,
2. Áèùóäÿ, ÿáÿñ, áîø-áîøóíà, íàùàã (÷îõ
ñÿíè àïàðàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [ßøðÿô
âàõò “áèúà éåðÿ” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð). Áèúà
áÿé:] Áè÷àðÿ ìöñÿëìàíûí ùÿð áèð èøè äàø àðà-
ÿëëÿøìÿ. – Äöøìÿ áèúà éåðÿ ñÿí áó òÿìÿè-
ñûíäàí ÷ûõûð. Í.Âÿçèðîâ. Úàùèëëÿð èñÿ áè÷àðÿ
õàìÿ, êþíöë. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áèúà éåðÿ ùÿð ëÿù-
Áÿøèðè õÿíúÿðëÿ þëäöðöá ãà÷ûðëàð. Ñ.Ñ.Àõóí-
çäÿ ìèí øóðö øÿðèí âàð; ×îõ ïèñ íÿçÿðèí âàð.
äîâ. // Èñ. ìÿíàñûíäà. [Ñÿêèíÿ õàíûì:] Áè÷àðÿ
Ì.ß.Ñàáèð. [Ìîâëàìâåðäè:] Àé áàúûëàð, àé
èêè èë ñÿðàñÿð ìÿðùóì ãàðäàøûìà éàëâàðäû êè,
ãàðäàøëàð, àõûð ñèçèí àüëàìàüûíûç áèúàäûð.
ìÿíè îíà âåðñèí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ñÿí èêè
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ñàðà:] Àòàì ö÷öí
áè÷àðÿíè áèð çÿõìëÿ ãûëäûí ùÿëàê. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ãöññÿ åäÿúÿéèìäÿí ãîðõóðñàíñà, î äà
ÁÈ×ÀÐßËÈÊ èñ. ×ûõûëìàç âÿçèééÿò, êþ-
áèúàäûð. Ú.Úàááàðëû.
ìÿêñèçëèê, àúèçëèê. ..Áèç áóðàäà ìÿìëÿêÿòè
áèúà-áèúà çÿðô á à õ áèúà 2-úè ìÿíàäà.
àúëûã, áè÷àðÿëèê âÿ àúèçëèéÿ àïàðàí ÿúíÿáè
Ùÿçðÿò ñàããàëûíû áèúà-áèúà ñàõëàìàéûðäû.
êàïèòàëûíûí òþðÿòäèéè ôàúèÿëÿðè ôàø åòìÿëèéèê.
ß.ßáöëùÿñÿí.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁÈÚßÊ èñ. ìÿù. 1. Á à õ áèú2.
ÁÈ×ÄÈÐÈËÌß “Áè÷äèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
2. Íîõóä.
ÁÈ×ÄÈÐÈËÌßÊ “Áè÷äèðìÿê”äÿí ìÿúù.
3. Äàùà êè÷èê éàøäà èêÿí äîüàí äöéÿ,
ÁÈ×ÄÈÐÌß “Áè÷äèðìÿê”äÿí ô.èñ.
åðêÿí äîüàí äöéÿ.
ÁÈ×ÄÈÐÌßÊ “Áè÷ìÿê”äÿí (1 âÿ 3-úö
ÁÈÚßÍÝß(Íß) ñèô. ìÿù. Ùèéëÿáàç, áèú.
ìÿíàëàðäà) èúá. Òàõûëû áè÷äèðìÿê. – [Ùàúû
[Äàéûîüëó:] Àììà åëÿ êè, áèúÿíýÿ õàëàîüëóì
Íóðó:] Ñÿí ìöëêÿäàðñàí, ñÿíÿ ëàçûì èäè êè,
áàøëàäû äàéûìû éàìñûëàìàüà âÿ äàéûì êèìè
ÿêäèðÿéäèí, áè÷äèðÿéäèí, äþâëÿò ãàçàíàéäûí.
äîäàãëàðûíû òÿðïÿòìÿéÿ, .. áóðàäà, äîüðóñó,
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ìÿí äÿ ýöëìÿéÿ áàøëàäûì. Ú.Ìÿììÿäãó-
ÁÈ×ßÍßÚßÊ á à õ áè÷ÿíÿê. Èëõû äàüäàí,
ëóçàäÿ.
äöçäÿí êå÷èá ýÿëäè, áàëëûúàëû Ãàðà õàíûí áû-
ÁÈÚ-ÃÛÚ á à õ áèú2.
÷ÿíÿúÿéèíÿ äîëäó. “Êîðîüëó”.
ÁÈÚËßØÌß “Áèúëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÈ×ßÍßÊ èñ. Áè÷èëÿúÿê éåð, îòëàã, ÷ÿìÿí-
ÁÈÚËßØÌßÊ ô. äàí. Ýåòäèêúÿ óñòàëàøìàã,
ëèê. Íÿáè áè÷ÿíÿéèí è÷èíäÿ îòóðóá, àòûíû îòà-
ùèéëÿýÿðëÿøìÿê; êÿëÿêáàç (äèðèáàø, òÿäáèðëè)
ðûðäû. “Ãà÷àã Íÿáè”. Òàõûë çÿìèëÿðè àðàñûí-
îëìàã. Î, éàìàí áèúëÿøèáäèð, àëäàòìàã îëìóð.
äàêû áè÷ÿíÿêëÿð éåíèúÿ òîõóíìóø ÿëâàí õàëûëàð
ÁÈÚËÈÊ èñ. Ùèéëÿ, êÿëÿê, ôÿíä, ôûðûëäàã;
êèìè éåðÿ ñÿðèëìèøäè. Ì.Ùöñåéí. Äàøëûã éîëóí
ùèéëÿýÿðëèê, êÿëÿêáàçëûã, ôÿíäýèðëèê. Áèúëèê
êÿíàðûíäà îò-ÿëÿô åëÿ óúàëìûøäû êè, äåéÿðäèí
åòìÿê. – Ùÿð ôÿíä âÿ áèúëèêëÿ åäÿð êÿñá
áóðàëàð õöñóñè áè÷ÿíÿê éåðèäèð. Ìèð Úÿëàë.
ìààøûí; Ñàõëàð þçö áàøûí. Ì.ß.Ñàáèð. ×ÿð-
ÁÈ×ÈÚÈ õöñ. 1. èñ. Ïàëòàð âÿ ñ. áè÷ÿí óñòà
÷èçàäÿ íÿ ãÿäÿð áèúëèéè, áàúàðûüû, èñòåäàäû
(äÿðçè).
âàðäû, îðòàéà ÷ûõàðäû. ß.Âÿëèéåâ. Þçöíö
2. ñèô. Ïàëòàð áè÷ìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí. [Òèêèø
áèúëèéÿ ãîéìàã (âóðìàã) – ùèéëÿ èøëÿòìÿê.
ôàáðèêèíèí] áè÷èúè ñåõèíäÿ èêè ïðåñ ãîéóëìóø-
“Ìîëëà Íÿñðÿääèí” âÿ “Òÿðúöìàí”ëàðû êþ-
äóð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ìÿéÿ ÷àüûðàíäà, îíëàð äà þçëÿðèíè ãîéóðëàð
ÁÈ×ÈËÌß “Áè÷èëìÿê”äÿí ô.èñ.
áèúëèéÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÁÈ×ÈËÌßÊ “Áè÷ìÿê”äÿí ìÿúù. Ïàëòàð
ÁÈ×ÀÐß ñèô. [ôàðñ.] 1. Éàçûã, ìèñêèí, ôàüûð,
áè÷èëìèøäèð.
ìÿçëóì; áÿäáÿõò. Áè÷àðÿ ìöíÿúúèìáàøûíûí
ÁÈ×ÈËÌÈØ “Áè÷èëìÿê”äÿí ô.ñèô. Áè÷èëìèø
ÿðâàùû ó÷óá, áàøëàäû éàðïàã êèìè òèòðÿìÿéÿ.
ïàëòàð. Áè÷èëìèø òàõûë. ßñÿí àñòà êöëÿê áè÷èëìèø
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áó ñîéóã, òîçëó ýåúÿäÿ áè-
îòëàðûí ãîõóñóíó êÿíäÿ äîëäóðäó. È.Øûõëû.
÷àðÿ Ìÿøÿäè ßñýÿð àäëû áèð êèøè áàëàëàðû ö÷öí
ÁÈ×ÈÌ èñ. 1. Áè÷èëìÿê òÿðçè; ïàëòàðûí ôîð-
ðóçè àõòàðûðäû. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. ..Áè÷àðÿ ãûçûí
ìàñû, ôàñîíó, öëýöñö. Áó áè÷èìäÿ ïàëòàð ýþð-
çàùèðè ÷èðêèíëèéè áèð éàíäà äóðñóí, òîé åäèá
ìÿìèøÿì. Îíóí ïàëòîñóíóí áè÷èìè ÷îõ ýþ-
ÿðÿ ýåòìÿê ö÷öí àçàúûã áèð úåùèçè äÿ éîõ èäè.
çÿëäèð. – [Êîð êèøèíèí] ÿëáÿñÿñèíèí òÿðçè, áè÷èìè
Á.Òàëûáëû..
àâàìëûüûíû .. àíäûðûðäû. Ñ.Ùöñåéí. // Øÿêèë,
296
ÁÈ×ÈÌËÈ
ÁÈÄÀÄ
ãàéäà, öñóë, ôîðìà. Ãÿùðÿìàí êàüûçû ÿëèíäÿ
ýÿðÿêäèð, õûðìàíà âÿë. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áè÷èí
ìöõòÿëèô áè÷èìäÿ ãàòëàéàðàã, î òÿðÿô-áó òÿðÿ-
âàõòû éåòèøäè. [Íàäèð] òàõûëûíû ùàìûäàí ãàáàã
ôèíè ùàìàðëàäû. ß.Âÿëèéåâ.
áè÷äè, äþéäö, òÿìèçëÿäè. Á.Òàëûáëû.
2. Þë÷ö, áþéöêëöê. Êö÷ÿëÿðäÿêè èêè úÿðýÿ
ÁÈ×ÈÍ×È èñ. Áè÷èí èøè èëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì,
ñþéöä àüàúëàðû áèð áè÷èì âÿ áèð þë÷öäÿ èäè.
îò, éà òàõûë áè÷ÿí àäàì. ßëèíäÿ äÿðéàç îò
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ìÿí áöòöí óøàãëàðà áèð áè-
áè÷ÿð ìàéûñ àéû áè÷èí÷èëÿð. À.Ñÿùùÿò. Ñöòöë
÷èìäÿ .. îëàí êîíñåðâ ãóòóëàðûíà éàíàøàí
ñöíáöëëÿð àüûð áàøëàðûíû ÿéèá, ñàíêè áè÷èí÷èíè
êèìè éàíàøìàìûøàì. Ìèð Úÿëàë.
ýþçëÿéèðëÿð. Ìèð Úÿëàë. Ñàùèáêàðëàðëà áè÷èí-
3. Áÿäÿí, áîé-áóõóí, ãÿää-ãàìÿò ìÿíà-
÷èëÿð àðàñûíäà ñþâäÿëÿøìÿ áàøëàíàðäû. È.Øûõëû.
ñûíäà. Èíñàíûí áè÷èìè. – [Áÿäèðúàùàí:] Çö-
ÁÈ×ÈÍ×ÈËÈÊ èñ. Áè÷èí÷èíèí èøè, ñÿíÿòè, ïå-
ëåéõà õàíûì òÿÿúúöá åäèð, ñèçèí ìÿëàùÿòè-
øÿñè. [Êÿíäëè:] Ñèçèí øÿðáàôëàð äà áè÷èí÷èëèê
íèçÿ, øöúàÿòèíèçÿ, .. äåéèð, áó áè÷èìäÿ ìÿí
áèëñÿéäèëÿð, íÿ éàõøû îëàðäû... ß.ßáöëùÿñÿí.
þìðöìäÿ àäàì ýþðìÿìèøÿì. Í.Âÿçèðîâ.
ÁÈ×ÈÇ ñèô. [ôàðñ.] Éîõñóë, êàñûá, ôàüûð, ùå÷
ÁÈ×ÈÌËÈ ñèô. Áè÷èìè äöçýöí, ãóðóëóøó
áèð øåéè îëìàéàí. Ñîíðà [øàù] öçöí ùÿðÿìëÿðÿ
äöçýöí; òÿíàñöáëö, éàðàøûãëû, ãÿøÿíý, ñÿð-
òóòóá õèòàá åëÿäè: – Ìÿí ÿôðàäè-íàñäÿí áèð
ðàñò, òÿíäöðöñò. Áè÷èìëè àäàì. – [Ìàùðóíóí]
ôàüûð âÿ áè÷èç êèìñÿíÿéÿì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
íàçèê âÿ áè÷èìëè äîäàãëàðû èéóë ýöíÿøèíäÿí
ÁÈ×ÈÇËÈÊ èñ. Éîõñóëëóã, êàñûáëûã, ôàüûðëûã.
ñîëàí ãûçûëýöëöí éàðïàüû ãÿäÿð êöñêöí èäè.
ÁÈ×Ìß “Áè÷ìÿê”äÿí ô.èñ.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁÈ×ÌßÊ ô. 1. Òàõûëû, îòó îðàã, äÿðéàç,
ìàøûí âÿ ñ. èëÿ êÿñìÿê. Òàõûëû áè÷ìÿê. Îòó
ÁÈ×ÈÌÑÈÇ ñèô. 1. Áÿäÿí ãóðóëóøó, ýþðö-
íöøö ïèñ; áÿäÿíè ãåéðè-ìöòÿíàñèá, åéáÿúÿð,
áè÷ìÿê. Òàðëàíû áè÷ìÿê. – Áèç ìÿýÿð áèëìè-
éþíäÿìñèç. Áè÷èìñèç àäàì. Áè÷èìñèç áÿäÿí.
ðèê òàõûë áè÷ìÿê. Ñ.ß.Øèðâàíè. // ìÿú. Ýþòöð-
– Ãûñàáîéëó, áè÷èìñèç áèð àäàì ñîë àéàüûíû
ìÿê, ÿëäÿ åòìÿê ìÿíàñûíäà. Íÿ ÿêÿðñÿí,
îíó áè÷ÿðñÿí. (Ìÿñÿë). ×öí ùÿð íÿ êèì ÿêÿð-
÷ÿêÿ-÷ÿêÿ è÷ÿðè ýèðäè. À.Øàèã.
ñÿí, àíû áè÷ÿðñÿí, àõûð. Íÿñèìè.
2. Ïèñ áè÷èëìèø, ïèñ òèêèëìèø, éàðàøûãñûç, ñÿ-
2. Ïàð÷àäàí áîéà, áÿäÿíÿ ýþðÿ ïàëòàð âÿ
ëèãÿñèç, òÿíàñöáñöç. Áè÷èìñèç ïàëòàð. – Øÿêèë-
ñ. êÿñìÿê. Øàëâàð áè÷ìÿê. Ïàëòî áè÷ìÿê.
äÿ ýþðöíÿí çàòûí .. ÿéíèíäÿêè ýåí âÿ áè÷èìñèç
// Öìóìèééÿòëÿ, êÿñìÿê. Ñûõûð áÿäÿíèìè áó
øàëâàð, îíóí àéàüûíäàêû ãûâðàã ÷àðûã ãûçûí
êîð ôÿëÿéèí; ßéíèìÿ áè÷äèéè äîí àøêàð-
äèããÿòèíè þçöíÿ úÿëá åòìèøäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
àøêàð. Á.Âàùàáçàäÿ.
3. Öìóìèééÿòëÿ, ïèñ, ÷èðêèí, êîáóä ìÿíà-
3. ìÿú. Ãûðõìàã. Ñöáùàíâåðäèçàäÿ öçöíö
ñûíäà. [Æåíéà:] Áè÷èìñèç âÿ òåç-òåç äÿéèøèá,
êÿñÿ-êÿñÿ, äÿðéàçëà îò áè÷ÿí êèìè, òöêëÿðèíè áèð
áàøãà ðÿíý àëàí äöøöíúÿëÿð ñÿíè òåç-òåç î
íþâ àëà-éàðûì÷ûã áè÷èá ãóðòàðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ ÷ûðïàðàã éîðìàãäàäûð.
4. ìÿú. Êöòëÿâè ñóðÿòäÿ ãûðìàã, þëäöðìÿê,
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Âàõòû èëÿ ìóñèãèäÿ ôîðìàëèçì
ìÿùâ åòìÿê (áÿçÿí “áè÷èá-òþêìÿê” øÿê-
òÿðÿôäàðëàðû äà ìåëîäèéàíû íèçàìñûç âÿ áè-
ëèíäÿ èøëÿíèð). [Ùÿìçÿò:] Èëäûðûììèñàë ãûëûíúû
÷èìñèç êîáóä ñÿñëÿð éûüûíû èëÿ ÿâÿç åòìèøäè-
èëÿ äöøìÿíëÿðè áè÷èá-òþêöð. Ì.Ùöñåéí.
ëÿð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
5. Áÿçè ñþçëÿðÿ ãîøóëàðàã, èôàäÿëÿð äöçÿëäè-
ÁÈ×ÈÌÑÈÇËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Áè÷èì-
ëèð; ìÿñ.: áîüàçûíû áè÷ìÿê, äèâàí áè÷ìÿê âÿ ñ.
ñèç, éàðàøûãñûç ùàëà ñàëûíìàã; ÷èðêèíëÿøäèðèëìÿê.
ÁÈÄÀÄ [ôàðñ.] 1. Çöëì, ÿçàá, ÿçèééÿò.
ÁÈ×ÈÌÑÈÇËßØÄÈÐÌß “Áè÷èìñèçëÿøäèð-
Áèäàä åòìÿê (åëÿìÿê) – çöëì åòìÿê.
ìÿê”äÿí ô.èñ.
Õóáëàð êèì áó ãÿäÿð êþíëöìÿ áèäàä åéëÿð;
ÁÈ×ÈÌÑÈÇËßØÄÈÐÌßÊ ô. Áè÷èìñèç, éàðà-
Áèð óñàíìàç ÷ÿêÿ ÿë, äèë äþýöìöø, àùÿí èìèø.
øûãñûç ùàëà ñàëìàã, ÷èðêèíëÿøäèðìÿê.
Ñ.ß.Øèðâàíè. Îíó ðàùàò þëäöðìöøäöð Áÿé-
ÁÈ×ÈÌÑÈÇËÈÊ èñ. Áè÷èìñèç øåéèí ùàëû, ÷èð-
ïîëàä; Ñèíÿìÿ äàü ÷ÿêìèø, åéëÿìèø áèäàä.
êèíëèê, éàðàøûãñûçëûã, òÿíàñöáñöçëöê, ñÿëèãÿ-
À.Ñÿùùÿò. ..[Àüàáàëà] äàíûøûðäû êè, ãîë÷îìàã
ñèçëèê.
òàéôàñû êÿíääÿ áèäàä åëÿéèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÈ×ÈÍ èñ. Îòó, òàõûëû îðàãëà, ìàøûíëà âÿ ñ.
Äàä-áèäàä – á à õ äàä.
èëÿ áè÷ìÿê èøè. Áè÷èí âàõòû. Áè÷èí ìàøûíû. Êîë-
2. ìÿú. Àìàíñûç, ðÿùìñèç. Úèñìè-çàðûì
õîç÷óëàð áè÷èíÿ ùàçûðëàøûðëàð. – Áè÷èíÿ ÷èí
òèüè-áèäàäûíäàí îëäó ÷àê-÷àê. Ôöçóëè.
297
ÁÈÄÀÌÀÃ
ÁÈßÄßÁËÈÊ
ÁÈÄÀÌÀÃ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð.
ÁÈÄßÐÌÀÍ [ôàðñ.] á à õ áèäÿâà. Áèðäÿí
äèìàã] Êåôñèç, íà÷àð; êåôè, ÿùâàëû ïîçüóí.
ñóàë åäÿí äÿðäè-áèäÿðìàí; ßùâàëûíû ïÿðèøà-
Åéáäèð áèð-áèðèíè ùÿúâ åäÿ ÿðáàáè-êÿìàë; Áè-
íÿ éåòèððÿì. Àøûã Ïÿðè.
äàìàã îëìà ñþçöìäÿí, ñÿíÿ ãóðáàí, Éóñèô!
ÁÈÄßÒ èñ. [ÿð.] Ùàìû òÿðÿôèíäÿí ãÿäèì-
Ñ.ß.Øèðâàíè. Éîëó áèð õåéëè çàìàí áèäàìàã
äÿí áÿðè ãÿáóë åäèëìèø ãàéäà âÿ àäÿòÿ,
ýåòäèì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
éàõóä äèíÿ çèää îëàí øåé, êåéôèééÿò. Àëÿìÿ
ÁÈÄÀÍß ñèô. [ôàðñ.] Òóìñóç, òîõóìñóç,
àäÿò îëäó, ñÿíÿ áèäÿò. (Àòà. ñþçö). Äþíäÿðèá
äÿíñèç. Áèäàíÿ öçöì. Áèäàíÿ êèøìèø.
“à-áà”éÿ “ÿëèô-áåé”ëÿðè; Áèäÿòÿ áàõ! “éà”
ÁÈÄÀÐ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. 1. êþùí. øàèð. Îéàã,
îõóäóð “éåé”ëÿðè. Ì.ß.Ñàáèð. Òÿðèãÿòëÿð âÿ
àéûëìûø (éóõóäàí), éóõóñóç. Åéëÿéèáñÿí ìÿíè
áèäÿòëÿðèí Èðàíäàí, Èðàãäàí âÿ Îðòà Àñèéà-
åøãÿ ýèðèôòàð; Ýöíäöçöì áèãÿðàð, ýåúÿëÿð
äàí Àçÿðáàéúàíà ýÿòèðèëäèéè øöáùÿñèçäèð.
áèäàð. Ì.Ï.Âàãèô. Áèäàð åòìÿê (ãûëìàã)
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
– àéûëòìàã, îéàòìàã. ßúÿë õàáûíäàí, ÿôãàí-
ÁÈÄßÂÀ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. äÿâà] Äàâà-
ëàð ÷ÿêèá, Ìÿúíóíó áèäàð åò! Ôöçóëè. Ñÿáà,
ñûç, äÿðìàíñûç, ÿëàúñûç, ñàüàëìàç.
ýÿë ñåéðè-ýöëçàð åò! Ýöëö ðåéùàíû áèäàð åò!
ÁÈÄÈÍ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. äèí] á à õ äèíñèç.
Ì.Â.Âèäàäè. Áèäàð åäèí àìàíäûð î çöëôè-
[Àüà Ìÿðäàí:] Áÿëè, èíäè ìÿëóì îëäó êè, ñèç
ñèéàùûìû; Çöëì èëÿ åòìÿñèí ýöíöìö òàð, éàò-
íèéÿ áåëÿ äàíûøûðñûíûç, ÷öíêè î .. áèäèíèí àüçû
ìàñûí. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àììà àíä âåðèðÿì ñÿíè
ñèçÿ äÿéèáäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Èíäè àäàìëàð
î êþðïÿ óøàãëàðûí úàíûíà, éîðüàíû ÷ÿê áàøûíà
äåéÿñÿí úèíäèëÿð; Úèí íÿäè, øåéòàí êèìè áè-
éàò, äÿõè ìÿíè øèðèí éóõóäàí áèäàð åòìÿ!..
äèíäèëÿð. Ì.ß.Ñàáèð.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áèäàð îëìàã – îéàã
ÁÈÄÈÍËÈÊ èñ. Äèíñèçëèê, ùå÷ áèð äèíÿ
èíàíìàìà.
îëìàã, îéàã ãàëìàã, éàòìàìàã. Êÿâàêèá
ñåéðèíè øÿá òà ñÿùÿð áèäàð îëàíäàí ñîð. Ôöçóëè.
ÁÈÄÌÈØÊ [ôàðñ.] á à õ áÿäìöøê.
ÁÈÅËÌ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. åëì] Åëìñèç,
// Àéûëìàã, îéàíìàã. Ñåééèäè çàð ýþðöá âÿñ-
áèëèêñèç.
ëèíè áèäàð îëìóø. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ùÿð êÿñ îõó-
ÁÈÅÒÈÁÀÐ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. åòèáàð]
éóá åëìëÿ áèäàð îëàúàãäûð. Ì.ß.Ñàáèð. ×þëëÿð
Åòèáàðñûç. Áèåòèáàð àäàì. – [Ðöñòÿì áÿé:]
éóõóäàí îëóíúà áèäàð; Ìèí ðÿíý ÷è÷ÿêëÿ
Ìÿùÿððÿì, ñÿíèí àõûðûí íèéÿ áåëÿ áèåòèáàð
äîëäó ýöëçàð. À.Øàèã.
îëäó? Í.Âÿçèðîâ. Åëìñèç øåèð ÿñàñû éîõ äèâàð
ÁÈÄÀÉßÒ èñ. [ÿð.] êþùí. ßââÿë, áàøëàí-
êèìè îëóð âÿ ÿñàññûç äèâàð ãàéÿòäÿ áèåòèáàð
üûú, èáòèäà. Éÿíè íåúÿ êè, ìÿêàíûí áèäàéÿò âÿ
îëóð. Ô.Êþ÷ÿðëè.
íèùàéÿòè éîõäóð, çàìàí äÿõè áèèáòèäà âÿ èí-
ÁÈÅÒÈÁÀÐËÛÃ èñ. Åòèáàðñûçëûã; åòèáàðà
òèùàäûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ëàéèã îëìàìà. Ãÿëÿìèí áåëÿ àúèç âÿ áèåòè-
ÁÈÄÅÙ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Âåðýè. [Ôÿðùàä:]
áàðëûüûíû ýþðÿíäÿ ðÿññàìëàðà ÿë àòàã!
Ðÿèééÿò áîðúëóäóð .. ãàçàíäûüûíûí éàðûñûíû áè-
Ú.Úàááàðëû.
äåùÿ âåðÿ, ãàëàíûíû äà ìÿíÿ. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁÈÅÒÈÍÀ çÿðô [ôàðñ. áè.. âÿ ÿð. åòèíà] Åòè-
ÁÈÄßËÈË ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. äÿëèë] á à õ
íàñûç. Øàù Àááàñû êÿíàð ãîéóá, ãûðõ èë ñÿðà-
äÿëèëñèç.
ñÿð îíóí ñàôôàêëûüûíà âÿ úàááàðëûüûíà áèåòèíà
ÁÈÄßÌÀà á à õ áèäàìàã. Ñÿíè ýþðúÿê
íàçèð îëäóëàð? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
þçöí ñîõàð è÷ÿðè; Òöíä îëóá, ãàïûíû áèäÿìàã
ÁÈÅÉÁ ñèô. [ôàðñ.] Åéèáñèç, íþãñàíñûç; ãö-
÷ÿêÿð. Ã.Çàêèð.
ñóðñóç.
ÁÈÄßÐÄ [ôàðñ.] 1. Á à õ äÿðäñèç. Áþéëÿ
ÁÈßÄßÁ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ÿäÿá] á à õ
êèì îë äèëðöáà áèäÿðääèð, ìÿí äÿðäìÿíä.
ÿäÿáñèç. Îëäó âàúèá åéëÿìÿê îë áèÿäÿáäÿí
Ôöçóëè. Ýÿð ðÿôèãèí îëà áèäÿðä, äàâàñûç äÿðä-
èúòèíàá. Ôöçóëè.
äèð; ßùëè-äèëäÿí ýÿëÿ, ìèí çÿõì î áèð äÿðä
ÁÈßÄßÁËÈÊ èñ. ßäÿáñèçëèê, òÿðáèéÿñèçëèê,
îëìàç. Ì.Â.Âèäàäè. ×öí ñöáù ÷àéûí è÷äè êèøè,
éàðàìàçëûã; ÿäÿáñèç, íàëàéèã, ãàáà ùÿðÿêÿò,
÷ûõäû êÿíàðÿ; Áèäÿðäö ãÿì îëäóí. Ì.ß.Ñàáèð.
ñþç. Áèÿäÿáëèê åòìÿê – ÿäÿáñèç (íàëà-
2. Èñ. ìÿíàñûíäà. Áèäÿðäëÿðäÿ äÿðä ýþðöá
éèã) ùÿðÿêÿò åòìÿê, éà ñþç ñþéëÿìÿê. Áèð
÷àðÿ åéëÿäèì. Ñ.ß.Øèðâàíè.
áèÿäÿáëèê åéëÿìÿäèê áèç êè âàèçÿ; Áèçäÿí íÿ
298
ÁÈßÃË
ÁÈÙÀË
ñàäèð îëäó êè, äÿéäè äàìàüûíà? Ñ.ß.Øèðâàíè.
áÿòëÿ ñåâäèéè ãûçûí èçòèðàá âÿ ýþç éàøëàðûíà
Åëÿ èòòèôàã äöøöð êè, éîë÷óëàðûí áÿçèñè áèÿäÿ-
ãàðøû Ñÿëèìè áèýàíÿ âÿ ëàãåéä áàõà áèëìÿçäè.
áëèê åäèá öçÿ äóðóð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
Ì.Èáðàùèìîâ. Äèðåêòîð áóðàäà ùå÷ áèð ñÿùâ
[Ðÿøèä:] Áàüûøëàéûí, õàíûì, ãóëëóüóíóçäà
ýþðìÿäèéèíäÿí, ñÿäðèí áàõûøëàðûíû äà ÷îõ
áèÿäÿáëèê åëÿäèì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áèýàíÿ ãàðøûëàäû. Ì.Ùöñåéí. Îäóí÷óîüëó
ÁÈßÃË [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ÿãë] á à õ àüûëñûç.
ìÿúëèñè ýþðìÿéèðìèø êèìè, áèýàíÿ áèð ùàëäà
ÁÈßËÀÚ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. èëàú] ßëàúñûç,
ãàïû àüçûíäà äàéàíäû... ß.Ìÿììÿäõàíëû.
÷àðÿñèç, íà÷àð. [Úàùàíýèð áÿé:] Èíäè î öìèä-
ÁÈÝÀÍßËßÍÌßÊ ô. Áèýàíÿ îëìàã, éàä
ëÿðèì äÿ êÿñèëèá, ãàëìûøàì íà÷àð, áèÿëàú.
îëìàã, éàäëàøìàã. Ñàëûáäûð ìåéëèíè éàðûì
Í.Âÿçèðîâ.
êóéèíÿ; ßãëö ùóøóì ìÿíäÿí áèýàíÿëÿíìèø.
ÁÈßËÀÚËÛà èñ. ßëàúñûçëûã, ÷àðÿñèçëèê.
Ì.Â.Âèäàäè.
ÁÈßÌßË ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ÿìÿë] Äå-
ÁÈÝÀÍßËÈÊ èñ. Éàäëûã, éàáàí÷ûëûã. Øàùûì,
äèéèíÿ âÿ éà äåéèëÿíÿ ÿìÿë åòìÿéÿí; áîø-
íÿçÿð åò ìÿíè-ýÿäàéÿ; Áèýàíÿëèê åòìÿ àøè-
áîüàç, áåêàðà. Àëèìè-áèÿìÿë – á à õ àëèì.
íàéÿ! Ôöçóëè. Õàëãëà äþâëÿò àðàñûíäà ÿäà-
ÁÈßÍÚÀÌ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ÿíúàì]
âÿòèí, áèýàíÿëèéèí ÿñèë ñÿáÿáè ðóùàíèëÿðäèð.
Ñîíñóç; àãèáÿòñèç, íÿòèúÿñèç, ôàéäàñûç.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Óëäóç] öðÿêëÿðè èëÿ äîäàã-
ÁÈßÍÄÀÇß ñèô. [ôàðñ.] ßíäàçÿñèç, þë÷ö-
ëàðû àðàñûíäà äàèìà áèð àéðûëûã, áèð áèýàíÿ-
ñöç, áè÷èìñèç; ãàéäàñûç.
ëèê îëàíëàðûí äóéäóãëàðûíû éàøàìàãäàäûð.
ÁÈßÍÄÀÇßËÈÊ èñ. 1. Þë÷öñöçëöê, áè÷èì-
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ñèçëèê; ùÿääÿí àðòûãëûã.
ÁÈÝÀÐ [ôàðñ.] á à õ áèéàð.
2. Íèçàìñûçëûã, ãàéäàñûçëûã, ãàíóíñóçëóã,
ÁÈÝßÐÀÍ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Ñîíñóç, èíòÿ-
áàøëû-áàøûíàëûã. ßíâà-ÿíâà áèÿíäàçÿëèê âÿ
ùàñûç, ùöäóäñóç. Çàêèð, óñàíìàäûí î ãÿäÿð
øÿðàðÿò ÿìÿëÿ ýÿòèðäèëÿð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
åøãäÿí êè, òà; Úàíäàí óñàíäûðäû ñèòÿìè-
ÁÈßÑÈË ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ÿñèë] ßñèëñèç,
áèýÿðàí ìÿíè. Ã.Çàêèð.
ÿñëè-íÿúàáÿòè îëìàéàí, àë÷àã.
ÁÈÝÖÌÀÍ çÿðô [ôàðñ.] 1. Øöáùÿñèç, øÿê-
ÁÈÔÀÈÄß [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ôàèäÿ] á à õ
ñèç, éÿãèí, äîüðó. Àéûëñà àòàì ìÿñòëèêäÿí
áèôàéäà. Áèùóäÿ äåéèë áó êàðõàíÿ; Áèôàèäÿ
ùàìàí; Ìÿíè òàïìàüà ùþêì åäÿð áèýöìàí.
ýÿðäèøè-çÿìàíÿ. Ôöçóëè.
Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÈÔÀÉÄÀ ñèô. Ôàéäàñûç. [Ôÿðùàä:] Áèôàé-
2. Áèðèíúè ìÿíàíûí ÿêñèíÿ: øöáùÿëè, éÿãèí
äà îëìàãäàí èñÿ, þëöá áèð äÿôÿ ãóðòàðìàã
îëìàéàí, ýöìàíû ùå÷ éåðÿ ýåòìÿéÿí. Ìÿí
ìÿñëÿùÿòäèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áó èøäÿí áèýöìàíàì.
ÁÈÔßÐ ñèô. [ôàðñ.] Ôÿðñèç, ôÿðàñÿòñèç, áàúà-
ÁÈÝÖÍÀÙ [ôàðñ.] á à õ ýöíàùñûç. Ìÿáàäà
ðûãñûç, áèêàðà.
ìÿíè þëäöðÿ áèýöíàù; Ýÿòèðäèì áó õÿëâÿò ìÿ-
ÁÈÔØÒÉÊÑ [èíý.] àøï. Ìàë ÿòèíäÿí ùàçûð-
êàíÿ ïÿíàù! Ì.ß.Ñàáèð. [Ýöëäÿñòÿ:] Áèñÿáÿá,
ëàíàí ãûçàðòìà. [ßùìÿä:] – Èñòÿðñÿí ìÿíÿ
áèýöíàù áèð óøàüûí àíàñûíû àò áàéûðà, àõûð
áèôøòåêñ ýÿòèð, – äåéÿ ßøðÿôÿ áàõäû. À.Øàèã.
íàèíñàô èøäèð... Í.Âÿçèðîâ. ßñëèíäÿ îíóí
ÁÈÝÀÙ ñèô. [ôàðñ.] Âàõòñûç, ýåú, àõøàì÷àüû.
[Íÿúÿôÿëèíèí] ùå÷ áèð ýöíàùû éîõ èäè, î åëÿ
ÁÈÝÀÍß ñèô. [ôàðñ.] Éàä, éàáàí÷û, þçýÿ,
áöñáöòöí âÿ áèýöíàù ýåòäè!.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
òàíûø îëìàéàí. Áèýàíÿ àäàì. – Áó òÿäáèð èëÿ
ÁÈÙÀË çÿðô âÿ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ùàë]
ìöëêè-Èðàí òàéôåéè-áèýàíÿíèí ùöúóìóíäàí
1. Ùàëñûç, òàãÿòñèç, éîðóëìóø, ÿëäÿí äöøìöø;
ìÿùôóç ãàëäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. // Èñ. ìÿíà-
öçýöí, çÿèô. Áèùàë éûõûëìàã. – Ñöáù âàõòûíäà
ñûíäà. Äåðëÿð ñÿíè åøãÿ ìöáòÿëàñàí; Áèýà-
áèð ãîúà ÷àããàë; Àúëûã åòìèøäè ÷îõ îíó áèùàë.
íÿëÿð èëÿ àøèíàñàí. Ôöçóëè. Íÿ áàõûðñàí
Ñ.ß.Øèðâàíè. Êÿðáÿëàéû Ãóëàìÿëè, ùàúûíûí
îüðóí-îüðóí; Ìÿíÿ áèýàíÿëÿð êèìè. Õÿñòÿ
áó ñþçëÿðèíè åøèäÿíäÿ, óúà ñþâòëÿ ùþíêöðöá,
Ãàñûì. Áèýàíÿëÿðëÿ ÷öíêè îëóá àøèíà î ýöë;
áèùàë äèçè öñòÿ ÷þêäö. ß.Ùàãâåðäèéåâ. ßæäÿð
Åé êàø, îëìàéàéäûì ÿçÿëäÿí ìÿí àøèíà.
áèùàë óçàíìàëû îëäó.. Ñ.Ðÿùìàí.
Ñ.ß.Øèðâàíè. Áèýàíÿñÿí, îëìàç ìÿíè ýþðìÿê
2. Þçöíäÿí ýåòìèø, öðÿéè êå÷ìèø, áàéüûí.
ñÿíÿ ãèñìÿò! À.Ñÿùùÿò. // Çÿðô ìÿíàñûíäà.
Áèùàë îëìàã – þçöíäÿí ýåòìÿê, áàéûë-
Áèð çàìàí, äîüðóäàí äà, õÿéàëè áèð ìÿùÿá-
ìàã. [Êÿáëÿ Ôàòìà:] Íàçëûíû áèð ôÿíä èëÿ
299
ÁÈÙÀËßÒ
ÁÈÙÓØÅÄÈÚÈ
äèëÿ òóòäóì, àììà, âàëëàù, î ãÿäÿð àüëàéûá
ÁÈÙÞÐÌßÒ×ÈËÈÊ äàí. á à õ áèùþðìÿò-
êè, àç ãàëûá êè, áèùàë îëñóí. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
ëèê. Áóðàäà íÿ êþòÿê ëàçûìäûð, íÿ áèùþðìÿò-
çàäÿ. [ßáäöë:] Ñàðà õàíûìûí ùàëû ôÿíàëàøûð,
÷èëèê, íÿ äÿ ãåéðè áèð áÿùàíÿ. Ú.Ìÿììÿä-
áèùàë îëóá, òåç ùÿêèì ëàçûìäûð. Ú.Úàááàðëû.
ãóëóçàäÿ.
ÁÈÙÀËßÒ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ùàëÿò] êþùí.
ÁÈÙÞÐÌßÒËÈÊ èñ. Ùþðìÿòñèçëèê. Áàáà
á à õ áèùàë. [Èðàêëè] .. áèùàëÿò éûõûëûð ñÿíäÿëèí
öçðõàùëûã åòäè: – Õàíûì, áàøûíà äþíöì,
öñòöíÿ. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áèùþðìÿòëèê îëàð, õÿúàëÿò ÷ÿêÿðÿì, – äåäè.
ÁÈÙÀËËÛÃ èñ. Çÿèôëèê, òàãÿòñèçëèê; éîð-
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ìÿñóì êèøè .. þìðöíöí áó
üóíëóã, öçýöíëöê. Ìàíà áó çÿôö áèùàëëûã,
÷àüëàðûíäà .. ýþðäöéö áèùþðìÿòëèéè, åøèòäèéè
ñàüûíìà, ïèðëèêäÿíäèð; Ýþçöí ôèêðè ìÿíè
íàëàéèã ñþçëÿðè äöøöíäö. Ìèð Úÿëàë.
éîðüóí ñàëûá àùó ãîâàíëàð òÿê. Ã.Çàêèð.
ÁÈÙÓÄß ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ.] Áîø-áîøóíà,
ÁÈÙÅÑÀÁ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ùåñàá]
ÿáÿñ, íÿòèúÿñèç, ìÿíàñûç, ôàéäàñûç. Áèùóäÿ
1. Ùàãñûç.
èø. Áèùóäÿ äàíûøûã. Áèùóäÿ çÿùìÿò. Áèùóäÿ
2. Ñàéñûç-ùåñàáñûç, îëäóãúà ÷îõ.
éåðÿ. – Âÿôà éîõäóð, Âèäàäè õÿñòÿ, ÿñëà íÿñëè-
3. ìÿú. Ùåñàá áèëìÿéÿí, àíëàìàç.
èíñàíäà; Âÿëè áèùóäÿ áèð ñþçäöð, äåéèðëÿð ëàô
ÁÈÙÅÑÀÁËÛÃ èñ. êþùí. Ùàãñûçëûã. Äàíûø-
àðàñûíäà. Ì.Â.Âèäàäè. Áóíà áàõ, ýþð íåúÿ
ìà ùå÷ áèùåñàáëûãäàí; Éàõøû îëóð äîüðó-
éàòìûø áóðàäà àñóäÿ; Éàçìàéûð, èøëÿìÿéèð,
äöçöí àõûðû. Àøûã Ïÿðè.
âàõòû èòèð áèùóäÿ. À.Ñÿùùÿò. [Êÿðèì êèøè:]
ÁÈÙßÄÄ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ùÿää] Ùÿä-
Ñàããàëûìûí áó àü âàõòûíäà òöôÿíýè áèùóäÿ
ñèç. Ôöçóëèäÿí ñÿáàòö ñÿáðö úþâðö ãÿùð àç
éåðÿ ÷èéíèìÿ ñàëìàìûøàì. Ì.Èáðàùèìîâ.
èñòÿ; Êèì, îë áè÷àðÿéè äÿðäö ãÿìèí áèùÿää
ÁÈÙÓØ ñèô. [ôàðñ.] 1. Þçöíäÿí ýåòìèø,
çÿáóí åòäè. Ôöçóëè. [Ñÿðèééÿ:] Íÿ ÷àðÿ åäÿ-
áàéüûí. Ñåâèë áèùóø ùàëäà éàòûðäû. ß.Ñàäûã.
ñÿí? Ñÿí áèð òÿê, àììà áó çàëèìëÿð áèùÿää.
Áèùóø îëìàã – þçöíäÿí ýåòìÿê, áàéûë-
Ú.Úàááàðëû.
ìàã. [Øàùûí] ùàìàí ñààò ðÿíýè ãà÷ûá ýóéà
ÁÈÙßÉÀ ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ùÿéà]
êè, áèùóø îëäó. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. ..Áèëìÿäèì
Ùÿéàñûç, óòàíìàç. [Ñÿêèíÿ õàíûì:] Ýöëñÿáà,
ùàíñû òÿðÿôäÿí åëÿ áèð õûðûëòû ñÿñè ýÿëäè êè, ìÿí
ùå÷ áèëèðñÿí êè, ìÿíèì áó áèùÿéà ãàðäàøûì
àç ãàëäûì áèùóø îëàì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
àðâàäû áàøûìà íÿ èø ýÿòèðèáäèð? Ì.Ô.Àõóíä-
Ùóøà ýåòìèø óøàã õÿéàë è÷ðÿ; Êÿñðÿòè-
çàäÿ. // Ñþéöø éåðèíäÿ. [Íóðúàùàí:] Àõûðäà
ãöññÿäÿí îëóá áèùóø. Ú.Úàááàðëû.
òÿãñèðëè êèì îëäó, à áèùÿéà? Í.Âÿçèðîâ.
[Íÿúÿô áÿé:] À áèùÿéà, ùå÷ óòàíìàéûðñàí?
2. Ùóøñóç, éàääàøñûç, ùàôèçÿñèç; ôèêðè äà-
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
üûíûã. Áèùóø àäàì.
3. ìÿú. Ìÿñò, ùåéðàí, âàëåù. Áèùóø îë-
ÁÈÙßÉÀËÛà èñ. Ùÿéàñûçëûã, óòàíìàçëûã.
Áèùÿéàëûã åòìÿê.
ìàã – ìÿñò îëìàã, ùåéðàí îëìàã, âàëåù
ÁÈÙÈÑÑ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ùèññ] Ùèññèç.
îëìàã. Åøèòäèì îë ãàðÿ ýþç äèëáÿðèì ñàüÿð-
Áèùèññ ùàëäà óçàíìàã. – Áè÷àðÿ êèøè áèðúÿ
ïÿðÿñò îëìóø; Ìåé è÷ìèø, ìÿúëèñè-ÿüéàðäÿ
îíó áèëäè êè, ýöúö ýÿëäèêúÿ “Âàé äÿäÿ, âàé!”
áèùóøö ìÿñò îëìóø. Ñ.ß.Øèðâàíè. Éóìøàã îò-
– äåéèá, áèùèññ éåðÿ éûõûëäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëàðûí, ÿëâàí ÷è÷ÿêëÿðèí, äàü íàíÿëÿðèíèí ýþçÿë
ÁÈÙÞÐÌßÒ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð.
ãîõóñóíäàí èíñàí áèùóø îëóðäó. À.Øàèã.
ùöðìÿò] Ùþðìÿòñèç. [Ñÿàäÿò õàíûì:] Áàüûø-
ÁÈÙÓØÀÍß çÿðô [ôàðñ.] Þçöíäÿí ýåòìèø
ëàéûí, ÿýÿð ìÿíäÿí áèùþðìÿò èø áàø âåðìèøñÿ,
êèìè, áàéüûí ùàëäà. Øàèð áó ñþçëÿðè âÿúä . .
öçð èñòÿéèðÿì... Ìèð Úÿëàë. Áèùþðìÿò åò-
ùàëûíäà ñþéëÿéÿðÿê, áèùóøàíÿ éûõûëûá, ùÿðÿ-
ìÿê – ùþðìÿòäÿí ñàëìàã, áèàáûð åòìÿê,
êÿòñèç ãàëäû. À.Ñÿùùÿò.
àë÷àëòìàã. [Áÿäèðúàùàí áÿéèì:] À êèøè, ..
ÁÈÙÓØÄÀÐÛ èñ. [ôàðñ.] Áèùóø-åäèúè (éó-
áóíëàðûí òÿãñèðè íÿ èäè êè, ñÿí áèùþðìÿò åëÿ-
õóëàäûúû) ìàääÿ. ßééàðëàð áàøëàäûëàð Äÿ-
äèí? Í.Âÿçèðîâ. Áèùþðìÿò îëìàã – ùþð-
ìèð÷è îüëóíóí öñòöíÿ áèùóøäàðû ñÿïìÿéÿ.
ìÿòäÿí äöøìÿê, áèàáûð îëìàã. ..Ùÿð êèì
“Êîðîüëó”.
ßëéàðîâóí áèð ñþçöíö èêè åëÿìÿéÿ úÿñàðÿò
ÁÈÙÓØÅÄÈÚÈ ñèô. Áèùóø åäÿí, ìÿñòåäèúè.
åëÿñÿ, .. ÿí éöíýöë úÿçàñû áèùþðìÿò îëóá,
..Áèùóøåäèúè ÿòèð .. øèðèí áèð éóõó ýÿòèðìèøäèð.
èøäÿí ãîâóëìàãäûð. Ì.Ùöñåéí.
È.ßôÿíäèéåâ.
300
ÁÈÙÓØËÓÃ
ÁÈÊÀÐ×ÛËÛÃ
ÁÈÙÓØËÓÃ èñ. 1. Áèùóø, þçöíäÿí ýåòìèø
äþíäÿðìèøÿì; Éàëàí÷ûéà, áèèãðàðà áàõìà-
àäàìûí ùàëû; áàéüûíëûã. Êè÷èê Ëåíà áèùóøëó-
ðàì. Ì.Ï.Âàãèô.
üóíäàí àéûëäû, ýþçëÿðèíè à÷äû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÁÈÈÌÀÍ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. èìàí] á à õ
2. Ùóøñóçëóã, éàääàøñûçëûã, ôèêðè äàüûíûãëûã.
èìàíñûç. [×è÷ÿê õàíûì:] Ìÿí áó õàðàáàéà
3. ìÿú. Ìÿñòëèê; ùåéðàíëûã, âàëåùëèê.
áåëÿ ãûç âåðìèøäèì? Áèð äÿðè ãàëûá, áèð ñö-
ÁÈÙÖÄÓÄ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ùöäóä]
ìöê, à áèèìàí! Í.Âÿçèðîâ.
Ùöäóäñóç, íÿùàéÿòñèç, óúñóç-áóúàãñûç.
ÁÈÈÍÑÀÔ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. èíñàô] á à õ èí-
Äÿðéàéè-áèùöäóä èäè ÷ÿðõè-çöìöððöäèí;
ñàôñûç. Áèèíñàô àäàì. – [Ùàúû Ñàëåù:] Íå÷ÿ
Êþíëöì ìèñàëû ìþâúçÿíö áèãÿðàð èäè. Ì.Ùàäè.
äÿôÿ ñÿíè äàð ýöíäÿí ãóðòàðìàìûøàì, à áèèí-
// Ùÿäñèç, ñîí äÿðÿúÿ. Èñòÿéèð ìÿõëóã îíà
ñàô êèøè! Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
òÿçèì ãûëñûí, áèùöäóä; Ñàõëàñûí ùÿð åùòèðà-
ÁÈÈÍÑÀÔËÛÃ á à õ èíñàôñûçëûã.
ìûí, ñþéëÿñèí íàäèð âöúóä. Ú.Úàááàðëû.
ÁÈÈÍÒÈÙÀ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. èíòèùà]
ÁÈÙÖÍßÐ ñèô. [ôàðñ.] Ùöíÿðñèç, áàúàðûã-
Èíòÿùàñûç, ñîíñóç; ñîí äÿðÿúÿ, ëàï ÷îõ.
ñûç. Êÿðÿìñèç êèìñÿíè ùÿð éåðäÿ ýþðäöì,
[Ìóçäóð] õöñóñèëÿ äöøäöéö áÿëàäàí .. õèëàñ
áèùöíÿð ýþðäöì. Ì.Â.Âèäàäè. ..Ùå÷ êàôÿð
îëóá, äèâàí õàòèðÿñèíäÿí ãóðòóëìàñûíà áèèí-
áÿíäÿéÿ äö÷àð îëìàñûí; Åâ-åøèéè ìóðäàð,
òèùà øàêèð èäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
áèùöíÿð ýþçÿë. Ã.Çàêèð.
ÁÈÈÇÍ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. èçí] á à õ èçèíñèç.
ÁÈÕßÁßÐ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð.
[Õàí:] Îíóí íÿ ùÿääè âàð ìÿíäÿí áèèçí ìÿ-
õÿáÿð] Õÿáÿðñèç. Ìÿí áó èøäÿí áèõÿáÿðÿì.
íèì àðâàäûìûí îòàüûíà ýèðñèí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ßùâàëàòäàí áèõÿáÿð îëìàã. – Ìÿùÿááÿò
ÁÈÊÀÌ ñèô. [ôàðñ.] Êàìûíà ÷àòìàìûø, àð-
ëÿççÿòèíäÿí áèõÿáÿðäèð çàùèäè-ãàôèë. Ôöçóëè.
çóñóíà íàèë îëìàìûø, ìóðàäûíà ÷àòìàìûø,
Ñèððè-äÿùàíèíè äåìÿ íàÿùë çàùèäÿ; Ãîé áè-
èñòÿäèéèíÿ ãîâóøìàìûø, íàêàì.
õÿáÿð ãàëûá, áåëÿ ÿñðàðè ãàíìàñûí. Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÈÊÀÐ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ.] 1. Èøñèç, ïåøÿñèç,
Èøäÿí áèõÿáÿð îëàí Ïîëàä Àëìàçûí àõûòäûüû
ìÿøüóëèééÿòñèç. Áèêàð àäàì. Áó ýöí áèêà-
ýþç éàøûíäàí ìöòÿÿññèð îëäó. À.Øàèã.
ðàì. Áèêàð ýÿçìÿê. Áèêàð îëàíäà áèçÿ ýÿë.
ÁÈÕßÒßÐ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. õÿòÿð]
– [ßøðÿô áÿé:] Ìÿíèì èøèì áåëÿ äöøöáäöð êè,
Õÿòÿðñèç, ãîðõóñóç, òÿùëöêÿñèç.
áèð äÿãèãÿ áèêàð îòóðà áèëìÿéèðÿì.. Í.Âÿçè-
ÁÈÈÕÒÈÉÀÐ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. èõòèéàð]
ðîâ. [Ùöñåéí:] ßýÿð áó úöð áîø ñþçöí âàðñà,
1. Èõòèéàðñûç, ãåéðè-èðàäè, ãåéðè-èõòèéàðè (îëà-
áèêàð âàõòûíäà ýÿë, ñÿí äàíûø, ìÿí äÿ éàçûì,
ðàã), þçö èñòÿìÿäÿí, þçöíäÿí àñûëû îëìà-
ñÿùíÿäÿ ëàçûì îëàð. Ñ.Ðÿùìàí. [Øàìàìàíûí
éàðàã. Áèèõòèéàð àüëàìàüà áàøëàäû. – Ìÿñ-
àíàñû:] Ùå÷ áåëÿ âàõòëàðäà äà åâäÿ áèêàð
òàíÿ ýþçëÿðèíè ýþðöá ñÿðõîøàì ìöäàì;
îòóðìàã îëàðìû? È.ßôÿíäèéåâ.
Áèèõòèéàð ñàêèíè-ìåéõàíÿéÿì éåíÿ. Êèøâÿðè.
2. ìÿú. ßêèëìÿìèø, òîõóì àòûëìàìûø, àüàú
Áèèõòèéàð îâúóìäàêû äÿíè éåðÿ ñÿïÿðäèì.
ÿêèëìÿìèø, áîø (éåð).
Úöúÿëÿð áèð-áèðèíè äþøëÿéÿðÿê ñÿïäèéèì äÿíè
ÁÈÊÀÐÀ [ôàðñ. áèêàðÿ] 1. ñèô. äàí. Ýÿ-
äèìäèêëÿðäè. À.Øàèã. [Ìÿðéÿìèí] ýþçëÿðè àõäû,
ðÿêñèç, âåúñèç, ëàçûìñûç, éàðàðñûç, ôàéäàñûç,
áàøû ÷èéíèíÿ ÿéèëäè âÿ èêè ÿëè äÿ áèèõòèéàð
ïèñ. Áèêàðà àäàì. Áèêàðà øåé. – Ìèðçÿ Ùÿáèá
äöøöá ñàëëàíäû. Á.Òàëûáëû.
úàâàá âåðäè êè, õàëãûí òÿçÿ ïàäøàùäàí
2. Ùöãóãñóç, èõòèéàðñûç, ÿëèíäÿ èõòèéàðû îë-
çÿùëÿñè ýåäèð. Îíó ñöñòðÿé âÿ áèêàðà áèëèðëÿð.
ìàéàí. Èìàìà èõòèéàðûí âåðìÿ, ùÿðýèç óéìà,
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
òÿêáèðÿ; Þçöí, êèì ôàèëè-ìóõòàðñÿí, áèèõòèéàð
2. çÿðô Àâàðà, ñÿôèë, ñÿðýÿðäàí. Áèêàðà ýÿç-
îëìà. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ìÿê. Áèêàðà äîëàíìàã. – Èëëÿð, àéëàð ýÿçè-
ÁÈÈÊÐÀÙ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. èêðàù]
ðÿì áîø-áîøóíà, áèêàðÿ; Ëàöáàëè éàøàéûø
êþùí. Èêðàùñûç, íèôðÿòñèç, ÷èéðÿíìÿäÿí. Áà-
åòäè ìÿíè àâàðÿ. À.Ñÿùùÿò.
õàí, áàõìàã ýÿðÿê ãàáàã-ãàáàüà; Ýþç óúèëÿ
ÁÈÊÀÐÀËÀØÌÀÃ ô. äàí. Ýÿðÿêñèç, ëàçûì-
áàõàí áèèêðàù áàõàð. Ì.Ï.Âàãèô.
ñûç, éàðàìàç áèð ùàëà äöøìÿê; õàðàáëàøìàã,
ÁÈÈÃÐÀÐ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. èãðàð]
ïèñëÿøìÿê, âåúñèçëÿøìÿê.
Èãðàðñûç, ñþçöíöí öñòöíäÿ äóðìàéàí, âåðäèéè
ÁÈÊÀÐ×ÛËÛà èñ. á à õ áèêàðëûã. Îõóúó-
ñþçäÿí äþíÿí, äþíöê. Áèâÿôàñàí, ñÿíäÿí öç
ëàðûìûçäàí èëòèìàñ åäèðÿì êè, “Èðøàä”ûí 79-úó
301
ÁÈÊÀÐËÀØÌÀ
ÁÈËÀÀÐÀÌ
íþìðÿñèíäÿ ßùìÿä áÿé(èí) áèêàð÷ûëûãäàí
ÁÈÃÅÉÄ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ãåéä] á à õ
éàçäûüû àëòû ñöòóíëó áàø ìÿãàëÿéÿ äèããÿò åò-
ãåéäñèç. Áàëàúà óøàãëàð ýöëÿð ñèôÿòëÿðè èëÿ
ñèíëÿð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
áèãåéä, áàüûí õèéàáàíëàðûíäà ãûøãûðòû èëÿ éö-
ÁÈÊÀÐËÀØÌÀ “Áèêàðëàøìàã”äàí ô.èñ.
éöðöøöðëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁÈÊÀÐËÀØÌÀÃ ô. Áèêàð ãàëìàã, èøñèç
ÁÈÃÅÉÐßÒ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ãåéðÿò] á à õ
ãàëìàã, ùå÷ áèð èøëÿ ìÿøüóë îëìàìàã.
ãåéðÿòñèç (áÿçÿí ñþéöø éåðèíäÿ èøëÿíèð).
ÁÈÊÀÐËÛÃ èñ. Èøñèçëèê, àâàðàëûã, èøñèç ýÿç-
[Íóðÿääèí àüà:] Áèðúÿ ìÿíÿ äå ýþðöì, ..
ìÿ. Èòòèôàãÿí áàçàð ñÿíàÿòëÿðèíäÿ ðÿâàú îë-
ñèçèí ãûçëàðûíûç áèð íàìÿøðó èø ýþðñÿ, îíäà
ìàéûá, ãàéÿò áèêàðëûãäàí [àäàìëàð] àú âÿ
êèìäèð ìöãÿññèð? Áèãåéðÿò, áèíàìóñ ùÿøÿðàò
ìþùòàú ãàëäûëàð. “Òóòèíàìÿ”. Áó áöõëö, áó
êèìäèð? Í.Âÿçèðîâ. [Àðâàäû Ìàùìóäà:] Ñÿí
ùÿñÿä, áó ýþôòýö áèêàðëûãäàíäûð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
áàúûíûí éåðèíÿ ìÿíèìè (ÿðÿ) âåðèðñÿí, àé áè-
ÁÈÊÅÔ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. êåéô]
ãåéðÿò? Á.Òàëûáëû.
1. Êåôñèç, áèð ãÿäÿð õÿñòÿ. Áèêåô îëìàã
ÁÈÃÅÉÐßÒËÈÊ á à õ ãåéðÿòñèçëèê.
– êåôñèç îëìàã, áèð ãÿäÿð õÿñòÿ îëìàã.
ÁÈÃßÄÐ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ãÿäð] êëàñ.
2. Ãÿìëè, êÿäÿðëè, ãöññÿëè, ïÿðò, ìÿéóñ.
Äÿéÿðñèç, ãÿäèð-ãèéìÿòè îëìàéàí, ãèéìÿòñèç,
[Áÿäÿë:] Éîëäàøëàð, äàùà áóíäàí ñîíðà ìÿíè
ýþçäÿí äöøìöø, ùþðìÿòäÿí äöøìöø. Ñÿðäÿí
áèêåô ýþðìÿçñèíèç. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áèêåô
ýåäÿëè ñàéÿñè îë ñÿðâè-ðÿâàíûí; Áèãÿäð îëó-
îëìàã – êåôè éåðèíäÿ îëìàìàã, êÿäÿðëÿí-
áàí ùÿìðÿùö ùÿìñàéÿ äàüûëìûø. Ã.Çàêèð.
ìÿê, ìÿéóñ îëìàã. Áèêåô îëìàã ýþçÿëëÿðÿ
ÁÈÃßÌ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. üÿì] á à õ ãÿì-
éàðàøìàç. Ì.Ï.Âàãèô. Êþ÷ éîëà äöøäö.
ñèç. Ëàéèã äåéèë ñÿíÿ íàêÿñè-áèãÿì; Àäàì
Íóðÿääèí Áàùàðäàí àéðûëìàñûíà ýþðÿ áèð
ýÿðÿê îëà àäàìà ùÿìäÿì. Ì.Ï.Âàãèô.
ãÿäÿð áèêåô îëäó. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÁÈÃßÐÀÐ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ãÿðàð] á à õ
ãÿðàðñûç. Èíòèçàðÿì âÿäåéè-âÿñëèí éîëóíäà
ÁÈÊÅÔËßÌßÊ ô. ìÿù. ßùâàëû ïîçóëìàã,
ùÿð çàìàí; Ùÿð çÿìàí äèâàíÿ òÿê äàüëàðÿ
ïÿðò îëìàã, ìÿéóñ îëìàã. Àéíà áèêåôëÿéèá
äöøäöì áèãÿðàð. Õÿòàéè. Êþíöë äöíéàäà éàð
úÿëä àðàäàí ÷ûõäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àíàñûíûí íÿ
èñòÿð; Îëóáäóð áèãÿðàð, èñòÿð. Ì.Â.Âèäàäè.
êèìè èøýÿíúÿëè ùÿéàò êå÷èðäèéèíè åøèäÿí Ýö-
Òåç ýÿòèð õÿáÿð, ãîéìà èíòèçàð; Åòìÿ ÷îõ ìÿíè
ëöø äÿ áèêåôëÿìèøäè. ß.Âÿëèéåâ.
çàðö áèãÿðàð. Íÿáàòè. Úûðúûðàìà éàç, áàùàð,
ÁÈÊÅÔËÈÊ èñ. Êåôñèçëèê, ÿùâàëû äÿéèøìÿ,
íÿüìÿ îõóð áèãÿðàð. À.Ñÿùùÿò.
ïîçóëìà. // Ãÿìëèëèê, ãöññÿëèëèê, êÿäÿðëèëèê,
ÁÈÃßÐßÇ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ãÿðÿç] á à õ
ìÿéóñëóã.
ãÿðÿçñèç. [Ñÿðáàç:] Ùÿòòà áèç îíäàí [Ùàúû
ÁÈÊßÑ ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ.] Êèìñÿñèç, àäàì-
Ãàôóðäàí] áèð úöçè õÿðúëèê èñòÿäèê, äåäè êè,
ñûç; ùå÷ áèð àäàìû, ãîùóìó îëìàéàí. Ãÿðèá-
øàùèä ýÿðÿê áèãÿðÿç îëà. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ëèêäÿ áèêÿñëÿðèí ùàëûíû; Ôèêð åëÿðÿì, ýþçöì
Ýèðéåéè-çàðûì âöñàëûí÷ûí äåéèë øàìö ñÿùÿð;
äîëàð ãàí èëÿ. Ì.Â.Âèäàäè. Ãûëäû î áèêÿñèí
Áèãÿðÿç ñþâäàéè-åøãèíäÿ áèð àäÿòäèð ìàíà.
ýþçöíö ÿøêáàð åøã. Ñ.ß.Øèðâàíè.
Ã.Çàêèð.
ÁÈÊßÑËÈÊ èñ. Êèìñÿñèçëèê, àäàìñûçëûã;
ÁÈÃßÐßÇËÈÊ á à õ ãÿðÿçñèçëèê.
ùå÷ áèð àäàìû, ãîùóìó îëìàéàí àäàìûí ùàëû.
ÁÈÃÓÄÈ èñ. [ôð.] Ñà÷ûí ãûâðûëäûëìàñû ö÷öí
Éåòäè áèêÿñëèéèì îë ãàéÿòÿ êèì, ÷åâðÿìäÿ;
èñòèôàäÿ îëóíàí ìåòàë âÿ éà ïëàñòèê áîðó-
Êèìñÿ éîõ úèçýèíÿ ýèðäàáè-áÿëàäÿí ãåéðè.
úóãëàð.
Ôöçóëè. Áèêÿñëèéèìÿ, ùÿñðÿòè-áåñéàðûìà ðÿùì
ÁÈÃÖÑÓÐ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ãöñóð] 1. Á à õ
åò! Ùåéðàí õàíûì. Äàäèìÿ éåòÿ ðóçè-áÿëà
ãöñóðñóç.
ùè÷ êÿñèì éîõ; Áèêÿñëèéèì àõûð þçöìÿ äàäðÿñ
2. Øöáùÿñèç (îëàðàã), éÿãèí. Áó ýÿëÿí úöìÿ
åòäèì. Ñ.ß.Øèðâàíè.
áèãöñóðö ýöìàí; Ñèçÿ èíçàë åéëÿðÿì áàðàí.
ÁÈÊÐ [ÿð.] á à õ áàêèð(ÿ).
Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÁÈÃÀË ñèô. [ôàðñ. áè.. âÿ ÿð. ãàë] êþùí. Ñàêèò,
ÁÈËÀÀÐÀÌ [ÿð. áèëà... âÿ ôàðñ. àðàì] á à õ
ñÿñ-êöé ñàëìàéàí. Ìÿí Ùàúû Àáòàëûáäàí,
àðàìñûç. Áèëààðàì éàüûø éàüûð. Áèëààðàì
êöëôÿòèíäÿí áèð ïèñëèê ýþðìÿìèøÿì âÿ åøèò-
äàíûøûð, éîðóëìàã áèëìèð. – ..Ðçà áöòöí ýöíö
ìÿìèøÿì, áèãàë àäàìäûðëàð. Ù.Ñàðàáñêè.
áèëààðàì ýàù êþðöê áàñàð, ýàù äÿìèð
302
ÁÈËÀÔßÐÃ
ÁÈËÄÈÐÌßÊ
äþéÿðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Êÿïÿíÿêëÿð àëà-
ÁÈËÚÖÌËß çÿðô [ÿð.] êþùí. á à õ áèëö-
áÿçÿê ãàíàäëàðûíû áèëààðàì òèòðÿäÿðÿê, íÿøÿ
ìóì. Áèð ýöí ýÿëÿ áèäàð îëà áèëúöìëÿ úÿ-
èëÿ ó÷óðäóëàð. È.ßôÿíäèéåâ.
ìàÿò; Òÿçâèðè-èáàäÿòäÿí åäÿ ôÿðã áó ìèëëÿò.
ÁÈËÀÔßÐà çÿðô [ÿð.] êþùí. Ôÿðã åòìÿ-
Ì.ß.Ñàáèð.
äÿí, ôÿðã ãîéìàäàí, ñå÷ìÿäÿí; áàøäàí-
ÁÈËÄÀÏÀÐÀÒ èñ. [àëì.] Òåëåãðàô (ôîòî-
áàøà, óúäàíòóòìà. [Ìöùàðèáÿ] éàõøû âÿ
åëåêòðèê) âàñèòÿñèëÿ øÿêèë, ÿëéàçìàñûíû âÿ ñ.-
éàìàí îòëàðûí ùàìûñûíû áèëàôÿðã áè÷èá ìÿùâ
íè óçàãëàðà âåðìÿê ö÷öí àïàðàò.
åäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁÈËÄÈÐ çÿðô Êå÷ÿí èë, þòÿí èë, ÿââÿëêè èë.
ÁÈËÀÈÕÒÈÉÀÐ [ÿð.] á à õ áèèõòèéàð. Ìàù-
Áèëäèð ùàâàëàð ÷îõ ãóðàãëûã êå÷äè. Áèëäèð ùà-
ìóä áèëàèõòèéàð ñîáàíûí ãàáàüûíäà ÷þì-
ðàäà èñòèðàùÿò åòìèøäèí? – Áèëäèð þëöá áà-
áÿëäè. ß.ßáöëùÿñÿí. Ñÿòòàð áó ñþçëÿðè î ãÿäÿð
áàñû, èíäè äåéèð “áàáàì âàé”! (Àòà. ñþçö).
úèääèééÿòëÿ äåäè êè, êöðä áèëàèõòèéàð îíóí
Ìÿí ëÿãÿá ñþçöíö áèëäèðÿ êèìè áèëìÿçäèì.
öçöíÿ áàõäû. Ï.Ìàêóëó.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ..Èíñòèòóòó áèëäèð ãóð-
ÁÈËÀÈÑÒÈÑÍÀ çÿðô [ÿð.] Èñòèñíàñûç (îëàðàã),
òàðìûø Ãîðõìàç .. úÿáùÿäÿí éåíè ãàéûòìûø
ùå÷ êÿñè, ùå÷ øåéè àðàäàí ÷ûõìàéàðàã, ùàìû
Ìÿäÿäÿ ôÿõðëÿ áàõûá äåéèðäè... ß.Âÿëèéåâ.
(ùàìûñû) äàõèë îëìàã öçðÿ. Áèëàèñòèñíà ùàìû
ÁÈËÄÈÐ×ÈÍ èñ. Ãóøëàðûí òîéóãêèìèëÿð
èúëàñà ýÿëìÿëèäèð. – Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ôåîäàëèçì
äÿñòÿñèíäÿí îëàí, òàõûëëûãëàðäà éàøàéàí, îõó-
ãóðóëóøóíà âÿ îíóí áèëàèñòèñíà áöòöí ÿõëàãè,
éàí, ÿòè éåéèëÿí ÷þë ãóøó. Áèëäèð÷èíèí áÿéëèéè
ìÿíÿâè ãàíóíëàðûíà ãàðøû ÷ûõûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
äàðû ñîâóëàíàúàíäûð. (Àòà. ñþçö). [Ñöëåéìàí
áÿé:] ×ûõìûøäûì øÿùÿðäÿí ÷þëÿ áèëäèð÷èí òóò-
ÁÈËÀÌßÌÀÍÈßÒ çÿðô [ÿð.] êþùí. Àðàäà
ùå÷ áèð ìàíåÿ îëìàäàí; ìàíåÿñèç, ÿíýÿëñèç;
ìàüà.. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áèëäèð÷èíëÿð ñÿùÿð
ýöíÿø äîüàðêÿí, àõøàì ýöíÿø áàòàðêÿí îõó-
àñàíëûãëà. – Áó ýöíäÿí ãîùóìëàð áèëàìÿ-
éóðëàð. Ú.Úàááàðëû.
ìàíèÿò áèð-áèðèíèí åâèíÿ ýåäèá-ýÿëìÿéÿ
ÁÈËÄÈÐ×ÈÍÁÀÇ èñ. [ôàðñ.] ßéëÿíúÿ ö÷öí
áàøëàäûëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áèëäèð÷èí ñàõëàéàí àäàì, ãóøáàç. [Ñöëåéìàí
ÁÈËÀÒßÕÈÐ çÿðô [ÿð.] Òÿõèðñèç (îëàðàã),
áÿé:] Àëÿì áèëèð êè, ìÿí áèëäèð÷èíáàçàì.
ýåúèêìÿäÿí, éóáàíìàäàí, òÿúèëè, òåç. [ßøðÿô
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ìîëëàõàíàäàí ãîâóëàí ýöí-
áÿé:] Òÿâÿããå åëÿéèðÿì áèëàòÿõèð òÿøðèô àïà-
äÿí åòèáàðÿí óøàã ôèêðèíè ãóìàðáàçëûã, ..
ðàñûç. Í.Âÿçèðîâ. ..Òà ùþêì ñÿíÿ ÷àòàí òÿê,
áèëäèð÷èíáàçëûã, èòáàçëûã âÿ áó êèìè èøëÿðÿ âå-
áèëàòÿõèð ãîøóíó ìÿíÿ éåòèðÿñÿí.. ß.Ùàãâåð-
ðÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
äèéåâ. Ðóçíàìÿ áèëàòÿõèð áó àäàìëàðûí åäàì
ÁÈËÄÈÐÈËÌß “Áèëäèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
îëóíìàñûíû òÿëÿá åäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁÈËÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. 1. Ìÿëóìàò âåðèë-
ÁÈËÀÒßØÁÅÙ çÿðô [ÿð.] êþùí. Áÿíçÿäèë-
ìÿê, õÿáÿð åäèëìÿê, õÿáÿðäàð åäèëìÿê.
ìÿñè àðçó îëóíìàéàí, éàõóä ýöíàù ñàéûëàí
Èúëàñûí îëàúàüû ýöí ùàìûéà ãàáàãúàäàí áèë-
øåé ùàããûíäà äåéèëèð. [Ùàúû:] Ôàüûð-ôöãÿðàéà
äèðèëìèøäèð.
ÿë òóòìóøàì, åëÿ áèðè äÿ áèëàòÿøáåù, ëàï îëñóí
2. Àíëàäûëìàã, áàøà ñàëûíìàã, ùèññ åòäè-
ñÿíèí ãûçûí!.. Ìèð Úÿëàë.
ðèëìÿê. ßýÿð îíà áèëäèðèëñÿéäè, áåëÿ åòìÿçäè.
ÁÈËÀÂÀÑÈÒß çÿðô [ÿð.] Âàñèòÿñèç îëàðàã,
ÁÈËÄÈÐÈØ èñ. Åëàí, ìÿëóìàò; õÿáÿðäàðëûã.
àðàäà ùå÷ áèð âàñèòÿ îëìàäàí; àðàäà ùå÷ áèð
Èúëàñ ùàããûíäà áèëäèðèø. Áèëäèðèø âÿðÿãÿñè.
øåé (øÿõñ) èøòèðàê åòìÿäÿí; áèðáàøà. Áèëàâà-
ÁÈËÄÈÐÊÈ ñèô. Êå÷ÿí èëÿ àèä îëàí, êå÷ÿí èë
ñèòÿ ìÿðêÿçè èäàðÿëÿðÿ ìöðàúèÿò åòìÿê. Áèëà-
îëìóø, êå÷ÿí èëêè. Áó èëêè ñÿð÷ÿ áèëäèðêè ñÿð-
âàñèòÿ ðÿùáÿðëèê åòìÿê. Ìÿêòóáó áèëàâàñèòÿ
÷ÿéÿ úèê-úèê þéðÿäèð. (Ìÿñÿë). Èíäè éåíÿ áèë-
ñàùèáèíÿ âåðìÿê. Î, áèëàâàñèòÿ ãîíøóëóüóì-
äèðêè âàõòäûð, éåíÿ òÿíòÿíÿëè âÿäëÿð âåðèëèð.
äà éàøàéûð. – Ëàêèí áèëàâàñèòÿ [ßùìÿäèí] èøÿ
“Êèðïè”.
ýèðèøìÿéÿ ìàääè âÿñàèòè ìöñàèäÿ âåðìÿ-
ÁÈËÄÈÐÌß “Áèëäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
éèðäè. Á.Òàëûáëû.
ÁÈËÄÈÐÌßÊ ô. 1. Ìÿëóì åòìÿê, õÿáÿð
ÁÈËÀÉÈÃ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ëàéèã] á à õ
âåðìÿê, åëàí åòìÿê, õÿáÿðäàð åòìÿê. – Øå-
ëÿéàãÿòñèç. [Çàìàí:] Ìÿí ùå÷ âÿäÿ Ãÿäèìÿ
ðèì, áó ùèêìÿòè àëÿìÿ áèëäèð; Õÿéàë þëÿíëÿðè
áèëàéèã îüëàí äåìÿðÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áÿçÿí äèðèëäèð. Ì.Ðàùèì.
303
ÁÈËÅÒ
ÁÈËßÐÇÈÊËÈ
2. Àíëàòìàã, à÷ûá ñþéëÿìÿê, áàøà ñàëìàã,
ÁÈËß çÿðô êþùí. ìÿù. Áèðýÿ, áèðëèêäÿ. Áèëÿ
ùèññ åòäèðìÿê. Ôèêðèíè áèëäèðìÿê. Àäûíû áèë-
éåéèá, áèëÿ äÿ ýÿçÿðäèê. – Áèëÿ ýÿë ýåäÿëèì
äèðìÿê. Î, öðÿéèíè ùå÷ êÿñÿ áèëäèðÿí äåéèë.
áó ãóòëó éîëà. (“Äàñòàíè-ßùìÿä Ùÿðàìè”).
– Êÿðèì áÿé áàúûíûí ãàðäàø ùàããûíäàêû ñþ-
ÁÈËß-ÁÈËß çÿðô Ãÿñäÿí, áèëäèéè ùàëäà.
çöíäÿí êþâðÿëñÿ äÿ, áèëäèðìÿäè. Ìèð Úÿëàë.
Áèëÿ-áèëÿ åòìÿê. – Ëîòóëàð áèð íå÷ÿ äÿôÿ áèëÿ-
ÁÈËÉÒ [ôð.] 1. Êèòàá÷à, êàðòî÷êà, âÿðÿãÿ
áèëÿ âÿ ïóëëàðûíäàí Ðÿñóëà óäóçäóëàð. “Àøûã
âÿ ñ. øÿêëèíäÿ îëóá, ñàùèáèíèí ïàðòèéàéà âÿ
Ãÿðèá”. Ìÿí áèëÿ-áèëÿ ãÿñäÿí þçöìö úÿùÿí-
éà ùÿð ùàíñû áèð èúòèìàè òÿøêèëàòà ìÿíñóáèé-
íÿìäÿ éàíäûðìàðàì! Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
éÿòèíè òÿñäèã åäÿí ñÿíÿä. Ïàðòèéà áèëåòè.
ÁÈËßÊ èñ. Ãîëóí äèðñÿêäÿí ÿëÿ ãÿäÿð îëàí
Êîìñîìîë áèëåòè. Ùÿìêàðëàð èòòèôàãû áèëåòè.
ùèññÿñè. Ýöìöø áèëÿêëÿðèí, áÿéàç ãîëëàðûí;
// Ñàùèáèíèí ùÿðáè ìöêÿëëÿôèééÿòëè, éàõóä
Ñàðû êÿùðÿáàñû, ùàéûô êè, éîõäóð! Ì.Ï.Âàãèô.
áèð ìÿêòÿáÿ âÿ ñ.-éÿ ìÿíñóá îëäóüóíó òÿñ-
[Ãàðàúà ãûç] ùÿéÿòÿ ÷àòäûãäà ýþðäö êè, Àüúà
äèã åäÿí ñÿíÿä. Ùÿðáè áèëåò. Òÿëÿáÿ áèëåòè.
õàíûìûí áèëÿéèíäÿí ãàí àõûð.. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
// Öìóìèééÿòëÿ, ñÿíÿä, âÿñèãÿ.
Áóíó äåéÿðÿê, ìàéîð Óëäóçóí íàçèê óøàã
2. ìàë. Êàüûç ïóë. Äþâëÿò õÿçèíÿñè áèëåòè.
áèëÿêëÿðèíÿ áàõäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
◊
Êðåäèò áèëåòè. Áàíê áèëåòè.
Áèëÿéÿ äîëàìàã (ñàðûìàã) – ÿëÿ ñàë-
3. Áèð éåðÿ äàõèë îëìàã, íÿãëèééàò âàñè-
ìàã, äîëàìàã, îéíàòìàã, ñàðûìàã.
òÿñèíÿ ìèíìÿê, áèð øåéäÿí èñòèôàäÿ èõòèéàðû
ÁÈËßÊÑ çÿðô [ÿð.] ßêñèíÿ, ÿêñèíÿ îëàðàã,
âåðÿí âÿðÿãÿ, êàðòî÷êà âÿ ñ. Äÿìèðéîë áèëåòè.
òÿðñèíÿ, òÿðñèíÿ îëàðàã, çèääèíÿ îëàðàã; òàìà-
Òðàìâàé áèëåòè. Òåàòð áèëåòè. Êèíî áèëåòè. Áèëåò
ìèëÿ áàøãà úöð. [Íèçàìè:] Ìÿí ùå÷ áèð çàìàí
êàññàñû. Ùåéâàíõàíàéà áèëåò àëìàã. – [Ùàúû
ùÿãèãÿòè òÿùðèô åòìÿìèøÿì, áèëÿêñ, òÿùðèô÷èëÿ-
ðèí äöøìÿíè îëìóøàì.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ñàëåù:] Àõû îíó áèð áàøà ñàëûí êè, ùÿëÿ áèëåò-
[Ìÿëÿê:] Ëàêèí ñèçè àéûðìàã äåéèë, áèëÿêñ,
ëÿðè ñàòìàìûøûã. Ñ.Ðÿùìàí.
ÿáÿäè áèð åøãëÿ, ñþíìÿç áèð ìÿùÿááÿòëÿ
4. êþùí. Ïàñïîðò. Èðÿâàíäà äà, äåéèðëÿð,
ãîâóøäóðìàã èñòÿðäèì. Ù.Úàâèä.
âèòñå-êîíñóëóí êþìÿê÷èñè áèëåòèí áèðèíÿ Èðàí
ÁÈËßÍ ñèô. Àíëàéàí, ãàíàí, áàøà äöøÿí;
ðÿèééÿòèíäÿí äöøÿíäÿ îí ìàíàò àëûð.
áèëèúè. Ãÿáèðèñòàíäà ãóëéàáàíû îëìàç, õîðò-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
äàíäûð, – äåéÿ áàøãà áèð óøàã äà ñþùáÿòÿ
5. Èìòàùàíäà òÿëÿáÿíèí, øàýèðäèí úàâàá âåð-
ýèðèøÿðÿê, áèëÿí àäàìëàð êèìè .. èçàùàò âåðäè
ìÿëè îëäóüó ñóàëëàð éàçûëìûø âÿðÿãÿ. Èìòà-
.. Á.Òàëûáëû. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Áèëÿíëÿ áèëìÿ-
ùàí áèëåòè. – Èìòàùàí... Êèìè úÿñàðÿòëÿ ÷ÿêèð
éÿí òàé îëìàç. (Àòà. ñþçö). [Ìóðàäëû:] Áèëÿí,
áèëåòè; Êèìè ãîðõà-ãîðõà éàíàøûð ìèçÿ.
áèëìÿéÿí, ùàìûíûç áàðìàã ãàëäûðûí. Ìèð Úÿëàë.
Á.Âàùàáçàäÿ.
ÁÈËßÍÄß(Ð) èñ. âÿ ñèô. äàí. Áèëèúè, ÷îõ-
ÁÈËÅÒ×È èñ. Ãàòàðäà, òðàìâàéäà âÿ ñ.-äÿ
áèëÿí, ìÿëóìàòëû (àäàì).
áèëåò ñàòàí, éàõóä áèëåòëÿðè éîõëàéàí èø÷è.
ÁÈËßÐßÊ çÿðô Ãÿñäÿí, áèëÿ-áèëÿ. Áèëÿ-
Âàãîíóí áèëåò÷èñè éåíè ñÿðíèøèíëÿðèí áèð íå-
ðÿê åòìÿê. Áèëÿðÿê äèíìÿìÿê.
÷ÿñèíè âàãîíà áóðàõûá éåð ýþñòÿð(äè).
ÁÈËßÐÇÈÊ èñ. 1. Ãàäûíëàðûí éàðàøûã ö÷öí
Ò.Ø.Ñèìóðã.
áèëÿêëÿðèíÿ òàõäûãëàðû ýöìöø, ãûçûë âÿ ñ.-äÿí
ÁÈËÅÒÑÀÒÀÍ èñ. Òåàòðà, êèíîéà âÿ ñ.-éÿ
ãàéðûëìûø ùàëãà; ãîëáàã. Ãûçûë áèëÿðçèêëÿð,
áèëåò ñàòàí èø÷è.
ìèíà ñûðüàëàð; Áèëÿêäÿí à÷ûëàð, ãóëàãäàí
ÁÈËÅÒÑÈÇ ñèô. âÿ çÿðô 1. Áèëåòè îëìàéàí.
÷ûõàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Áèëåòñèç ñÿðíèøèíëÿð úÿðèìÿ îëóíóð. Òðàìâàéäà
2. õöñ. ×ÿíáÿð, ãóðøàã. Ãàçûìà áîðóëàðû,
áèëåòñèç ýåòìÿê. – Î ýåúÿ áèíàíûí äþðä áèð
îíëàðûí áèëÿðçèêëÿðè, àüûð áîðóëàð “Ä” âÿ
òÿðÿôè úàìààòëà äîëó èäè. Áèëåòëÿð ñààò 4-äÿí
“Å” ìàðêàëû ìàðòåí ïîëàäûíäàí ùàçûðëàíûð.
ãóðòàðäûüûíà ýþðÿ úàìààò áèëåòñèç è÷ÿðè äî-
Ãóëèéåâ.
ëóøóðäó. Ù.Ñàðàáñêè.
ÁÈËßÐÇÈÊËÈ ñèô. 1. Ãîëóíà áèëÿðçèê òà-
2. êþùí. Ïàñïîðòñóç. [Êÿðÿìÿëè:] Ìÿí áèð
õìûø.
éîë áóðàäàí Ñàëéàíà áèëåòñèç ýåòìèøäèì...
2. õöñ. Áèëÿðçèéè îëàí (á à õ áèëÿðçèê 2-úè
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ìÿíàäà).
304
ÁÈËßÑÈÍÚß
ÁÈËÌßÊ
ÁÈËßÑÈÍÚß çÿðô êþùí. Éàíûíúà, þçö èëÿ
ÁÈËÈÊÑÈÇËÈÊ èñ. Ìÿëóìàòñûçëûã, åëìñèçëèê,
áÿðàáÿð, àðõàñûíúà. Áÿñ Áÿêèð Èñôÿíäèéàðû
ùàçûðëûãñûçëûã.
áèëÿñèíúÿ ýþòöðöá àïàðäû. “Äÿðáÿíäíàìÿ”.
ÁÈËÈÍÌß “Áèëèíìÿê”äÿí ô.èñ.
×ÿêäè ëÿøêÿð áèëÿñèíúÿ íå÷ÿ éîë ãåéðÿò ãûëûá.
ÁÈËÈÍÌßÊ ô. 1. Ìÿëóì îëìàã, àøêàð îë-
Ì.Â.Âèäàäè.
ìàã, áÿëëè îëìàã, àíëàøûëìàã, äÿðê åäèëìÿê.
ÁÈËßÉÀÃßÒ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ëèéà-
Áþéöê áèð êå÷ìèøèí âàðäûð; Áèëèíìÿéèð éàøûí
ãÿò] Ëÿéàãÿòñèç, ëÿéàãÿòè îëìàéàí. Úàíäàí
ñÿíèí. Ñ.Âóðüóí.
ãåéðè éîõäóð þçýÿ íèñàðûì; Î äà êè, çèéàäÿ
2. Òàíûíìàã. Íÿããàø áèëèíäè íÿãø è÷èíäÿ;
áèëÿéàãÿòäè. Ã.Çàêèð.
Ëÿë îëäó ÿéàí áÿäÿõø è÷èíäÿ. Íÿñèìè.
ÁÈËßÇÈÊ á à õ áèëÿðçèê.
ÁÈËÈÍÌßÇ ñèô. Àíëàøûëìàç, äÿðêåäèëìÿç,
ÁÈËßÇÈÊËÈ á à õ áèëÿðçèêëè.
ìÿëóì îëìàéàí; áèëèíìÿñè ìöìêöí îëìà-
ÁÈËßÇÇßÒ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ëÿççÿò]
éàí; ñèðëè.
Ëÿççÿòñèç, äàäñûç. Îëìàñà ãàáèë ÿýÿð äÿùð
ÁÈËÈØ èñ. 1. Áèëìÿê èøè, áèëìÿ.
úÿôà âåðìÿç îíà; Òÿì áèëÿççÿò îëàíäà íåúÿ
2. Áèëèê, ìÿðèôÿò. Àøèíàéè áèëìÿìèøñÿí, åé
äÿíäàíÿ äÿéÿð? Ì.Â.Âèäàäè.
áèëèøäÿí éàä îëàí; Ìÿðèôÿòäÿí äÿì âóðóðñàí,
ÁÈËÝÈ á à õ áèëèê. [Ìÿøÿäè Êàçûì àüà:]
íåéëÿéèì, áèýàíÿñÿí. Íÿñèìè.
Ëàêèí áó áèëýèíè ùÿéàòà êå÷èðìÿê ìÿñÿëÿñèíÿ
3. êþùí. Äîñò, éàõûí, òàíûø. Éàä îëìèøÿì
ýÿëäèêäÿ, íåúÿ êè ìÿí, åëÿ äÿ áàøãàëàðû èíýè-
éåíÿ áó ýöí áèëèø èëÿ, íåäÿéèí. Ã.Áöðùàíÿä-
ëèñ âÿ ðóñ òàúèðëÿðèíèí ãàáàüûíäà áèð èø ýþðÿ
äèí. Åé áèëèøèì, ìÿíäÿí àõûð îëìà éàä. Éóñèô
áèëìèðèê... Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Øÿí àëíûíäà áèëýè,
Ìÿääàù.
çÿêà óëäóçëàðû ïàðûëäàð. À.Øàèã.
ÁÈËÈÒÒÈÔÀÃ çÿðô [ÿð.] êþùí. Èòòèôàã èëÿ,
ÁÈËÝÈËÈ á à õ áèëèêëè.
áèðýÿ, áèð éåðäÿ.
ÁÈËÝÈÑÀÉÀÐ á à õ êîìïéóòåð.
ÁÈËÊÖËËÈÉÉß çÿðô [ÿð.] êþùí. Òàìà-
ÁÈËÕÀÑÑß çÿðô [ÿð.] êþùí. á à õ õöñóñÿí.
ìèëÿ, áöñáöòöí, áöòöíëöêëÿ. [Øþëÿ õàíûì:]
ÁÈËÈÚÈ ñèô. âÿ èñ. Áèëÿí, àíëàéàí, äÿðê
ßëáÿòòÿ, ýÿðÿêäèð âÿçèð áó èøëÿðè áèëìÿéÿ,
åäÿí, äöøöíÿí. Áèëèúè àäàì. – [Àðàç:] Ìÿí
éîõñà õàíà áèëäèðÿð, èø áèëêöëëèééÿ ïîçóëàð.
áóíó áèëèúè àäàìëàðäàí ñîðóøóá þéðÿíÿúÿ-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
éÿì. À.Øàèã.
ÁÈËËÀÙ [ÿð.] êþùí. Àëëàùà àíä îëñóí (àíä).
ÁÈËÈÚÈËÈÊ èñ. Áèëèúè àäàìûí ùàë âÿ êåé-
ôèééÿòè. Ñöìñöíö èíäè ìÿí ÷àëûð, î [Êÿðèì
Éàð úþâð åòìÿç ìàíà, ÿüéàð òÿëèì åòìÿäÿí;
áàáà] èñÿ þéðÿäèðäè âÿ áèëèúèëèéè èëÿ þéöíöá,
Áèëëàù, ÿüéàð åéëÿéÿí åùñàíû éàð åòìÿç ìàíà.
ìÿüðóð áàõûøëàðëà ìÿíÿ áàõûá ýöëöðäö.
Ôöçóëè. Ðèéàè õÿëãäèð, áèëëàù, íàìàç ÿùëèíÿ
À.Øàèã. // Àëèìëèê, âàãèôëèê, õÿáÿðäàðëûã.
éàð îëìà. Ñ.ß.Øèðâàíè. Õÿðúèí òöêÿíèá êÿñèëìèð
àðäû; Áèëëàù, äÿõè ïóëëàðûì ãóòàðäû. Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÈËÈÕÒÈÉÀÐ çÿðô [ÿð.] êþùí. Þç èõòèéàðû
èëÿ, þç õàùèøè èëÿ, þç èðàäÿñè èëÿ.
ÁÈËËß èñ. ìÿù. Óøàãëàðà âåðèëÿí ùÿð úöð
ÁÈËÈÊ èñ. Îõóìàã âÿ éà òÿúðöáÿ íÿòèúÿ-
øèðíèééàò, ìåéâÿ âÿ ñ. äàäëû øåéëÿð.
ñèíäÿ ÿëäÿ åäèëÿí ìÿëóìàò; åëì. Áèëèê èíñà-
ÁÈËËÈÎÍ [ôð.] Ðóñ, ôðàíñûç âÿ Àìåðèêà
íûí áÿçÿéèäèð. Îíóí äÿðèí áèëèéè âàð. Áèëèéèíè
ùåñàá ñèñòåìèíäÿ ìèí ìèëéîíà (áèð ìèëéàð-
àðòûðìàã. – Òèôëè-ìÿñóìëàð èìòÿùàí òóòäó;
äà), éàõóä àëìàí âÿ èíýèëèñ ñèñòåìëÿðèíäÿ
Áàøëàðûíäà áèëèê ìÿêàí òóòäó. À.Ñÿùùÿò. Èíäè
áèð ìèëéîí ìèëéîíà (ìèí ìèëéàðäà) áÿðàáÿð
ýÿíúëèê Áàêûíû ñåâèð, èíäè Áàêû îíëàð ö÷öí
îëàí ñàé.
èøûã âÿ áèëèê ìÿíáÿéè îëìóøäóð. Ì.Ùöñåéí.
ÁÈËÌß “Áèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÈËÈÊËßÍÌß “Áèëèêëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÈËÌßÄßÍ çÿðô 1. Áèëìÿäèéè ùàëäà,
ÁÈËÈÊËßÍÌßÊ ô. Áèëèê ÿëäÿ åòìÿê.
áèëìÿéÿ-áèëìÿéÿ. Áèëìÿäÿí äàíûøìà.
ÁÈËÈÊËÈ ñèô. Áèëèê ñàùèáè, ìÿëóìàòëû, åëìëè,
2. Á à õ áèëìÿéÿðÿê.
ùàçûðëûãëû. Áèëèêëè àäàì.
ÁÈËÌßÊ ô. 1. Áèð øåé ùàããûíäà ìÿëóìàòû
ÁÈËÈÊÑÈÇ ñèô. Áèëèéè îëìàéàí, ìÿëóìàò-
îëìàã, õÿáÿðäàð îëìàã, âàãèô îëìàã. Ìÿí
ñûç, åëìñèç, ùàçûðëûãñûç. Áèëèêñèç âÿ ñèéàñè äö-
áóíó ÷îõäàí áèëèðäèì. Áó õöñóñäà ìÿí ùå÷
øöíúÿñè îëìàéàí àäàìëàðûí ñèëàùëàðû äà ãÿ-
áèð øåé áèëìèðÿì. Áèëèðñÿíñÿ, ýÿë ñþéëÿ. Ìÿí
ëÿáÿ ãàçàíà áèëìÿç. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ñÿíèí ôèêðèíè áèëìÿê èñòÿðäèì. – Åé äèë, àìàí-
305
ÁÈËÌßÊ
ÁÈËÖÌÓÌ
äû, ñèððèíè áèýàíÿ áèëìÿñèí. Ì.ß.Ñàáèð. Ãîé
ìÿòëÿáÿ úÿëá åòìÿê ö÷öí èøëÿíèð. Àõøàì,
ùÿãèãÿòè áèëìÿéÿíëÿð áèëñèíëÿð. ß.Ùàãâåð-
ñàáàù, ÷åøìÿ, ñÿíèí áàøûíà; Áèëèðñÿíìè, íåúÿ
äèéåâ. // Ùÿð ùàíñû áèð ñàùÿäÿ õöñóñè áèëèéè,
úàíëàð äîëàíûð? Àøûã ßëÿñýÿð.
ñÿðèøòÿñè îëìàã, éàõøû áÿëÿä îëìàã. ßäÿáèé-
13. Èíêàð øÿêëèíäÿ: áèëìÿìÿê – áèð ñûðà
éàòû éàõøû áèëìÿê. Áèð íå÷ÿ äèë áèëìÿê. Ìàøûíû
ñþçëÿðÿ ãîøóëàðàã, ùÿìèí ñþçëÿðèí èôàäÿ
éàõøû áèëìÿê.
åòäèéè øåéèí, êåéôèééÿòèí, ùàëûí ìþâúóä îë-
2. Þéðÿíìÿê, õÿáÿð òóòìàã, ìÿëóìàò àë-
ìàäûüûíû áèëäèðèð; ìÿñ.: éóõó áèëìÿìÿê (ùå÷
ìàã. Îíóí àäûíû èíäèúÿ áèëäèì. Ñèçèí ýÿë-
éàòìàìàã), èñòèðàùÿò áèëìÿìÿê (ùå÷ èñòèðàùÿò
äèéèíèçè òÿçÿúÿ áèëìèøÿì. Ãàòàðûí íÿ âàõò
åòìÿìÿê), áàñûëìàã áèëìÿìÿê (ùå÷ áàñûë-
ýÿëÿúÿéèíè áèëäèíìè? – Áàüûøëà, áèëìèøÿì
ìàìàã) âÿ è.à.
áèýàíÿëÿðëÿ àøèíàñÿíìèø. Ñ.ß.Øèðâàíè.
◊ Áèëäèéèíäÿí ãàëìàìàã – òÿêèä âÿ èñðàð
3. Áàøà äöøìÿê, äÿðê åòìÿê, àéäûí òÿñÿâ-
åòìÿê, èíàä åòìÿê, áèëäèéèíäÿí ÿë ÷ÿêìÿ-
âöð åòìÿê. Ìÿí áèëèðÿì êè, áó èø áàø òóòìà-
ìÿê, þç áèëäèéèíè åòìÿê. Ñÿíÿ ñþç äåéèëèð,
éàúàã. Áèëìèðñÿí êè, ýåúèêìÿê îëìàç? Áóíó
àììà ñÿí áèëäèéèíäÿí ãàëìûðñàí. Ìÿí áèëÿñè,
éàõøû áèë! – Áèëìÿéÿí éîõäó êèì áó ìÿíàíû;
ìÿí áèëÿí(è) – ìÿíúÿ, ìÿíèì ôèêðèìúÿ,
Òÿðáèéÿò êàìèë åéëÿð èíñàíû. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ìÿíèì çÿííèìúÿ. Ìÿí áèëÿñè äöíéàäà øÿõñ
[Ãîúà:] Áèëèí êè, áó øÿùÿðèí ùÿð áèð äàøûíà
ýÿðÿê åëÿ áèð èø òóòñóí êè, îíó áàúàðûá éåðèíÿ
áèð èýèäèí ãàíû òþêöëöá... Ì.Ùöñåéí. // Ñåç-
éåòèðìÿéÿ ãàáèëèééÿòè îëñóí. Ú.Ìÿììÿäãó-
ìÿê, äóéìàã, ùèññ åòìÿê, àíëàìàã. Ìÿí î
ëóçàäÿ. Êèì áèëèð (àðà ñþç) – ìÿëóì äåéèë.
ñààò áèëäèì êè, î íÿéè íÿçÿðäÿ òóòóð.
Êèì áèëèð, ìàøûí íÿ âàõò ýÿëÿúÿê. Þçö áèëÿð
4. Òàíûìàã. Àäàìëàðû áèëìÿê îëìóð.
– íÿ èñòÿéèð, åëÿ äÿ åòñèí, èõòèéàð þçöíäÿäèð,
5. ßëèíäÿí ýÿëìÿê, òÿñÿââöðö îëìàã, áà-
þç ùÿðÿêÿòèíäÿ ñÿðáÿñòäèð.
úàðìàã. Äöëýÿðëèê èøèíè áèëìÿê. Þç èøèíè éàõøû
ÁÈËÌßÌßÇËÈÊ èñ. 1. Àíëàìàìà, õÿáÿðè
áèëìÿê. Î, áèð íå÷ÿ ñÿíÿò áèëèð. Ìÿí ÷àëüû
îëìàìà; õÿáÿðñèçëèê, ìÿëóìàòñûçëûã. Þçö-
÷àëà áèëèðÿì.
íö áèëìÿìÿçëèéÿ ãîéìàã – þçöíö ãÿñäÿí
6. Þçö ö÷öí àéäûí åòìÿê, ìöÿééÿí åò-
áèëìÿéÿí, òàíûìàéàí êèìè ýþñòÿðìÿê. Éîë-
ìÿê, þéðÿíìÿê. ..Ùÿêèì àçàðëûíûí àçàðûíû
äàøûíû ýþðäö, þçöíö áèëìÿìÿçëèéÿ ãîéäó.
áèëÿíäÿí ñîíðà .. õîëåðà òóòàíà “áóòèí” äà-
– Ìàùìóä èñÿ þçöíö áèëìÿìÿçëèéÿ ãîéóá,
âàñû âåðèð... Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
õàì àäàìëàð êèìè öçöíö î òÿðÿôÿ ÷åâèðèðäè
7. Ðèàéÿò åòìÿê, éåðèíÿ éåòèðìÿê, ùåñàá-
âÿ ñàíêè ùå÷ çàä ýþðìÿéèðäè. Á.Òàëûáëû.
ëàøìàã, êÿíàð ÷ûõìàìàã. Þç éåðèíè áèëìÿê.
2. Ùàãã âÿ éàõøûëûã èòèðìÿ.
Âÿçèôÿíè éàõøû áèë! Àäàì äàíûøàíäà ùÿääèíè
ÁÈËÌßÐÐß çÿðô [ÿð.] Ùå÷, ÿñëà, ùå÷ áèð
áèëÿð.
äÿôÿ, ãÿòèééÿí, òàìàìèëÿ, áöñáöòöí. Áèð ãÿ-
8. Õàòûðëàìàã, éàäà ñàëìàã. Èíäè áèëäèì
äÿð êå÷ÿíäÿí ñîíðà ìóñèãèéÿ îëàí ùÿâÿñèì
êè, î êèìëÿðäÿíäèð. Áèëìÿäèì êè, ñèçÿ íÿ âàõò
î ãÿäÿð àçàëäû êè, áàøûáÿëàëû äöäöéö áèë-
ýÿëìèøäèì.
ìÿððÿ ýþçäÿí ñàëäûì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
9. Çÿíí åòìÿê, ýöìàí åòìÿê. Ìÿí åëÿ
Ùàúû Õÿëèëèí ñÿñè ýÿëäèêúÿ çÿèôëÿøèðäè, àõûðäà
áèëäèì êè, ñèç ýåòìèøñèíèç.
íÿôÿñ áèëìÿððÿ ãÿò îëóá, éàâàø-éàâàø äî-
10. Ùåñàá åòìÿê, çÿíí åòìÿê, ñàéìàã.
äàãëàðû òÿðïÿíèðäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ýåúÿ
Áó èøäÿ êèìè ìöãÿññèð áèëèðñÿí? – Çþâãö
òîçëó âÿ ñîéóã îëäóüóíà ýþðÿ, àäàìëàðûí
ñàäÿ ýöëöø áèëìÿê, ùå÷ áèð êÿñÿ ÿôâ îëóíìàç.
àéàüû êö÷ÿ-áàçàðäàí áèëìÿððÿ ÷ÿêèëìèøäè.
Ñ.Âóðüóí. // äàí. Øöáùÿëÿíìÿê, èñíàä âåð-
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
ìÿê, ýþðìÿê. Ìÿí áó èøè îíäàí áèëèðÿì.
ÁÈËÌßÉßÐßÊ çÿðô Ãÿñäè îëìàäàí,
11. Éàðäûì÷û ôåèë êèìè èëòèçàì ôåëëÿðèíèí
èñòÿìÿäèéè ùàëäà. Ãûç þçö áèëìÿéÿðÿêäÿíìè,
àõûðûíà ýÿòèðèëÿðÿê, ôåèëèí áàúàðûã ôîðìàñû
Âàñéàíû ÷àøäûðìàã ö÷öíìö – ÿââÿëúÿ
äöçÿëäèëèð, ìÿñ.: äóðà áèëìÿê, ãà÷à áèëìÿê,
ãÿðàðëàøäûðäûüû ìþâçóäàí êÿíàðà ÷ûõäû.
éàçà áèëìÿê âÿ è. à.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
12. Áèëèðñÿí (áèëèðñèíèç), áèëñÿí(èç) (àðà
ÁÈËÖÌÓÌ çÿðô [ÿð.] êþùí. Öìóìèééÿòëÿ,
ñþç ìÿíàñûíäà) – ìöñàùèáèí äèããÿòèíè ÿñàñ
ùàìûëûãëà, öìóìÿí, áöòöí, òàìàìèëÿ. Âÿ áèð
306
ÁÈËÂÀÑÈÒß
ÁÈÌÓÇÄ
äÿ áó ìÿêòÿáëèëÿð áèëöìóì; Îõóðëàð êÿìà-
ÁÈÌßÃÀÌ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ìÿãàì]
ëûíúà àëè öëóì. Ì.ß.Ñàáèð.
Éåðñèç, ìöíàñèáÿòñèç. Àéûðäû ìÿíäÿí î ìÿù-
ÁÈËÂÀÑÈÒß çÿðô [ÿð.] Àðàäà âàñèòÿ îëìàã
ðóéè áèìÿãàì ôÿëÿê. Ñ.ß.Øèðâàíè.
öçðÿ; áàøãàñûíûí èøòèðàêû èëÿ, âàñèòÿñè èëÿ, êþ-
ÁÈÌßÍÀ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð.
ìÿêëèêëÿ (áèëàâàñèòÿ çèääè). [Ãûç:] Áó ìÿã-
ìÿíà] Ìÿíàñûç. Áèìÿíà ñþç. Áèìÿíà ñþù-
ñÿäèí ùÿéàòà êå÷ìÿñèíäÿ áèëâàñèòÿ èøòèðàê
áÿò. – [Àüà Êÿðèì õàí:] ..Áó ñþçëÿðè íÿ ö÷öí
åäÿíëÿð õàèí âÿ àâàíòöðà÷û ñàéûëìûðëàðìû?
áèìÿíà äàíûøûðñàí? Í.Âÿçèðîâ.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁÈÌßÐÙßÌßÒ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð.
ÁÈËÉÁÐÄ [ôð.] 1. Öçÿðèíÿ ìàùóä ÷ÿêèë-
ìÿðùÿìÿò] Ìÿðùÿìÿòñèç, èíñàôñûç, ðÿùìñèç,
ìèø õöñóñè ìèç öñòöíäÿ øàðëàðëà îéíàíûëàí
çàëûì. Áèìÿðùÿìÿò ÿéàíëàðûíà øöêð, õóäàéà!
îéóí. Áèëéàðä îéíàìàã. Áèëéàðä øàðû. – Ìà-
Ì.ß.Ñàáèð. Íÿäèð áó õèëãÿòè-áèìÿðùÿìÿò, áó
øàëëàù, ýåúÿ-ýöíäöç âàëèìèç; ×àëûð ïàðòà-
ïÿðäÿëè ùèêìÿò? Áó çöëìÿ ãàðøû, íîëóð, áèð
ïèéàí, îéíàéûð áèëéàðä. Ã.Çàêèð. Áó îüëàí
äÿ áèð ÿäàëÿò îëàéäû. Ù.Úàâèä.
áèëéàðä îéóíóíó þçöíÿ ïåøÿ åëÿìèøäè.
ÁÈÌßÐÈÔßÒ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ìÿðè-
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ôÿò] Ìÿðèôÿòñèç. Èíñàíà øÿðÿôáÿõø ôÿãÿò åëìö
2. Áó îéóí ö÷öí áîðòëàðû âÿ éàíëàðûíäà
ùöíÿðäèð; Áèìÿðèôÿò àäÿì úàíû éîõ õöøê øÿ-
êèñÿúèêëÿðè (òîðëàðû) îëàí ìèç. Îíëàð áèëéàðä
úÿðäèð. Ì.Ùàäè.
òàõòàñû öñòöíäÿ òîããóøàí øàð êèìè áèð-áèðèíäÿí
ÁÈÌßÐÈÔßÒËÈÊ èñ. Ìÿðèôÿòñèçëèê.
àðàëàíûá óçàãëàøûðäûëàð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÈÌßÑÐßÔ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ìÿñðÿô]
êþùí. 1. Éåðñèç, áèùóäÿ, áîø éåðÿ, ôàéäàñûç.
ÁÈËÉÀÐÄ×Û èñ. Áèëéàðä îéíàìàüû ñåâÿí,
éàõøû áèëéàðä îéíàéàí àäàì.
Áèìÿñðÿô éåðÿ ïóë õÿðú åòìÿ.
2. Êàðàýÿëìÿç, ëöçóìñóç, ùå÷ øåéÿ éàðà-
ÁÈËÉÀÐÄÕÀÍÀ èñ. [ôð. áèëéàðä âÿ ôàðñ.
ìàç. [Ùàúû Ãÿíáÿð:] Àé ýÿäÿ, ñÿí ãÿðèáÿ áè-
...õàíÿ] Áèëéàðä îéíàíûëàí éåð. Ìèðçÿ Úàâà-
ìÿñðÿô àäàìñàí, ùå÷ çàä ÿëèíäÿí ýÿëìÿéèð...
äûí .. îüëó øÿùÿðäÿí ÿë ÷ÿêìÿéèá ýåúÿ-ýöíäöç
Í.Âÿçèðîâ.
âàõòûíû áèëéàðäõàíàëàðäà êå÷èðèðäè. ß.Ùàã-
ÁÈÌßÇß ñèô. [ôàðñ.] 1. Äàäñûç, òàìñûç, ùå÷
âåðäèéåâ.
áèð äàäû îëìàéàí.
ÁÈÌÀÐ ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ.] Õÿñòÿ, íàõîø,
2. ìÿú. Áîø, ìÿíàñûç, øèò, äóçñóç. Áèìÿçÿ
àçàðëû. Áàðèëàùà, ýöëçàðûíà ãûéìà ñÿí; Õÿñòÿ
ñþç. Áèìÿçÿ ñþùáÿòëÿð.
äöøöá, áèìàðûíà ãûéìà ñÿí! Àøûã Ïÿðè. Áèð
ÁÈÌßÇÌÓÍ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ìÿç-
òÿáèáÿ ýåäèá äÿ áèð áèìàð; Äåäè: ìÿäÿìäÿ àüðû
ìóí] Ìÿçìóíñóç. ..Ñÿäè âÿ Ùàôèçäÿí ñîíðà
áèð øåé âàð. Ì.ß.Ñàáèð. Âàùèäÿì, áèìàðè-
Èðàíäà øåèð ãàéÿòäÿ òÿíÿççöëÿ äöøöá, øöÿðà-
åøãÿì, ãåéðèäÿí éîõ ìèííÿòèì. ß.Âàùèä.
íûí ÿøàðû êöëëÿí áèìÿçìóí âÿ ìÿùç ïó÷ ëÿô-
ÁÈÌÀÐÕÀÍÀ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Õÿñòÿõàíà.
ôàçëûã îëìóøäóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ãóðáàí
ÁÈÌÀÐÈÑÒÀÍ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Õÿñòÿõàíà.
Ìÿðÿíäè:] Áó êîáóä, áèìÿçìóí âÿ áèìÿíà
Äþâëÿò òÿðÿôèíäÿí ùÿð éåðäÿ çöêóð âÿ öíàñ
ëÿùúÿäÿ éàçûëìûø øåéëÿðè áèð êÿíàðà àò.
áèìàðèñòàíëàðû îëóðäó... Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁÈÌÀÐËÛÃ èñ. Õÿñòÿëèê, íàõîøëóã. ×ÿêìÿ
ÁÈÌÈÍÍßÒ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ìèííÿò]
çÿùìÿò, ÷ÿê ÿëèí òÿäáèðè-äÿðäèìäÿí, òÿáèá;
1. Ìèííÿòñèç.
Êèì, äåéèë ñÿí áèëäèéèí ìÿí ÷ÿêäèéèì áèìàð-
2. Ïóëñóç, ìöôòÿ, ùàâàéû. Äîëàøûá áóëâàðû
ëûã. Ôöçóëè.
ùÿð ýöí ýÿçÿðñÿí áèìèííÿò. Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÈÌÁÈÇ ñèô. 1. Óúó ÷îõ øèø, óúó ÷îõ èòè âÿ
ÁÈÌÈÑË ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ìèñë] Ìèñèë-
íàçèê. Áû÷àüûí óúó áèìáèçäèð.
ñèç, òàéû-áÿðàáÿðè îëìàéàí.
2. ×îõ äèê.
ÁÈÌÓÇÄ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ.] Ìóçäñóç,
ÁÈÌÅÙÐ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. Ñåâýèñè, ìÿùÿá-
çÿùìÿò ùàããû âåðèëìÿéÿí, öúðÿòñèç; ùàâàéû,
áÿòè îëìàéàí. Áèìåùð ýþçÿëëÿðäÿí àëÿìäÿ
ìöôòÿ. [Ìèðçÿ:] Ðÿùìÿòëèê îüëó, ìÿí ìÿýÿð
âÿôà óììà. ß.Âàùèä.
áóðàäà ùàìáàëè-áèìóçäÿì? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁÈÌßÊÀÍ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ìÿêàí]
[Çèíäàëû:] Éÿùéà ëÿëÿ, î íÿ äåéÿí ñþçäöð?
Ìÿêàíñûç, éåðñèç-éóðäñóç. Ùÿñðÿòèíäÿí õÿñòÿ
Ñÿíèí äåìÿéèíäÿí áó èë áèìóçä îëàúàüûãìû?
äöøäöì; Ìÿí áèìÿêàí, àüðûí àëûì. Àøûã ßñÿä.
Ìèð Úÿëàë.
307
ÁÈÌÖÐÖÂÂßÒ
ÁÈÍÀÝÖÇÀÐËÛÃ
ÁÈÌÖÐÖÂÂßÒ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ìö-
àéà? Ñ.ß.Øèðâàíè. Áèíà ãîéìàã – 1) òèêìÿê,
ðöââÿò] Ìöðöââÿòñèç, èíñàôñûç, àìàíñûç,
òÿñèñ åòìÿê, ãóðìàã, þçöë àòìàã. Ìÿøÿäè
ðÿùìñèç; ÿäàëÿòñèç. // Áÿçÿí ñþéöø êèìè èøëÿ-
ßñýÿð òÿðÿããè åäÿíäÿí ñîíðà, þç êþùíÿ ìóç-
íèð. [Ôÿðùàä:] Íàèíñàô çàëûìëàð, áèìöðöââÿò
äóð éîëäàøëàðûíäàí áèð íå÷ÿëÿðèíè áàøûíà
úÿëëàäëàð! ß.Ùàãâåðäèéåâ.
éûüûá, îíëàðà ÿë òóòìàã ö÷öí ýÿìè÷èëèê øèð-
ÁÈÌÖÐÖÂÂßÒËÈÊ èñ. Ìöðöââÿòñèçëèê,
êÿòè áèíà ãîéäó. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ; // Ìÿú.
èíñàôñûçëûã, ðÿùìñèçëèê, ÿäàëÿòñèçëèê. Ùÿð ýö-
ìÿíàäà. [Ñöëåéìàí áÿé:] Áóäóð, èêè èëäèð
íöì ùèúðèíäÿ, åé ìÿù, áèð ãèéàìÿòòÿê êå÷ÿð;
ìÿíèìëÿ äîñòëóã áèíàñû ãîéóáëàð. ß.Ùàãâåð-
Áèìöðöââÿòëèêäèð îëñà áóíëàð þìðöìäÿí
äèéåâ; 2) ìÿú. êþùí. Ùÿëë åòìÿê, ÷àðÿ äö-
ùåñàá. Ñ.ß.Øèðâàíè.
øöíìÿê, ÿíúàì ÷ÿêìÿê. [Ñÿêèíÿ õàíûì:]
ÁÈÌÖÐÂßÒ äàí. á à õ áèìöðöââÿò. Àé
Èíäè äóð ýåò, ßçèçáÿéè áóðà ÷àüûð, ýþðöì áó
áèìöðâÿò, íÿäèð ìÿíèì ýöíàùûì; ×ÿêèðñÿí
èøÿ íÿ áèíà ãîéóð? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ; 3) ãÿñä
çöëôöíäÿí äàðà ñÿí ìÿíè. Àøûã Ùöñåéí.
åòìÿê, èñòÿìÿê, áàøëàìàã, òÿøÿááöñ åòìÿê.
[Âàãèô:] Âèäàäè, ãàðäàøûì, ñÿíìèñÿí, ýÿë-
[Ìÿøÿäè] èñòÿäè äöêàí ãîíøóñó èëÿ ïîëèòèêà
ýÿë; Áèçè àéðû ñàëäû áèìöðâÿò ÿúÿë. Ñ.Âóðüóí.
ñþùáÿòè áèíà ãîéñóí. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áèíà-
ÁÈÍÀ èñ. [ÿð.] 1. Òèêèëè, ìöëê, åâ. Ýþçÿë âÿ
ñû ãîéóëìàã – á à õ áèíà îëóíìàã. Ùÿìèí
éöêñÿê áèíà. Ìÿêòÿá áèíàñû. Äàø áèíà. Éåíè
áèíàñû ãîéóëäó ìþùêÿì; Ýöëöìñÿð êàèíàò,
òåàòð áèíàñû. – [Ìÿäÿä] âàüçàëûí áþéöê
ýöëöìñÿð ùÿéàò. Ñ.Âóðüóí. Áèíàñûíû ãîéìàã
áèíàñûíäàí êå÷èá, ðåëñëÿðèí öñòöíäÿí àäëà-
– 1) á à õ áèíà åòìÿê; 2) ìÿú. áàøëàìàã.
éàðàã, äåïîéà òÿðÿô ýåòäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
Ãàðà êþïÿê .. Ãàðàúà ãûçûí ñÿéè èëÿ àçàúûã
Ôåðìà ìöäèðè .. ìÿíè áèíàéà àïàðäû.
ñàêèò îëäó âÿ àõûðäà ïèøèéÿ äÿ äÿéìÿéèá îíóí-
È.ßôÿíäèéåâ. Îéíàìàã ö÷öí òåàòð áèíàñû
ëà äîñòëóã áèíàñûíû ãîéäó. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
éîõ èäè. Ñ.Ðÿùìàí. // Ìÿú. ìÿíàäà. Ìóñèãè
3. ×ûõ. ùàëäà: áèíàäàí – èáòèäàäàí, ëàï
áèíàñûíûí ìþùêÿì òÿìÿëèíè òÿøêèë åäÿí 12
ÿââÿëäÿí, ÿçÿëäÿí. ßíëèéè-êèðøàíû íåéëÿð
ñöòóí 12 ÿñàñ ìÿãàìû âÿ 6 áöðú èñÿ 6 àâà-
úàìàëûí; Ñÿí åëÿ ýþçÿëñÿí áèíàäàí, Ïÿðè.
çàòû òÿìñèë åäèðäè. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Ñåâýè âÿ
Ì.Ï.Âàãèô. Ïÿðèéÿì, ñþéëÿðÿì øàùö ýÿäàäàí;
ìÿùÿááÿò áèíàñûíûí äàâàìû îíóí ìþùêÿì
Ãàôèéÿ äèëïÿñÿíä ýÿðÿê áèíàäàí. Àøûã Ïÿðè.
áèð òÿìÿë öçÿðèíäÿ ãóðóëìàñûíäàí àñûëûäûð.
×öíêè îëàð èëÿ áàøäàí, áèíàäàí; Áèðåâëè êèìè-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
éèç àòà-áàáàäàí. Ã.Çàêèð.
2. äàí. Áöíþâðÿ, þçöë, òÿìÿë, ÿñàñ. Åâèí
ÁÈÍÀßÍ ãîø. [ÿð.] êþùí. Ýþðÿ, ÿñàñÿí,
áèíàñû. Äÿìèð-áåòîí áèíà. Àíáàðûí áèíàñû
þòðö. Áó ýöí áèð àç èøèì îëäóüóíà áèíàÿí
äàøäàíäûð. // Ìÿú. ìÿíàäà. Àçÿðáàéúàí(ëû-
ìåùìàíõàíàéà òÿõèðëÿ ãàéûòäûì. Ì.Ñ.Îðäó-
ëàðûí) äàíûøäûüû äèëèí øèâÿñè ÷îõ èñÿ äÿ, áèíàñû
áàäè. Îíà áèíàÿí áàüë. êþùí. – îíà ýþðÿ.
âÿ êþêö áèðäèð. Ô.Êþ÷ÿðëè. Áèíà åäèëìÿê
Îíà áèíàÿí îíó [Éóñèôè] óøàã èêÿí ýÿòèðèá,
– á à õ áèíà îëóíìàã. Áèíà åòìÿê – 1) òÿñèñ
øÿùðè-Ãÿçâèíäÿ ìÿêòÿáÿ ãîéäó. Ì.Ô.Àõóíä-
åòìÿê, ÿñàñûíû ãîéìàã. ..Áó ãÿçåòÿíèí
çàäÿ. [Àìèëàõâàðè:] Îíà áèíàÿí éàçûá ìö-
èäàðÿñèíäÿ ìÿí åëÿ áèð éîëäàøà ðàñò ýÿëäèì
ãÿððÿð åäèðÿì êè, .. ãàëàí ãîøóíó ùàçûðäà
êè, îíóí .. éîëäàøëûüû èëÿ “Ìîëëà Íÿñðÿääèí”
ñàõëàéûá ìÿíèì ÿìðèìÿ ìöíòÿçèð îëàñàí.
ìÿúìóÿñèíè áèíà åòäèì. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áèíàÿí èëåéù êþùí. – áàõ
çàäÿ; 2) ìÿú. äöçÿëòìÿê, òÿøêèë åòìÿê, ãóð-
îíà áèíàÿí.
ìàã. Îëäó ñè÷àíëàðäà ÿéàí ìàúÿðà; Åéëÿ-
ÁÈÍÀÝÖÇÀÐËÛÃ èñ. [ôàðñ.] 1. Òÿäáèð,
äèëÿð òÿçèéÿ áÿçìèí áèíà. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áèíà
ñÿðÿíúàì, ÷àðÿ, ÷ûõûø éîëó. Áó õöñóñäà áèð
îë(óí)ìàã – òèêèëìÿê, ãóðóëìàã, òÿñèñ åäèë-
áèíàýöçàðëûã ëàçûìäûð. – [Ìèðçÿ Èñìàéûë:]
ìÿê, ÿñàñû ãîéóëìàã. Áó ÿñêè èìàðÿòèí
Ðÿúÿá êÿíäõóäà, áèíàýöçàðëûã ñÿíèíëÿäèð.
òàðèõèíè áèëèðñèíèçìè? Êèì òÿðÿôäÿí áèíà
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
îëìóø? Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Èñýÿíäÿðçàäÿ:] Áó
2. Ðÿñìè òàïøûðûã, ÿìð, ãÿðàð, ãàíóí,
êÿíä áèíà îëàíäàí ìÿêòÿá ýþðìÿéèáäèð.
ñÿðÿíúàì. Áèíàýöçàðëûã åòìÿê – 1) òÿä-
ß.Ùàãâåðäèéåâ; // Ìÿú. ìÿíàäà. Áó ãÿçåò
áèð ýþðìÿê, ÷àðÿ åòìÿê, ÷ûõûø éîëó òàïìàã.
êèì, îëóá úàùàíäà áèíà; Áóíó êèì èõòèðà åäèá,
[Äèâàíáÿéè:] Åé, Êàìàëîâ, ìÿí ýÿðÿê éóð-
308
ÁÈÍÀÌÓÑ
ÁÈÍÈØÀÍ
äóìóçà ãàéûäûá, ãóëäóðëàðû àõòàðìàã ö÷öí
ÁÈÍßÑÈÁ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. íÿñèá] Íÿ-
áèíàýöçàðëûã åäÿì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áó èøÿ
ñèáñèç, ìÿùðóì. Áèíÿñèá ãîéìàã (åòìÿê)
òÿúèëè áèíàýöçàðëûã åòìÿê ö÷öí ÷àëûøìàã éîë-
– ìÿùðóì åòìÿê. Àõûðäà áó ôèêèðëÿð ìÿíè
äàø Úÿìèëÿ òàïøûðûëûð... Ìèð Úÿëàë; 2) ãàíóí
ãóðóëìàãäà îëàí áó ýþçÿë ùÿéàòäàí áèíÿñèá
âåðìÿê, ãÿðàð ÷ûõàðòìàã; // òàïøûðûã âåðìÿê,
ãîéàúàãäûð. ß.Âÿëèéåâ. Áèíÿñèá îëìàã
ñÿðÿíúàì âåðìÿê. Èñòÿíèëÿí ãöââÿíèí òåç-
– ìÿùðóì îëìàã. Úàìè-ìåéè-åøãäÿí äàèì
ëèêëÿ ýþíäÿðèëìÿñèíÿ áèíàýöçàðëûã åäÿñèíèç.
îëóð áèíÿñèá; Îëìàéà òà àøèãèí ìÿøãè ðóõè-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àðòûðìàíûí ãàáàüûíäà áèíà-
äèëáÿðè. Íÿáàòè. Êþùíÿ âÿ éåíè êóëòóðàäàí
ýöçàðëûã åäÿí éöçáàøû ùÿðäÿí àüàñûíà äàäëû
áèíÿñèá îëàí Àñëàí áÿé, ùÿéàòû éàëíûç ÿééàø-
áèð òÿáÿññöìëÿ ìöðàúèÿò åäèð. ×ÿìÿíçÿ-
ëûãäàí èáàðÿò áèëèðäè. À.Øàèã.
ìèíëè. Ãîé Êðó÷èíèíÿ ïÿðäÿíè à÷ìàã ö÷öí
ÁÈÍßÂÀ ñèô. [ôàðñ.] Éàçûã, ôàüûð, áÿäáÿõò,
áèíàýöçàðëûã åëÿñèí. Ñ.Ðÿùìàí.
çàâàëëû, íÿñèáñèç. Áóíúà úÿôàëÿðèí ýþðöá îë
ÁÈÍÀÌÓÑ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. íàìóñ]
áèíÿâà êþíöë; Îë áèâÿôàéÿ, ýþð éåíÿ öììèä-
Íàìóññóç. [Áÿêèð:] Ñèçèí êèìè ãÿùðÿìàíûí
âàð îëóð. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áèíÿâà êèøè áåëÿ ôèêèð
ãàáàüûíäà þëìÿê éàõøûäûð, íÿèíêè áèíàìóñ,
åäèðäè êè, áÿëè, ìÿíèì îüëóì îõóéóá áþéöê
íàìÿðä àäàìëàðûí öçöíö ýþðìÿê. Í.Âÿçèðîâ.
éàðàíàë îëóá ýÿëÿúÿê. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
[Ñÿðòèá:] Àòàìûí ãàíûíû óíóòìàã ö÷öí ìÿí
..Óøàãëàð äà þçëÿðèíè ñàõëàéà áèëìÿäèëÿð âÿ
ýÿðÿê áèøÿðÿô âÿ áèíàìóñ áèð àäàì îëàì.
áèíÿâà, þëìöø àíàíûí ãÿáðèíÿ ýþç éàøëàðû
Ì.Èáðàùèìîâ. Ñèëàùû ãîðóìàéàí áèíàìóñ-
òþêöëìÿéÿ áàøëàäû. ß.ßáöëùÿñÿí. Áèíÿâà
äóð, éàññàðäûð. Ð.Ðçà.
îëìàã – éàçûã îëìàã, áèíÿñèá îëìàã, áÿä-
ÁÈÍÀÌÓÑËÓÃ èñ. Íàìóññóçëóã.
áÿõò îëìàã. Ñÿíñèç îëìóøàì çàðö áèíÿâà;
ÁÈÍß èñ. 1. Êþ÷ÿðèëÿðèí ìàë-ãàðà èëÿ êþ-
Ùèúð äöøêöíö, ðèíäö ìöáòÿëà. Íÿáàòè; // Èñ.
÷öá, êÿíääÿí êÿíàðäà ìÿñêÿí ñàëäûãëàðû
ìÿíàñûíäà. Ðÿùì åò ìÿíè-çàðö áèíÿâàéÿ;
éåð; éóðä, êþ÷. Ãàéà ÷îáàíûí éàøàäûüû êè÷èê
Äÿðäè-äèëèìè éåòèð äÿâàéÿ. Ôöçóëè. Ñöáùÿäÿê
áèíÿ áþéöìÿéÿ áàøëàéûá, áèð êÿíä øÿêëèíÿ
áèíÿâà ÷ÿêÿð çÿùìÿò; Êÿíäè þâëàäûíà âåðÿð
äöøöð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ïàñû éàéëàãäàí êÿí-
ðàùÿò. Ì.ß.Ñàáèð. [Ïðèñòàâ:] Áó êàñûá áÿä-
äèí éàíûíäàêû áèíÿéÿ åíìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
áÿõòèí þêöçöíö àïàðûáñàí; áèíÿâàíû ÿëè ãîé-
Ñàäûã êèøè Êöðöí î òàéûíäàêû áèíÿéÿ ýåòìÿëè
íóíäà ãîéóáñàí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
îëäó. Ì.Ùöñåéí.
2. äàí. á à õ
ÁÈÍßÂÀËÛà èñ. Éàçûãëûã, áÿäáÿõòëèê, íÿ-
áèíà. Ôÿùëÿëÿð éåð ãàçàð, åâèí
áèíÿñèíè ãîéàð, óñòà òàðàç èëÿ þë÷ÿð, êÿíäèð
ñèáñèçëèê, éîõñóëëóã. ßðç åéëÿäè çÿôö áèíÿâà-
óçàäàð, áàøëàéûá äèâàðû ãàëäûðàðäû. Ìèð Úÿëàë.
ëûã; Åâ-åâ ýÿçèá åéëÿäè ýÿäàëûã. Ôöçóëè.
Éàðüàí éàðàð ñèíÿñèíè äàüëàðûí; Ñóëàð îâàð
ÁÈÍßÇÈÐ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. íÿçèð]
áèíÿñèíè äàüëàðûí. Ð.Ðçà.
Ìèñèëñèç, òàéû-áÿðàáÿðè îëìàéàí. [ßçðà Çÿù-
3. ìÿù. Îâ ãóøóíóí ýèçëÿíäèéè, ñûüûíäûüû
ðàéà:] Áèð áàáàí âàð, úàùàíà øþùðÿòäèð;
éåð.
Ôàçèëè-áèíÿçèð, Øåéõ Êÿáèð. Ù.Úàâèä.
ÁÈÍßÊÄÀÐ èñ. Êå÷ìèøäÿ: òîïäàí êöëëè
ÁÈÍÈÙÀÉß(Ò) ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. íèùà-
ìèãäàðäà òàé èëÿ ìàë ñàòàí òàúèð.
éÿò] Íÿùàéÿòñèç, ñîíñóç, ùÿäñèç, îëäóãúà
ÁÈÍßÊÄÀÐËÛà èñ. êþùí. Áèíÿêäàðûí èøè,
÷îõ. [Ìÿíñóð:] Ìÿíè ÿáÿäèëèê îëàðàã, áÿëà
ñÿíÿòè.
äÿðéàñûíûí ýèðäàáè-áèíèùàéÿñèíÿ ñàëûá, úàâàí
ÁÈÍßËßÍÌßÊ ô. Éóðä ñàëìàã, áèð éåðäÿ
þìðöìö .. ìÿçàðà éåðëÿøäèðìÿ. Ú.Úàááàðëû.
ìÿñêÿí ñàëìàã, ìþùêÿìëÿíìÿê; éåðèíè
[Âàãèô:] Õàíûí áèíèùàéÿ õÿçèíÿñè âÿ ñóðñàò
ìþùêÿìëÿòìÿê. Ñÿí îðàäà ëàï, äåéÿñÿí,
àíáàðëàðû áþéöê áèð ãîøóíóí þùäÿñèíäÿí
áèíÿëÿíìèñÿí! – Äöøìÿí ñÿôëÿðèíè âóðóá éûõ-
ýÿëÿ áèëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
äûíûç; Ôàøèñò ñÿíýÿðèíäÿ áèíÿëÿíìÿäè. Ð.Ðçà.
ÁÈÍÈØÀÍ ñèô. [ôàðñ.] Íèøàíñûç, ÿëàìÿòñèç;
ÁÈÍßËßØÌßÊ á à õ áèíÿëÿíìÿê.
èòêèí, ýèçëè. Áÿçè ãþâì âÿ òàéôàëàð [àüûç ÿäÿ-
ÁÈÍßËÈ ñèô. äàí. 1. Áèð éåðäÿ éóðä ñàëìûø,
áèééàòûíäàí] ñàâàéû, þçýÿ áèð àñàð-ÿëàìÿò
÷îõäàí ñàêèí îëìóø; ùÿìèøÿëèê, äàèìè.
çàùèð åòìÿéèá, þç íàüûë âÿ ùåêàéÿëÿðè âÿ ìèëëè
2. ìÿú. ßñàñëû, ìþùêÿì, åòèáàðëû.
íÿüìÿëÿðè âÿ ìÿñÿëëÿðè èëÿ áèð ìöääÿò äöí-
309
ÁÈÍÈÉÀÇ
ÁÈÐ
éàäà þìð åäèá, ñîíðàäàí áèíèøàí ïó÷ âÿ çàéå
´
ÁÈÎËÎÆÈ ñèô. Áèîëîýèéàéà àèä âÿ éà õàñ
îëóá ýåäèáëÿð. Ô.Êþ÷ÿðëè. // Íàìÿëóì, éåðè
îëàí. Áèîëîæè ùàäèñÿ. Áèîëîæè åëìëÿð. Áèîëîæè
áÿëëè îëìàéàí.
òÿäãèãàò.
ÁÈÍÈÉÀÇ ñèô. [ôàðñ.] Åùòèéàúñûç, åùòèéàúû
ÁÈÓËÎÃ [éóí.] Áèîëîýèéà ìöòÿõÿññèñè,
îëìàéàí, ìþùòàú îëìàéàí.
áèîëîýèéà èëÿ ìÿøüóë îëàí àëèì.
ÁÈÍÈÇÀÌ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. íèçàì]
ÁÈÎÑÔÉÐ [éóí.] Éåð öçöíäÿ ùÿéàòûí éà-
Íèçàìñûç. Áó åâäÿ ö÷-äþðä ãóëëóã÷ó âàð, ..
éûëäûüû ñàùÿ, äöíéàíûí îðãàíèçìëÿðëÿ ìÿñêóí
àììà îíóíëà áåëÿ éåíÿ áèð áåëÿ áèíèçàì åâ
îëàí ñÿòùè âÿ àòìîñôåðèí àøàüû ùèññÿñè.
îëìàç. Í.Âÿçèðîâ.
ÁÈÎÑÒÁÍÑÈÉÀ [éóí. áèî... âÿ ëàò. ñòàí-
ÁÈÍÞÃÑÀÍ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. íþãñàí]
ñèéà] Áèîëîæè ñòàíñèéà – ìöÿééÿí éåðäÿ éà-
Íþãñàíñûç, íþãñàíû îëìàéàí, åéèáñèç.
øàéàí ùåéâàí âÿ áèòêèëÿðèí áèîëîýèéàñûíû
ÁÈÍÒ èñ. [àëì.] òèá. Òÿíçèôäÿí ùàçûðëàíìûø
òÿäãèã âÿ áèîëîæè ôÿíëÿðèí òÿäðèñèíÿ éàðäûì
÷åøèäëè åíäÿ ñàðüû. Éàðàíû áèíò èëÿ ñàðûìàã.
åäÿí ìöÿññèñÿ.
ÁÈÍÒËßÌß “Áèíòëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÈÏËÁÍ [ôð.] Ãàíàäëàðû öñò-öñòÿ éåðëÿø-
ÁÈÍÒËßÌßÊ ô. Áèíò èëÿ ñàðûìàã, áàüëà-
äèðèëìèø èêè ãàíàäëû òÿééàðÿ.
ìàã; òÿíçèôëÿìÿê. Éàðàíû áèíòëÿìÿê.
ÁÈÐ ñàé. 1. 1 ðÿãÿìè èëÿ èøàðÿ îëóíàí ñàéûí
àäû, ìèãäàð ñàéëàðûíûí èëê âàùèäè. Ö÷äÿí áèð
ÁÈÍÒËßÍÌß “Áèíòëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
÷ûõìàã. Áåøèí öñòöíÿ áèð ýÿëìÿê. // Ìèãäàðúà
ÁÈÍÒËßÍÌßÊ ìÿúù. Áèíò èëÿ ñàðûíìàã,
áàüëàíìàã.
òÿê. Áèð úèëääÿí èáàðÿò êèòàá.
2. Çÿðô ìÿíàñûíäà. Áèð éåðäÿ, áèðýÿ, áèð-
ÁÈÍÒËÈ ñèô. Áèíòëÿ ñàðûíìûø, òÿíçèôëÿíìèø.
ëèêäÿ. ×þðÿéè áèð éåäèê.
áèî... [éóí.] Ìöðÿêêÿá ñþçëÿðäÿ: ùÿìèí
3. Ñèô. ìÿíàñûíäà. Áÿðàáÿð, åéíè. Áèð áîé-
ñþçëÿðèí ùÿéàòà, ùÿéàò ïðîñåñëÿðèíÿ, áèîëî-
äà. Áèð ùÿúìäÿ. Áèð áþéöêëöêäÿ.
ýèéàéà àèä îëäóüóíó ýþñòÿðÿí áèðèíúè òÿðêèá
4. Òÿê, âàùèä, éåýàíÿ, áèðúÿ, òÿêúÿ. Îíóí
ùèññÿñè; ìÿñ.: áèîãðàôèéà, áèîëîýèéà, áèî-
áèð ãûçû âàð, áèð îüëó. – Àøèãè þëäöðäö øþâã,
êèìéà âÿ ñ.
áèð íÿçÿðÿ ÷àðÿ éîõ. Ôöçóëè. [Èêèíúè ãàäûí:]
ÁÈÎÚÎÜÐÁÔÈÉÀ [éóí.] Éåð öçöíäÿ ùåé-
Êÿíäèí úàâàí, ãîúà ãàäûíëàðû ùàìûñû áèð äèë,
âàí âÿ áèòêè îðãàíèçìëÿðèíèí òÿáèè øÿðàèòäÿí
áèð öðÿêëÿ ñå÷êèéÿ ýåäÿúÿêëÿð. ß.Ùàãâåðäè-
àñûëû îëàðàã éàéûëìàñûíäàí âÿ ãðóïëàøìà-
éåâ. ßùìÿä àíàíûí áèð îüëóäóð. Ìèð Úÿëàë.
ñûíäàí áÿùñ åäÿí åëì; áèîëîæè úîüðàôèéà.
´
5. Öìóìè, åéíè. Îíëàðûí [èðàíëûëàðûí] äà,
ÁÈÎÔÈÇÈÊÀ èñ. [éóí.] Áèîëîýèéàíûí, úàíëû
áèçèì äÿ ÷àð ùþêóìÿòèíÿ ãàðøû àïàðäûüûìûç
îðãàíèçìëÿðäÿêè ôèçèêè ãàíóíàóéüóíëóãëàðû
ìöáàðèçÿíèí ìÿãñÿäè áèðäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
òÿäãèã åäÿí øþáÿñè; áèîëîæè ôèçèêà.
Îíëàðûí äÿðäè áèð îëäóüó êèìè, äÿðìàíû äà
ÁÈÎÊÈÌÉÀ [éóí. áèî... âÿ ÿð. êèìéà]
áèðäèð. Ìèð Úÿëàë.
Úàíëû ìàòåðèéàéà õàñ îëàí êèìéÿâè ùàäèñÿ-
6. Áèð ñûðà ñþçëÿðèí ãàáàüûíäà ãåéðè-ìöÿé-
ëÿðè þéðÿíÿí åëì; áèîëîæè êèìéà.
éÿíëèê áèëäèðèð. Îðàäàí áèð àüàú ýÿòèð. Ñèçè
ÁÈÎÊÈÌÉßÂÈ ñèô. Áèîêèìéàéà àèä îëàí.
áèð àäàì ýþðìÿê èñòÿéèð. Áó ýöí áèçÿ áèð
Áèîêèìéÿâè ïðîñåñ. – Áèòêèíèí ùÿéàòûíäà
àäàì òåëåôîí åëÿìèøäè. Ìÿíè áèð øåé íàðàùàò
àëêàëîèäëÿðèí áèîêèìéÿâè ðîëó ùàããûíäà áèð
åäèð. – [Íàìàç:] Áèð áåø àäàìûí è÷èíäÿ äÿ
÷îõ íÿçÿðèééÿëÿð ìþâúóääóðñà äà, ëàêèí áó
òÿøÿõõöñëÿ þçöíö ÷ÿêèá äåéÿðñÿí êè, ìÿí
íÿçÿðèééÿëÿð ÿñàñëû äÿëèëëÿðëÿ ùÿëÿ ñöáóò åäèë-
Úàùàíýèð àüàíûí ãàéûíàòàñûéàì. ß.Ùàãâåð-
ìÿìèøäèð. ßëèéåâ.
äèéåâ. Îí-îí èêè íÿôÿðäÿí èáàðÿò áèð äÿñòÿ
ÁÈÓÃÐÀÔ [éóí.] Áèð øÿõñèí òÿðúöìåéè-
äöç îíëàðà ñàðû ýÿëèðäè. Ì.Ùöñåéí.
ùàëûíû éàçàí àäàì.
7. Ôåèëëÿðèí ãàáàüûíäà òÿêèä, èñðàð, ëöçóì
´
ÁÈÎÃÐÀÔÈÊ ñèô. Áèð øÿõñèí òÿðúöìåéè-
áèëäèðèð. Ñÿí áèð äàéàí! Ñÿí áèð ýþçëÿ! Áèð
ùàëûíà àèä îëàí. Áèîãðàôèê ðîìàí.
ýåäÿê, ýþðÿê íåúÿ îëäó. Áèð îõó, ýþðÿê íÿ
ÁÈÎÃÐÁÔÈÉÀ [éóí.] Òÿðúöìåéè-ùàë.
éàçûëûá. – Ìÿí àðçó åëÿéèðÿì êè, ìöñÿëìàí
ÁÈÎËÓÝÈÉÀ [éóí.] Úàíëû úèñèìëÿðèí ùÿ-
ãàðäàøëàð êÿíàðäà áèð øåéè ýþðÿíäÿ âÿ î øåéè
éàò âÿ èíêèøàôû ãàíóíëàðûíû òÿäãèã åäÿí åëì.
áèëìÿéÿíäÿ áèð äàéàíûá ñîðóøàëàð êè, áó
310
ÁÈÐ
ÁÈÐ
íÿäèð? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ìöáàøèð:]
ýþéÿðòÿíèí àëòûíäàêû êöðÿê÷èëÿð äÿ, öñòöí-
Ñÿí Àëëàù, áèð äå ýþðöì, áåëÿ ãûçû êèìèí
äÿêè èýèäëÿð äÿ áó ñÿñÿ ñÿñ âåðèá áèð àüûçäàí
ö÷öí áÿñëÿìèñÿí? Ì.Èáðàùèìîâ. [Ñóðõàé:]
áàüûðûøäûëàð... Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Áèð àëÿì
Àõû áèð èëòèôàò åëÿ! È.ßôÿíäèéåâ.
– ÷îõëó, ùÿäñèç. Áèð àëÿì èøèì âàð. Áèð àí
8. “Ùå÷” ìÿíàñûíäà. ...Áèð ãóðó äàõìà-
– áèð ëÿùçÿ, áèð ñàíèéÿ. [Øåéõ:] Îíó ýþçö-
äàí áàøãà àòàëàðû áóíëàðà áèð øåé ãîéìà-
íöçäÿí ãîéìàéûí áèð àí. Ñ.Âóðüóí. Áèð
ìûøäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Éóñèô êàüûçû äèããÿòëÿ
àíäà – äÿðùàë, áèð ëÿùçÿäÿ, ýþç éóìóá
îõóéóá äåäè: – Ìÿí ùÿð÷è ôèêèð åäèðÿì, áèð
à÷ûíúà. Áèð àíëûã, áèð àíëûüà – ÷îõ àç ìöä-
øåé ÷ûõìûð. Í.Íÿðèìàíîâ.
äÿòäÿ, ÷îõ ãûñà áèð çàìàí ö÷öí, áèð ëÿùçÿëèê.
9. Ñèôÿòëÿ èñèì àðàñûíäà, éàõóä èñèìëÿ
Àüðûñûíû óíóòìóøäóð áèð àíëûüà éàðàëàð.
õÿáÿð àðàñûíäà òÿéèíëèê äÿðÿúÿñèíè àðòûðûð, éà
Ñ.Âóðüóí. Ñÿí äÿ áèð àíëûüà äöøöíúÿéÿ äàë-
äà àçàëäûð. Ýþçÿë áèð ìÿíçÿðÿ. Ìÿëàùÿòëè áèð
äûí. È.ßôÿíäèéåâ. Áèð àðà(ëûã) – áèð çàìàí,
ñÿñ. Óúà áèð äàü. Êè÷èê áèð èø. Áàëàúà áèð
áèð âàõò, áèð ìöääÿò. Áèð àðàäà – áèð éåðäÿ,
âÿçèôÿ. – Èëèí ùÿð ôÿñëèíèí áèð ùöñíö âàð; àììà
áèðëèêäÿ. Áèð àç – 1) àçàúûã, àçúà, àç ìèã-
ãûøûí ëÿççÿòè áèð þçýÿäèð. Ú.Ìÿììÿä-
äàðäà, ìöõòÿñÿð. Áèð àç êàüûç âåð. – Ñþç
ãóëóçàäÿ. Àðàëûüà ýÿðýèí áèð ñöêóò ÷þêäö.
âåðèðñÿí êè, ñàáàù ýÿëÿñÿí áèð àç ñþùáÿò
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
åäÿê? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ; 2) áèð ãÿäÿð,
10. Âàõò, çàìàí áèëäèðÿí èñèìëÿðèí ÿââÿ-
àçàúûã çàìàí. Áèð àç ýþçëÿ. Áèð àç äàéàí.
ëèíäÿ çàìàí çÿðôè ÿìÿëÿ ýÿòèðèð. Áèð äÿãèãÿ
– [Áàáàõàí:] Éîëäàø, íåúÿ éÿíè “áèð àç ñîíðà
äàéàí. Áèð ýöí áèëÿðñÿí. Áèð äÿôÿ ñèçÿ ýÿëÿ-
ýÿë?” Ìèð Úÿëàë. Áèð àçúà – á à õ áèð àç. Áèð
ðÿì. – Áèð äÿãèãÿäÿ àðâàä-óøàã ýÿëèíèí áà-
àçäàí – òåçëèêëÿ, ÷îõ êå÷ìÿäÿí, àçàúûã
øûíà òîïëàíäûëàð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ñîíðà. Áèð àçäàí ýÿëÿðÿì. – Áèð àçäàí ..
11. Çàìàí áèëäèðÿí ñþçëÿðëÿ èø âÿ éà ùÿðÿ-
ãàéàëûãëàðûí áàøû ãûïãûðìûçû èøûüà ãÿðã îëäó.
êÿòèí òÿêðàðûíû áèëäèðèð. Ùÿð îí-îí èêè ýöí-
Ñ.Ðÿùìàí. Áèð áàëàúà – á à õ áèð àç. Áèð
äÿí áèð Áÿøèðäÿí ìÿêòóá àëûðäûì. Ñ.Ñ.Àõóí-
áàëàúà ñÿáð åëÿ. Áèð áàðìàã – áèð àç, ÷îõ
äîâ. Ôÿðìàí ñààòäà áèð áàçàðà ãà÷ûá, ëàçûì
êè÷èê, áàðìàã ãÿäÿð êè÷èê. Áèð áàðìàã áîéó
îëàíäàí àëûá ãàéûäûðäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
âàð. – [Áöíéàä:] Íÿ îëàðäû êè, áèð áàðìàã
12. Ôåèëëÿðèí ãàáàüûíäà ùÿðÿêÿòèí òÿñèðèíè
êàüûç ãîéàéäûëàð êè, ïÿñ ùÿëÿ-ùÿëáÿò äóðìà-
øèääÿòëÿíäèðèð. Èò ãóðäó ýþðÿí êèìè, áèð ãà÷ûø
éûá ýÿëÿñÿí. ß.ßáöëùÿñÿí. Áèð úöð îëìàã
ãà÷äû êè. – Úàâàíøèð ãàáàüûíäàêû îüëàíà
– á à õ áèðòÿùÿð îëìàã. Áèð ÷îõ – 1) ÷îõ,
ìþùêÿì áèð çÿðáÿ åíäèðÿðÿê, îíóí ãàëõàíûíû
áèð ñûðà, õåéëè, ìöõòÿëèô. Áèð ÷îõ àäàì. Áèð
éàðûéà áþëäö. Ì.Ùöñåéí.
÷îõ øåé; 2) óçóí-óçàäû, óçóí ñöðÿí. Áèð ÷îõ
13. Òÿðÿô, éàí, úÿùÿò êèìè ñþçëÿðèí ÿââÿ-
äàíûøûãäàí ñîíðà. Òÿêëèô áèð ÷îõ ìöáàùèñÿéÿ
ëèíÿ ýÿòèðèëäèêäÿ áþëýö ìÿçìóíó èôàäÿ åäèð.
ñÿáÿá îëäó. Áèð äàùà – 1) áèð äÿôÿ äÿ, éåíÿ
Áèð éàíäàí ìÿí, áèð éàíäàí ñÿí. Áèð òÿðÿô
äÿ, òÿêðàð. Àçÿðáàéúàíëûëàð Ìèäèéà äþâðöíäÿ
ðàçûäûð, î áèðè òÿðÿô éîõ. – Éîõñà, ìÿí áèð éàí-
îëäóüó êèìè, áèð äàùà àññóðèëÿð âÿ êÿëäàíèëÿð
äàí äåéèì êè, ãàíóíè-ÿñàñè ÷îõ éàõøû øåéäèð.
âÿòÿíèíäÿ ãûëûíú ïàðëàòäûëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
[Ñÿðèééÿ õàëà âÿ óøàãëàð] áèð äàùà àäàì-
14. “Îëäó” ñþçö èëÿ áÿðàáÿð – èêè èø, éà
ëàðûí ñûõëàøäûüû éåðëÿðÿ éàõûí äöøìÿäèëÿð.
ùàäèñÿíèí ñöðÿòèíèí àíèëèéèíè, åéíè çàìàíäà
Ì.Èáðàùèìîâ. Éîë÷ó áèð äàùà õàðàáàëûüû
áàø âåðäèéèíè áèëäèðèð. Ýÿëìÿéè èëÿ ýåòìÿéè
ýþçäÿí êå÷èðäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû; 2) á à õ
áèð îëäó. – Âàãèô ÿëèíè àòäûüû èëÿ öçöéö ÷û-
áèð äÿ 2-úè ìÿíàäà. Áèð äÿ – 1) áèð äàùà;
õàðòäûüû áèð îëäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Éåðèíäÿí
2) áóíäàí ñîíðà, äàùà, àðòûã. Áèð äÿ áåëÿ
ñû÷ðàìàãëà ïÿíúÿðÿéÿ àòûëìàüûì áèð îëäó.
øåéëÿð åòìÿ. Áèð äÿ áóðàëàðà àéàã áàñìà;
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
3) ÿëàâÿ, áàøãà, öñòÿëèê. Áèð äÿ êèì ýÿëäè?
◊ Áèð àüûçäàí – ùàìû áèðäÿí, ñÿñ-ñÿñÿ
Áèð äÿ ñÿí ýåò; 4) ýþçëÿíèëìÿçëèê áèëäèðèð;
âåðÿðÿê, õîð èëÿ. Áèð àüûçäàí äåäèëÿð: “Äàí
áèðäÿí, ýþçëÿíìÿäÿí. Áèð äÿ ýþðäöì êè, ñààò
éåðè, äàí óëäóçó!” Ñîðäóì: áóíäàí ýþçÿëè
12-äèð. – Áèð äÿ ýþðäöì .. ñÿéàùÿò÷è ëèáàñûí-
éîõìó ïàðëàéàíëàðûí? Ì.Ìöøôèã. Áèð àíäà
äà áèð øÿõñ äóðáèí èëÿ ãàéàíûí äþøöíäÿêè
311
ÁÈÐ
ÁÈÐ
êþùíÿ èìàðÿòÿ áàõûð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áèð äÿì
äûðäû, áèð íþâ òÿðÿçè äöçÿëèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
– áèð ëÿùçÿ, áèð äÿãèãÿ. Åøãèí áÿíè áÿëàñûç
Áèð î ãÿäÿð – 1) î äÿðÿúÿäÿ. Òîðïàã íÿ
áèð äÿì ãîéìàç ÿëèíäÿí. Íÿñèìè. Áèð äÿíÿ
ãÿäÿð éàõøû áåúÿðèëñÿ, áèð î ãÿäÿð ÷îõëó
– àíúàã òÿê, ìèñèëñèç, òàéû îëìàéàí. Îíäàí
ìÿùñóë âåðÿð; 2) î ãÿäÿð ÷îõ. Óøàãëàð êè÷èê
áèð äÿíÿäèð. Áèð äöíéà – á à õ áèð àëÿì.
îëäóãëàðûíäàí, àíàëàðûíà áèð î ãÿäÿð êþ-
Áèð äöðëö – 1) áèð íþâ, áèð úöð; 2) ùå÷ áèð
ìÿêëÿðè ÷àòìûðäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áèð îëìàã
âÿúùëÿ, ùå÷ áèð âàñèòÿ èëÿ. [Äóðñóí] ñþçöí-
– áèðëÿøìÿê, ìöòòÿôèã îëìàã, ùÿìðÿé îëìàã.
äÿí äþíìÿéè áèð äöðëö ìÿíëèéèíÿ ñûüûøäûðà
Éàð èëÿ ÷öíêè áèð îëäè Íÿñèìè; Íÿ üÿì, ýÿð
áèëìÿéèðäè. À.Øàèã. Ëåâèí áó ñþçëÿðèí ìÿíà-
úöìëÿ àëÿì îëñà ÿüéàð. Íÿñèìè. Áèð îâóú
ñûíû áèð äöðëö àíëàéà áèëìÿäè. Ì.Ùöñåéí.
– ÷îõ àç, áèð àç, úöçè ìèãäàð. Áèð îâóú
Áèð å(é)ëÿìÿê – áèðëÿøäèðìÿê, óéüóíëàøäûð-
àäàì. Áèð ïàðà – 1) áÿçè. Íÿ þçöí éàðûäûð,
ìàã, åéíèëÿøäèðìÿê. Ñàäèã îëäóð, äèëèíè
íÿ ñåâÿíëÿðè; Áèð ïàðà àäàìû êÿðêÿâàç åéëÿð.
êþíëö èëÿ áèð åéëÿéÿ; ßýðèäèëäÿí íÿüìÿ ýÿë-
Ì.Ï.Âàãèô. [Ñÿêèíÿ õàíûì:] Áÿñ îíà ñÿí íåúÿ
ìÿç, äóðìóøàì èíêàðûíà. Íÿñèìè. Áèð ÿë
áèð ïàðà çàä òÿëèì åäÿðñÿí? Ì.Ô.Àõóíä-
– áèð äÿôÿ, áèð êÿðÿ, áèð äþâðÿ. Áèð ÿë íÿðä
çàäÿ. Áèð ïàðà éîëäàøëàðûìëà âàãîíà ìèíèá
îéíàìàã. – [Àòàáÿé Ãûçûë Àðñëàíà:] – Ýÿë
âÿòÿíÿ öç ãîéäóã.. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ; 2) áèð àç,
îòóð, áèð ÿë øàùìàò îéíàéàã, – [äåäè].
áèð ãÿäÿð; áÿçÿí. Àúû ñþç éàðàøìàç áåëÿ
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áèð ÿòÿê – ÷îõëó, êöëëè ìèã-
áàçàðà; Øèðèí-øèðèí ýÿë äàíûøàã áèð ïàðà.
äàðäà. Áàõ, áóíëàðà ìÿí áèð ÿòÿê ïóë âåð-
Ã.Çàêèð. Áèð ïàðàñû – ùàìûñû éîõ, áèð
ìèøÿì. À.Øàèã. Âàëëàù, þçýÿ ìèëëÿòäÿ îëñà,
ùèññÿñè, áèð ãèñìè. ßùàëèíèí áèð ïàðàñû ãÿòëÿ
áåëÿñèíèí ñààòûíà áèð ÿòÿê ãûçûë âåðÿðäèëÿð.
éåòèøèá, éåðäÿ ãàëàíû äà ãà÷ûá äàüëàðäà,
Ìèð Úÿëàë. Áèð ýóíÿ êþùí. – áèð íþâ, áèð úöð.
ìåøÿëÿðäÿ ýèçëÿíìèøäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áèð
[Íàäèð] ..ßøðÿôè áàñìàãäà áèð ýóíÿ ùöíÿð
ïàð÷à, áèð òèêÿ – áèð àç, àçàúûã, àçúà. Áèð
âÿ ôÿðàñÿò ýþñòÿðèáäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ñûðà – áèð ìèãäàð, áÿçè. Áèð ñûðà éîëäàøëàð.
Õÿðàá îëìàäû áèð ýóíÿ äèë ôÿðàãûíäàí;
Áèð ñûðà ùàëëàðäà. Áèð ñûðà ùàäèñÿ áàø âåðäè.
Êè, åéëÿéÿ áèëÿ ìåìàðè-âÿñë îíó èñëàù.
Áèð ñûðà òÿñÿððöôàò ñàùÿëÿðè. Áèð ñþçëÿ – äà-
Ñ.ß.Øèðâàíè. Áèð ýöí – áèð äÿôÿ, ýöíëÿðèí
íûøûëàí ñþùáÿòÿ, ñþéëÿíèëÿí ôèêðÿ éåêóí
áèðèíäÿ, áèð âàõò. Áèð ýöí ñèçÿ ýÿëÿíäÿ, ýÿ-
âóðìàã ö÷öí àðà ñþç êèìè èøëÿíèëèð; õöëàñÿ,
òèðÿðÿì. Áèð ùàëäà êè – ìàäàì êè, èø áåëÿ
ìöõòÿñÿð. Áèð ñþçëÿ, ìîëëà Ãàñûì Ýöëëöúÿ
îëäóüó ùàëäà, ÿýÿð áåëÿ èñÿ. Áèð êÿðÿ – á à õ
êÿíäèíè èíÿê êèìè ñàüûá éåéèðäè. Ñ.Ñ.Àõóí-
áèð éîë. Áèð êèøè – ùå÷ êèì, ùå÷ êÿñ. Òÿððàð
äîâ. Áèð ñþçöíö èêè åëÿìÿìÿê – ñþçöíöí
ýÿð àëóðñÿ ãàìó ðÿõòè, ðÿâàäûð; ×öí ãàôèëÿäÿ
ãàáàüûíäà ñþç äåìÿìÿê, ðàçûëàøìàã, åòèðàç
áèð êèøè áèäàð áóëóíìàç. Íÿñèìè. Áèð êèòàá
åòìÿìÿê. [Ìóñà] ìÿêòÿá óøàãëàðûíûí áèð
– ÷îõëó. [Ìöðøöä:] Èíúè, àõû ìÿí åâäÿ ñÿíÿ
ñþçöíö èêè åëÿìÿçäè. Ìèð Úÿëàë. Áèð øåé –
áèð êèòàá ñþç äàíûøäûì. Ñ.Ðÿùìàí. Áèð
ìÿëóì îëìàéàí, ãåéðè-ìöÿééÿí, àíëàøûë-
ãÿäÿð – áèð àç, àçàúûã áèð ìèãäàð. Áèð ãÿäÿð
ìàéàí áèð ùàäèñÿ, êåéôèééÿò âÿ ñ. Áó áàðÿäÿ
ýþçëÿ. Áèð ãÿäÿð éîë ýåòäèê. Áèð ãèñèì – ùà-
áèð øåé áèëèðñÿíìè? Î ìÿíÿ íÿ èñÿ áèð øåé
ìûñû éîõ, àíúàã áèð ùèññÿñè, áèð ïàðàñû, áÿçè-
äåìÿê èñòÿéèðäè. Áèð òþâð – á à õ áèðñàéàã,
ëÿðè. Èúëàñäà èøòèðàê åäÿíëÿðèí áèð ãèñìè. Éàë-
áèðòÿùÿð. Ýöëñöì àüëàìàãäàí [î ãÿäÿð]
íûç áèð ãèñèì êîëëîèä ìÿùëóëëàðûí åëàñòèê õàñ-
áèòàá îëìóøäó êè, éîëó ýåäÿ áèëìèðäè. Àõûðäà
ñÿëÿðè âàðäûð. Áèð ãóúàã – ÷îõ, ÷îõëó. Áèð
ãîëòóüóíà ýèðèá áèð òþâð åâÿ ýÿòèðäèëÿð.
ãóëàã – áèð àç, àçàúûã. Äóð, áó ÷îøêàíû áèð
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áèð óúäàí – áèð áàøäàí, áèð
äÿ ýþòöð, áóðàäàí ðÿää îë, äàùà ãîéìàç áèð
òÿðÿôäÿí, áèð éàíäàí. Çÿðýÿð .. áèð óúäàí
ãóëàã éàòàã. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áèð íå÷ÿ – àçàúûã
îüóðëàð, áèð óúäàí ñàòàð. Ã.Çàêèð. Áèð âàõò
ìèãäàðäà, áèð àç, úöçè. Áèð íå÷ÿ àäàì. Áèð
– 1) âàõòèëÿ, áèð çàìàí, êå÷ìèøäÿ, ÿââÿëëÿð.
íþâ – á à õ áèðñàéàã, áèðòÿùÿð 1-úè ìÿíàäà.
Áèð âàõò îíóí éàõøû ñÿñè âàð èäè. Áèð âàõò âàð
Øÿáàí ýåäèá, ãûçäàí òÿâÿããå åòäè êè, îíó áèð
èäè êè, òåàòðëàðûìûçäà ãàäûí ðîëóíó êèøèëÿð
íþâ Ìÿøÿäè Ìÿììÿäâÿëè èëÿ áàðûøäûðñûí.
îéíàéûðäû; 2) ýÿëÿúÿêäÿ, ãåéðè-ìöÿééÿí
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Êîñà òÿðÿçèíè òÿäðèúÿí ãàë-
áèð âàõòäà. Áèð éåðäÿ – áÿðàáÿð, ìöøòÿðÿê,
312
ÁÈÐÀÄÀÌËÛÃ
ÁÈÐ-ÁÈÐ
áàøãàñû èëÿ áèðëèêäÿ. Áèð éåðäÿ éåéèá-è÷ìÿê.
÷àðïàéûëàð, êöðñöëÿð èêè úÿðýÿ äöçöëìöøäö.
Áèð éåðäÿ ýÿçìÿê. – [Òóáó:] Àé ãûç, àòàíëà
Ìèð Úÿëàë.
áèð éåðäÿ øÿùÿðÿ ýåäÿíëÿð ùàìûñû ãàéûòäûëàð,
ÁÈÐÀÄËÛ ñèô. Àäëàðû áèð îëàí, åéíè àäà
èíäèúÿ àòàí äà ýÿëÿúÿê. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áèð
ìàëèê îëàí. Áèðàäëû øåéëÿð. Áèðàäëû êÿìèééÿò.
éûüûí – ÷îõëó, êöëëè ìèãäàðäà. Úàâàí îüëàí
ÁÈÐÀÈËßËÈ ñèô. Áèð àèëÿ öçâëÿðè êèìè, ÷îõ
áèðèíúè îòàãäà ÿéëÿøèá, ãàáàüûíäàêû áèð
éàõûí.
éûüûí êàüûçëàðû áèðáÿáèð îõóéóá, äÿôòÿðÿ
ÁÈÐÀÈËßËÈÊ èñ. ×îõ éàõûíëûã.
éàçûðäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áèð éîë – áèð äÿôÿ,
ÁÈÐÀÒÛÌ(ËÛÃ) ñèô. Éàëíûç áèð äÿôÿéÿ êè-
áèð êÿðÿ. [Ýöëïÿðè:] Àé õàëà, áèð éîë äåäèí,
ôàéÿò åäÿí. Áèðàòûìëûã ÷àé. Áèðàòûìëûã áàðûò.
åøèòäèê, äèëîòó éåìÿìèñÿí êè? Ì.Ùöñåéí.
◊ Áèðàòûì(ëûã) áàðûòû âàð – ÷îõ òåç ùÿ-
[Òàùèð:] Íå÷ÿ ùÿôòÿäèð, áèð éîë äà úÿðèìÿ
âÿñëÿíÿí, ðóùëàíàí, ëàêèí èøè àõûðà ÷àòäûð-
âåðìÿìèøÿì. Ì.Ùöñåéí. Áèð-áèðèíÿ äÿé-
ìàüà ùþâñÿëÿñè ÷àòìàéàí, èøäÿí òåç ñîéó-
ìÿê – àðà ãàðûøìàã, ùÿéÿúàí äöøìÿê, ùàìû
éàí àäàì ùàããûíäà.
òÿëàøà äöøìÿê. Áèð-èêè(úÿ) – áèð íå÷ÿ, àç
ÁÈÐÀÒËÛ ñèô. Áèð àò ãîøóëàí. Áèðàòëû àðàáà.
(ãåéðè-ìöÿééÿí ìèãäàð). Áèð-èêè êèòàá àëäûì.
ÁÈÐÀÒÎÌËÓ ñèô. Òÿðêèáè áèð àòîìäàí
Áèð-èêè àäàì ýÿëèá. Áèð-èêè áàëûã òóòäóã.
èáàðÿò îëàí.
– Ìàùìóä áèð-èêèúÿ ñþçëÿ áàøûíà ýÿëÿíëÿðè
ÁÈÐÀÉÀÃËÛ ñèô. Áèð àéàüû îëàí, áèðãû÷ëû;
áó ãàðûéà äåäè. ß.ßáöëùÿñÿí. Áèð-èêèñè – áèð
àéàüûíûí áèðè êÿñèëìèø, ãûðûëìûø.
íå÷ÿñè, áèð íå÷ÿ íÿôÿðè. [Óøàãëàðûí] .. áèð-
ÁÈÐÀÉËÛÃ ñèô. 1. Áèð àé äàâàì åäÿí, áèð
èêèñè äÿ áàøûíû äèâàðà ñþéêÿéèá, ãóëàüûíû
àé ìöääÿòè ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòóëìóø. Áèðàéëûã
ïÿíúÿðÿíèí äåøèéèíÿ éàïûøäûðäû. Á.Òàëûáëû.
ìöääÿò. Áèðàéëûã ìààø. Áèðàéëûã ìÿçóíèé-
Áèðñàéàã, áèðòÿùÿð – 1) áèð úöð, áèð íþâ, áèð
éÿò. Áèðàéëûã èø ïëàíû.
âàñèòÿ èëÿ. Ãÿùðÿìàí ãîúàíû áèðòÿùÿð äèëÿ
2. Þìðö áèð àé îëàí. Áèðàéëûã óøàã.
òóòóá àòà ìèíäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ; 2) òÿëÿñèê,
ÁÈÐÁÀÐÌÀÃËÛ ñèô. ßëèíäÿ òÿê áèð áàð-
íåúÿ ýÿëäè, áàøäàíñîâìà. Èøè áèðòÿùÿð ýþðöá
ìàã îëàí.
ãóðòàðäû; 3) ãÿðèáÿ, ãåéðè-àäè, ùàìûéà îõøà-
ÁÈÐÁÀØ(À) çÿðô Àðàäà ùå÷ áèð éåðäÿ
ìàéàí, áàøãàëàðûíà îõøàìàéàí. Î, áèðñàéàã
äóðìàäàí, áèëàâàñèòÿ, äöç. Åëÿ ó÷óðóì, ñûë-
(áèðòÿùÿð) àäàìäûð. – [Çÿðèôÿ:] Ñÿíèí ïåí-
äûðûì ãàéàëûã éåðëÿðäÿí êå÷èðäèì êè, àéàüû-
úÿéèí íèéÿ áèðòÿùÿð äóðóð? Ñ.Ðÿùèìîâ. Áèð-
ìûí àëòûíäàí áèð äàø ó÷ñà èäè, áèðáàø äÿðÿéÿ
òÿùÿð îëìàã – 1) ìöòÿÿññèð îëìàã, ÿùâàëû
éóâàðëàíûá ïàð÷à-ïàð÷à îëàúàãäûì. À.Øàèã.
ãàðûøìàã, ùàëû õàðàá îëìàã, ïîçóëìàã.
Éàçûã ìóçäóð ãîëó áîéíóíäà ñûíûã÷ûäàí
[Ýöëòÿêèí:] Òàðûí ñÿñèíè åøèòäèì, öðÿéèì
ãàéûäûá, áèðáàøà þç õîçåéíèíèí éàíûíà ýÿëäè.
áèðòÿùÿð îëäó. Ú.Úàááàðëû; 2) àäè ùàëû äÿéèø-
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. [Èëéàñ] áèðáàø äàüëàðà ãà÷-
ìÿê, óòàíàí êèìè îëìàã, ùÿéÿúàíëàíìàã,
ìàã, Àôàãû òàïìàã, îíó ýþðìÿê .. èñòÿäè.
ñûõûëìàã. Áöíéàäûí àäû ÷ÿêèëÿíäÿ, Ãóìðó
ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Áèðíÿôÿñÿ, àðàñû êÿñèë-
ãûçàðûð, îíóíëà äàíûøàíäà áèðòÿùÿð îëóð.
ìÿäÿí, äóðìàäàí. Áèðáàøà åòäèéè ñþùáÿò
ß.ßáöëùÿñÿí; 3) äàí. çàð. þëìÿê, àðàäàí
Ùÿñÿí àüàíû éîðäóüóíäàí, î äàéàíûá íÿôÿ-
÷ûõìàã âÿ ñ. Åëÿ áèð – êåéôèééÿòèí äÿðÿ-
ñèíè äÿðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
úÿñèíè ýöúëÿíäèðìÿê, øèääÿòëÿíäèðìÿê ö÷öí
ÁÈÐÁßÁÈÐ á à õ áèð-áèð. Úþâðëÿð êèì åé-
èøëÿíèð. Åëÿ áèð ùàëÿ äöøÿðñÿí êè, òöêöí áèç-
ëÿìèøäèí, áèðáÿáèð éàä åéëÿéèá; Øàìè-ùèúðàí
áèç îëàð. Ì.ß.Ñàáèð. [ßñýÿð:] Öçöíÿ äåìè-
êþíëöìö áó íþâ èëÿ øàä åéëÿðÿì. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ðÿì, åëÿ áèð îüóë áþéöäÿí àíàéà ÿùñÿí îëñóí.
Ãàðîâóë ìàëëàðû õóðúóíäàí ÷ûõàðäàðàã, áèð-
Ìèð Úÿëàë. Ùå÷ áèð – á à õ ùå÷.
áÿáèð òÿôòèø åäèá éåðÿ àòäûãúà, ßùìÿäèí öðÿ-
áèð... Ìöðÿêêÿá ñþçëÿðèí áèðèíúè òÿðêèá
éèíÿ ýóéà êè, çÿùÿðëè îõ ñàíúûðäû. Á.Òàëûáëû.
ùèññÿñè; ìÿñ.: áèðýöíëöê, áèðñààòëûã, áèðòÿ-
Þìðöí ÿçèç ýöíëÿðè áèðáÿáèð éàäà ýÿëäè.
ðÿôëè, áèðÿëëè âÿ è.à.
Ñ.Ðöñòÿì.
ÁÈÐÀÄÀÌËÛÃ ñèô. Áèð àäàì ö÷öí, éàëíûç
ÁÈÐ-ÁÈÐ çÿðô 1. Òÿê-òÿê, àéðû-àéðûëûãäà.
áèð íÿôÿð ö÷öí îëàí. Áèðàäàìëûã éåð. – Éå-
[Ñöëåéìàí:] Äå, áèð-áèð ñþéëÿ, ãóëàã àñûì.
íèúÿ øÿùÿðäÿí ýÿòèðèëìèø íàçèê, áèðàäàìëûã
Ö.Ùàúûáÿéîâ. Àíàñû äà îüëó ãàçàí éîëëàðà
313
ÁÈÐÁÓÜÓÌËÓ
ÁÈÐÚÈÍÑËÈËÈÊ
áèð-áèð áÿëÿä îëäó. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Êîíñóë
ýèëäÿ áèðúÿ òöôÿíý ãàëäû. “Ãà÷àã Íÿáè”.
îíëàðû [ñèéàùûëàðû] áèð-áèð àëûá, þç êàòèáèíÿ
Áè÷àðÿ ùÿêèì áþðêöíö ýþòöðöá áèðúÿ äÿôÿ
âåðèð... Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
“õîðîøî” äåéèá ÷ûõûá ýåòäè. Ú.Ìÿììÿäãó-
2. Áèð-áèðèíèí àðäûíúà, àðäûúûë ñóðÿòäÿ,
ëóçàäÿ. [Ìåùðèõàíûì:] Ñÿí ìÿíèì áèðúÿ áà-
íþâáÿ èëÿ. Òîòóã ýÿëèíëÿð áèð-áèð îéíàäûëàð,
ëàìñàí! ß.Ùàãâåðäèéåâ. // Àíúàã, éàëíûç.
ýþé÷ÿê ãûçëàð ñöçäöëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Ùà-
[Íÿáè êèøè:] Úÿðýÿäÿí ÷ûõìàã áèðúÿ þëÿíäÿ,
êèì] ñòîëóíóí öñòöíäÿ ýþðäöéö ëàçûìñûç êà-
ùÿëÿ îíà äà áàõàðûã. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Ãàäûí:]
üûçëàðû áèð-áèð úûðûá, ñÿáÿòÿ àòûðäû. Ìèð Úÿëàë.
Àíàñû þëìöøëÿðäÿí ÷îõäàíäûð êàüûç éîõäóð.
3. Òÿôñèëàòû èëÿ, òÿôÿððöàòûíà ãÿäÿð, ùÿð áèðè
Áèðúÿ áþéöéöíäÿí ýÿëèá.. Ì.Ùöñåéí. // Ùå÷
àéðû îëàðàã. Ýþðäöéö èøëÿðè áèð-áèð ñàéäû.
îëìàñà, ùå÷ îëìàñà áèð. Áÿëêÿ äöøÿ áèðúÿ
Íþãñàíëàðû áèð-áèð ýþñòÿðìÿê. – ßúíÿáèíèí
ãàðàíãóø ÿëÿ; Òà éåéèáÿí ëîüìàíû úàíÿ ýÿëÿ.
áó ñþçëÿðèíè Ñÿäðÿääèí áÿé ãàïû äàëûñûíäà
Ñ.ß.Øèðâàíè. Êå÷ÿí ýöíö áèðúÿ ñàëñàí éàäûíà;
áèð-áèð éàçûðäû. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Ðöñòÿì êî-
Äîñòó àòìàã ëàéèã äåéèë àäûíà. Àøûã Êÿðÿì.
ìàíäèðÿ áó ÿòðàôäàí áèð-áèð, éåðáÿéåð äàíû-
2. ÿä. Àðçó áèëäèðèð. Áèðúÿ ýÿëÿéäè. Áèðúÿ
øûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ýþðñÿéäèì. – Èíúèìÿðÿì ñÿíèí øèðèí ôåëèíäÿí;
4. Ùÿðÿéÿ áèð, ùÿð äÿôÿäÿ áèð. Áèð-áèð âåð-
ßùäèì áóäóð áèðúÿ ãóúóì áåëèíäÿí. (Ãîøìà).
ìÿê. Áèð-áèð ïàéëàìàã.
[Ïÿðè õàíûì:] Àé Ñîíà! Íå÷ÿ âàõòäûð ùà éû-
áèð-áèð... Ìöõòÿëèô ùàë øÿêèë÷èëÿðè èëÿ:
üûøûðàì áèðúÿ ñÿíè ýþðìÿéÿ ýÿëèì. Àììà
áèð-áèðè èëÿ, áèð-áèðèíÿ, áèð-áèðèíäÿí, áèð-
ýþðöðñÿí, èø äöøöð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áèðèíè – ãàðøûëûã áèëäèðèð. Èòëÿðèí ùöðìÿéè,
3. ÿä. Ùÿäÿ, òÿùäèä áèëäèðèð. Áèðúÿ áóðà ýÿë,
îâ÷óëàðûí ñÿñëÿðè, íþêÿð âÿ ìåùòÿðëÿðèí ãûø-
ýþð ñÿíÿ íÿ åäÿðÿì.
ãûðûüû áèð-áèðèíÿ ãàðûøìûøäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
4. ÿä. Òÿêèä, õàùèø áèëäèðèð. [Òóáó:] Áèðúÿ äå
[Ôèðèäóí âÿ Êöðä ßùìÿä] ìåùðèáàí áèð
ýþðöì Àñëàíûí èøè ùàíúàðû îëäó? ß.Ùàãâåð-
íÿçÿðëÿ áèð-áèðèíÿ áàõäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
äèéåâ. [ßìèíÿ:] Áèðúÿ ôàðàüàò äóð, .. ýþç äÿ-
[Ýöëöøýÿëèí:] Èêè êèøè áèð-áèðèíèçÿ ùàâàäàð
éÿð ñàíà! Ñ.Âóðüóí. [ßñÿä] – Áèðúÿ áóðàäàí
îëóí. Ñ.Ðÿùìàí. Áèð-áèðèíè ùàéëàéàí àðâàä-
áàõ, – äåéÿ Ìàùìóä ÿìèéÿ òÿêëèô åòäè âÿ
óøàã ñÿñè êÿíäè àüçûíà àëìûøäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ãîëóíäàí éàïûøûá äàðòìàã èñòÿäè. Á.Òàëûáëû.
◊ Áèð-áèðèíÿ äÿéìÿê (ãàðûøìàã) – ãà-
ÁÈÐÚß-ÁÈÐÚß çÿðô á à õ áèð-áèð.
ðûøûãëûã äöøìÿê, ÷àõíàøìà äöøìÿê, ùÿéÿ-
ÁÈÐÚßÚÈÊ “Áèðúÿ” ñþç. êè÷.
úàí äöøìÿê, àðà ãàðûøìàã. Äöíéà éåíÿ áèð-
ÁÈÐÚßÚÈÉßÇ á à õ áèðúèéÿç.
áèðèíÿ äÿéäè. – Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Èéèð-
ÁÈÐÚßÐÝßËÈ ñèô. ê.ò. Áèð úÿðýÿäÿ ÿêèë-
ìèíúè èë áàùàðûíûí ýöíÿøëè áèð ñÿùÿðèíäÿ
ìèø, áèð ñûðàäà äöçöëìöø. Áèðúÿðýÿëè ÿêèí.
ãÿçà ìÿðêÿçè êè÷èê øÿùÿð áèð-áèðèíÿ äÿéäè.
ÁÈÐÚßÐÝßËÈËÈÊ èñ. Áèð úÿðýÿäÿí èáàðÿò
Ù.Íÿçÿðëè. Ñå÷êèëÿðèí íÿòèúÿñèíäÿ ìÿëóì
îëìà, áèð úÿðýÿäÿ ÿêèëìÿ.
îëäó êè, .. Òöêÿçáàí õàëà êÿíä øóðàñûíà ñÿäð
ÁÈÐÚÈËÄËÈ ñèô. Áèð úèëääÿí èáàðÿò îëàí.
ñå÷èëèáäèð. Êÿíäÿ áþéöê âÿëâÿëÿ äöøäö, úà-
Áèðúèëäëè ëöüÿò. Áèðúèëäëè êèòàá.
ìààò áèð-áèðèíÿ äÿéäè. Á.Òàëûáëû. Áèð-áèðèíÿ
ÁÈÐÚÈËÄËÈÊ 1. Á à õ áèðúèëäëè.
âóðìàã – ÷îõ àõòàðìàã. [Ìöÿëëèì] êÿíäè
2. èñ. Áèð úèëääÿí èáàðÿò êèòàá.
áèð-áèðèíÿ âóðäó, àõûðäà áèð êþðïÿ ÿìëèê òàïäû.
ÁÈÐÚÈÍÑ ñèô. Úèíñè áèð îëàí, åéíè úèíñäÿí
ß.Âÿëèéåâ.
îëàí. Áèðúèíñ ìåéâÿ.
ÁÈÐÁÓÜÓÌËÓ ñèô. çîîë. áîò. Áèð áóüóìó
ÁÈÐÚÈÍÑÈÉÉßÒËÈ ñèô. áèîë. Éàëíûç áèð (éà
îëàí.
åðêÿê, éà äèøè) úèíñèééÿò öçâöíÿ ìàëèê îëàí
ÁÈÐÁÓÉÍÓÇËÓ ñèô. çîîë. Áèð áóéíóçó
(áèòêèëÿð ùàããûíäà).
îëàí, òÿêáóéíóçëó, òàéáóéíóç. Áèðáóéíóçëó
ÁÈÐÚÈÍÑÈÉÉßÒËÈËÈÊ èñ. áîò. Éàëíûç áèð
úöúö. Áèðáóéíóçëó êÿðýÿäàí.
úèíñèééÿò öçâöíÿ ìàëèê îëìà; áèðúèíñèééÿòëè
ÁÈÐÚß 1. ñàé. Éàëíûç áèð, òÿê áèð, éàëíûçúà,
îëìà õàññÿñè.
òÿêúÿ, éåýàíÿ, âàùèä. Îíóí áèðúÿ óøàüû âàð.
ÁÈÐÚÈÍÑËÈ á à õ áèðúèíñ.
Áèðúÿ ýöí áó èøÿ áÿñäèð. Áèðúÿ ñààò ýþçëÿ.
ÁÈÐÚÈÍÑËÈËÈÊ èñ. Åéíè úèíñäÿí îëàí øåé-
– Ýöëëÿ ßëèíèí òöôÿíýèíè ñàëäû éåðÿ. Íÿáè-
ëÿðèí ùàëû, õàññÿñè.
314
ÁÈÐÚÈÉßÇ
ÁÈÐÄÈÁËÈ
ÁÈÐÚÈÉßÇ “Áèðúÿ” ñþç. (1-úè ìÿíàäà)
÷ÿêìÿ, áèð ãèñìè êÿêèëëè, áèð ãèñìè èñÿ áèð-
îõø. [Èñêÿíäÿð:] [Àòàñûíûí] .. äèøèíèí, ùå÷
÷ÿêëè, õÿòáàøûëû îëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
áèðúèéÿçè äÿ çÿäÿëÿíìÿìèøäè. Ì.Ùöñåéí.
ÁÈÐ×ßÊËÈÊ èñ. êþùí. äàí. Áèð÷ÿéÿ (ñà÷à)
ÁÈÐÚÖÐ(ß) ñèô. 1. Áèð ãàéäàäà, áèð øÿ-
òàõûëàí çèíÿò.
êèëäÿ, áèð òÿðçäÿ, áèð òèïäÿ îëàí. Áèðúöð ìàë.
ÁÈÐ×ßÊÑÈÇ ñèô. Áèð÷ÿéè îëìàéàí.
Áèðúöð ðÿíý.
ÁÈÐÄßÔßËÈÊ 1. ñèô. Éàëíûç áèð äÿôÿ îëàí.
2. Áàøãàëàðûíà áÿíçÿìÿéÿí, àäè íîðìà-
Áèðäÿôÿëèê ìàääè éàðäûì. Áèðäÿôÿëèê âåðýè.
äàí êÿíàð. Î áèðúöð(ÿ) àäàìäûð.
2. çÿðô Ùÿìèøÿëèê, ãÿòè. Áèðäÿôÿëèê ðÿää
ÁÈÐÚÖÐßËÈÊ èñ. Ñèôÿòúÿ, êåéôèééÿòúÿ,
åòìÿê. Áèðäÿôÿëèê áàøà ñàë. Áèðäÿôÿëèê éàõà-
øÿêèëúÿ âÿ ñ. úÿùÿòäÿí áèð îëìà; åéíè øÿêèëäÿ
ñûíäàí ÿë ÷ÿêäè. – [Ìÿùÿððÿì áÿé:] Õöëàñÿ,
îëàí øåéèí ùàëû.
áèðäÿôÿëèê ñÿíè âÿêèë åäèðÿì, íÿ òþâð èñòÿ-
ÁÈÐ×ßÊ èñ. 1. Ãóëàãëàðûí öñòöíäÿí ÷ûõàí
éèðñÿí, åëÿ åò. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ãàáàðëû ÿëëÿð
ñà÷ûí ãþâñ øÿêèëëè ùèññÿñè (ãàäûíëàðäà). Ãà-
óçàíûð “Çèìíè”éÿ; Êþùíÿ äöíéàíû áèðäÿôÿ-
øûí ãàáàüûíäà ñåéãÿëëè áèð÷ÿê; Ñàéÿ ñàëìûø
ëèê áîüìàã ö÷öí. Ð.Ðçà.
öçÿ øþëÿ ìöáàðÿê. Ì.Ï.Âàãèô.
ÁÈÐÄßÍ çÿðô 1. Ýþçëÿíìÿäÿí, ãÿôëÿòÿí,
2. Öìóìèééÿòëÿ ñà÷. [Ñÿôÿð] áèð÷ÿêëÿðèíè
ãÿôèëäÿí, íàýàù. Áèðäÿí éûõûëìàã. Áèðäÿí
ãîòàç äàðàìàçäû, ïàïèðîñ ÷ÿêìÿçäè, àøóðàäà
ãóëàüûìà áèð ñÿñ äÿéäè. Áèðäÿí äèëè òóòóëìàã.
áàøûíû éàðìàçäû, ãàìÿòè äÿ ìþâçóí äåéèëäè.
– ..Éàçûðñàí êè, èñòÿéèðÿì áèð èøÿ ÿë âóðàì,
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Õàí .. Çàìàíûí áèð÷ÿêëÿðèí-
áèðäÿí ìÿíè ýÿðíÿøìÿ òóòóð. Ú.Ìÿììÿä-
äÿí éàïûøûá àéàüûíûí àëòûíà ñàëäû. ×ÿìÿíçÿ-
ãóëóçàäÿ. Ìÿøÿäè ßñýÿð ýåòìÿê èñòÿéÿíäÿ,
ìèíëè. Òàðèõëÿðèí øàùèäèäèð ìÿíèì áó àü áèð-
Ùÿñÿíÿëè áÿéèí ñþçö áèðäÿí éàäûíà äöøäö.
÷ÿéèì. Ñ.Âóðüóí.
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Áèðäÿí òèíýÿ áàøûíäàí .. áèð
3. Àòûí éàëûíäàí àéðûëûá, àëíûíà òþêöëÿí
äÿñòÿ ãûç îíóí ãàðøûñûíà ÷ûõäû. ß.Ìÿììÿä-
òöê äÿñòÿñè. Àò áèð÷ÿéè.
õàíëû.
◊ Áèð÷ÿéè àü – ãîúà. Òåçëèêëÿ Àçàä äà
2. Áèð äÿôÿäÿ, áèð äÿôÿéÿ. Áèð ñòÿêàí ñóéó
ãàéûäàð, .. åâëÿíäèðÿðñÿí, ñÿí äÿ áèð÷ÿéèíèí
áèðäÿí è÷äè. // Åéíè çàìàíäà, áèð âàõòäà.
àü âàõòûíäà áèð ýöí ýþðÿðñÿí. Ì.Èáðàùèìîâ.
Ùàìû áèðäÿí îõóäó. Ùàìûíûç áèðäÿí äàíûø-
Áèð÷ÿéè àüàðìàã – ãîúàëìàã (éàëíûç ãàäûí
ìàéûí. – Åé áèâÿôà, ìÿíè úàíà éåòèðäèí;
ùàããûíäà). Áèð÷ÿéèíè àüàðòìàã – 1) ãîúàë-
Ìóíúà úþâðö úÿôà áèðäÿí îëóðìó? Ã.Çàêèð.
ìàã; 2) ãîúàëòìàã, ãîúàëìàñûíà ñÿáÿá
◊ Áèðäÿí-èêèéÿ – ùå÷. [Áàäàì õàëà:]
îëìàã. [Ñîíà õàíûì:] [Ùåéäÿð áÿéèí] ôèêðè
..Ìÿíè áèðäÿí-èêèéÿ èúëàñäà ýþðìöñÿí? Ìèð
áóäóð êè, àòàì åâèíäÿ ìÿíèì áèð÷ÿéèìè
Úÿëàë. Ìÿí áèðäÿí-èêèéÿ äàíûøìàìûøàì.
àüàðäà. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ß.Ñàäûã.
ÁÈÐ×ßÊËßÌß “Áèð÷ÿêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÈÐÄßÍ-ÁÈÐß á à õ áèðäÿí 1-úè ìÿíàäà.
Áàçàðäà áÿççàçûí òÿðÿêÿìÿéÿ ìèí àíä èëÿ øåé
Áèðäÿí-áèðÿ ýþðöíäö ýþçÿ áèð õÿðàáÿçàð.
ñàòìàüû, ùàìáàëëàðûí áèð÷ÿêëÿìÿ äàâàñû, áàã-
Ì.Ùàäè. Áó àðàëûã áèðäÿí-áèðÿ òîéóüóìó
ãàëëàðûí àüûç-àüûçà âåðèá, ãàòûüà ìöøòÿðè àõ-
õàòûðëàéûá, úÿëä ùèíèí àüçûíà éöéöðäöì.
òàðìàëàðû – ùå÷ áèðè îíóí çàùèð âÿ áàòèíèíäÿ
À.Øàèã. Áèðäÿí-áèðÿ ùàðàäà èñÿ óçàãëàðäà,
ñÿáÿáè-òÿüéèð îëà áèëìÿçäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ãàðàíëûãäà àëìàç êèìè áèð øåé èøûëäàéûá ÷ÿ-
ÁÈÐ×ßÊËßÌßÊ ô. Ñàâàøàðêÿí áèð÷ÿéèí-
êèëäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
äÿí, ñà÷ëàðûíäàí éàïûøìàã.
ÁÈÐÄßÑÒßÊËÈ ñèô. Áèð äÿñòÿñè, áèð ÿëòó-
ÁÈÐ×ßÊËßØÌß “Áèð÷ÿêëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
òàíû îëàí. Áèðäÿñòÿêëè ìèøàð.
ÁÈÐ×ßÊËßØÌßÊ ãàðø. Áèð-áèðèíèí áèð÷ÿ-
ÁÈÐÄÈÁËÈ çÿðô Ùÿìèøÿëèê, ãÿòè, áèðêÿðÿ-
éèíäÿí éàïûøìàã, áèð-áèðèíèí ñà÷ûíû éîëìàã;
ëèê. [Ôåéçè:] Èíäè êè áåëÿäèð, äåéèðÿì, åëÿ áèð-
ñàâàøìàã.
äèáëè áîøàí, ýåò!.. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Êàçûì:]
ÁÈÐ×ßÊËÈ ñèô. Áèð÷ÿéè îëàí. Áèð÷ÿêëè ãà-
– Åù, úÿùÿííÿìÿ êè!.. Áóäóð øàù ýÿëäè, îäóð
äûí. – Ìÿøÿäèáÿéèí èëê çÿðáÿñèíäÿí óçóíáûüëû,
øàù ýÿëäè, äàùà ãóëàüûìûç äîëóáäóð, – äåäè.
ñàëëàã áèð÷ÿêëè áèð ñÿðêÿðäÿíèí áàøû ãÿëÿì
– Ýÿëèð ýÿëñèí. Ìóñ-ìóñ äåéèíúÿ, áèðäèáëè
êèìè àòûëäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Úàùûëëàðûí] áèð
Ìóñòàôà äåéèá úàíûìûçû àëñûí, ãóðòàðñûí...
ïàðàñûíäà áàøìàã, áèð ïàðàñûíäà äà úûü-úûü
×ÿìÿíçÿìèíëè.
315
ÁÈÐÄÈÐÑßÊËÈ
ÁÈÐßÐ
ÁÈÐÄÈÐÑßÊËÈ ñèô. Áèð äèðñÿéè îëàí. Áèð-
ÁÈÐßÄÈ çÿðô äàí. 1. Áöòöíëöêëÿ, ùàìûñû
äèðñÿêëè áîðó.
áèðäÿí.
ÁÈÐÄÎÐËÓ ñèô. Áèð äîðó îëàí. Áèðäîðëó
2. Áèðëèêäÿ, áèð éåðäÿ, éîëäàøëû.
ýÿìè.
ÁÈÐßÜÁßÒ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ðÿüáÿò]
ÁÈÐÅÂÚÈÊËÈ ñèô. áîò. Åéíè íöìóíÿäÿ ùÿð
Åéáÿúÿð, ðÿüáÿòñèç, ÷èðêèí. [Ìèðçÿ Ñöëåé-
èêè úèíñëè ÷è÷ÿêëÿðÿ, ùÿì äèøèúèêëÿðÿ, ùÿì äÿ
ìàí áÿé] ..ãàïûäàí ýèðèá ÷ûõàíäà ðÿùìÿòëèê
åðêÿêúèêëÿðÿ ìàëèê îëàí. Áèðåâúèêëè áèòêèëÿð.
àòàñûíûí äàëûíúà áèð àç äåéèíèðäè âÿ ìÿçÿì-
ÁÈÐÅÂÚÈÊËÈÊ èñ. áîò. Áÿçè áèòêèëÿðäÿ:
ìÿò åëÿéèðäè êè, íèéÿ îíóí àäû áåëÿ áèðÿüáÿò
åéíè íöìóíÿäÿ ùÿð èêè úèíñëè ÷è÷ÿêëÿðèí, ùÿì
èìèø? Á.Òàëûáëû.
äèøèúèêëÿðèí, ùÿì äÿ åðêÿêúèêëÿðèí îëìàñû.
ÁÈÐßÙÌ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ðÿùì]
ÁÈÐÅÂËÈ ñèô. ×îõ éàõûí, áèð àèëÿ êèìè
Ðÿùìñèç, àìàíñûç, äàøöðÿêëè. Äóñò áèïÿðâà,
ìåùðèáàí (àäÿòÿí “êèìè” ãîøìàñû èëÿ). Áèð-
ôÿëÿê áèðÿùì, äþâðàí áèñöêóí. Ôöçóëè.
åâëè êèìè éàøàìàã. Îíëàð áèðåâëè êèìèäèðëÿð.
ÁÈÐßÙÌËÈÊ èñ. êþùí. Ðÿùìñèçëèê, àìàí-
– ×öíêè îíëàð èëÿ áàøäàí, áèíàäàí; Áèðåâëè
ñûçëûã, äàøöðÿêëèëèê. [Ùàúû Íóðó:] Ýþðÿðñèíèç
êèìèñèç àòà-áàáàäàí. Ã.Çàêèð. Ñàáàù-àõøàì
êè, î âàõò .. íÿ èøëÿð ñèçèí áàëàëàðûíûçûí áà-
÷àéûíû äà Ðîçàíûí àíàñû âåðèð, áèðåâëè êèìè
øûíà ýÿòèðèáëÿð, íÿ áèðÿùìëèê îíëàð ùàããûíäà
éàøàéûðûã. Ù.Úàâèä.
åäèáëÿð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÁÈÐÅÂËÈËÈÊ èñ. ×îõ éàõûíëûã.
ÁÈÐß-ÈÊÈ çÿðô Ùÿð áèð ñàéà ãàðøû èêè, èêè
ÁÈÐß èñ. Èíñàí âÿ ùåéâàíëàðû ñàíúûá ÿçèé-
äÿôÿ àðòûã.
éÿò âåðÿí ÷îõ ñû÷ðàã úöúö. Êþùíÿ ìÿñúèä
ÁÈÐßËßÌßÊ ô. äàí. Áèðÿ äàðàøäûðìàã,
ùöúðÿëÿðèíäÿ áèðÿ ÿëèíäÿí òÿðïÿíìÿê îëìàç-
áèðÿ èëÿ äîëäóðìàã, áèðÿëè åòìÿê. Ïèøèê éàò-
äû. Ù.Ñàðàáñêè. Ëà÷ûí .. òþâëÿëÿðèíÿ ýèðìÿê
äûüû éåðè áöòöí áèðÿëÿäè.
èñòÿéÿíäÿ ùÿäñèç-ùåñàáñûç áèðÿëÿð îíóí öñ-
ÁÈÐßËßÍÌßÊ ô. äàí. Áÿäÿíèíÿ, ïàëòà-
òöíÿ äàðàøäû. Ì.Ùöñåéí.
ðûíà áèðÿ äàðàøìàã. Òþâëÿéÿ ýèðèá áèðÿëÿíäè,
◊ Êöðêöíÿ áèðÿ äöøìÿê – òÿøâèøÿ äöø-
÷ûõäû.
ìÿê, ãîðõóéà äöøìÿê.
ÁÈÐßËÈ ñèô. Áèðÿ áàñìûø, áèðÿ äàðàøìûø,
áèðÿ... Àäÿòÿí áèðÿ-áèð, áèðÿ-èêè âÿ ñ.
áèðÿ îëàí.
øÿêëèíäÿ èøëÿíÿðÿê, èêèíúè ðÿãÿì êÿìèé-
ÁÈÐßËËÈ1 1. ñèô. Áèð ÿëè îëìàéàí, áèð ÿëè
éÿòèí ÿñëèíäÿ îëäóüóíäàí íå÷ÿ äÿôÿ àðòûðûë-
êÿñèê îëàí. Áèðÿëëè àäàì. Áèðÿëëè ãàëìàã.
äûüûíû ýþñòÿðèð. [ßñýÿð áÿé:] Îí áåø ýöíÿ-
2. çÿðô Òÿê ÿëè èëÿ, àíúàã áèð ÿëè èëÿ. Ïàì-
äÿê Òÿáðèçÿ ýåäÿðèê, ãàéûäàðûã, ãà÷àã ìàë
áûüû áèðÿëëè éûüìàã.
ýÿòèððèê, áèðÿ-áèð ãàçàíàðûã; îíóí ãàçàíúû
◊ Áèðÿëëè òóòìàã – ÿùÿìèééÿò âåðìÿìÿê,
èëÿ òîéóíó åäÿðñÿí! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ìèðçÿ
ñàéìàìàã, ãèéìÿòëÿíäèðìÿìÿê. Éîëäàøûíû
Äàäàø:] Àëëàù ãîéñà, ìÿí îíäàí áèðÿ-áåø
áèðÿëëè òóòìà.
àëàúàüàì. Í.Âÿçèðîâ. Ùÿð ýöí äþéöøëÿðäÿ
ÁÈÐßËËÈ2 èñ. Òÿêãóëïëó ãàá, áèðãóëïëó ñó
âóðäóã áèðÿ-éöç; Äàüëàðà ñÿñ ñàëûð ùöúóì
ãàáû. Áèðÿëëèíè ñó èëÿ äîëäóð.
áîðóñó. Ñ.Âóðüóí.
ÁÈÐßÌ-ÁÈÐßÌ á à õ áèðÿð-áèðÿð. Ïÿí-
ÁÈÐß-ÁÅØ çÿðô
Áåø ãàò àðòûã, ùÿð áèð
úÿðÿäÿí î éàíà áèðÿì-áèðÿì ãàð ýÿëèð. Ð.Ðçà.
ÿäÿäÿ ãàðøû áåø.
ÁÈÐßÍÚ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. ßçèééÿòñèç,
ÁÈÐß-ÁÈÐ çÿðô Ùÿð áèð ñàéà ãàðøû áèð, ùÿð
ÿçàáñûç; àñàí. Áèðÿíú íÿ ìöìêöíäöð îëà
áèð ÿäÿä ö÷öí áèð.
ýÿíú ìöéÿññÿð; Çàêèð, äÿìè-ÿôñóí åëÿ øàù-
ÁÈÐßÁÈÒÄßÍ èñ. çîîë. Ñÿð÷ÿäÿí êè÷èê,
ìàðÿ, äàüûëñûí. Ã.Çàêèð.
òîðïàã ðÿíýëè áèð ãóø.
ÁÈÐßÎÒÓ èñ. áîò. Äÿðìàí ùàçûðëàíàí áèð
ÁÈÐß×È×ßÉÈ èñ. áîò. Ìöðÿêêÿá÷è÷ÿêëè-
áèòêè. Áèðÿîòó ÷îõ ùöíäöð âÿ ãîë-áóäàãëû
ëÿð ôÿñèëÿñèíäÿí áèðèëëèê îò áèòêè âÿ áó áèò-
áèòêèëÿðäÿí áèðèäèð. Íþâáÿ èëÿ äöçöëìöø âÿ
êèíèí ÷è÷ÿéè (áó áèòêèíèí ãóðóäóëìóø ÷è÷ÿê-
êÿñêèí ÿòèðëè èéÿ ìàëèê, òöíä éàøûë éàðïàãëàðû
ëÿðèíäÿí òàõòàáèòè, áèðÿ âÿ ñ. úöúöëÿðëÿ
âàðäûð. ßëèéåâ.
ìöáàðèçÿ ö÷öí äÿðìàí òîçó ùàçûðëàíûð).
ÁÈÐßÐ ñàé Ùÿðÿñèíÿ, ùÿð áèðèíÿ áèð äÿíÿ,
ÁÈÐßÄßÄËÈ ñèô. Áèð ÿäÿääÿí èáàðÿò îëàí.
éàõóä ùÿð äÿôÿñèíäÿ áèð äÿíÿ. Ùàáåëÿ
316
ÁÈÐß-Ö×
ÁÈÐÈ
ÿëèôáàéà äàèð éàçìûø îëäóüóì êèòàá÷àäàí
Áèðýöíëöê èø. Áèðýöíëöê éàçûì ãàëûá. // ìÿú.
Àâðîïà þëêÿëÿðèíèí äþâëÿò áàø÷ûëàðûíà, î
Òåç þòöá ýåäÿí, þìðö ÷îõ àç îëàí.
úöìëÿäÿí Ïåòåðáóðãà äà áèðÿð íöñõÿ ýþí-
2. Áèð ýöíÿ éåòèøÿí, ÷àòàí, êèôàéÿò åäÿí.
äÿðìèøÿì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Øàèð:] ßââÿë
Áèðýöíëöê éåìÿê. Áèðýöíëöê àçóãÿ. Áèðýöí-
àñàí ýþðöíöðêÿí ýþçöìÿ äÿðñè-ùåñàá; Áèðÿð
ëöê åùòèéàò.
ÿãðÿá îëóá ÿðãàì ìÿíÿ âåðäè ÿçàá. À.Ñÿùùÿò.
ÁÈÐÙÅÚÀËÛ ñèô. äèë÷. Òÿê ùåúàñû îëàí,
Êè÷èê áàúûìëà ùÿð áèðèìèç áèðÿð õîðóç âÿ
òÿêùåúàëû. Áèðùåúàëû ñþç.
ôÿðÿ áÿéÿíìèøäèê. À.Øàèã.
ÁÈÐÙÅÚÀËÛËÛÃ èñ. äèë÷. Áèð ùåúàäàí èáà-
áèðÿð-áèðÿð çÿðô Áèð-áèð, òÿê-òÿê. Úöúÿ-
ðÿò îëìà.
ëÿðèì áèðÿð-áèðÿð; Ñóéó ýþðöá éàõûí ýÿëÿð.
ÁÈÐÙßÄËÈ èñ. ðèéàç. Áèð ùÿääÿí èáàðÿò
À.Ñÿùùÿò. Áó ýöí ôþâãÿëàäÿ êîìèñéîíóí
îëàí úÿáðè èôàäÿ.
èúëàñû îëàúàãäû .. éîëäàøëàð áèðÿð-áèðÿð éûüûë-
ÁÈÐÙßÔÒßËÈÊ ñèô. Áèð ùÿôòÿ äàâàì åäÿí,
äûëàð. Ù.Íÿçÿðëè. È÷ÿðèäÿí àäàìëàð áèðÿð-
áèð ùÿôòÿäÿ ýþðöëÿ áèëÿí, áèð ùÿôòÿ ìöääÿò
áèðÿð èøëÿðèíè ãóðòàðûá ÷ûõäûëàð. Á.Òàëûáëû.
ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòóëàí. Áèðùÿôòÿëèê ìÿëóìàò.
áèðÿð-èêèøÿð çÿðô Áèð-áèð, èêè-èêè. ßñýÿð-
Áèðùÿôòÿëèê èø. Áèðùÿôòÿëèê ìààø.
ëÿðäÿí ÷îõó .. ÷óõóðà ýèðìÿéè ìÿñëÿùÿò áèëèá,
ÁÈÐÙÎÂÓÐ çÿðô äàí. Áèð àç, áèð äÿãèãÿ.
áèðÿð-èêèøÿð, êîìà-êîìà áó ÷óõóðëàðäà
Áèðùîâóð ãîé îòóðàã.
îòóðóðäóëàð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÈÐÙÎÂÓÐÄÀÍ çÿðô äàí. Áèð àçäàí, àç
ÁÈÐß-Ö× çÿðô Ùÿð áèð ñàé ìöãàáèëèíäÿ
çàìàí ñîíðà, áèð ãÿäÿð ñîíðà. Ýåäÿê, áèðùî-
ö÷, ö÷ ãàò àðòûã.
âóðäàí ýÿëÿðèê.
ÁÈÐß-ÉÖÇ çÿðô Ùÿð áèð ñàéà ãàðøû éöç,
ÁÈÐÙÎÂÓÐËÓÃ èñ. Áèð àíëûã, áèð äÿãèãÿ-
éöç äÿôÿ àðòûã.
ëèê, àçàúûã çàìàí ö÷öí.
ÁÈÐÔÀÌÈËÈÉÀËÛ ñèô. Áàøãàñû èëÿ åéíè ôà-
ÁÈÐÙÞÐÝÖÚËÖ ñèô. çîîë. Áèð ùþðýöúö
ìèëèéà äàøûéàí.
îëàí. Áèðùþðýöúëö äÿâÿ.
ÁÈÐÔÀÇÀËÛ ñèô. ôèç. Áèð ôàçàñû îëàí. Áèð-
ÁÈÐÙÖÚÅÉÐßËÈ ñèô. áèîë. Òÿê ùöúåéðÿ-
ôàçàëû ýåíåðàòîð.
äÿí èáàðÿò îëàí. Áèðùöúåéðÿëè îðãàíèçìëÿð.
ÁÈÐÔÈÊÈÐËÈ ñèô. Åéíè ôèêèðäÿ, ìÿñëÿêäÿ,
ÁÈÐÕßÒËÈ ñèô. Áèð õÿòò ÷ÿêèëìèø. Áèðõÿòëè
äöøöíúÿäÿ îëàí, ùÿìôèêèð.
äÿôòÿð.
ÁÈÐÔÈÊÈÐËÈËÈÊ èñ. Åéíè ôèêèðäÿ, ìÿñ-
ÁÈÐÈ ÿâÿç. 1. Ìöÿééÿí îëìàéàí øÿõñ, êèì
ëÿêäÿ îëìà, ùÿìôèêèðëèëèê.
èñÿ, áèð àäàì. Áèðè èðÿëè ýÿëèá ñóàë âåðäè. Áèðè
ÁÈÐÝß çÿðô Áèð éåðäÿ, áèðëèêäÿ, áÿðàáÿð.
âàðìûø, áèðè éîõìóø... (íàüûë áàøëàíüûúû).
Áèðýÿ ÷àëûøìàã. Áèðýÿ îõóìàã. Áèðýÿ èøëÿ-
– Áèð ýöí ñèçëÿðäÿí áèðèíèç éåíÿ ìÿíè ýþð-
ìÿê. Éåìÿéè áó ýöí áèðýÿ éåéÿúÿéèê. – Áó
ìÿéÿ ýÿëìèøäèíèç. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
áþéöê òàðèõè èìòàùàí ýöíö; Ôÿùëÿ, àëèì äóðóá
Ñèííèíÿ ëàéèã äåéèëñÿ äÿ, êèøè ãûçûí õàòèðÿñè
áèðýÿ ñûðàäà. Ð.Ðçà. Áó ñÿñëÿ óúàëòìàñàã
ö÷öí éàõøû òîé åëÿìèøäèð, – äåéÿ ìÿúëèñäÿêè-
áèç áèðýÿ ñÿñèìèçè; Äþâðöìöç øàèð êèìè éàøàò-
ëÿðèí áèðè î áèðèíÿ ïû÷ûëäàäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìàéàúàã áèçè. Ì.Äèëáàçè.
Ùÿð êÿñèí þç ìþâãåéè âÿ þç éåðèíÿ ýþðÿ
ÁÈÐÝßËÈÊ èñ. Èøäÿ, ôèêèðäÿ âÿ ñ.-äÿ áèð
ãöñóðó âàðäûð. Áèðèíèíêè àç, áèðèíèíêè ÷îõ...
îëìà, ùÿìðÿé îëìà; øÿðèêëèê; èø áèðëèéè.
Ì.Èáðàùèìîâ. Î áèðè(ñè) – 1) áó éîõ,
ÁÈÐÝßÉÀØÀÉÛØ èñ. Áèð éåðäÿ éàøàìà,
äèýÿðè, áàøãàñû. Î áèðèëÿðèíèí äÿ ãåéäèíÿ ãàë-
èúòèìàè ìöùèò, èúòèìàè ùÿéàò íîðìàëàðû.
ìàã ëàçûìäûð. Î áèðèëÿðèíÿ äÿ õÿáÿð âåð.
ÁÈÐÝÞÇ èñ. áîò. Ìåøÿ êÿíàðëàðûíäà âÿ
– [Ãÿùðÿìàí:] Ýþðÿñÿí, ùàíñû àòà þç öðÿéè
êîëëóãëàðäà áèòÿí êîë áèòêè.
åòèáàðû èëÿ î áèðèñèíäÿí ýåíèø âÿ öñòöíäöð.
ÁÈÐÝÞÇËÖ ñèô. 1. Òàéýþç.
Ñ.Ðÿùèìîâ; 2) åðòÿñè, èêèíúè, ýÿëÿí. Î áèðè
2. Áèð ýþçö îëàí. Áèðýþçëö äöêàí. Áèðýþç-
ýöí. Î áèðè äÿôÿ. Ùå÷ áèðè(ñè) – ùå÷ áèð øÿõñ,
ëö êþðïö.
ùå÷ êÿñ. Ùå÷ áèðè ðàçû äåéèë. – Äÿðäèíè éàçûá
ÁÈÐÝÖÍËÖÊ ñèô. 1. Áèð ýöí äàâàì åäÿí,
äåéèðñÿí êè, øÿùÿðèìèçèí ùÿêèìëÿðèíèí ùå÷ áèðè
áèð ýöíäÿ ýþðöëöá ãóðòàðàí, áèð ýöí âàõò òÿ-
ñÿíÿ áèð ÷àðÿ åäÿ áèëìÿäèëÿð. Ú.Ìÿììÿä-
ëÿá åäÿí, áèð ýöíäÿ ãóðòàðàí. Áèðýöíëöê éîë.
ãóëóçàäÿ.
317
ÁÈÐÈÊÄÈÐÈËÌß
ÁÈÐÆÀ
2. Áèð íå÷ÿ âÿ éà áèð ÷îõ ùÿìúèíñ øåé-
2. Áèð íå÷ÿ øåéè ñàäàëàäûãäà, éàõóä òó-
ëÿðäÿí áèðèñè. Òÿêëèô åäèëÿí ëàéèùÿëÿðäÿí áèðè
òóøäóðäóãäà, î áèðèëÿðèíäÿí ÿââÿë àäû ÷ÿêèëÿí
êå÷äè. Áóíó áÿéÿíìèðñÿí, î áèðèñèíè ýþòöð.
øåéè ýþñòÿðìÿê ö÷öí èøëÿíèð. Ýåúÿ èøè ýöí-
– Áó éåð Àçÿðáàéúàíûí ãÿäèì ìÿäÿíèééÿò
äöç èøèíäÿí äàùà éîðóúóäóð, áóíäàí ÿëàâÿ
îúàãëàðûíäàí áèðèäèð. Ìèð Úÿëàë.
áèðèíúè äàùà àç ìÿùñóëäàðäûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ÁÈÐÈÊÄÈÐÈËÌß “Áèðèêäèðèëìÿê”äÿí ô. èñ.
3. Áàøãàëàðûíäàí ãàáàã, ùàìûäàí ÿââÿë.
ÁÈÐÈÊÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Éàâàø-éàâàø
Áèðèíúè êèì éàçûá ãóðòàðäû? Áèðèíúè ìÿí ýÿë-
òîïëàíûëìàã.
äèì. Áó õÿáÿðè êèì áèðèíúè åøèòäè?
ÁÈÐÈÊÄÈÐÌß “Áèðèêäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
4. Èëê, òÿçÿ, éåíè, òÿçÿ çàùèð îëìóø. Áèðèí-
ÁÈÐÈÊÄÈÐÌßÊ ô. Éàâàø-éàâàø éûüìàã,
úè ãàð. Ýöíÿøèí áèðèíúè øöàëàðûíû ñåéð åòäèì.
òîïëàìàã.
Àüàúûí áèðèíúè ÷è÷ÿêëÿðèíè äÿðäèì.
ÁÈÐÈÊÌß “Áèðèêìÿê”äÿí ô.èñ. Éàâàø-
5. ßí ìöùöì, ÿí âàúèá, ÿñàñ ìÿíàñûíäà.
éàâàø éûüûëìà, òîïëàíìà.
Áó ìÿñÿëÿ áèðèíúè ïëàíäà äóðóð. Áèðèíúè âÿçè-
ÁÈÐÈÊÌßÊ ô. Éàâàø-éàâàø éûüûøìàã,
ôÿìèç áóäóð. Îðêåñòðäÿ áèðèíúè ñêðèïêà.
òîïëàíìàã. Ñàíêè Íÿðèìàíûí ñþçëÿðè îíóí
6. ßí éàõøû, ÿí ãàáàãúûë, ÿí ãàáàãäà ýå-
òÿñÿââöðöíäÿ áèðèêèá ãàëàí äóìàíëàðû äàüû-
äÿí, öñòöí. Éàðûøäà áèðèíúè éåðè òóòìàã. Ñèíèô-
äûðäû. Ìèð Úÿëàë.
äÿ áèðèíúè òÿëÿáÿ. – Ö÷ éöç òÿëÿáÿíèí è÷èíäÿ
Ãÿùðÿìàí áèðèíúè àä àëìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÈÐÈÊÌÈØ ô.ñèô. Éûüûëìûø, òîïëàíìûø; éû-
üûëûá ãàëìûø. Éàðïàãëàðäà áèðèêìèø äàìëà-
Ùÿð ñÿíÿòè òóòóðñàí òóò, þç èøèíäÿ áèðèíúè îë!
ëàð àüûðëàøûá éåðÿ äöøäöêúÿ, “øèá-øèá” ñÿñè
Ìèð Úÿëàë. // ßëà, ÿí éàõøû, ÿí ýþçÿë, éöêñÿê
ýÿëèðäè. Ìèð Úÿëàë. ßââÿëúÿ î [Ùÿìèä] íåôò
êåéôèééÿòëè. Áèðèíúè ìàë. Áèðèíúè íþâ ÷àé.
7. “Áèðèíúèñè” øÿêëèíäÿ – áèðèíúè øÿðò, èëê
÷ÿíëÿðèíèí è÷èíè òÿìèçëÿéèð âÿ ÷ÿíëÿðäÿ áèðèê-
øÿðò. [Ìÿììÿä:] Áèðèíúèñè áóäóð êè, îüëóì
ìèø íåôòè íîâëàðà áîøàëäàðàã àíáàðëàðà àõû-
Ðÿñóë ö÷öí âàðëû éåðäÿí ãûç àëìà. “Àøûã
äûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
Ãÿðèá”.
ÁÈÐÈËËÈÊ ñèô. 1. Áèð èë äàâàì åäÿí, éà-
ÁÈÐÈÍÚÈËÈÊ èñ. Ùÿð ùàíñû áèð êåéôèééÿò,
õóä áèð èë âàõò òÿëÿá åäÿí, áèðèëëèê ìöääÿòè
íàèëèééÿò, õèäìÿò âÿ ñ. úÿùÿòäÿí öñòöíëöê;
íÿçÿðäÿ òóòàí. Áèðèëëèê èø. Áèðèëëèê ñÿéàùÿò.
áèðèíúè éåð. Éàðûøäà áèðèíúèëèê. Öçýö÷öëöêäÿ
Áèðèëëèê êóðñ. – [Úÿìèë] áèðèëëèê òÿúðöáÿñèí-
áèðèíúèëèê. Áèðèíúèëèéè ãàçàíìàã. – [ßìðöëëà:]
äÿí áàøà äöøìöøäö êè, èñòåùñàëàòäà èø âàõòû
Ìîñêâàäàí àëûíàí òåëåãðàìà ýþðÿ ïéåñ
êÿíàð ôèêèðëÿðëÿ ìÿøüóë îëìàã éàðàìàç.
éàðûø êîìèññèéàñûíäà áèðèíúèëèê ãàçàíìûøäûð.
Ì.Ùöñåéí. // áîò. Áèð èëèí è÷èíäÿ òîõóì âåðèá
Ú.Úàááàðëû. Øèðèí ñàü-ñàëàìàòëûã ñþçëÿðèíäÿí
ìÿùâ îëàí. Áèðèëëèê áèòêèëÿð.
ñîíðà, þçöíöí àò ÷àïìàãäà íåúÿ áèðèíúèëèê
2. Áèð éàøûíäà îëàí. Áèðèëëèê äàíà. Áèðèëëèê
àëäûüûíû éàçûðäû. Ìèð Úÿëàë. Ñàðû ùÿì èøëÿéèð,
óøàã.
ùÿì þéðÿíèð, ùÿì äÿ êóðñäà îõóéóá, àòûúû-
ÁÈÐÈÍÚ èñ. [ôàðñ.] ìÿù. Äöéö. Íÿ áèðèí-
ëûãäà áèðèíúèëèê àëûðäû.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
úèí, ÿýÿð íÿ éàüûí âàð; Øöêð ãûë, ñàü ÿëèí,
ÁÈÐÈÑÈ á à õ áèðè. Ìóçäóð ïëàòôîðìà êÿíà-
àéàüûí âàð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ðûíäàêû àë÷àã áàðûëàðäàí áèðèñèíÿ ñþéêÿíèá
ÁÈÐÈÍÚÈ “Áèð”äÿí ñûðà ñ. 1. Ñèôÿò, éàõóä
äàéàíäû. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Äàðüà áèðèñèíè, äàø-
ÿâÿçëèê ìÿíàëàðûíäà. 1. Áèðèíúè ñûðà. Áèðèíúè
òÿðÿçèñè äöç îëìàäûüû ö÷öí ôàëàããàéà ñàëäû-
íþìðÿ. Áèðèíúè úèëä. Àéûí áèðèíúè ýöíö. // Èëê
ðûá, ïàë÷ûüûí è÷èíäÿ äþéäöðöðäö. ×ÿìÿíçÿ-
äÿôÿ îëàí, ÿââÿëèíúè. [Ìèññ Ùàííàíûí] Ëà-
ìèíëè. Ùèêìÿò Èñôàùàíè äÿ ãÿëáÿí ïÿùëÿâè ñÿë-
âàðúàí éàéëàñûíäàêû áèðèíúè ýþç éàøëàðû íÿ
òÿíÿòèíèí äàüûëìàñûíû ýþçëÿéÿíëÿðäÿí áèðèñè
ö÷öí èäè? Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Çîðèí] ..ìåøÿäÿ
èäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
áèðèíúè äÿôÿ îíëàðëà öç-öçÿ ýÿëÿí áó äÿñ-
ÁÈÐÈÉÀ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ðèéà] Ðèéà-
òÿíèí .. ãöââÿòëè áèð áþëöê îëäóüóíó þéðÿíÿ
ñûç, ñÿäàãÿòëè, ñÿìèìè, äîüðó.
áèëäè. Ì.Ùöñåéí. Þìðöíäÿ áèðèíúè êÿðÿ èäè
´
ÁÈÐÆÀ [àëì.] òèú. èãòèñ. Ìöõòÿëèô ìàëèééÿ
êè, Áàäàì õàëàíûí àäûíà åâÿ êàüûç ýÿëèðäè.
âÿ òèúàðÿò ñàçèøëÿðè áàüëàíàí èäàðÿ. [Àñëàí
Ìèð Úÿëàë.
áÿé:] Ìÿí ïóëëàðûìû íåôò áèðæàñûíäà àêñèéà
318
ÁÈÐÆÀ×Û
ÁÈÐËßØÌß
àëìàüà áóðàõìûøàì. À.Øàèã. ßìÿê áèð-
ëàðû áèðëÿøäèðèúè âàñèòÿ îëóð. Ãóëèéåâ. // ìÿú.
æàñû – ôÿùëÿëÿðè èøÿ ýþòöðäöêäÿ, îíëàðëà
ßëàãÿëÿíäèðèúè, áàüëàéûúû, óçëàøäûðûúû, óéüóí-
ñàùèáêàðëàð àðàñûíäà âàñèòÿ÷èëèê åäÿí èäàðÿ.
ëàøäûðûúû. Ùàäèñÿëÿðè áèð-áèðèíÿ áèðëÿøäèðèúè
ÁÈÐÆÀ×Û èñ. Áèðæàäà ãèéìÿòëÿðèí äöøöá-
àìèëëÿð.
ãàëõìàñûíäàí ãàçàíú ÿëäÿ åäÿí àäàì,
ÁÈÐËßØÄÈÐÈËÌß “Áèðëÿøäèðèëìÿê”äÿí
ìþùòÿêèð.
ô.èñ.
ÁÈÐÆÀ×ÛËÛà èñ. Áèðæà÷ûíûí èøè, ïåøÿñè.
ÁÈÐËßØÄÈÐÈËÌßÊ “Áèðëÿøäèðìÿê”äÿí
ÁÈÐÊßÐßËÈÊ á à õ áèðäÿôÿëèê. [Ýöë-
ìÿúù.
÷þùðÿ:] Ãîé àòàì áèëñèí, áèðêÿðÿëèê ìÿíè þë-
ÁÈÐËßØÄÈÐÌß “Áèðëÿøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
äöðñöí êè, úàíûì ãóðòàðñûí. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ÁÈÐËßØÄÈÐÌßÊ ô. 1. Éàïûøäûðìàã, áèð-
[Ìÿñìÿ ÿðèíÿ:] Êèøè, áó ôèêèðëÿðè áèðêÿðÿëèê
áèðèíÿ úàëàìàã, ãîâóøäóðìàã, áèð-áèðèíÿ
áàøûíäàí ÷ûõàð. Ñ.Ùöñåéí.
áÿíä åòìÿê. Åëåêòðèê ìÿôòèëëÿðèíè áèðëÿøäèð-
ÁÈÐÊÖ×ßËÈ ñèô. Åéíè êö÷ÿäÿ éàøàéàí.
ìÿê. Ñûíìûø ùèññÿëÿðè ëåùèìëÿ áèðëÿøäèðìÿê.
ÁÈÐÃÀÒ(ËÛ) ñèô. 1. Áèð ãàòû, áèð ëàéû, áèð
2. Áèð íå÷ÿ, éàõóä áèð ÷îõ øåéè áèð àðàéà
òÿáÿãÿñè îëàí. Áèðãàò äèâàð. Áèðãàò ãàïû. Áèð-
òîïëàéûá áèð òàì ùàëûíà ñàëìàã. Ìöÿññèñÿëÿðè
ãàò ïÿíúÿðÿ. Áèðãàò êàðòîí.
áèðëÿøäèðìÿê. Ñÿíàéåíèí åéíè òèïëè ñàùÿëÿðèíè
2. Áèðìÿðòÿáÿëè, áèð ìÿðòÿáÿñè îëàí. Áèð-
áèðëÿøäèðìÿê.
ãàò åâ.
3. Àðàëàðûíäà âÿùäÿò, áèðëèê éàðàòìàã. Äÿñ-
3. Áèð åíäÿ îëàí. Áèðãàò ïàð÷à. Áèðãàò
òÿíèí àïàðäûüû ÷ÿòèí èø îíëàðû [êÿøôèééàò÷ûëàðû]
ìàùóä.
éóìðóã êèìè áèðëÿøäèðìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÈÐÃÈÉÌßÒËÈ ñèô. 1. Ãèéìÿòëÿðè åéíè
4. Èúòèìàèëÿøäèðìÿê, öìóìèëÿøäèðìÿê. Òÿ-
îëàí. Áèðãèéìÿòëè ìàëëàð.
ñÿððöôàò àëÿòëÿðèíè áèðëÿøäèðìÿê.
2. Åéíè äÿðÿúÿäÿ áÿéÿíèëÿí, åéíè äÿðÿ-
5. Àðàëàðûíäà ÿëàãÿ éàðàòìàã, ðàáèòÿ éàðàò-
úÿäÿ ÿùÿìèééÿòëè.
ìàã, áàüëàìàã. Èêè øÿùÿðè áèð-áèðè èëÿ øîñå
ÁÈÐÃÈÉÌßÒËÈËÈÊ èñ. Ãèéìÿòëÿðèí åéíè-
èëÿ áèðëÿøäèðìÿê. Ìÿíè òåëåôîíäà øÿùÿðëÿ áèð-
ëèéè, åéíè ãèéìÿòäÿ îëìà.
ëÿøäèðèí. ×àéûí ùÿð èêè ñàùèëèíè êþðïö èëÿ
ÁÈÐÃÎËËÓ ñèô. 1. Àíúàã áèð ãîëó îëàí.
áèðëÿøäèðìÿê. // Ãîâóøäóðìàã, éàõûíëàøäûð-
Áèðãîëëó ïàëòàð.
ìàã. Òàëå îíëàðû áèðëÿøäèðäè.
2. Éàëíûç áèð øþáÿñè îëàí. Áèðãîëëó éîë. Áèð-
6. ìÿú. Óéüóíëàøäûðìàã, óçëàøäûðìàã, ÿëà-
ãîëëó ÷àé.
ãÿëÿíäèðìÿê, áàüëàìàã. Íÿçÿðèééÿ èëÿ òÿú-
3. Äÿñòÿñè, ãóëïó, ÿëòóòàíû áèð îëàí. Áèð-
ðöáÿíè áèðëÿøäèðìÿê. Î, úÿñàðÿòëÿ ñîéóã-
ãîëëó ãàçàí. Áèðãîëëó òàâà.
ãàíëûüû áèðëÿøäèðÿ áèëèð.
ÁÈÐÃÓËÏËÓ ñèô. Áèð ãóëïó îëàí; òàéãóëï.
ÁÈÐËßØÌß 1. “Áèðëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÈÐËÀÌÏÀËÛ ñèô. Áèð ëàìïàñû îëàí. Áèð-
2. èñ. Òÿøêèëàò, èòòèôàã, úÿìèééÿò (ìöõòÿëèô
ëàìïàëû ðàäèî úèùàçû.
ìöÿññèñÿ âÿ èäàðÿëÿðèí àäû).
ÁÈÐËß×ßÊËÈ ñèô. áîò. Áèð ëÿ÷ÿéÿ ìàëèê
3. èñ. ùÿðá. Àéðû-àéðû ùÿðáè ùèññÿëÿðäÿí âÿ
îëàí. Áèðëÿ÷ÿêëè áèòêèëÿð.
äèýÿð ìöñòÿãèë ãîøóí âàùèäëÿðèíäÿí èáàðÿò
ÁÈÐËßÏßËÈ ñèô. áîò. Ëÿïÿñè òÿê, áèðåâúèêëè.
ãðóï. Òàíê áèðëÿøìÿñè. – Ñèëàùëû ãöââÿëÿðè-
Áèðëÿïÿëè ìåéâÿëÿð. Áóüäà, àðïà áèðëÿïÿëè,
ìèçèí áöòöí áèðëÿøìÿ, ùèññÿ âÿ áþëìÿëÿðèíèí
ïàõëà èñÿ èêèëÿïÿëèäèð. Ôûíäûã áèðëÿïÿëè îëóð.
êîìàíäèðëÿðè þç ùèññÿëÿðèíèí òàì èõòèéàðëû
– Ñÿðâêèìèëÿð ôÿñèëÿñè .. ñà÷àãëû êþêëÿðÿ ìà-
ðÿèñëÿðèäèðëÿð. (Ãÿçåòëÿðäÿí). Áóíóíëà áÿðà-
ëèê áèðëÿïÿëè áèòêèëÿðäèð. Ãÿäèðîâ.
áÿð, áó úÿáùÿéÿ êöëëè ìèãäàðäà áþéöê áîì-
ÁÈÐËßØÄÈÐÈÚÈ ñèô. Èêè, éà ÷îõ øåéè áèð-
áàðäìàí÷û âÿ ãûðûúû òÿééàðÿ áèðëÿøìÿëÿðè äÿ
áèðè èëÿ áèðëÿøäèðÿí, áàüëàéàí, áèðëÿøäèðìÿ
òîïëàíûëìûøäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
âÿçèôÿñèíè ýþðÿí. Äÿìèðéîë øÿùÿðëÿðè áèðëÿø-
4. èñ. Ãðàììàòèêàäà: áèð íå÷ÿ ñþçöí áèðëÿø-
äèðèúè áèð âàñèòÿäèð. Áèðëÿøäèðèúè ìàääÿ. Áèð-
ìÿñèíäÿí ÿìÿëÿ ýÿëÿí ñþç ãðóïó; òÿðêèá.
ëÿøäèðèúè òîõóìà àíàò. – Ãàçûìà ãûôûëëàðû
Ñèôÿò áèðëÿøìÿñè. Òÿéèíè ñþç áèðëÿøìÿñè.
ãàçûìà áîðóëàðûíû áèð-áèðèíÿ áàüëàéûá, ãàçû-
5. êèì. Ìîëåêóëó áèð íå÷ÿ åëåìåíòèí àòîì-
ìà øàìû òÿøêèë åäèð; áó çàìàí ãàçûìà ãûôûë-
ëàðûíäàí èáàðÿò ìàääÿ. Êèìéÿâè áèðëÿøìÿ.
319
ÁÈÐËßØÌßÊ
ÁÈÐÍßÔßÑß
Öçâè áèðëÿøìÿ. Âèòàìèíëÿð ãèäàëû ìàääÿëÿðäÿ
7. Á à õ áèðëÿøìÿ 2-úè ìÿíàäà. Àçÿðíåôò
îëàí öçâè áèðëÿøìÿëÿðäèð. – Ñöõóðëàðûí ìþù-
áèðëèéè.
êÿìëèéè îíëàðûí ìèíåðàëîæè òÿðêèáèíäÿí, ìèíå-
ÁÈÐËÈÊÄß çÿðô Áèð éåðäÿ, áÿðàáÿð, áèðýÿ,
ðàëëàðûí àøûíìàñû äÿðÿúÿñèíäÿí, êðèñòàëëàð-
áàøãàñû èëÿ áèð îëàðàã, øÿðèêëè, ÿëáèð ñóðÿòäÿ,
àðàñû áèðëÿøìÿ ãöââÿñèíäÿí .. âÿ ñ.-äÿí àñû-
åëëèêëÿ. Áèðëèêäÿ ÷àëûøìàã. Èøè áèðëèêäÿ ýþð-
ëûäûð. Ãóëèéåâ.
ìÿê. Ìÿñÿëÿíè áèðëèêäÿ ùÿëë åòìÿê. – Ìÿíèì
ÁÈÐËßØÌßÊ ô. 1. Áèð àðàéà òîïëàøàðàã,
éåýàíÿ àðçóì ñèçèí îíóíëà áèðëèêäÿ ãóðìàã
áèð-áèðèíÿ ãàðûøàðàã áèð êöëë ùàëûíà ýÿëìÿê.
èñòÿäèéèíèç õîøáÿõòëèéè ýþðìÿêäèð. Ì.Ñ.Îðäó-
Íöìàéèø÷èëÿð ìåéäàíäà áèðëÿøÿúÿêëÿð. Ùèñ-
áàäè. Àçúà ýÿçìÿê ö÷öí àõøàìöñòö Ôèðèäóí
ñÿëÿð ÷àéûí ñàùèëèíäÿ áèðëÿøäè. Ãîøóíëàð ùö-
Ãÿùðÿìàíè èëÿ áèðëèêäÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõìûøäû.
úóì åòìÿê ö÷öí áèðëÿøäèëÿð.
Ì.Èáðàùèìîâ. Ñÿíÿì àòàñû èëÿ áèðëèêäÿ ÷óâàë-
2. Èòòèôàã áàüëàìàã, ùÿìðÿé îëìàã, áèð
ëàðû .. àðàáàéà éûüäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
àðàéà òîïëàøìàã, þç ãöââÿëÿðèíè áèðëÿøäèð-
ÁÈÐÌÀËÛ ñèô. âÿ èñ. Áèðìà ÿùàëèñèíÿ
ìÿê. Áöòöí äöíéà çÿùìÿòêåøëÿðè ñöëù óü-
ìÿíñóá îëàí. Ïèëëÿëÿð áîéó ñöòóíëàðûí àëòûí-
ðóíäà ìöáàðèçÿ ö÷öí áèðëÿøìèøëÿð.
äà áèðìàëû ãàäûíëàð, ãûçëàð ÷è÷ÿê âÿ øàì
3. Ãîâóøìàã, áèð-áèðèíÿ ãàðûøìàã, áèòèø-
ñàòûðëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìÿê. Èêè éîëóí áèðëÿøäèéè íþãòÿ. Êþðïöíöí
ÁÈÐÌÀÍÀÒËÛÃ 1. ñèô. Áèð ìàíàòà äÿéÿí,
ñàùèë èëÿ áèðëÿøäèéè éåð. Éîëëàðûí áèðëÿøäèéè
áèð ìàíàò ãèéìÿòèíäÿ îëàí. Áèðìàíàòëûã áèëåò.
éåðäÿ ö÷ àòëûéà ðàñò ýÿëäèê.
2. èñ. Áèð ìàíàò ãèéìÿòèíäÿ êàüûç âÿ éà
4. ßëàãÿëÿíìÿê, àðàëàðûíäà ðàáèòÿ ÿìÿëÿ
ìåòàë ïóë. Áèðìàíàòëûüû õûðäàëàìàã.
ýÿëìÿê, áàüëàíìàã. // ìÿú. Åâëÿíìÿê, ùÿ-
ÁÈÐÌßÚÙÓËËÓ ñèô. ðèéàç. Òÿðêèáèíäÿ
éàòëàðûíû áèð-áèðèíÿ áàüëàìàã.
áèð ìÿúùóë ÿäÿä îëàí. Áèðìÿúùóëëó äöñòóð.
5. Óéüóí îëìàã, óéóøìàã, óéüóíëàøìàã,
ÁÈÐÌßÙßËËßËÈ ñèô. Åéíè ìÿùÿëëÿäÿ
ðàçûëàøìàã, ôèêðÿ øÿðèê îëìàã. Ìöáàùèñÿ
éàøàéàí.
åäÿíëÿð áèð ìÿñÿëÿäÿ áèðëÿøäèëÿð.
ÁÈÐÌßÍÀËÛ ñèô. äèë÷. Áèð ìÿíàñû îëàí.
ÁÈÐËßØÌÈØ “Áèðëÿøìÿê”äÿí ô.ñèô. Áèðëÿø-
Áèðìÿíàëû ñþç.
ìèø ãöââÿëÿð. ×àéûí áèðëÿøìèø èêè ãîëó. Áèð
ÁÈÐÌßÍÀËÛËÛà èñ. Áèð ìÿíàäà îëìà
íþãòÿäÿ áèðëÿøìèø õÿòëÿð. Áèðëÿøìèø Ìèëëÿòëÿð
õàññÿñè. Ñþçöí áèðìÿíàëûëûüû.
Òÿøêèëàòû.
ÁÈÐÌßÍÇÈËËÈ ñèô. Áèð ìÿíçèëè îëàí. Áèð-
ÁÈÐËÈÊ èñ. 1. Áèð îëìà, áöòöí îëìà, ïàð-
ìÿíçèëëè åâ.
÷àëàðà àéðûëìàìà; áöòþâëöê, ìöòòÿùèäëèê,
ÁÈÐÌßÐÒßÁß(ËÈ) ñèô. Áèð ìÿðòÿáÿñè, áèð
áþëöíìÿçëèê, âÿùäÿò, éåêïàðÿëèê. Áèçè ðóù-
ãàòû îëàí. Áèðìÿðòÿáÿëè áèíà. – Ùÿéÿòèí ñîë
ëàíäûðàí áó øàíëû áèðëèê; Áó ãöäðÿò, áó ãöââÿò,
òÿðÿôèíäÿêè áèðìÿðòÿáÿëè åâèí èêè ãàïûñû âàðäû.
ìÿùÿááÿò îëìóø. Ì.Ðàùèì. Ïîëàä áèðëèéè-
Ñ.Ðÿùìàí.
ìèçè ñàðñûòìàñûí ãîé áó ãÿì. ß.Úÿìèë.
ÁÈÐÌßÑËßÊËÈ ñèô. Åéíè ìÿñëÿêÿ ìÿíñóá
2. Èòòèôàã. Áóíà ýþðÿ äÿ áèçèì áèðëèê éàðàò-
îëàí, ùÿììÿñëÿê.
ìàüûìûç ëàçûìäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. ßñýÿð,
ÁÈÐÌÎÒÎÐËÓ ñèô. Àíúàã áèð ìîòîðó
éàäûíäàäûð î èëëÿð, áþéöê Ãîðêè áöòöí äöí-
îëàí, áèð ìîòîðëà èøëÿéÿí. Áèðìîòîðëó òÿééàðÿ.
éàíû áèðëèéÿ ÷àüûðàðàã, áó áÿëàíû äÿô åòìÿê
ÁÈÐÍßÔßÐËÈÊ á à õ áèðàäàìëûã.
èñòÿéèðäè. Ìèð Úÿëàë. [Ãîúà:] Ñÿíèí êÿëàìûíà
ÁÈÐÍßÔßÑß çÿðô 1. Àðàñû êÿñèëìÿäÿí,
ãóëàã àñûá ìÿí äÿ “ãàðäàøëàð” áèðëèéèíÿ ãî-
àðàìñûç, àðàäà äóðìàäàí, äàéàíìàäàí. Áèð-
øóëìóøàì. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
íÿôÿñÿ äàíûøìàã. Áèðíÿôÿñÿ ãûøãûðìàã. Áèð-
3. ìÿú. Öíñèééÿò, ÿëàãÿ. Âÿùøèëÿð èëÿ íÿäèð
íÿôÿñÿ éöéöðìÿê. – Ìÿí áó ÿñÿðè .. áþéöê áèð
áó áèðëèê? Èíñàí èëÿ õîø äåéèëìè äèðëèê? Ôöçóëè.
ëÿççÿòëÿ âÿ áèðíÿôÿñÿ àõûðà ãÿäÿð îõóäóì,
4. Ñûõ ÿëàãÿ, ùÿìðÿéëèê, öìóìèëèê, óéüóí-
ýÿíú ãÿëÿì éîëäàøûìà ìèííÿòäàðëûã ùèññè èëÿ
ëóã. Ôèêèð áèðëèéè. Ìÿíàôå áèðëèéè. Èø áèðëèéè.
æóðíàëû áöêäöì. Ì.Èáðàùèìîâ. // Èñòèðàùÿò
5. Îðòàãëûã.
åòìÿäÿí, àðà âåðìÿäÿí, òÿíÿôôöñ åòìÿäÿí.
6. Þë÷öñö, íþìðÿñè, ñàéû âÿ ñ. áèð îëàí.
Ñÿùÿðäÿí àõøàìà ãÿäÿð áèðíÿôÿñÿ èøëÿéèð.
Áèðëèê òàõòà.
Áèðíÿôÿñÿ äàíûøìàã.
320
ÁÈÐÍÞÂÁßËÈ
ÁÈÐÉÀØËÛ
2. Ùàìûñûíû áèðäÿí, òÿëÿñèê. Áèðíÿôÿñÿ éå-
3. ìÿú. Áèð øåéèí, ùàäèñÿíèí éàëíûç áèð òÿ-
ìÿê. Áöòöí ñóéó áèðíÿôÿñÿ è÷äè. – Êèøè ïàð÷û
ðÿôèíè ãàâðàéàí, éàëíûç áèð òÿðÿôèíÿ éþíÿë-
áèðíÿôÿñÿ áàøûíà ÷ÿêäè. È.ßôÿíäèéåâ.
äèëìèø; ÷îõ ìÿùäóä. Áèðòÿðÿôëè ìöùàêèìÿ.
ÁÈÐÍÞÂÁßËÈ ñèô. Áèð íþâáÿäÿ îëàí, èúðà
Áèðòÿðÿôëè èíêèøàô. Áèðòÿðÿôëè àëèìëèê. Áèðòÿ-
åäèëÿí. Áèðíþâáÿëè èø.
ðÿôëè òÿðáèéÿ. – Ùÿéàòû áèðòÿðÿôëè (ç.) ýþñòÿ-
ÁÈÐÍÖÂßËÈ ñèô. õöñ. È÷èíäÿ òÿê íöâÿñè
ðÿí, àêòóàë ìþâçóíó ñþíöê âÿ úàíñûç ùàëäà
îëàí. Áèðíöâÿëè ùöúåéðÿ.
ÿêñ åòäèðÿí .. ÿñÿðëÿðèí ñÿùíÿäÿ óçóí ìöääÿò
ÁÈÐÎÕËÓ ñèô. Áèð îõó îëàí.
þìöð ñöðìÿñè áèçè áèð äàùà äöøöíäöðìÿ-
ÁÈÐÎÒÓÐÓÌÀ çÿðô Áèð äÿôÿ îòóðäóãäà,
ëèäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
áèð äÿôÿäÿ. Áèðîòóðóìà îí ãóòàá éåäè. Î,
ÁÈÐÒßÐßÔËÈËÈÊ èñ. Áèðòÿðÿôëè øåéèí ùàëû.
áèðîòóðóìà áåø ñòÿêàí ÷àé è÷èð.
Ýþðöøëÿðèí áèðòÿðÿôëèëèéè. Ìöáàùèñÿäÿ áèðòÿ-
ÁÈÐÏÀËÀÒÀËÛ ñèô. ñèéàñè. Éàëíûç áèð ïàëà-
ðÿôëèëèê. Ìöùàêèìÿäÿ áèðòÿðÿôëèëèê.
òàñû îëàí, áèð ãàíóíâåðèúè ïàëàòàäàí èáàðÿò
ÁÈÐÒßÐÊÈÁËÈ ñèô. Òÿðêèáè áèð øåéäÿí, áèð
îëàí. Áèðïàëàòàëû ïàðëàìåíò.
öíñöðäÿí èáàðÿò îëàí; áÿñèò. Áèðòÿðêèáëè äÿð-
ÁÈÐÏßÐÄßËÈ ñèô. Áèð ïÿðäÿäÿí (ùèññÿ-
ìàí. Áèðòÿðêèáëè ìàääÿ. Áèðòÿðêèáëè ôèëèç.
äÿí) èáàðÿò îëàí. Áèðïÿðäÿëè ïéåñ. Áèðïÿðäÿëè
ÁÈÐÒßÐÊÈÁËÈËÈÊ èñ. Áèðòÿðêèáëè øåéèí
òàìàøà.
ùàëû; áÿñèòëèê.
ÁÈÐÐßÃßÌËÈ ñèô. ðèéàç. Ðÿãÿìè òÿê îëàí.
ÁÈÐÒÈÏËÈ ñèô. Òèï åòèáàðû èëÿ áàøãàëàðûíà
Áèððÿãÿìëè ñàé.
îõøàð; åéíè òèïäÿ îëàí. Áèðòèïëè ùÿðÿêÿò. Áèð-
ÁÈÐÐßÍÝËÈ ñèô. Áèð ðÿíýÿ áîéàíìûø; ñàéà.
òèïëè òÿñÿððöôàò. Áèðòèïëè àäàìëàð.
Áèððÿíýëè ðÿñì. Áèððÿíýëè äèâàð êàüûçû. Áèð-
ÁÈÐÒÈÏËÈËÈÊ èñ. Áèð òèïäÿ îëìà õàññÿñè.
ðÿíýëè ïàð÷à.
ÁÈÐÒÎÕÓÌËÓ ñèô. 1. Áèð úöð òîõóì ÿêèë-
ÁÈÐÑÀÀÒËÛÃ ñèô. Áèð ñààò äàâàì åäÿí, áèð
ìèø. Áèðòîõóìëó òàðëà.
ñààò âàõò òÿëÿá åäÿí, áèð ñààò âàõò ö÷öí
2. Òÿê ÷ÿéèðäÿêëè (ìåéâÿ). Øàôòàëû, ýèëàñ
ìöÿééÿí åäèëìèø. Áèðñààòëûã òÿíÿôôöñ. Áèð-
áèðòîõóìëó ìåéâÿëÿðäÿíäèð.
ñààòëûã èø. Áèðñààòëûã ýÿçèíòè.
ÁÈÐÒÎÍËÓ ñèô. Áèð òîíäà îëàí, éåêíÿñÿã,
ÁÈÐÑßÑËÈ ñèô. ìóñ. Åéíè ñÿñäÿ îëàí, áèð
éåêðÿíý.
ñÿñëÿ èôà åäèëÿí. Áèðñÿñëè õîð. – Áèðñÿñëè õàëã
ÁÈÐÒÎÍËÓÃ ñèô. 1. Áèð òîí àüûðëûüûíäà øåé
ìàùíûëàðûíäà áåëÿ ìöøàéèÿòåäèúè ñÿñëÿðèí îë-
òóòàí. Áèðòîíëóã âàãîí. Áèðòîíëóã ìàøûí.
ìàìàñû, ùå÷ äÿ ìåëîäèéàíûí ÿùÿìèééÿòèíè
2. Áèð òîí àüûðëûüûíäà îëàí. Áèðòîíëóã éöê.
àçàëòìûð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
ÁÈÐÒÓÌËÓ á à õ áèðòîõóìëó.
ÁÈÐÑßÑËÈËÈÊ èñ. Áèð ñÿñäÿ, åéíè ñÿñäÿ
ÁÈÐÓÙ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ðóù] Ðóùñóç,
îëìà õàññÿñè. Õîðóí áèðñÿñëèëèéè.
úàíñûç, þëö. Ýöë êèìè úèñèìëÿð, ùàìû áèðóù.
ÁÈÐÑÈÌËÈ ñèô. Éàëíûç áèð ñèìè îëàí. Áèð-
Ì.ß.Ñàáèð. Ùàìû ìöãÿââà êèìè áèðóùö úàí;
ñèìëè ÷àëüû àëÿòè.
×àíòà äàëûíäà äîëàøûð äÿðáÿäÿð. Ú.Úàááàðëû.
ÁÈÐÒÀÉËÛ ñèô. Áèð òàéû îëàí. Áèðòàéëû ãàïû.
ÁÈÐÓÍ èñ. [ôàðñ.] êþùí. ×þë, áàéûð, äûøàðû.
ÁÈÐÒßÁßÃßËÈ ñèô. Áèð òÿáÿãÿäÿí, áèð
ÁÈÐÓÍÈ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. 1. Õàðèúè, çàùèðè.
ãàòäàí, áèð ëàéäàí èáàðÿò îëàí. Áèðòÿáÿãÿëè
2. Èðàí åâëÿðèíèí êèøèëÿðÿ ìÿõñóñ îëàí ãèñìè.
êàðòîí. Áèðòÿáÿãÿëè òîðïàã.
ÁÈÐÖÇ(ËÖ) ñèô. ðèéàç. Áèð öçö îëàí. Áèð-
ÁÈÐÒßÁßÃßËÈËÈÊ èñ. Áèðòÿáÿãÿëè øåéèí
öçëö ñÿòù.
ùàëû. Òîðïàüûí áèðòÿáÿãÿëèëèéè.
ÁÈÐÖÇËÖËÖÊ èñ. Áèðöçëö øåéèí ùàëû.
ÁÈÐÒßÐßÔËÈ ñèô. 1. Áèð òÿðÿôè îëàí. Áèðòÿ-
ÁÈÐÖÇÂËÖ ñèô. Áèð öçâäÿí èáàðÿò îëàí.
ðÿôëè ñöòóí. Áèðòÿðÿôëè úèñèì. // Éàëíûç áèð èñòè-
ÁÈÐÉÀÍ [ôàðñ.] á à õ áöðéàí.
ãàìÿòäÿ, áèð òÿðÿôäÿ ýåäÿí, úÿðÿéàí åäÿí.
ÁÈÐÉÀÍËÛ ñèô. Áèðòÿðÿôëè, áèð éàíû îëàí.
Íÿãëèééàòûí êö÷ÿäÿ áèðòÿðÿôëè ùÿðÿêÿòè. Áèðòÿ-
ÁÈÐÉÀØÀÐ ñèô. Áèð éàøûí è÷èíäÿ îëàí, áèð-
ðÿôëè òåëåãðàô ðàáèòÿñè. // Éàëíûç áèð òÿðÿôäÿ îëàí,
éàøëû. Áèðéàøàð äàíà. Áèðéàøàð óøàã.
áàø âåðÿí. Áèðòÿðÿôëè ïëåâðèò. Áèðòÿðÿôëè èôëèú.
ÁÈÐÉÀØËÛ ñèô. 1. Áèð éàøûíà äîëìóø. Áèð-
2. Èøòèðàê÷ûëàðûí áèðè òÿðÿôèíäÿí, áèð øÿõñ
éàøëû ãóëóí. Áèðéàøëû óøàã.
òÿðÿôèíäÿí èúðà åäèëÿí. Ìöãàâèëÿíèí áèðòÿ-
2. Éàøëàðû áÿðàáÿð îëàí, éàøûä. Áèðéàøëû
ðÿôëè ëÿüâè.
ýÿíúëÿð.
321
ÁÈÐÉÅÐËÈ
ÁÈØÈÐÈÁ-ÄÖØÖÐÌßÊ
ÁÈÐÉÅÐËÈ1 ñèô. âÿ èñ. Ùÿìéåðëè, áèð éåð-
éàá:] Ùÿð÷è ñÿé åéëÿäèì, ãàðäàøûì îüëóíó
äÿí îëàí, ùÿìâÿòÿí, ùÿìøÿùÿðëè, ùÿìêÿíäëè.
àâàðà éîëäàøëàðûíäàí âÿ áèñÿðöïà ýÿçìÿ-
Î ìÿíèìëÿ áèðéåðëèäèð. Áèç áèðéåðëèéèê.
éèíäÿí ÷ÿêèíäèðÿ áèëìÿäèì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
´
ÁÈÐÉÅÐËÈ2 ñèô. Àíúàã áèð éåðè îëàí, áè-
ÁÈÑÊÂÈÒ èñ. [ôð.] Óí, éóìóðòà, øÿêÿð âÿ ñ.
ðàäàìëûã. Áèðéåðëè ëîæà. Áèðéåðëè òÿééàðÿ. Áèð-
ãàòûøûüûíäàí ùàçûðëàíìûø øèðíèééàò. Âàíèëëè
éåðëè êóïå.
áèñêâèò. – Ñþùáÿò åäÿ-åäÿ áèð ïàð÷à áèñêâèòëÿ
ÁÈÐÉÎËËÓ ñèô. äàí. 1. Ýåäèø-ýÿëèø éîëó
÷àéëàðûíû è÷ìÿéÿ áàøëàðêÿí, Ùàúûéåâ Ãóëà-
áèð îëàí.
ìûí éàíûíà ãàéûòäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
2. Á à õ áèðéîëëóã. Ñþçöíö áèðéîëëó ñþéëÿ,
ÁÈÑÌÈËËÀÙ [ÿð.] 1. ßñèë ìÿíàñû “Àëëàùûí
ãóðòàðñûí.
àäû èëÿ” îëóá, äèíäàð ìöñÿëìàíëàðûí áèð èøÿ
ÁÈÐÉÎËËÓÃ çÿðô Áèðäÿôÿëèê, ùÿìèøÿëèê,
áàøëàðêÿí äóà êèìè èøëÿòäèêëÿðè ñþç. [Ìÿñìÿ]
ãÿòè îëàðàã. Èøè áèðéîëëóã ãóðòàðìàëû. Ìÿñÿ-
áèñìèëëàù äåéèá àéàã áàñìàã èñòÿéèðäè,
ëÿíè áèðéîëëóã ùÿëë åòìÿëè. Áèðéîëëóã úàâàá
éàäûíà äöøäö êè, èíäè Òàùèðçàäÿ åâäÿ îëìàç.
âåð. – [Ñÿëèìíàç] .. òÿêëèéèí äàøûíû áèðéîëëóã
Ìèð Úÿëàë. // Éåìÿéÿ äÿâÿò. [Ìÿììÿä áÿé:]
àòàúàãäû. Ì.Ùöñåéí.
– Óøàãëàð, áèñìèëëàù! – äåäè, ÿëèíè ñöôðÿéÿ
ÁÈÑ [ëàò.] Èêèíúè äÿôÿ, áèð äÿ òÿêðàð (òåàòðäà,
óçàòäû, ãîíàãëàð äà éåìÿéÿ áàøëàäûëàð.
êîíñåðòäÿ âÿ ñ.-äÿ àðòèñòÿ þç ÷ûõûøûíû òÿêðàð
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ýþçëÿðèíè äîëìàäàí ÷ÿêìÿ-
åòäèðìÿê ö÷öí òàìàøà÷ûëàðûí èøëÿòäèéè íèäà).
ìèø Ìÿøÿäè Ùåéäÿð äàùà òàá ýÿòèðÿ áèëìÿéèá
ÁÈÑÀÙÈÁ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ñàùèá]
“áèñìèëëàù” äåéÿ éåìÿéÿ òÿêëèô åòäè... Á.Òàëûáëû.
1. Ñàùèáñèç, éèéÿñèç. Áèñàùèá åâ. Áèñàùèá àò.
2. ìÿú. äàí. Áóéóð, áàøëà, åëÿ, åò ìÿíà-
2. Áàõûìñûç, ùèìàéÿñèç, êèìñÿñèç. Áèñàùèá
ñûíäà. [Ñàëìàí:] Ãàðäàø, èíäè èõòèéàð ñàùè-
óøàã. – [Ñîíà õàíûì:] Ãóðáàíûí îëóì, ìÿíè
áèñÿí, ÿýÿð ìÿíè þëäöðìÿê ôèêðèíäÿí äàøûí-
þëäöð, îíó àïàðìà! Ìÿíè áèñàùèá ãîéìà!
ìàéûáñàí èñÿ, áèñìèëëàù, ñþçöì éîõäóð.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áó ãàðàíëûã åâ è÷ðÿ áèñàùèá;
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Öðÿéèì òèôë, òàëåéèì ðàùèá. À.Ñÿùùÿò.
3. äàí. Òÿÿúúöá áèëäèðÿí íèäà êèìè èøëÿ-
ÁÈÑÀÂÀÄ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ñÿâàä] á à õ
íèð. Áèñìèëëàù, áåëÿ äÿ áþùòàí îëàð.
ñàâàäñûç. Áèñàâàä àäàì. – [Èêèíúè êÿíäëè:]
ÁÈØ-ÄÖØ èñ. äàí. Õþðÿê; õþðÿê áèøèðìÿ èøè.
Áèç äÿ .. áèñàâàä àäàìûã, êèòàáäàí íÿ áàø
Îòóðóá àú êîìàñûíäà àòàìûí; Áèø-äöøöí
à÷àúàã èäèê. ß.Ùàãâåðäèéåâ. // Èñ. ìÿíà-
ùàçûð åäÿðäèì àíàìûí. Ì.ß.Ñàáèð.
ñûíäà. Áèñàâàäëàðû ñàâàäëàíäûðìàã.
ÁÈØßÊ(Ê) çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. øÿêê]
ÁÈÑÀÂÀÄËÛÃ èñ. Ñàâàäñûçëûã. [Ñÿëèì:]
Áóíëàð ùàìûñû ìÿíèì áèñàâàäëûüûìäàíäûð.
Øÿêñèç, øöáùÿñèç, éÿãèí. [Øþëÿ õàíûì:] Àììà
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
õàí áèøÿê âÿ øöáùÿñèç Òåéìóð àüàíû þëäö-
ðÿúÿê. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ýÿð÷è âàð èø ãàíàí
ÁÈÑßÁÀÒ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ñÿáàò] Ñÿ-
áàòñûç, äàâàìñûç; ìöâÿããÿòè, þòÿðè, êå÷èúè.
êèøè òÿê-òÿê; ßêñÿðè-õÿëã àâàìäûð áèøÿê.
Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÁÈÑßÁßÁ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ñÿáÿá]
Ñÿáÿáñèç. Ãåéðÿ åéëÿð áèñÿáÿá ìèí èëòèôàò îë
ÁÈØßÐßÔ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. øÿðÿô] Øÿ-
íóøëÿá. Ôöçóëè. Àëÿì áèëèð áèâàñèòÿ, áèñÿáÿá;
ðÿôñèç. Áèøÿðÿô àäàì. – [Êÿðèì êèøè:] Áèð
Ìöøêöëäöð àðèçÿ äèâàíäàí ìÿäÿä. Ã.Çàêèð.
àäàì òàïûëìàç êè, äåñèí, Êÿðèì êèøè äöíéà-
Áèñÿáÿá ãàí òþêìÿê èñòÿðñÿí, íÿäèð àõûð ñÿ-
äàí áèøÿðÿô ýåòäè. Ì.Èáðàùèìîâ. // Ñþéöø
áÿá? Ñ.ß.Øèðâàíè.
ìÿíàñûíäà. [Ìÿùáóñè:] ...Áèøÿðÿôëÿð ìÿíäÿ
ÁÈÑßÌßÐ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. ñÿìÿð]
ñàëàìàò éåð ãîéìàäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
Ñÿìÿðÿñèç, ôàéäàñûç. Õÿéàëè-ëÿëè-éàð èëÿ ùÿ-
[Ýÿíúëÿðäÿí áèðè:] Îòóð éåðÿ, áèøÿðÿô îüëó,
ìèøÿ ìÿñòÿì, åé âàèç; Íÿäèð âåðìÿê ìÿíÿ
áèøÿðÿô! Ï.Ìàêóëó.
ìåéäÿí äÿìàäÿì áèñÿìÿð òþâáÿ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÁÈØßÐßÔËÈÊ èñ. Øÿðÿôñèçëèê.
Áèç ìÿýÿð îíäàí þòðö õÿëã îëäóã; Êè, ãàëàã
ÁÈØÈ èñ. Éàüëû øèðèí õÿìèðäÿí áèøèðèëÿí íà-
áèñÿìÿð áó ñÿùðàäÿ? À.Ñÿùùÿò.
çèê ãîüàë íþâö.
ÁÈÑßÐÖÏÀ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ.] êþùí. Àâàðà,
ÁÈØÈÐ-ÄÖØÖÐ èñ. Õþðÿê áèøèðìÿ.
ñÿðñÿðè. Ìÿí áèñÿðöïà îíà íÿ ëàéèã; Êèì,
ÁÈØÈÐÈÁ-ÄÖØÖÐÌßÊ ô. á à õ áèøèðìÿê
ùöñíöìÿ îëà êèìñÿ àøèã. Ôöçóëè. [Ùàúû Êàì-
1-úè ìÿíàäà. Áèøèðèá-äöøöðÿí – õþðÿê
322
ÁÈØÈÐÈËÌß
ÁÈÒÀÁËÛÃ
áèøèðÿí (áÿçÿí àðâàä ìÿíàñûíäà èøëÿíèð).
// Åéíè ìÿíàäà “áèøèá-áÿðêèìÿê” øÿêëèíäÿ.
[Ùàúû Ìóðàä:] Àäàìûí áèøèðèá-äöøöðÿíè ýÿ-
Ìóçäóð Ìÿøÿäè ßñýÿð èéèðìè ñÿêêèç èëèí ÿð-
ðÿêäèð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
çèíäÿ ñó èëÿ îä àðàñûíäà áèøèá-áÿðêèäèéèíäÿí
ÁÈØÈÐÈËÌß “Áèøèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ÿñëà àçàð-áåçàð áèëìÿçäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
ÁÈØÈÐÈËÌßÊ “Áèøèðìÿê”äÿí ìÿúù. Õþðÿê
// Éåòèøìÿê, êàìèëëÿøìÿê, êàìàëà ÷àòìàã.
áèøèðèëìèøäèð.
[Òîõòàìûø:] Ôèêðèì áèøìèø âÿ êàìàëà ÷àò-
ÁÈØÈÐÈËÌÈØ “Áèøèðèëìÿê”äÿí ô.ñèô. Áèøè-
ìûøäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ðèëìèø õþðÿê.
ÁÈØÌÈØ 1. ñèô. Îääà ãûçàðäûëìàãëà âÿ éà
ÁÈØÈÐÌß “Áèøèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ñóäà ãàéíàäûëìàãëà ùàçûðëàíìûø (÷èé ìöãà-
ÁÈØÈÐÌßÊ ô. 1. Îäóí öñòöíäÿ ãàéíàò-
áèëè). Áèøìèø ÿò. Áèøìèø éóìóðòà. Áèøìèø êàðòîô.
ìàãëà, ãûçäûðìàãëà éåéèëÿúÿê ùàëà ýÿòèðìÿê,
2. ñèô. õöñ. Îäóí, øèääÿòëè ùÿðàðÿòèí òÿñèðè
ùàçûðëàìàã. Õþðÿê áèøèðìÿê. Àø áèøèðìÿê.
èëÿ áÿðêèéèá ñàõñûëàøìûø. Áèøìèø êÿðïèú.
Êàáàá áèøèðìÿê.
3. ñèô. ìÿú. Òÿúðöáÿëÿíìèø, óñòàëàøìûø, ïöõ-
2. õöñ. Îäóí, øèääÿòëè ùÿðàðÿòèí òÿñèðè èëÿ
òÿëÿíìèø, áÿðêäÿí-áîøäàí ÷ûõìûø. Áèøìèø
ñûõ áÿðêèäèá, ñàõñûëàøäûðìàã âÿ áó âàñèòÿ èëÿ
àäàì. // Éåòèøìèø, éåòêèí. Àíëàøûëàúàã, àéäûí,
ùàçûðëàìàã (ñàõñû øåéëÿð, êÿðïèú âÿ ñ. ùàã-
ýþçÿë âÿ áèøìèø õÿòòè âàðäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ãûíäà). Êÿðïèú áèøèðìÿê.
4. èñ. Õþðÿê, éåìÿê. Áèøìèø áèøèðìÿê. –
3. Éàíäûðìàã, ÷îõ òÿñèð åòìÿê (èñòè, îä
Áèøìèøëÿðèìèç ìèí úöðÿ ëÿççÿòëè ãèäàäûð.
ùàããûíäà). Ýöí áàøûìû áèøèðèð.
Ì.ß.Ñàáèð. [Âÿëè áÿé:] Ðóñèéàäà áèð áèøìèø
4. ìÿú. äàí. Ùàçûðëàìàã, òÿúðöáÿ ãàçàí-
òàïìàçñàí êè, îíà äîíóç ÿòè ãàòìàñûíëàð.
äûðìàã, ïöõòÿëÿíäèðìÿê. Îíó èøäÿ áèøèðìÿê
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ãóëëóã÷ó òàõòàïóøäà éåð ñàëäû,
ëàçûìäûð.
÷ûõûá óçàíäûì âÿ âàõòû-âàõòûíäà äà áèøìèø
5. ìÿú. äàí. Èíàíäûðìàãëà, éàõóä äèëÿ òóò-
âåðèðäèëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìàãëà áèðèíè éîëà ýÿòèðìÿê, áèð èøÿ ðàçû åò-
ÁÈØÖÁÙß ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð.
ìÿê, ãàáàãúàäàí ùàçûðëàìàã; òîâëàìàã, ãûëû-
øöáùÿ] Øöáùÿñèç, éÿãèí. Áèð àøèã úàí âåðÿ
üûíà ýèðìÿê. [ßøðÿô] òÿééàðÿ÷è îëìàã àðçó-
úàíàíà ÿýÿð; Áèøöáùÿ ó÷óáàí áåùèøòÿ ýåäÿð.
ñóíóí ãÿòèééÿòèíÿ èíàíàíäàí ñîíðà, àíàñûíû
Ã.Çàêèð.
“áèøèðìÿê”, éîëà ýÿòèðìÿê õÿéàëûíà äöøäö.
ÁÈØÖÓÐ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. øöóð] Øöóð-
Ìèð Úÿëàë.
ñóç, àíëàãñûç, ãàíàúàãñûç, äöøöíúÿñèç. Áèøöóð
◊ Áàøûíû áèøèðìÿê – á à õ áàø.
àäàì. – [Ãàðàø:] Ñöëåéìàí áÿéèí äÿ, éîëäàø-
ÁÈØÊÈÍ ñèô. 1. Éàõøû áèøìèø, ëàçûìûíúà áèø-
ëàðûíûí äà ýöäàçà ýåòìÿéè, ñÿí [Ùÿñÿíÿëè]
ìèø. Áèøêèí ÷þðÿê.
êèìè áèøöóð éîëäàøëàðûí áÿðÿêÿòèíäÿíäèð.
2. ìÿú. Òÿúðöáÿëè, ÷îõ òÿúðöáÿ ãàçàíìûø,
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ìàéîð:] Åëÿ èýèä
óñòàëàøìûø, ïöõòÿ, áèëèêëè. Áèøêèí àäàì. Áèø-
õàëãäàí áó úöð áèøöóð îüëàí .. ùå÷ ýþçëÿìÿç-
êèí óñòà. // ìÿú. Éåòêèí, éåòèøìèø. Áèøêèí õÿòò.
äèì. Ì.Ùöñåéí. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Áó áèøöóð-
ÁÈØÊÈÍËÈÊ èñ. 1. Áèøêèí øåéèí ùàëû.
ëàðûí àüëûíà, êàìàëûíà áàõ áèð! Ì.ß.Ñàáèð.
2. ìÿú. Òÿúðöáÿëèëèê, éåòèøêÿíëèê, ùàçûðëûëûã,
ÁÈÒ èñ. Èíñàí âÿ ùåéâàí ãàíûíû ñîðìàãëà
ïöõòÿëèê, éåòêèíëèê; áÿðêäÿí-áîøäàí ÷ûõìà.
ãèäàëàíàí êè÷èê, ãàíàäñûç úöúö.
ÁÈØÌß “Áèøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÈÒÀÁ çÿðô [ôàðñ.] Òàáñûç, òàãÿòñèç, öçýöí.
ÁÈØÌßÊ ô. 1. Îääà ãûçàðìàã âÿ éà ñóäà
Áèòàá îëìàã. Áèòàá äöøìÿê. – Øÿì èñòÿð ìöò-
ãàéíàìàãëà ÷èéëèéè ðÿô îëìàã, éåéèëÿúÿê
òÿñèë áèòàá þç ïÿðâàíÿñèí; Ãþí÷åéè-ýöë ÿíäÿ-
ùàëà ýÿëìÿê. ßò áèøäè. Ëîáéà áèøäè
ëèáèí íàëåéè-çàðûí ñåâÿð. Ãþâñè. Ýöëñöì àü-
2. õöñ. Îäóí, øèääÿòëè ùÿðàðÿòèí òÿñèðè èëÿ
ëàìàãäàí áèð ïàéÿäÿ áèòàá îëìóøäó êè, éîëó
áÿðêèéèá ñàõñûëàøìàã (ñàõñû, êÿðïèú âÿ ñ.
ýåäÿ áèëìèðäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áè÷àðÿ
ùàããûíäà).
[Ìÿøÿäè ßñýÿð] ãîëóíóí àüðûñûíäàí áèòàá
3. ìÿú. Òÿúðöáÿëÿíìÿê, óñòàëàøìàã, ïöõ-
äöøöá, íÿùàéÿò, ìÿøÿããÿòëÿ þçöíö ñûíûã÷û
òÿëÿíìÿê, áÿðêäÿí-áîøäàí ÷ûõìàã. Àäàì
Êÿðáÿëàéû Ïèðèéÿ éåòèðäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
èøäÿ áèøÿð. – [Äÿìèðîâ:] Àíúàã ùÿëÿëèê áó-
ÁÈÒÀÁËÛÃ èñ. Òàáñûçëûã, ãöââÿòñèçëèê, òà-
ðàäà áèøÿðñÿí, ñîíðà áàõàðûã. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ãÿòñèçëèê.
323
ÁÈÒÀÃßÒ
ÁÈÒÈØÄÈÐÈÚÈ
ÁÈÒÀÃßÒ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. òàãÿò]
ÁÈÒßÐßÔËßØÄÈÐÈÚÈ ñèô. Áèòÿðÿô ùàëà
Òàãÿòñèç. Áåëÿ ýþçÿë äöøÿ àé ãàáàüûíà; Òà-
ñàëàí.
ìàøà åéëÿéÿí áèòàãÿò îëóð. Ì.Ï.Âàãèô.
ÁÈÒßÐßÔËßØÄÈÐÈËÌß “Áèòÿðÿôëÿøäè-
ÁÈÒÀÃßÒËÈÊ èñ. Òàãÿòñèçëèê, ýöúñöçëöê,
ðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
öçýöíëöê. – Éàíàð, òàá åéëÿìÿç, áèð øþëåéè-
ÁÈÒßÐßÔËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Áèòÿðÿô
øÿì èëÿ ïÿðâàíÿ; Î áèòàãÿòëèê èëÿ áóíúà íÿ
ùàëà, áèòÿðÿô âÿçèééÿòÿ ñàëûíìàã.
ëàôö ýÿçàô åéëÿð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÁÈÒßÐßÔËßØÄÈÐÌß
“Áèòÿðÿôëÿøäèð-
ÁÈÒßÚÐÖÁß ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. òÿúðöáÿ]
ìÿê”äÿí ô.èñ.
Òÿúðöáÿñèç, íàøû.
ÁÈÒßÐßÔËßØÄÈÐÌßÊ ô. Áèòÿðÿô ùàëà,
ÁÈÒßÃÑÈÐ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð.
áèòÿðÿô âÿçèééÿòÿ ñàëìàã.
òÿãñèð] Òÿãñèðñèç, ýöíàùñûç. ..Áè÷àðÿ âÿ
ÁÈÒßÐßÔËßØÌß “Áèòÿðÿôëÿøìÿê”äÿí
áèòÿãñèð Éóñèô Ñÿððàúû áÿäáÿõò åòäèëÿð.
ô.èñ.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áèòÿãñèðÿì, éîõäóð áèð
ÁÈÒßÐßÔËßØÌßÊ ô. Áèòÿðÿô ùàëà êå÷-
ýöíàù áÿíèì; Èíäè áåëÿ ãàëûá èõòèéàð ñàíà.
ìÿê, áèòÿðÿô âÿçèééÿò àëìàã.
Àøûã Ïÿðè.
ÁÈÒßÐßÔËÈÊ èñ. Ìöáàùèñÿ, ìöáàðèçÿ,
ÁÈÒßÌßÍÍÀ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð.
ìöùàðèáÿ åäÿí òÿðÿôëÿðèí ùå÷ áèðèíÿ ìÿíñóá
òÿìÿííà] Òÿìÿííàñûç, ùå÷ áèð ýèçëè ìÿãñÿä
îëìàìà. Áèòÿðÿôëèéè ýþçëÿìÿê. Áèòÿðÿôëèéè
ýöäìÿäÿí, ùå÷ áèð óìàúàüû îëìàäàí.
ïîçìàã. – Ùåëìèíèí áó äÿñòÿ èëÿ Òÿáðèçè èøüàë
ÁÈÒßÐÁÈÉß ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. òÿðáèéÿ]
åòìÿñè äÿ Èðàíûí Ðóñèéà ÿëåéùèíÿ îëàðàã áè-
Òÿðáèéÿñèç.
òÿðÿôëèéèíè ïîçìàã äåìÿê èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁÈÒßÐÁÈÉßËÈÊ èñ. Òÿðáèéÿñèçëèê, Áèòÿð-
ÁÈÒÈÁ-ÒÖÊßÍÌßÇ ñèô. Ñîí äÿðÿúÿ ÷îõ,
áèéÿëèêëÿ òèôëè-ìÿñóì; Àõûðäà îëóð ñÿôèëö ìÿ-
áèòìÿéÿí, ãóðòàðìàéàí, àõûðû îëìàéàí.
øóì. Ì.ß.Ñàáèð.
Ùÿêèì áàáà áàü÷àäà òÿê-òÿêàíà èøëÿìèð,
ÁÈÒßÐÁÈÉßÒ êþùí. á à õ áèòÿðáèéÿ. Åëì-
éåðè ýÿëÿíäÿ íÿâÿ-íÿòèúÿñèíè äÿ áó áàü÷àíûí
ñèç êèìñÿíÿ ùöíÿðñèçäèð; Åëìè-áèòÿðáèéÿò ñÿ-
áèòèá-òöêÿíìÿç èøèíÿ ãîøóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìÿðñèçäèð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÁÈÒÈÊ èñ. êþùí. Ìÿêòóá, êàüûç. // Äóà éà-
ÁÈÒßÐßÄÄÖÄ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. òÿ-
çûëìûø êàüûç ïàð÷àñû.
ðÿääöä] Òÿðÿääöäñöç, òÿðÿääöä åòìÿäÿí,
ÁÈÒÈÐÈËÌß “Áèòèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ãÿòèééÿòëÿ.
ÁÈÒÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Àõûðà ÷àòäûðûëìàã,
ÁÈÒßÐßÔ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. òÿðÿô] 1. ñèô.
òàìàìëàíìàã, áàøà ÷àòäûðûëìàã.
Ùå÷ áèð òÿðÿôèí ìÿíàôåéèíè ñàõëàìàéàí, ùå÷
ÁÈÒÈÐÌß1 “Áèòèðìÿê1”äÿí ô.èñ.
áèðèíèí òÿðÿôèíè ñàõëàìàéàí; ìöáàùèñÿ âÿ éà
ÁÈÒÈÐÌß2 “Áèòèðìÿê2”äÿí ô.èñ.
ìöáàðèçÿ åäÿí òÿðÿôëÿðèí ùå÷ áèðèíÿ ìÿíñóá
ÁÈÒÈÐÌßÊ1 ô. 1. Àõûðà ÷àòäûðìàã, áàøà
îëìàéàí, ùå÷ áèð òÿðÿôÿ ìåéèë åòìÿéÿí. Áè-
÷àòäûðìàã, òàìàìëàìàã, ãóðòàðìàã. Ñþùáÿòè
òÿðÿô àäàì. – Ìÿí ùå÷ êÿñäÿí ãîðõìóðàì,
áèòèðìÿê. Ìÿêòÿáè áèòèðìÿê. – Íàçëû íàüûëûíû
ùÿð êÿñ ìÿíè çÿðÿðñèç âÿ áèòÿðÿô áèð øÿõñèééÿò
áèòèðèá, Àüàáÿéèìèí öçöíÿ áàõäû. Óøàã òîòóã
êèìè òàíûéûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ìöÿëëèì]
ÿëèíè éàíàüûíà ñþéêÿéèá, ÷îõäàí éàòìûøäû.
ßñÿäè ãîðõàãëûãäà ìöòòÿùèì åäèá äåéèíèðäè,
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ùÿäèééÿ íàùàðûíû òÿçÿúÿ áè-
Ìàùìóä ÿìè áèòÿðÿô èäè. Á.Òàëûáëû. // ùöã.
òèðìèøäè êè, ãàïûäà ìàøûí ñÿñëÿíäè. Ìèð Úÿëàë.
Áàøãà äþâëÿòëÿð àðàñûíäà ýåäÿí ìöáàðèçÿäÿ
2. Éåðèíÿ éåòèðìÿê, ýþðöá ãóðòàðìàã. Çà-
èøòèðàê åòìÿéÿí, áèòÿðÿôëèéÿ ðèàéÿò åäÿí. Áè-
âîä þç èëëèê ïëàíûíû âàõòûíäàí ÿââÿë áèòèð-
òÿðÿô äþâëÿòëÿð.
ìèøäèð. Èøèìè áèòèðÿí êèìè êèíîéà ýåäÿúÿéÿì.
2. ñèô. Ùå÷ áèð ïàðòèéàéà ìÿíñóá îëìàéàí.
ÁÈÒÈÐÌßÊ2 ô. Éåòèøäèðìÿê, ùàñèë åòìÿê,
Áèòÿðÿô íöìàéÿíäÿëÿð.
ýþéÿðòìÿê, úöúÿðòìÿê. Áó òîðïàã áóüäà
3. èñ. äàí. Ïàðòèéà öçâö îëìàéàí àäàì.
áèòèðìèð. – Êÿíàðè-÷åøìèìÿ ñàíúûëäû îõëàðûí
ÁÈÒßÐßÔÀÍß çÿðô Ùå÷ áèð òÿðÿôèí ìÿ-
íåéòÿê; Ñóäàí ãÿìèø áèòèðÿí Êöð êÿíàðûíà
íàôåéèíè ñàõëàìàéàðàã, ùå÷ áèð òÿðÿôèí ìö-
áÿíçÿð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
áàùèñÿ, ôèêèð âÿ ìöáàðèçÿñèíÿ ãàðûøìàéàðàã.
ÁÈÒÈØÄÈÐÈÚÈ ñèô. õöñ. Áèòèøäèðìÿ, éàïûø-
Áèòÿðÿôàíÿ ðÿé ñþéëÿìÿê. Áèòÿðÿôàíÿ ùÿðÿêÿò
äûðìà, ãîâóøäóðìà ãàáèëèééÿòè îëàí. Áèòèø-
åòìÿê. Èøÿ áèòÿðÿôàíÿ áàõìàã.
äèðèúè òîõóìàëàð. Áèòèøäèðèúè ìàääÿëÿð.
324
ÁÈÒÈØÄÈÐÈËÌß
ÁÈÒÌßÇ
ÁÈÒÈØÄÈÐÈËÌß “Áèòèøäèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÈÒËßÌß “Áèòëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÈÒÈØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Áèð-áèðèíÿ úàëàí-
ÁÈÒËßÌßÊ ô. Áèòëÿðè òÿìèçëÿìÿê.
ìàã, áèðëÿøäèðèëìÿê, ðÿáò åäèëìÿê, éàïûøäû-
ÁÈÒËßÍÌß “Áèòëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ðûëìàã, áàüëàíìàã.
ÁÈÒËßÍÌßÊ 1. ô. Áèòëè ùàëà äöøìÿê; ïàë-
ÁÈÒÈØÄÈÐÌß “Áèòèøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
òàðûíû, áàøûíû áèò áàñìàã.
ÁÈÒÈØÄÈÐÌßÊ ô. Èêè øåéè áèð-áèðèíÿ úàëà-
2. ãàéûä. Þçöíöí, þç ïàëòàðûíûí áèòëÿðèíè
ìàã, áèðëÿøäèðìÿê, ðÿáò åòìÿê, áèð-áèðèíÿ ñûõ
òÿìèçëÿìÿê.
éàïûøäûðìàã. Áèòèøäèðèá ìûõëàìàã. Ãàéíàã
ÁÈÒËÈ ñèô. Áèòè îëàí; áàøûíû, ïàëòàðûíû áèò
åäèá áèòèøäèðìÿê. Ùÿðôëÿðè áèòèøäèðìÿê.
áàñìûø. // Íàòÿìèç, ïèíòè.
ÁÈÒÈØÈÊ ñèô. 1. Áèð-áèðèíÿ áèòèøìèø ùàëäà
ÁÈÒËÈËÈÊ èñ. Áèòëè øåéèí, àäàìûí ùàëû.
îëàí. Áèòèøèê êàðòîí. Áèòèøèê áàðìàãëàð.
// Íàòÿìèçëèê, ïèíòèëèê.
2. Áèð-áèðèíÿ éàïûøûã, ãîíøó. Áèòèøèê åâ. Áè-
ÁÈÒÌß1 “Áèòìÿê1”äÿí ô.èñ.
òèøèê äèâàð. – Ïÿðè Ñîëòàíûí åâè çèíäàíà áèòè-
ÁÈÒÌß2 “Áèòìÿê2”äÿí ô.èñ.
øèê èäè. (Íàüûë).
ÁÈÒÌßÊ1 ô. 1. Òàìàì îëìàã, ãóðòàðìàã,
3. Áèòèøìÿ éåðè, øåéëÿðèí áèð-áèðèíÿ áèòèø-
àõûðà ÷àòìàã, áàøà ÷àòìàã. Ìÿçóíèééÿò ìöä-
äèéè éåð.
äÿòè áèòäè. – Ãÿìèìèç áèòäè, ôÿðÿù îëäó íöìó-
ÁÈÒÈØÈÊËÈÊ èñ. Áèòèøèê øåéèí ùàëû.
äàð áó ýöí! Ì.ß.Ñàáèð. Êÿðáÿëàéû Ìÿùÿì-
ÁÈÒÈØÌß “Áèòèøìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿä óñòàíûí ùåêàéÿñè áèòÿí êèìè, äÿðèí áèð
ÁÈÒÈØÌßÊ ô. Áèð-áèðèíÿ ãîâóøóá áèðëÿø-
åòèãàä èëÿ öçöíö ýþéÿ ÷þíäÿðäè. ×ÿìÿíçÿ-
ìÿê, éàïûøìàã, úàëàíìàã. Àëìàíûí úàëàüû
ìèíëè. // Èøè àõûðà ÷àòìàã, ãóðòàðìàã. Èúëàñ
áèòèøèáäèð. Éàðàíûí àüçû áèòèøäè. Ñûíàí øöøÿ
áèòäè. Ùÿð êÿñ þç àøíà-äîñòó èëÿ äàíûøà-
÷ÿòèí áèòèøÿð. – Áîðóëàð áèð-áèðèíÿ áèòèøäè âÿ
äàíûøà åâëÿðèíÿ ýåòäè. Á.Òàëûáëû. // Òöêÿí-
ñîíðà õûðûëäàéàðàã éàâàø-éàâàø ãóéóéà ýåò-
ìÿê. Êàèíàòûí áÿçÿêëè øóõ ýÿëèíè; Áèòäè àðòûã
ìÿéÿ áàøëàäû. Ì.Ùöñåéí.
ìÿíèì ãÿðàðûì, ýÿë. Ñ.Ðöñòÿì.
ÁÈÒÈØÌÈØ ô.ñèô. Áèð-áèðèíÿ ãîâóøóá áèð-
2. Íÿòèúÿëÿíìÿê. Ìöáàùèñÿ íÿ èëÿ áèòäè?
ëÿøìèø, éàïûøìûø, úàëàíìûø.
– Ïóëóí ýåòäèéèíÿ áàõìà, èøèí áèòäèéèíÿ áàõ.
ÁÈÒÊÈ èñ. Ýþéÿðòè, íÿáàòàò; àüàú, îò, ÷è÷ÿê
(Àòà. ñþçö). Ãàëèá äþíÿúÿêñÿí áèëèðÿì áóíó;
âÿ ñ. êèìè òîðïàãäà áèòÿí ùÿð øåé. Éàáàíû áèò-
Ýåò, þëöìëÿ áèòñèí éàüûíûí ñîíó. Ñ.Ðöñòÿì.
êèëÿð. Êÿíä òÿñÿððöôàò áèòêèëÿðè. Òåõíèêè áèòêè-
3. Ñàðàëìàã, ñàðàëûá ãóðòàðìàã; áèòèøìÿê
ëÿð (ñÿíàéåäÿ èñòèôàäÿ îëóíàí áèòêèëÿð). ×îõ-
(éàðà). Åé ñþéëÿéÿí Ôöçóëèéÿ åøã è÷ðÿ ñÿáð
èëëèê áèòêè (áèð íå÷ÿ èë éàøàéàí áèòêè). Áèòêè
ãûë; Ñþéëÿ, áó ìÿëùÿì èëÿ êèìèí áèòäè éàðÿñè?
àëÿìè (áèð éåðèí, þëêÿíèí áöòöí áèòêèëÿðè).
Ôöçóëè.
ÁÈÒÊÈ×È èñ. Áèòêè âÿ ÿêèí èøëÿðè èëÿ ìÿø-
4. Éåðèíÿ éåòèðìÿê, ÿìÿë åòìÿê. [Ùàúû
üóë îëàí àäàì; áèòêè áåúÿðÿí âÿ éåòèøäèðÿí
Ãÿíáÿð:] Äöðöñò ôèêðèíäÿ ñàõëà ìÿí äåéÿíè
àäàì; áèòêè÷èëèê ìöòÿõÿññèñè. Áèòêè÷èëÿðèí ãàð-
áèòìÿñÿí, áàøûíû êÿñÿúÿéÿì. Í.Âÿçèðîâ.
øûñûíäà äóðàí ìöùöì âÿçèôÿëÿðäÿí áèðè ùåé-
ÁÈÒÌßÊ2 ô. Éåòèøìÿê, ÷ûõìàã, úöúÿðìÿê.
âàíäàðëûã ö÷öí ìþùêÿì éåì áàçàñû éàðàò-
Áó éåðëÿðäÿ ÷îõëó ôûíäûã áèòèð.
ìàãäûð.
ÁÈÒÌßÉßÍ ô.ñèô. Áèòìÿê, ãóðòàðìàã áèë-
ÁÈÒÊÈ×ÈËÈÊ èñ. 1. Áèòêè éåòèøäèðìÿ ñÿíÿòè,
ìÿéÿí; èíòÿùàñûç. Ýàù ñûíûã êþíëöìö åòäè
èøè. Áèòêè÷èëèêëÿ ìÿøüóë îëìà.
øàäìàí; Ýàù ñàëäû áèòìÿéÿí ñàâàøà ìÿíè.
2. Êÿíä òÿñÿððöôàò áèòêèëÿðè éåòèøäèðìÿ öñóë-
(Ãîøìà).
ëàðûíäàí áÿùñ åäÿí åëì. Áèòêè÷èëèê êàôåäðàñû.
ÁÈÒÌßÇ ñèô. 1. Ãóðòàðìàéàí, áèòìÿéÿí,
ÁÈÒÊÈÍ ñèô. Áèòìèø, ãóðòàðìûø; òàìàì-
òöêÿíìÿéÿí, ñîíó-àõûðû îëìàéàí, íÿùàéÿò-
ëàíìûø ùàëäà îëàí. Áèòêèí úöìëÿ. Áèòêèí ñþç.
ñèç. Áèòìÿç ñÿðâÿò. – Éåð èôòèõàð åäèð áèòìÿç
// Éåòèøìèø, êàìèë, ìöêÿììÿë. Ýèðÿéäèì ñèç
âàðèëÿ. Ì.Ðàùèì.
ýèðÿí éåíè áàü÷àéà; Ýþçöìëÿ ýþðÿéäèì áèò-
2. ìÿú. Áàøàýÿëìÿç, ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè,
êèí áàðûíû. À.Øàèã.
éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè ìöìêöí îëìàéàí. – [Úÿáè:]
ÁÈÒÊÈÍËÈÊ èñ. Áèòêèí øåéèí ùàëû; êàìèë-
Úÿáèíè áóéóðóðñóíóç áèòìÿç èøÿ, àäûíû ãîéóð-
ëèê, ìöêÿììÿëëèê.
ñóíóç éàðûòìàç. Í.Âÿçèðîâ.
325
ÁÈÒÌßÇËÈÊ
ÁÈÉÀÐ
ÁÈÒÌßÇËÈÊ èñ. Áèòìÿéÿí, ãóðòàðìàéàí
ÁÈÂßÔÀ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. âÿôà] á à õ
øåéèí ùàëû; òöêÿíìÿçëèê.
âÿôàñûç. Áèâÿôà éîëäàø. Áèâÿôà äîñò. – Áèâÿôà
ÁÈÒÌßÇ-ÒÖÊßÍÌßÇ ñèô. Ãóðòàðìà-
äöíéàäà, äÿùðè-ôÿíàäà; Ôÿëÿê ìÿíè éåòèð-
éàúàã ãÿäÿð ÷îõ; ñîíñóç, ùÿäñèç, ñàéñûç-
ìÿäè ìóðàäà. Ì.Â.Âèäàäè. Ñÿí îëäóí àãèáÿò
ùåñàáñûç. Þëêÿìèçèí áèòìÿç-òöêÿíìÿç òÿáèè
ðöõè-äèëäàð ìÿùðÿìè; Áèð éàäÿ ñàëìàäûí
ñÿðâÿòëÿðè âàðäûð. Áèòìÿç-òöêÿíìÿç ìÿíáÿ.
ìÿíè, åé áèâÿôà êþíöë. Ñ.ß.Øèðâàíè. // Èñ. ìÿ-
– Áó ñîíñóç âÿ áèòìÿç-òöêÿíìÿç ùÿðàðÿò
íàñûíäà. Åé áèâÿôà êè, àäÿò îëóáäóð úÿôà ñàíà;
âÿ àòÿø ìÿíáÿéè èíñàíëàðû úàíà ýÿòèðèð.
Áèëëàù, úÿôàäûð, îëìà äåìÿê áèâÿôà ñàíà.
Ì.Èáðàùèìîâ.
Ôöçóëè. Íÿ ýÿðÿê ñåâÿéäèì î áèâÿôàíû; Íÿ äÿ
ÁÈÒÌÈØ ô.ñèô. Ãóðòàðìûø, òàìàì îëìóø,
áåëÿ ùèúðàí äàüû ýþðÿéäèì. Ã.Çàêèð.
òàìàìëàíìûø, áàøà ÷àòìûø. Áèòìèø èøäÿí ýöë
ÁÈÂßÔÀËÛÃ á à õ âÿôàñûçëûã. Âàõòûíäà ñÿí
èéñè ýÿëÿð. (Àòà. ñþçö). Èëéàñîâ, Êàçûì êèøè-
àøèíàëûã åòäèí; Äþíäöí, áåëÿ áèâÿôàëûã åòäèí.
íèí ìÿòëÿáèíè áèòìèø ùåñàá åòäè. Ìèð Úÿëàë.
Õ.Íàòÿâàí. ßçÿëäÿí åéëÿäèí ìÿííÿí àøèíàëûã;
ÁÈÒÒßÌÀÌ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. òÿìàì]
Èíäè íÿäÿí îëäó áó áèâÿôàëûã? Àøûã Äèëãÿì.
êþùí. Òàìàìèëÿ, áöòöí, áöòöíëöêëÿ, ùàìûñû.
ÁÈÂßÙÌ ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. âÿùì] êþùí.
Úàðè îëóá õóáëàð ýÿëñÿ áèòòÿìàì; Îëìàç áåëÿ
Ãîðõóñóç, ãîðõìàéàí. [Âÿçèð:] ..Òåéìóð
ýþçÿë, áåëÿ õîøÿíäàì.Ì.Ï.Âàãèô. Èíäè îëàð
àüà ýþð íåúÿ ñÿíäÿí áèâÿùìäèð êè, ýöíöí
äà àéûëûá áèòòÿìàì; Ãàëìàäû ùå÷ éåðäÿ ñÿíÿ
ýöíîðòàñûíäà ìÿíèì êèìè êèøèíèí åâèíÿ ýè-
åùòèðàì. Ì.ß.Ñàáèð.
´
ðèáäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÁÈÒÓÌ [ëàò.] ìèíåð. òåõ. Êàðáîùèäðîýåí-
ÁÈÉÀÁÀÍ èñ. [ôàðñ.] Îòñóç, áèòêèñèç äöç
ëÿðäÿí èáàðÿò òÿáèè âÿ ñöíè ãàòðàí ìàääÿëÿ-
éåð; ñÿùðà, ÷þë (áÿçÿí, ÷þë-áèéàáàí øÿêëèíäÿ
ðèíèí öìóìè àäû: àñôàëò, íåôò, ãóäðîí âÿ ñ.
èøëÿíèð). Îë ïèð ãàëûá îðàäà ùåéðàí; Ìÿúíóí
ÁÈÒÓÌËÀØÌÀ “Áèòóìëàøìàã”äàí ô.èñ.
òóòóáàí ðÿùè-áèéàáàí. Ôöçóëè. Ýöëýÿç äÿëè
ÁÈÒÓÌËÀØÌÀÃ ô. ýåîë. Áèòóì ùàëûíà ýÿë-
îëóá, éîõñà äèâàíà; Öç ÷åâèðèá ýåäèð ÷þë-
ìÿê, áèòóì øÿêëèíÿ äöøìÿê; ãàòðàíëàøìàã.
áèéàáàíà. Àøûã Àááàñ. Ýÿëìèñÿí äàüëàð
ÁÈÒÓÌËÓ ñèô. Òÿðêèáèíäÿ áèòóì îëàí.
öñòÿ úþâëàíÿ; Äöøìöñÿí Ãåéñ òÿê áèéàáàíÿ.
ÁÈÂÀÕÒ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. âÿãò] á à õ
Ñ.ß.Øèðâàíè. Ìÿúíóíóí áÿõòèéàð âÿ ýÿíú
âàõòñûç. Ìÿðäàí øÿùÿðÿ ýåúÿ áèâàõò äþíäö.
éàøûíäà; Àõûð ãÿðàðýàùû îëäó áèéàáàí.
Ìèð Úÿëàë.
◊
Ñ.Âóðüóí.
Áèâàõò õîðóç êèìè áàíëàìàã – éåðñèç,
ìöíàñèáÿòñèç äàíûøìàã, ýþçëÿíìÿäÿí éåðèí-
ÁÈÉÀÁÀÍÝßÐÄ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. Áèéà-
äÿí äàíûøìàã.
áàíëàðû äîëàøàí àâàðà. Ìÿðäëÿ ýÿçÿí ìÿðä îëàð,
íàìÿðäëÿ ýÿçÿí áèéàáàíýÿðä îëàð. (Àòà. ñþçö).
ÁÈÂÀÐÈÑ ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. âàðèñ]
êþùí. Âàðèñè, âÿðÿñÿñè îëìàéàí; âàðèññèç, âÿ-
ÁÈÉÀÍ èñ. áîò. Êþêöíäÿí áîéà âÿ õàëã
ðÿñÿñèç.
òÿáàáÿòèíäÿ äÿðìàí ùàçûðëàíàí øèðèíêþêëö
ÁÈÂÅÚ [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. âÿúù] á à õ âåú-
áèð áèòêè. Ïèñ ñèëîñëàíàí áèòêèëÿð áóíëàðäûð:
ñèç. Áèâåú àäàì. Áèâåú èø. – [Ùàúû Êàìéàá:]
ýèúèòêÿí, éîíúà, áèéàí, äÿâÿòèêàíû âÿ õèéàðûí
Ìÿíèì áèð áèâåú ãàðäàøûì âÿ ãàðäàøûìûí äà
éàøûë ùèññÿñè. Ãàðà òÿïÿäÿí áèéàí òàëàëàðû äà
áèð àâàðà îüëó âàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Áàüûð
ýþðöíöðäö. ß.Âÿëèéåâ.
õàí:] Ìÿí äåéÿí àëòû ìèí òöôÿíý .. êàðà ýÿëÿí
ÁÈÉÀÍËÛÃ èñ. Áèéàí áèòÿí éåð, áèéàí
äåéèëäèð, êþùíÿ ñèñòåìëè âÿ áèâåú øåéëÿðäèð.
òàðëàñû.
Ï.Ìàêóëó.
ÁÈÉÀÐ èñ. 1. Àïðåë èøüàëûíäàí ÿââÿë êÿíä-
ÁÈÂÅÚËÈÊ á à õ âåúñèçëèê.
ëèëÿðèí ìöëêÿäàðëàð ö÷öí ìÿúáóðè âÿ ìöôòÿ
ÁÈÂß ñèô. [ôàðñ.] êþùí. 1. Äóë ãàäûí, ÿðèí-
îëàðàã èúðà åòìÿëè îëäóãëàðû ìöêÿëëÿôèééÿò,
äÿí áîøàíìûø âÿ éà ÿðè þëìöø àðâàä. [Òàçÿ:]
èø. [Èìàìâåðäè:] ..Áèð àé áÿéëèê, áèð àé áèéàð,
Áèâÿ þâðÿòëÿðèí ÿìðè àëûíûðìû íÿçÿðÿ? [Êþùíÿ:]
ö÷ àé ãûø, ö÷ àé éàç, âóð-òóò áèð àé èøëÿéèð-
Úàíû ÷ûõñûí, î äà ýåòñèí éåíÿ áèð òàçÿ ÿðÿ.
ñÿí. Ú.Úàááàðëû. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Êÿíääÿí
Ì.ß.Ñàáèð.
áèð äÿíÿ áèéàð àðàáà ýÿòèðèá, ãàáàíûí úÿì-
2. Äóë êèøè, àðâàäû þëìöø âÿ éà àðâàäûíû
äÿéèíè è÷èíÿ éûõûá, þçöì äÿ öñòöíäÿ éîëà
áîøàìûø êèøè.
äöøäöì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
326
ÁÈÉÀÐËÛÃ
ÁÈÇÎÍ
2. ìÿú. Öìóìèééÿòëÿ, çîð âÿ úÿáð èëÿ,
ÁÈÇÚÈÉßÇ ÿâÿç. “Áèç1”äÿí îõø.
éàõóä êþíöëñöç ýþðöëÿí èø ùàããûíäà. Áèéàðà
ÁÈÇÄÈÌÄÈÊ èñ. çîîë. Áèçÿîõøàð ÿéðè âÿ
ýåò, áåêàð ãàëìà. (Ìÿñÿë).
óçóí äèìäèéè îëàí úöëëöò.
ÁÈÉÀÐËÛÃ ñèô. Áèéàð éîëó èëÿ ýþðöëìÿëè
ÁÈÇßÁÀÍ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Äèëñèç, ëàë; äèëñèç-
îëàí, áèéàðà ìÿíñóá âÿ àèä îëàí.
àüûçñûç.
ÁÈÇ1 áèðèíúè øÿõñèí úÿìè. 1. Äàíûøàí øÿõñ
ÁÈÇßÂÀË ñèô. [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. çÿâàë] Çà-
áó ñþçëÿ þçö èëÿ áÿðàáÿð áèð íå÷ÿ íÿôÿð,
âàëñûç, ìÿùâîëìàç, äàâàìëû, éîõ îëìàéàí,
éàõóä áèð ÷îõ àäàì îëäóüóíó áèëäèðèð. Áèç
äàèìè.
ãàëèá ýÿëÿúÿéèê. Áèç ýÿëìèøäèê, ñÿí éîõ èäèí.
ÁÈÇÈÌÊÈ ÿâÿç. 1. Áèçÿ ìÿõñóñ îëàí, áèçÿ
Î äà áèçëÿ ýÿëäè. – Áèç öìèä îëäóã äàçà, äàç
àèä îëàí. Î øåéëÿð áèçèìêèäèð.
þçöí ãîéäó íàçà. (Àòà. ñþçö).
2. Èñ. ìÿíàñûíäà, àäÿòÿí úÿì øÿêëèíäÿ:
2. Áÿçÿí “ìÿí” ÿâÿçèíäÿ äåéèëèð. Áèçèì
áèçèìêèëÿð – áèçÿ éàõûí îëàí àäàìëàð, áèçèì
äöøöíúÿìèçÿ ýþðÿ. Áèçèì èðÿëè ñöðäöéöìöç
éîëäàøëàðûìûç, áèçèìëÿ èøëÿéÿí, áèçèìëÿ ùÿì-
ôèêèð. Áèçÿ ýþðÿ áåëÿäèð. Áèçèì òÿäãèãàòûìûç-
ìÿñëÿê, éà ùÿìâÿòÿí îëàí àäàìëàð, áèçèì
äàí áó íÿòèúÿ ÷ûõûð êè.
ñûðàëàðûìûçà äàõèë îëàíëàð, éàõóä áèçèì àèëÿ
3. Áÿçÿí “ëÿð” úÿì øÿêèë÷èñè èëÿ .. áèçëÿð
(öçâëÿðè). Áèçèìêèëÿð ÷îõäàí áàüà êþ÷öáëÿð.
– 1) ìÿí âÿ ìÿíèì êèìèëÿð (áó ìÿíàäà áèð
– Áèçèìêèëÿð êÿìÿíä àòûá ìåòðàëéîçëàðû åâ-
ãÿäÿð êèíàéÿ ÷àëàðëûüû âàð). Áèçëÿðè äàùà ñàé-
ëÿðÿ ÷ÿêäèëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ñóðõàé:] ..Áè-
ìûðñàí! Áèçëÿðè äèíäèðÿí éîõäóð; 2) äàíûøàí
çèìêèëÿð éûüûíúàã åëÿäèëÿð. Ñ.Ðÿùìàí.
øÿõñèí ìÿíñóá îëäóüó ìöùèòè, úÿìèééÿòè,
ÁÈÇÃÓÐÄ á à õ áèçãóéðóã.
õàëãû, éåðè âÿ ñ.-íè áèëäèðèð. Áèçëÿðäÿ àäÿò
ÁÈÇÃÓÉÐÓÃ èñ. çîîë. Èíñàíûí áàüûðñà-
áåëÿäèð. – Áÿëè, áèçëÿðäÿ þâðÿò áîøàìàã ëàçûì
üûíäà ïàðàçèòëèê åäÿí, ãóéðóüó áèç êèìè ñèâðè
îëàíäà ùÿìèøÿ ìåéäàíà áèð áÿùàíÿ ýÿëèð âÿ
ãóðä. Èíñàíûí áÿçè ãóðäëàðû, ìÿñÿëÿí, áèçãóé-
ùàëîíêè êèøè þâðÿòè áîøàìàãäà ìóõòàðäûð...
ðóãëàð, àñêàðèäëÿð ÷îõ âàõò áàüûðñàãëàðäàí
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
þçáàøûíà âÿ éà èôðàçàò èëÿ ÷ûõûð. ßëÿêáÿðîâ.
ÁÈÇ2 èñ. Äåøèê à÷ìàã ö÷öí óúó øèø ìåòàë
ÁÈÇËßÌß “Áèçëÿìÿê”äÿí ô.èñ. ...Åøøÿêëÿð
àëÿò. ×ÿêìÿ÷è áèçè. – [Êÿëáàëû] éÿùÿðãàø
óøàãëàðûí áàüûðòûñûíäàí âÿ áèçëÿìÿñèíäÿí
õóðúóíóíäà ùÿìèøÿ íåøòÿð, áèç âÿ áóðóëìóø
ùöðêöá éåðëÿðèíäÿí ãîïäóëàð. Ï.Ìàêóëó.
íàçèê êþøÿ ýÿçäèðÿð, éåðè ýÿëÿíäÿ èøÿ ñàëûðäû.
ÁÈÇËßÌßÊ ô. 1. Áèç èëÿ äåøìÿê, áèç ñîõ-
Ñ.Ðÿùèìîâ. // Óúó ÷îõ ñèâðè, áàòàí øåé ùàã-
ìàã, áèç èëÿ äåøèê-äåøèê åòìÿê, éàõóä áèç
ãûíäà. Áèç êèìè.
áàòûðìàã.
ÁÈÇÀÐ á à õ áåçàð.
2. ìÿú. Òÿùðèê åòìÿê, ìÿúáóð åòìÿê, òîâ-
ÁÈÇÀÐÀÔÀÒ çÿðô [ôàðñ. áè... âÿ ÿð. çÿðà-
ëàìàã. [Èñýÿíäÿð:] Áàúûëàð ùÿðÿ áèð éàíäàí
ôÿò] Çàðàôàòñûç, úèääè. Áèçàðàôàò äåéèðÿì êè,
ñÿíè áèçëÿéÿúÿêëÿð êè, “äèíìÿ, êÿñ ñÿñèíè, õîðò-
ùÿð êÿñ ðàñòûìà ýÿëèð, – ùàìûñûíû éàâàø-éàâàø
äàí ýÿëÿð, ñÿíè àïàðàð”. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
äèíÿ ñîéóìóø ýþðöðÿì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
3. Áÿäÿíèíÿ èòè áèð øåé áàòûðàðàã òÿëÿñäèð-
ÁÈÇ-ÁÈÇ çÿðô Ãàáàðûã ùàëäà, äèê âÿçèé-
ìÿê, éåéèí ýåòìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê. Èëéàñ
éÿòäÿ (òöê, äÿðè ùàããûíäà). Ñà÷ëàðû áèç-áèç
óçóíãóëàüû áèçëÿéèá, öçöàøàüû ÷àéà òÿðÿô
äóðìàã. Áÿäÿíèì áèç-áèç îëóá.
ñàëëàíäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ãóëàì äàéû þçöíö
◊ Òöêëÿðè áèç-áèç äóðìàã (îëìàã) –
òîïëàéûá úÿñàðÿòëÿíäè, åøøÿéè äàùà äà ìþù-
1) ñîí äÿðÿúÿ ãîðõìàã, äÿùøÿòëÿíìÿê; ãîð-
êÿì áèçëÿäè. Ì.Ùöñåéí.
õóäàí, ùÿéÿúàíäàí, äÿùøÿòäÿí òöêëÿðè öðïÿð-
ÁÈÇËßÍÌß “Áèçëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿê. Åëÿ áèð ùàëÿ äöøÿðñÿí êè, òöêöí áèç-áèç
ÁÈÇËßÍÌßÊ ìÿúù. 1. Áèç ñîõóëìàã, áèç
îëàð. Ì.ß.Ñàáèð. Àøïàçû àïàðäûëàð. Ìÿíèì
èëÿ äåøèëìÿê.
òöêëÿðèì áèç-áèç äóðäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áó
2. ìÿú. Òÿùðèê åäèëìÿê, ìÿúáóð åäèëìÿê.
ñöáù òåçäÿí [êàòèá] øêàôûí àüçûíû à÷àðêÿí
3. Áÿäÿíèíÿ èòè áèð øåé áàòûðûëàðàã òÿëÿñ-
ýþçö èúðà åäèëìÿìèø èøëÿðèí òàðèõèíÿ ñàòàø-
äèðèëìÿê, éåéèí ýåòìÿéÿ ìÿúáóð åäèëìÿê.
ìûø âÿ òöêëÿðè áèç-áèç îëìóøäó. Ñ.Ðÿùèìîâ;
ÁÈÇÓÍ èñ. [ëàò.] çîîë. Øèìàëè Àìåðèêà
2) ñîéóãäàí òöêëÿðè ãàáàðìàã.
âÿùøè þêöçö.
327
ÁÈÇÎÒÓ
ÁÎÜÀÇ
ÁÈÇÎÒÓ èñ. áîò. Ãóðó éàìàúëàðäà áèòÿí
2. ìÿú. Áèð äþâëÿòÿ ñèéàñè òÿçéèã ýþñòÿð-
áèðèëëèê áèòêè.
ìÿê ìÿãñÿäè èëÿ îíó ñèéàñè âÿ èãòèñàäè úÿ-
ÁÈÇÂÀÐÈ ñèô. Áèçÿ, èéíÿéÿ îõøàéàí, áèç-
ùÿòäÿí òÿúðèä åòìÿê ö÷öí ýþðöëÿí òÿäáèðëÿð
øÿêèëëè. Áèçâàðè éàðïàã.
ñèñòåìè. Ñèéàñè áëîêàäà. Èãòèñàäè áëîêàäà.
ÁËÀÍÊ èñ. [ôð.] Ìöÿééÿí ôîðìàäà ñÿíÿä
Ìàëèééÿ áëîêàäàñû.
òÿðòèá åòìÿê ö÷öí áèð ùèññÿñè ÷àï åäèëìèø âÿ
ÁËÎÊÍÓÒ [ôð.] Ãîïàðäûëàí àü êàüûç âÿ-
äîëäóðóëìàüà ýþðÿ áîø éåðëÿð ãîéóëìóø âÿ-
ðÿãÿëÿðèíäÿí èáàðÿò äÿôòÿð. Ãóðáàíÿëè áëîêíî-
ðÿãÿ. Ñöáùàíâåðäèçàäÿ ïî÷ò èäàðÿñèíäÿí àë-
òóíà éàçûð âÿ .. ñÿùíÿäÿí ÷ûõûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
äûüû áëàíêûí àéàã òÿðÿôèíè ýþñòÿðÿðÿê: – Éîë-
ÁËÚÇÀ [ôð.] Êÿìÿðñèç ýåíèø êþéíÿê øÿê-
äàø ïðîêóðîð, – äåäè, – ùÿìèøÿ ôàêòäàí
ëèíäÿ êèøè èø ïàëòàðû.
äàíûøûðñàí... Ñ.Ðÿùèìîâ.
´
´
ÁËÖÌÈÍà [èíý.] òåõ. ×îõ ýöúëö ìåòàë-
ÁËÀÍÊÈÑÒ [õöñ. èñ.-äÿí] Áëàíêèçì òÿ-
éàéìà ìàøûíû.
ðÿôäàðû.
´
ÁÓÁÐÈÊ [ðóñ.] Õîâëó ìàùóä ïàð÷à íþâö.
ÁËÀÍÊÈÇÌ [ÕÛÕ ÿñð ôðàíñûç èíãèëàá÷ûñû
// Áó ïàð÷àäàí òèêèëìèø. Áîáðèê ïàëòî. – Áó
Î.Áëàíêèíèí àäûíäàí] Êàïèòàëèçìè, õàëã êöò-
çàìàí Êÿðáàëû òöêö òþêöëìöø áîáðèê ïåíúÿéè-
ëÿëÿðèíèí ñèíôè ìöáàðèçÿñè îëìàäàí, èíãèëàáè
íèí ÿòÿéèíè äàðòûøäûðûá äöçÿëäÿð... Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñóè-ãÿñä éîëó èëÿ äåâèðìÿê ùàããûíäà õûðäà
ÁÎ×ÊÁ [ðóñ. áî÷êà] ×ÿëëÿê. ×àõûð áî÷-
áóðæóà íÿçÿðèééÿ âÿ òàêòèêàñû.
êàñû. Ñó áî÷êàñû. – Ðèçâàí àðàáà ýåäÿ-ýåäÿ
ÁËÅÔ èñ. [èíý.] 1. Îëìàéàí øåéëÿ ëîâüà-
Õîñðîâóí êþìÿéè èëÿ ÷ûõûá, àüçû þðòöëö éàü
ëàíìà.
áî÷êàëàðûíûí öñòöíäÿ îòóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
2. Ýþçÿ êöë öôöðìÿ.
◊ Áî÷êà êèìè äàí. – éåêÿãàðûí, ãàðíû éåêÿ.
ÁËÈÍ èñ. [ðóñ.] Ìàéàëû õÿìèðäÿí ãûçàðòìà
ÁÎ×ÊÀ×Û èñ. Áî÷êà (÷ÿëëÿê) ãàéûðàí óñòà;
öñóëó èëÿ áèøèðèëìèø íàçèê êþêÿ.
÷ÿëëÿê÷è.
ÁËÈÍÄÁÆ [ôð.] ùÿðá. Òîï âÿ ìèíà àòÿ-
ÁÎ×ÊÀ×ÛËÛà èñ. Áî÷êà÷û ñÿíÿòè; ÷ÿëëÿê-
øèíäÿí ãîðóíìàã ö÷öí öñòöþðòöëö ìþùêÿì
÷èëèê.
ñÿíýÿð, ìöùàôèçÿ ñèïÿðè. Áóðàäà Çîðèí ö÷-
ÁÎÜÀÍÀÃ 1. èñ. Áîüóúó ùàâà, ùàâàñû áî-
äþðä éåðäÿ êÿíä äàõìàëàðûíà áÿíçÿð áëèíäàæ-
üóã îëàí éåð. Áó îòàã éàìàí áîüàíàãäûð.
ëàð òèêäèðìèøäè. Ì.Ùöñåéí. Ãàðàëòûëàð áëèíäàæà
Áó áîüàíàãäà íåúÿ îòóðóáñóíóç? // ñèô. ×îõ
.. òóëëàíûíúà áèðèíúè îëàðàã Ñîëîâéîâ Âàëåíòèíà
èñòè âÿ áîüóúó, áöðêö. Áîüàíàã ùàâà. Áî-
Õîëìîãîðòñåâàíûí ñÿñèíè åøèòäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
üàíàã îòàã. – Èéóë àéûíà ìÿõñóñ áîüàíàã
ÁËÎÊ1 [ôð.] Áèðýÿ ùÿðÿêÿò åòìÿê ö÷öí
äþâëÿòëÿð, ïàðòèéàëàð, òÿøêèëàòëàð, ìöõòÿëèô
áèð ýöí èäè. À.Øàèã. Ùàâà îëäóãúà áîüàíàã
èúòèìàè ãðóïëàð àðàñûíäà äöçÿëäèëÿí èòòèôàã,
âÿ ùöíöëÿð ãÿäÿðèíäÿí çèéàäÿ èäè.Ù.Íÿçÿðëè.
áèðëÿøìÿ.
Âåíòèëéàñèéà õàðàá îëäóüó ö÷öí, çèðçÿìè ÷îõ
áîüàíàãäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁËÎÊ2 [èíý.] òåõ. 1. Àüûð øåéëÿðè ãàëäûðìàã
ö÷öí ñàäÿ ìàøûí, ìåõàíèçì âÿ îíóí ôûðëàíàí
2. Òîçëó ùàâà, òîç, òóôàí. [Ýöëëÿëÿðèí] çÿð-
äèñêäÿí (÷àðõäàí) èáàðÿò îëàí ùèññÿñè. Âûø-
áÿñèíäÿí áè÷àðÿ àéû, áîüàíàãäàí éûõûëàí
êàíûí òÿïÿñèíäÿí, áóúóðãàäà ñàðûíàí êàíàòû
àüàú êèìè éåðÿ ñÿðèëäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Êÿíä
.. êå÷èðìÿê ö÷öí áèð áëîê àñûëûð. Ãóëèéåâ.
éîëóíäàí ãàëõàí áîüàíàãëàð .. áóðóëà-áóðóëà
2. Þçö áèð ñûðà åëåìåíò âÿ ùèññÿëÿðäÿí
Àðàç ÷àéûíà äîüðó éöéöðöøöðäö. Ì.Ùöñåéí.
èáàðÿò îëàí ãóðüóíóí âÿ ñ.-íèí àéðû-àéðû ùèñ-
ÁÎÜÀÇ1 èñ. 1. àíàò. Áîéóíóí, ãèäà áîðó-
ñÿñè. Ïÿíúÿðÿ âÿ ãàïû áëîêëàðû. Áîðóëàðû áëîê-
ñóíóí áàøû âÿ íÿôÿñ éîëëàðûíûí éåðëÿøäèéè þí
ëàð ùàëûíäà ãóðàøäûðìàã.
ùèññÿñè. Áîüàçäàí éàïûøìàã. – Ýöëíàç äàð-
3. Áåòîíäàí ùàçûðëàíàí èðè êÿðïèúëÿð øÿê-
òûíûá îíóí ÿëèíäÿí ÷ûõäû, Ãÿìÿðáàíóíóí áî-
ëèíäÿ ñöíè òèêèíòè äàøû. Áåòîí áëîêëàð.
üàçûíäàí éàïûøûá äèâàðà ÷ûðïäû. Ì.Èáðàùè-
4. Áþéöê áèíàäà ìÿíçèëëÿð ãðóïó. Ìÿí-
ìîâ. // Àüûç è÷èíèí äàë òÿðÿôèíäÿêè áîøëóã,
çèëèì ñîë áëîêäàäûð.
ùöëãóì. Áîüàç àüðûñû. // Áîéóí. Ñàëäû áîüà-
ÁËÎÊÁÄÀ [èíý.] 1. Ìöùàñèðÿ; ìöùàñèðÿ-
çûíà ñè÷àíëàð úÿíàá; Âÿùøÿò åäèá åòäè ïèøèê
éÿ àëìà.
èçòèðàá... Ñ.ß.Øèðâàíè.
328
ÁÎÜÀÇ
ÁÎÜÀÇ
2. Ìöõòÿëèô ãàáëàðûí (øöøÿëÿðèí âÿ ñ.-íèí)
Áîüàçû áè÷èëìÿê – áîüàçûíäàí øåé ýåòìÿ-
àüûçëàðû èëÿ ýþâäÿëÿðè àðàñûíäàêû äàð ùèññÿ.
ìÿê. Áó õÿáÿðäÿí ñîíðà õÿñòÿíèí âÿçèééÿòè
Øöøÿíèí áîüàçû. – Äóðíà áóëàüûíûí äàð øûð-
õàðàáëàøäû, áîüàçû áè÷èëäè, èøòàùàñû êÿñèëäè.
ðàíûíà ñþéêÿíìèø áàëàúà ãûðìûçû ñÿíÿéèí
Ìèð Úÿëàë. Áîüàçû ýÿëìÿê – ÿñíÿéè èëòèùàá
áîüàçûíäàí ÷ûõàí àüàïïàã ñó ïûããûëäàéûð.
åòìÿê. Áîüàçû ãîâóøìàã – áîüàçûíûí éîëó
Ñ.Ðÿùèìîâ.
òóòóëìàã, íÿôÿñ àëà áèëìÿìÿê. Áîüàçû ãî-
3. Äÿéèðìàíûí öñò äàøûíäàêû äåøèê. Äÿéèð-
âóøóá, ñó äà è÷ÿ áèëìèð. Áîüàçû ãóðóìàã
ìàíûí áîüàçûíà þëö ñàëñàí, äèðè ÷ûõàð (÷îõ
– ìàò ãàëìàã, ãîðõìàã, úàâàá âåðÿ áèëìÿ-
äèðèáàø, çèðÿê àäàì ùàããûíäà).
ìÿê (ãîðõóäàí âÿ ñ.-äÿí). Àüà Ìÿðäàíûí
4. ×ÿêìÿ âÿ úîðàáûí àéàãëûãäàí éóõàðû
ëàï áîüàçû ãóðóéóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ñÿìÿä
ùèññÿñè. Éîë÷ó .. ñîíðà ÷ÿêìÿëÿðèíèí áîüàçûíû
õàíûí áîüàçû ãóðóäó, ýöúëÿ úàâàá âåðäè.
áèð àç éóõàðû ãàëäûðûá, ñöðÿòëè àääûìëàðëà
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áîüàçû òîâëàíìàã – èëòèùàá
øÿùÿðÿ òÿðÿô éîëëàíäû. Ñ.Ðÿùìàí.
âÿ ñ. íÿòèúÿñèíäÿ áîüàçû òÿõÿððöøëÿíìÿê,
5. Äÿðÿëÿðèí, ÷àéëàðûí áàø òÿðÿôè; ÷àé àüçû.
è÷è ãûçàðìàã. Áîüàçû òóòóëìàã – áîüóëàí
Ñöðö äÿðÿíèí áîüàçûíäà ýåúÿëÿìèøäè.
êèìè îëìàã, äàíûøà áèëìÿìÿê, ñÿñè ÷ûõìà-
6. Èêè äàü àðàñûíäàêû äàð êå÷èä.
ìàã (ãåéçäÿí, ùèðñäÿí, àüëàìàãäàí âÿ ñ.-
7. úîüð. Äÿíèçèí èêè ãóðó àðàñûíäàêû äàð
äÿí). Ñöáùàíâåðäèçàäÿ îä òóòóá éàíûð, ãûø-
ùèññÿñè. Äàðäàíåë áîüàçû.
ãûðìàã, ùàðàé ñàëìàã èñòÿéèð, àíúàã áîüàçû
8. ìóñ. Ìöÿééÿí õàíÿíäÿíèí èôà÷ûëûã ñÿ-
òóòóëóð, àüçû êèëèäëÿíèð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áîüàçûíà
íÿòèíäÿ èøëÿòäèéè âÿ éàëíûç îíà õàñ îëàí õûðäà
áàüëàìàã ìÿú. – çîðëà âÿ éà ùèéëÿ èëÿ ãÿáóë
çÿíýóëÿëÿð, ùàáåëÿ õûðäà ìóñèãè èáàðÿëÿðè.
åòäèðìÿê, áîéíóíà ñàðûìàã. [Ìóñà:] [Ìÿú-
◊ Áîüàç à÷ìàã – éåìÿêäÿí äîéìàìàã,
íóí áÿé] åëÿ áèð ñÿíèí êèìèñèíè àõòàðûðäû êè,
ãàáàüûíà ýÿëÿíè éåìÿê, àúýþçëöêëÿ éåìÿê.
ãûçûíû îíóí áîüàçûíà áàüëàñûí. ß.Ùàãâåðäè-
Áîüàç áàñìàã – õàëã òÿáàáÿòèíäÿ áîüàç
éåâ. Áîüàçûíà ñàõëàìàã – áèð ãàðûí ÷þðÿéÿ
ýÿëÿíäÿ (àíýèíàäà) îíóí è÷ÿðèñèíäÿêè øèøè
ñàõëàìàã. Âàðëûëàð Àëû êèøèíèí óøàãëàðûíû áî-
áàðìàãëà ñûõûá ÿçèøäèðìÿêäÿí èáàðÿò ìöàëèúÿ
üàçûíà ñàõëàéûðäûëàð. “Ãà÷àã Íÿáè”. Áîüà-
öñóëó. Áîüàç îëìàã ìÿù. – Áîðúëó îëìàã.
çûíäà ãàëìàã ìÿú. – àðçóñóíà íàèë îëìà-
Áîüàç îðòàüû îëìàã – áàøãàñûíûí éåìÿéèíÿ
ìàã, öðÿéèíäÿ ãàëìàã (ñþçö). Áîüàçûíäàí
øÿðèê îëìàã. Áîüàç îòàðìàã – ìöôòÿõîðëóã
÷ûõìàã ìÿú. – ÿëèíäÿí ÷ûõìàã, ãèñìÿòèí-
åòìÿê, îðàäà-áóðàäà þçöíö äîéäóðìàã.
äÿí ÷ûõìàã, íÿñèá îëìàìàã. Áîüàçûíäàí
Áîüàç óçàòìàã – ëîâüàëàíìàã, òÿøÿõõöñ-
ýåòìÿìÿê (êå÷ìÿìÿê) – ãîðõóäàí, èçòè-
ëÿíìÿê. Áèð ýþë è÷ðÿ öçöðäö áèð éåêÿ ãàç;
ðàáäàí, éàõóä áàøãà ùèññëÿðäÿí ùå÷ áèð øåé
Þçöíÿ ôÿõð åäèá óçàòäû áîüàç. Ñ.ß.Øèðâàíè.
éåéÿ áèëìÿìÿê, øèääÿòëè ðóùè èçòèðàá êå÷èð-
Áîüàç éûðòìàã – ãûøãûðìàã, áàüûðìàã, áÿðê-
ìÿê. Àüúà õàíûì Ãàðàúà ãûç áàðÿñèíäÿ àðòûã
äÿí äàíûøìàã. [Çàìàí:] Ãàðäàøëàð, áóðàäà
äÿðÿúÿäÿ èçòèðàáäà èäè. Áîüàçûíäàí ÿñëà
îòóðóá áîüàç éûðòìàãäàí ôàéäà éîõäóð!
÷þðÿê ýåòìèðäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áîüàçûíäàí
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áîüàç(à) äþéìÿê – ìöáà-
êÿñìÿê – ãÿíàÿò åòìÿê, þçöíÿ ãûéìàìàã.
ùèñÿ åòìÿê, áîø äàíûøìàã, ãûçüûí âÿ êÿñêèí
[Ãàôàð:] Íÿ ãàçàíûðàì êè, óøàãëàðûìûí áîüà-
ìöáàùèñÿ åòìÿê, ÷ÿíÿ âóðìàã. Áîüàçà
çûíäàí êÿñèá îíà êèðàéÿ âåðèì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
äöðòìÿê – á à õ áîüàç(à) äþéìÿê. Áîüàçà
Àçàúûã ìÿâàúèáÿ ãÿíàÿò åäÿí ìóçäóð þç áî-
êå÷ìÿê – áàøà áÿëà îëìàã, èëèøìÿê, éàïûø-
üàçûíäàí ãÿïèê-ãÿïèê êÿñèá, îí èëèí ÿðçèíäÿ
ìàã (àðçó åäèëìÿéÿí àäàì, øåé ùàããûíäà).
àëòû éöç ìàíàò ïóë úÿì åòìèøäè. Ñ.Ì.Ãÿíè-
Áèð éàíäàí äà êîð êå÷è áèð áÿëà êèìè
çàäÿ. Áîüàçûíäàí éàïûøìàã ìÿú. – ãûñíà-
[Ùÿìèäèí] áîüàçûíà êå÷ìèøäè. ß.Ìÿììÿä-
ìàã, ÷ûõûëìàç âÿçèééÿòÿ ñàëìàã, ìÿúáóð
õàíëû. Áîüàç-áîüàçà – áàø-áàøà. [Úÿííÿòÿëè
åòìÿê. Áîüàçûíû àðûòëàìàã – þñêöðìÿêëÿ
àüà:] Ñÿíè î ãàðà êþïÿê èëÿ áîüàç-áîüàçà
áîüàçûíû òÿìèçëÿìÿê, äàíûøìàüà ùàçûðëàø-
áàüëàäàúàüàì, ùÿëÿ áèð ýþçëÿ. Í.Âÿçèðîâ.
ìàã. Ùöñåéí ÿìè .. ÿëèíäÿêè äÿìèð ìèë÷ÿ èëÿ
Áîüàçäàí éóõàðû – ãåéðè-ñÿìèìè. Äàíûøûð
÷óáóüóí áàøûíû ãóðäàëàéûð âÿ áîüàçûíû àðûò-
áÿçèëÿðè, ëåéê áîüàçäàí éóõàðû. Ì.ß.Ñàáèð.
ëàéûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ãàâàëâóðàí îüëàí ..
329
ÁÎÜÀÇ
ÁÎÜÌÀ
áîüàçûíû àðûòëàéûá, îõóìàüà ùàçûðëàøûðäû.
ÁÎÜÀÇËÀØÌÀ “Áîüàçëàøìàã”äàí ô.èñ.
Ì.Ùöñåéí. Áîüàçûíû èñëàòìàã çàð. – áèð àç
ÁÎÜÀÇËÀØÌÀÃ ãàðø. Áèð-áèðèíèí áîüà-
è÷êè è÷ìÿê. Áîüàçûíû ãÿùÿð òóòìàã – àúû-
çûíäàí éàïûøìàã, äàëàøìàã.
üûíäàí, ùèðñèíäÿí áîüóëàðàã àüëàìàã èñòÿ-
ÁÎÜÀÇËÛ ñèô. Áîüàçû îëàí. Áîüàçëû ãàá.
ìÿê, ëàêèí àüëàéà áèëìÿìÿê. Êèøè äàùà äà
Áîüàçëû øöøÿ. Áîüàçëû ÷ÿêìÿ. Áîüàçëû ãàëîø.
òÿñèðëÿíäè, áîüàçûíû ãÿùÿð òóòäó. Ìèð Úÿëàë.
ÁÎÜÀÇËÛÃ1 èñ. 1. Áîüàçà ñàðûíàí øàë âÿ
Áîüàçûíûí éîëó ãóðóìàã – á à õ áîüàçû
éà áîüàçà êå÷èðèëÿí ãàäûí çèíÿòè.
ãóðóìàã. Ãÿðèáèí àíàñûíûí áîüàçûíûí éîëó
2. Ïàëòàðûí áîéóí òÿðÿôè. Îíóí êþéíÿéèíèí
ãóðóäó. “Àøûã Ãÿðèá”.
àíúàã áîüàçëûüû ñàëàìàò ãàëìûøäû. Ñ.Ðÿùè-
ÁÎÜÀÇ2 ñèô. Áîéíóíäà áàëàñû îëàí. Áîüàç
ìîâ. Ýÿëäèéåâ ÿëèíè áîüàçëûüûíà àòäû, äö-
àò. Áîüàç èíÿê. Áîüàç ãîéóí. – ßìíèééÿëÿð
çÿëòäè. Ìèð Úÿëàë.
áîüàç èíÿéè, åøøÿéè âÿ ãîéóíëàðû òþâëÿäÿí
3. ×ÿêìÿ áîüàçûíà éàðàð äÿðè âÿ ñ.
÷ûõàðäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ. Áîüàç îëìàã –
ÁÎÜÀÇËÛÃ2 èñ. Ãàðíûíäà áàëàñû îëìà, ùà-
áîéíóíäà áàëàñû îëìàã, ùàìèëÿ îëìàã.
ìèëÿëèê. Ãàðàáàü ìàäéàíëàðûíäà áîüàçëûã
ÁÎÜÀÇÀÄÞÉÌß èñ. äàí. Ùþúÿòëÿøìÿ,
äþâðö.
áèð-áèðè èëÿ ñþçëÿøìÿ, ñþç ýöëÿøäèðìÿ, ìö-
ÁÎÜ×À èñ. È÷èíÿ äÿéèøÿê, ïàð÷à âÿ ñ. ãî-
áàùèñÿ åòìÿ; ìöáàùèñÿ, äåéèøìÿ. Èêè ñààò-
éóëóá áöêöëìöø áàüëàìà (áþéöê éàéëûã).
äàí áÿðè äàâàì åäÿí áîüàçàäþéìÿ àüûëëû-
[Àòàì àíàìà äåäè:] Ùÿðýàù ýåòìÿê èñòÿéèð-
áàøëû áèð íÿòèúÿ âåðìÿìèøäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ñÿíñÿ, äóð àéàüà, áîü÷àíû à÷, ìÿíèì ïàë-
Àõûðäà áó áîüàçàäþéìÿäÿí áèð øåé ÷ûõìàäû.
òàðëàðûìäàí áèð äÿñò ýåé, ýåäÿê. Ù.Ñàðàáñêè.
ß.Âÿëèéåâ.
Ñÿðèééÿ õàëà ýåðè ãàéûòäû, îíóí ãîëòóüóíäà
ÁÎÜÀÇÀËÒÛ èñ. 1. Áàëàúà øàë.
éàìàãëû áèð áîü÷à âàð èäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
2. Áàø þðòöéöíöí áîüàçûí àëòûíäàí áàüëà-
◊ Áîü÷àéà ãîéìàã ìÿú. – öñòöíö þðò-
íàí áàüû.
ìÿê, ìàëàëàìàã, öñòöíö à÷ìàìàã.
3. Ãàäûíëàðûí áîüàçëàðûíà òàõäûãëàðû ãûçûë
ÁÎÜ×ÀËÀÌÀ “Áîü÷àëàìàã”äàí ô.èñ.
çèíÿò. Áÿçÿí áåëÿ ñþùáÿò îëàðäû: – Éàõøû,
ÁÎÜ×ÀËÀÌÀà ô. Áîü÷àéà áöêìÿê,
èíäè êè áåëÿ îëäó, áèð äå ýþðÿê, íÿ èñòÿéèðñÿí?
áîü÷à øÿêëèíäÿ áàüëàìàã.
– Äåéèì äÿ: .. áîüàçàëòû, áåëáàüû, èêè äÿñò ãûçûë
ÁÎÜ×ÀËÀÍÌÀ “Áîü÷àëàíìàã”äàí ô.èñ.
ãîëáàã, îí äÿñò öçöê... Ù.Ñàðàáñêè. Ñÿíÿì
ÁÎÜ×ÀËÀÍÌÀà ìÿúù. Áîü÷à øÿêëèíäÿ
ñóìàüû áîüàçàëòûñûíûí óúëàðûíû éîüóí ùþðö-
áàüëàíìàã, áîü÷àéà ãîéóëóá áàüëàíìàã.
éöíöí àëòûíà äöéöíëÿìèøäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
◊ Ïàëòàðû áîü÷àëàíìàã – þëìÿê. Ãûçûëýöë
4. Éöéÿíäÿ: àòûí áîüàçûíûí àëòûíäàí êå÷èá
àõ÷àëàíäû; Äÿðìÿäèì àõ÷àëàíäû; Ñÿíÿ êèì-
áàøûíà áàüëàíàí ãàéûø. Éöéÿíèí áîüàçàëòûñû
ëÿð ãàðüàäû; Ïàëòàðûí áîü÷àëàíäû. (Áàéàòû).
ãûðûëìûøäûð.
ÁÎÜÄÓÐÌÀ “Áîüäóðìàã”äàí ô.èñ.
ÁÎÜÀÇÄÞÉÖØÌßÑÈ á à õ áîüàçàäþéìÿ.
ÁÎÜÄÓÐÌÀà “Áîüìàã”äàí èúá. [Ùàúû
ÁÎÜÀÇËÀÌÀ “Áîüàçëàìàã”äàí ô.èñ.
Ñÿìÿä õàí:] Ùÿéàñûçûí áèðèñè, äåéÿñÿí, áè-
ÁÎÜÀÇËÀÌÀÃ ô. 1. Áîüàçûíäàí éàïûø-
çèì Òÿáðèçäÿ àäàì áîüäóðìàãäàí áàøãà
ìàã (òóòìàã, éàõàëàìàã). Âÿçíÿëè êèøè ãî-
áèð èøèìèç éîõ èìèø. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Õàí:]
ðîäîâîéëàðà ãûøãûðäû, òåç ìÿùêóìó áîüàç-
Áó ßáäèëãÿäèð .. Øÿêèéÿ ùöúóì åäèá, ãàðäàøû
ëàäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
îüëó Ùöñåéí õàíû áîüäóðóá, éåðèíäÿ îòóðäó..
2. Áîüàçûíû êÿñìÿê, áîüàçûíû öçìÿê, áîü-
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìàã. Òöëêö òîéóüó áîüàçëàäû.
ÁÎÜÌÀ èñ. 1. “Áîüìàã”äàí ô.èñ.
ÁÎÜÀÇËÀÍÌÀÃ ìÿúù. 1. Áîüàçûíäàí
2. Éîëóõìà áîüàç õÿñòÿëèéè (õàëã àðàñûíäà
òóòóëìàã, éàõàëàíìàã. [Øåéäà:] Áó ýöí
äèôòåðèòèí àäû). Áîüìà ÷ûõàðìàã (áîüìà
Éóñèôëÿ Ìóñàíûí áîüàçëàíäûüûíû ýþðöá äÿ
õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëìàã).
ãîéóí ñöðöñö êèìè êÿíàðäàí ñåéð åäèðñèíèç.
3. ìÿú. äàí. Éåìÿê, õþðÿê, ÷þðÿê ìÿíà-
Ù.Úàâèä.
ñûíäà (íèôðÿò, ùèääÿò âÿ àúûãëà äåéèëèð). [Ôàòìà
2. Áîüàçû êÿñèëìÿê, áîüàçû öçöëìÿê, áî-
õàíûì:] Ýåò, áîüìà áèøèð, çÿùÿð áèøèð ..
üóëìàã.
éàõøûìû? Í.Âÿçèðîâ.
330
ÁÎÜÌÀÚÀ
ÁÎÜÓËÌÀÃ
4. ñèô. Îðòàñû äàð, àüûç âÿ àëò òÿðÿôè èñÿ ýåí
ÁÎÜÌÀËÀÌÀÃ ô. 1. Éàâàøúà, éöíýöë-
(ãàá, ñòÿêàí âÿ ñ. ùàããûíäà). Íóðúàùàí ãàð-
âàðè áîüìàã, ñûõûøäûðìàã.
ïûçû ñàìîâàðûí ãàáàüûíäà îòóðóá, ýöëëö
2. äàí. Ãàðüûø åòìÿê, íèôðèí åòìÿê, ãàðüû-
áîüìà ñòÿêàíëàðû ñèëèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìàã.
◊ Áîüìà ÷ûõàðìàã – ãàðüûø ÿëàìÿòè îëà-
3. âóëã. Éåäèðòìÿê, áèð øåé âåðìÿê. (éå-
ðàã èêè ÿëèíè ãàáàüà ýÿòèðÿðÿê éóìðóã ýþñ-
ìÿéÿ). // âóëã. Éåìÿê, óäìàã, è÷ÿðè þòöðìÿê.
òÿðìÿê. Ôàòìà õàíûì èêèÿëëè Èñýÿíäÿðÿ áîü-
Áó äà ñþçäöðìö, ãàçàíäûãëàðûìûç ïàðÿëÿðè;
ìà ÷ûõàðäûá ýåäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
Ùåé âåðÿê áîüìàëàñûí Çÿíýÿçóð àâàðÿëÿðè?
ÁÎÜÌÀÚÀ èñ. á à õ áîüìà 2-úè ìÿíàäà.
Ì.ß.Ñàáèð. [Ôàòìà õàíûì:] Àïàð áîüìàëàí,
ÁÎÜÌÀÃ ô. 1. Áîüàçû ñûõìàãëà íÿôÿñ
.. ìÿí ùÿìèøÿ ÷àé è÷ÿíëÿðäÿí äåéèëÿì.
éîëóíó, íÿôÿñèíè êÿñìÿê. Áîüàçûíäàí éàïû-
Í.Âÿçèðîâ.
øûá áîüìàã. Áîéóíäóðóã þêöçöí áîéíóíó
ÁÎÜÌÀËÀÍÌÀ “Áîüìàëàíìàã”äàí ô.èñ.
áîüóð. – [Áàéðàì:] Éöéöðäöì éàíûíà,
ÁÎÜÌÀËÀÍÌÀÃ ô. âóëã. Òåç-òåç âÿ àú-
ýþðäöì êè, áèð àéû áèð àäàìû áîüóð, òöôÿíý
ýþçëöêëÿ éåìÿê.
àòûá àéûíû âóðäóì, éàðàëàäûì. Ì.Ô.Àõóíä-
ÁÎÜÌÀËÛÃ èñ. âóëã. Éåìÿê, õþðÿê (íèôðÿò
çàäÿ. Áàáà ãîëëàðûíû àòà-àòà éåíÿ äàíûøìàã
âÿ àúûãëà äåéèëèð). ßëáÿòòÿ, Òàëûá õàíà úöçè
èñòÿäè, ëàêèí þñêöðÿê îíó áîüäó. ×ÿìÿíçÿ-
áèð áîüìàëûã âåðìÿê, áó âàð-éîõóí ùàìûñûíû
ìèíëè. Àðâàäû ùû÷ãûðûã áîüäó. Ì.Èáðàùèìîâ.
âåðìÿêäÿí ÷îõ-÷îõ àñàí èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Àüëàìàã ìÿíè áîüäó. Ìèð Úÿëàë. // Íÿôÿñ
ÁÎÜÓÚÓ ñèô. 1. Òÿíÿôôöñö ÷ÿòèíëÿøäèðÿí,
àëìàüû ÷ÿòèíëÿøäèðìÿê, íÿôÿñ àëìàüà ãîé-
áîüàí. Áîüóúó òöñòö. Áîüóúó ùàâà. – Êÿðèì-
ìàìàã. Áóðàíûí ùàâàñû àäàìû áîüóð.
áÿé ãàïûíû à÷àíäà, àüûð âÿ áîüóúó èñòè ùàâà
2. Áîüóá þëäöðìÿê. ×àããàë òîéóãëàðû áîü-
îíó âóðäó. Ìèð Úÿëàë.
äó. – [Ðÿñóë:] Êèøè ìÿíè áîüìàüà ýÿòèðèá.
2. Íÿôÿñ éîëëàðûíû çÿùÿðëÿéÿí. Áîüóúó ãàç.
Í.Âÿçèðîâ. // Ñóéà áàòûðûá þëäöðìÿê. Êö÷öéö
ÁÎÜÓÚÓËÓÃ èñ. Áîüóúó øåéèí õàññÿñè.
ñóéà àòûá áîüìàã.
ÁÎÜÓÃ ñèô. 1. Áîüóëìóø. Áîüóã áàðàìà
3. ßë, èï âÿ ñ. èëÿ ñûõìàã. ×óâàëûí àüçûíû
(ãóðäëàðû áîüóëìóø áàðàìà). Àüçû áîüóã
áîüìàã. Áîðóíóí áèð òÿðÿôèíè áîü, ñó àõìà-
÷óâàë (àüçû èïëÿ áîüóëìóø ÷óâàë).
ñûí. // Òàðûì ÷ÿêìÿê, áàüëàìàã, ñàðûìàã.
2. Àéäûí îëìàéàí, àéäûí åøèäèëìÿéÿí,
[Ýþéÿð÷èí] ýöìöø êÿìÿðèíè à÷àðàã, áèð àç
àùÿíýäàð îëìàéàí; òóòãóí, çÿèô. Äöíéàíû
äàðàëòäû âÿ áåëèíè áîüäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
4. ìÿú. Éîëóíó äàðàëäàðàã ñóéóíó àçàëò-
ýþðìÿéèðñÿí êè... äåéÿí, ðÿôèãèíè áîüàçûíäà
ìàã (àðõûí).
òûõûëàí áîüóã áèð ñÿäà èëÿ ñàëàìëàäû.
5. ìÿú. Èíêèøàô åòìÿéÿ, éàéûëìàüà, ýöú-
Ì.ß.Ñàáèð. Äÿðÿäÿí áîüóã áèð ñÿñ åøèòäèì,
ëÿíìÿéÿ ãîéìàìàã; ãàáàüûíû àëìàã. Àçàä-
èëäûðûì ñöðÿòè èëÿ äÿðÿéÿ àòûëäûì. À.Øàèã.
ëûüû áîüìàã. – ×àð ùþêóìÿòè 1905-úè èë èí-
..Ñþéöäëö äÿðÿíèí ñîíóíäàí áîüóã áèð
ãèëàáûíû áîüìàã ìÿãñÿäè èëÿ åðìÿíèëÿðëÿ
ýóðóëòó ýÿëèðäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Ìåøÿäÿ
ìöñÿëìàíëàð àðàñûíäà ìèëëè ãûðüûí ö÷öí áèð
áîüóã áèð ýöëëÿ ñÿñè åøèäèëäè. Ì.Ùöñåéí.
çÿìèíÿ ùàçûðëàäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // ìÿú.
ÁÎÜÓÃËÓÃ èñ. Áîüóã øåéèí ùàëû. Ñÿñèí
Éàòûðòìàã, ìÿùäóäëàøäûðìàã, öçÿ ÷ûõìà-
áîüóãëóüó.
ñûíà, ýþðöíìÿñèíÿ, åøèäèëìÿñèíÿ ìàíå îë-
ÁÎÜÓËÌÀ “Áîüóëìàã”äàí ô.èñ.
ìàã. [ßëéàðîâ] ùèðñèíè áîüóá, ñÿñèíÿ ìöëà-
ÁÎÜÓËÌÀÃ ô. 1. Ùàâà àçëûüûíäàí íÿôÿñè
éèì áèð àùÿíý âåðäè. Ì.Ùöñåéí. Àììà ..
÷ÿòèíëÿøìÿê, íÿôÿñ àëà áèëìÿìÿê. Èñòèäÿí
Íàäèð öðÿéèíèí òÿëÿáèíè áîüóá, þëäöðöá ôöð-
áîüóëìàã. Áó îòàüûí ùàâàñû éîõäóð, àäàì
ñÿòäÿí èñòèôàäÿ åòìÿäè... Á.Òàëûáëû. Èñôàùàíè
áîüóëóð. Äàüà ãàëõäûãúà áîüóëóðäóì.
òÿçÿúÿ éàðàëàíìûø àéû êèìè ãÿçÿáèíè áîüà
2. Íÿôÿñ àëà áèëìÿìÿê íÿòèúÿñèíäÿ þëìÿê
áèëìÿäè... Ì.Èáðàùèìîâ.
(òöñòöäÿí, áîüóúó ãàçäàí âÿ ñ.). Òöñòöäÿí,
6. ìÿù. Õàì àòû þéðÿòìÿê, ñàêèòëÿøäèðìÿê,
àç ãàëà áîüóëìóøäóì.
ðàì åòìÿê.
3. Ñóäà ãÿðã îëìàã, áàòìàã. Äÿíèçäÿ áî-
ÁÎÜÌÀËÀÌÀ “Áîüìàëàìàã”äàí ô.èñ.
üóëìàã. ×àéäà áîüóëìàã.
331
ÁÎÜÓËÌÓØ
ÁÎËËÓÚÀ
4. ìÿú. Ìÿùâ îëìàã, òÿëÿô îëìàã, éîõ îë-
ÁÎÊÑ×Ó èñ. èäì. Áîêñëà ìÿøüóë îëàí èä-
ìàã, ãåéá îëìàã. Ýþðöðÿì èëê äÿôÿ óëäóçóí,
ìàí÷û.
Àéûí; Àëîâëàð è÷èíäÿ áîüóëäóüóíó... Ñ.Âóðüóí.
´
ÁÎÊÑÈÒ [ôð.] Àëöìèíèóì ùàñèë åäèëÿí ÿñàñ
5. ìÿú. Ñîí äÿðÿúÿ ñûõûíòû, òÿçéèã, ìÿ-
ôèëèç.
íÿâè âÿ úèñìàíè ÿçàá ùèññ åòìÿê. Éàçûãäà
ÁÎÊÑÉÓÐ [èíý.] á à õ áîêñ÷ó.
ãàëìàéûð òàãÿòäÿí ÿñÿð; Áîüóëóð ãÿôÿñäÿ áèð
ÁÎË ñèô. ×îõëó, ñîí äÿðÿúÿ ÷îõ, ùÿääÿí
áöëáöë êèìè. Ñ.Âóðüóí.
àðòûã. Áîë ìåéâÿ. Áîë ìÿùñóë. ×àéäà áîë ñó âàð.
6. ìÿú. Áèð øåéèí ÷îõëóüóíó, àüûðëûüûíû, ýöú-
Áîë ñöä âåðÿí èíÿê. – Ñåíòéàáð àéû Áàêûäà
ëöëöéöíö, öñòöíëöéöíö áèëäèðèð. ßòðàô ãÿì-
ÿíúèðèí, öçöìöí áîë îëàí àéûäûð. Ñ.Ðÿùìàí.
ýèí áèð ñöêóò è÷èíäÿ áîüóëóðäó. Ì.Ùöñåéí.
Èíäè áàáàëàðûìûçûí “èëàí ìÿëÿéÿí” äåäèêëÿðè
ÁÎÜÓËÌÓØ ô.ñèô. 1. Áîüóëóá þëäöðöë-
÷þëëÿðÿ áîë ñó àõûð. È.ßôÿíäèéåâ.
ìöø. Ãàôãàçëûíûí áîüóëìóø ìåéèòè êö÷ÿéÿ
áîë-áîë çÿðô 1. ×îõ, ÷îõëó, àðòûã, ùÿääÿí
àòûëìûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
àðòûã. Ìÿíäÿí îíà áîë-áîë ñàëàì ñþéëÿ.
2. Ùàâàñûçëûãäàí, éàõóä òöñòöäÿí, ãàçäàí
2. Àðòûãëàìàñû èëÿ. Áó òàõûë áèçè áîë-áîë
þëìöø.
ýþðÿð.
3. Ñóäà ãÿðã îëìóø. ×àéäà áîüóëìóø àäàì.
ÁÎËÅÐÓ [èñï.] ìóñ. 1. Èñïàí ìèëëè ðÿãñëÿ-
– Úèüàòî ÷àéû ìèíëÿðëÿ .. áîüóëìóø ìàë-ãàðà
ðèíäÿí áèðèíèí àäû.
úÿìäÿêëÿðèíè àõûäûá, Óðìó ýþëöíÿ àïàðûðäû.
2. Áó ðÿãñ òåìïèíäÿ áÿñòÿëÿíìèø ìóñèãè
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÿñÿðè.
ÁÎÜÓËÒÓ èñ. Áîüóëàí àäàìûí, éàõóä
ÁÎËÃÁÐ èñ. Øÿðãè Ñëàâéàí õàëãëàðûíäàí
ùåéâàíûí ÷ûõàðäûüû ñÿñ. Õûðûëòû, áîüóëòó âÿ
áèðè âÿ áó õàëãà ìÿíñóá àäàì.
àéàã ñÿñëÿðè àüûð áèð ÷àðïûøìà ýåòäèéèíè
ÁÎËÃÀÐÚÀ çÿðô âÿ ñèô. Áîëãàð äèëèíäÿ.
áèëäèðèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
Áîëãàðúà äàíûøìàã. Áîëãàðúà-ðóñúà ëöüÿò.
ÁÎÜÓÍÓÃ á à õ áîüóã. Ìÿí áèð îüðó-
ÁÎËËÀÍÌÀ “Áîëëàíìàã”äàí ô.èñ.
íóí áîüóíóã âÿ éàâàø ñÿñèíÿ áÿíçÿéÿí áèð
ÁÎËËÀÍÌÀà ô. Áîë îëìàã, õåéëè ÷îõàë-
ñÿñ åøèòäèì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìàã, àðòìàã. Áàçàðäà ÿò âÿ òÿðÿâÿç áîëëàí-
ÁÎÜÓØÄÓÐÌÀ “Áîüóøäóðìàã”äàí ô.èñ.
ìûøäûð. ×àéûí ñóéó áîëëàíìûøäûð.
ÁÎÜÓØÄÓÐÌÀÃ èúá. Áèð-áèðè èëÿ äàëàø-
ÁÎËËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Áîëëàøäûðûëìàã”äàí
äûðìàã, ñàâàøäûðìàã, âóðóøäóðìàã. [Àâàì
ô.èñ.
úàìààò] Áàêûíûí ÿòðàô êÿíäëÿðèíäÿí ìÿøùóð
ÁÎËËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Áîë åäèëìÿê,
úèíñ ãîéóí èòëÿðèíè êö÷öêëöéöíäÿí Áàêûéà ýÿ-
÷îõàëäûëìàã, ìèãäàðû äàùà äà àðòûðûëìàã.
òèðèá èë éàðûì, èêè èë áÿñëÿìÿéÿ áàøëàð âÿ áîüóø-
ÁÎËËÀØÄÛÐÌÀ “Áîëëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
äóðìàã ö÷öí ùàçûðëàøäûðàðäûëàð. Ù.Ñàðàáñêè.
ÁÎËËÀØÄÛÐÌÀà ô. Áîë åòìÿê, ÷îõàëò-
ÁÎÜÓØÌÀ 1. “Áîüóøìàã”äàí ô.èñ.
ìàã, ìèãäàðûíû äàùà äà àðòûðìàã. Ìÿùñóëó
2. èñ. Ñàâàøìà, äàëàøìà, ÷åéíÿøìÿ; äàâà,
áîëëàøäûðìàã.
ìöáàùèñÿ, ãîâüà. [Êàçûì:] Áó õàíëàðûí áî-
ÁÎËËÀØÌÀ “Áîëëàøìàã”äàí ô.èñ.
üóøìàñû ãóðòàðìûð êè, áèç äÿ áèð ýþçöìöçö
ÁÎËËÀØÌÀÃ á à õ áîëëàíìàã. Ìàüà-
à÷àã, äöíéàíûí èøûüûíà áàõàã. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
çàëàðäà ùÿð øåé áîëëàøìûøäûð.
ÁÎÜÓØÌÀÃ ãàðø. 1. Áèð-áèðèíè ãàïìàã.
ÁÎËËÀÒÌÀÃ á à õ áîëëàøäûðìàã.
Èòëÿð áîüóøóðëàð. – Èò èòëÿ áîüóøäó, éîë÷óéà
ÁÎËËÓ á à õ áîë. ×àéäà áîëëó ñó âàð.
ôöðñÿò äöøäö. (Àòà. ñþçö).
Ýþëäÿ áîëëó áàëûã âàð. Áó èë áîëëó ìåéâÿ
2. Äàëàøìàã, ñàâàøìàã, âóðóøìàã, äàâà
ýþòöðìöøöê.
åòìÿê. Êö÷ÿäÿ óøàãëàð áîüóøóðäóëàð. – Àéû
áîëëó-áîëëó çÿðô Áîë-áîë.
áèð ìöääÿò îíëàð èëÿ áîüóøàíäàí ñîíðà, ìà-
ÁÎËËÓÚÀ çÿðô ×îõ áîë, ÷îõëó. Ñàíàòî-
üàðàäàí ñû÷ðàéûá ÷ûõäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áèð ýöí
ðèéàäà áîëëóúà éåìÿê âåðèðëÿð. Áîëëóúà âÿäÿ
ßøðÿô ìÿùÿëëÿ óøàãëàðûíäàí áèðè èëÿ áîüóøàð-
âåðìÿê. – [Áàúû:] Îíà éåìÿê âåðìÿ, è÷ìÿê
êÿí, àüûð áèð ÿë ãîëëàðûíäàí éàïûøäû. À.Øàèã.
âåðìÿ, áîëëóúà íàüûë ñþéëÿ. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÁÎÊÑ [èíý.] èäì. ßëëÿðÿ õöñóñè ÿëúÿêëÿð
[Ùÿêèì:] Îíëàðû þç òÿðÿôèìèçÿ ÷ÿêèá éîëäàø
ýåéèëÿðÿê ìöÿééÿí öñóë âÿ ãàéäà èëÿ èúðà åäè-
åëÿìÿê ö÷öí äÿ áîëëóúà âàõò ëàçûìäûð.
ëÿí éóìðóã äþéöøöíäÿí èáàðÿò èäìàí íþâö.
Ì.Ùöñåéí.
332
ÁÎËËÓÃ
ÁÎÍÀÏÀÐÒÈÇÌ
ÁÎËËÓà èñ. 1. ×îõëóã, àðòûãëûã. Ìÿùñóëóí
ÁÎÌÁÀËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áîìáàéà áàñûë-
áîëëóüó. ×àéäà ñóéóí áîëëóüó. Õàììàëûí
ìàã, áîìáà èëÿ âóðóëìàã, öçÿðèíÿ áîìáà
áîëëóüó.
àòûëûá äàüûäûëìàã.
2. Ôèðàâàíëûã, ðèôàù. Áîëëóã è÷èíäÿ éàøà-
ÁÎÌÁÀËÀÒÌÀÃ èúá. Áîìáàéà áàñäûð-
ìàã. Ñÿðýèäÿêè ùÿð øåé áîëëóãäàí, øàäëûãäàí
ìàã.
âÿ áþéöê ÿìÿêäÿí äàíûøûðäû.
ÁÎÌÁÀÐÄÌÀÍ á à õ áîìáàðäìàí÷û 1-úè
´
ÁÎËØÅÂÈÊ [ðóñ.] Áîëøåâèçì òÿðÿôäàðû. Îí
ìÿíàäà. Áîìáàðäìàí òÿééàðÿñè. Áîì-
èêè ìèíëèê áîëøåâèê “Ãûðìûçû ãâàðäèéà”ñûíûí
áàðäìàí åòìÿê – á à õ áîìáàëàìàã.
70 ôàèçèíè äÿ äàøíàêëàð òÿøêèë åäèðäè...
ÁÎÌÁÀÐÄÌÀÍ×Û 1. ñèô. Áîìáàëàìàéà
´
ÁÎËØÅÂÈÇÌ [ðóñ.] Â.È.Ëåíèí òÿðÿôèíäÿí
ìÿõñóñ. Áîìáàðäìàí÷û òÿééàðÿ.
ùàçûðëàíàðàã ðóñ âÿ áåéíÿëõàëã ìèãéàñäà
2. èñ. Áîìáàðäìàí òÿééàðÿ÷èñè. Ùàâà àéàç
ôÿùëÿ ñèíôèíèí ìöáàðèçÿñè òÿúðöáÿñèíÿ ÿñàñ-
äåéèëäè êè, áîìáàðäìàí÷ûëàð îíñóç äà ãàë-
ëàíàí ïðîëåòàð èíãèëàáû ùÿðÿêàòû ùàããûíäà
õûá äàüûì-äàüûì îëàí éåðè òÿçÿäÿí øóìëà-
íÿçÿðèééÿ âÿ òàêòèêà.
ìàüà áàøëàñûí. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÎËÒ [ðóñ.] Ìàøûí âÿ ñ. ùèññÿëÿðèíè áèð-
ÁÎÌÁÀÒÞÊßÍ á à õ áîìáàðäìàí÷û.
áèðèíÿ áÿíä åòìÿê ö÷öí áèð áàøûíà ãàéêà
Ýåäèð ãÿðáÿ òÿðÿô ùöúóì ÷ÿêÿíëÿð; Ýåäèð
êå÷èðèëÿí ìåòàë îõ. Þçöëöí öñòöíäÿ ãóðóëìóø
ãàòàð-ãàòàð áîìáàòþêÿíëÿð. Ì.Ðàùèì.
äèðÿêëÿð éîüóí áîëòëàð âÿ äÿìèðëÿðëÿ áèð-
ÁÎÌÁÎØ ñèô. âÿ çÿðô Òàìàìèëÿ áîø, ëàï
áèðèíÿ ìþùêÿì áàüëàíìûøäû. Ì.Ñöëåéìàíîâ.
áîø, è÷èíäÿ ùå÷ áèð øåé îëìàéàí. Áîìáîø
îòàã. – [Òàðâåðäè:] Ýþðÿñÿí ñþâäÿýÿð òàéôàñû
ÁÎËÒËÀÌÀ “Áîëòëàìàã”äàí ô.èñ.
éàðàãëû-ÿñáàáëû éîëà ÷ûõûð, éà åëÿ áîìáîø?
ÁÎËÒËÀÌÀÃ ô. Áîëò èëÿ áèðëÿøäèðìÿê,
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Øèêàéÿò÷èëÿð êàáèíåòèí
áîëòëà áèð-áèðèíÿ áàüëàìàã.
áîìáîø îëäóüóíó ýþðÿðÿê, äþíöá áèð-áèðè-
ÁÎËÒËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áîëò èëÿ áèðëÿøäè-
íèí öçöíÿ ìàò-ìàò áàõäûëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðèëìÿê, áîëò èëÿ áèð-áèðèíÿ áàüëàíìàã.
Àíàñûíûí ùÿð çàìàí áÿçÿêëè ñàõëàäûüû áó
ÁÎÌÁÁ [ôð.] È÷ÿðèñèíÿ ïàðòëàéûúû ìàääÿ-
îòàã áîìáîø èäè. Ñ.Ðÿùìàí.
ëÿð äîëäóðóëóá, ÿë âÿ éà ñèëàù âàñèòÿñèëÿ,
ÁÎÌÁÎÇ ñèô. Òöíä áîç ðÿíýëè. [Ëàäî]
éàõóä äà òÿééàðÿäÿí àòûëàí ìÿðìè, ãóìáàðà.
Ëþêáàòàí àäëàíàí áîìáîç áèð ñÿùðà èëÿ ãàð-
Àòîì áîìáàñû. Îêñèýåí áîìáàñû. Éàíäûðûúû
øûäà ýþðöíÿí äàüëàðà ñàðû ýåäèðäè. Ñ.Ðÿùìàí.
áîìáà. Ôóãàñ áîìáàñû.
..Ãóëàì òÿïÿäÿí-äûðíàüà áîìáîç èäè.
ÁÎÌÁÀ×Û èñ. 1. Áîìáà ùàçûðëàéàí, áîìáà
ß.ßáöëùÿñÿí. Áîìáîç áîçàðìàã – òà-
ãàéûðàí (àäàì).
ìàìèëÿ áîç ðÿíý àëìàã, ðÿíýè ãà÷ìàã.
2. Áîìáà àòàí, áîìáàðäìàí÷û.
Áàéðàì èíäè áîìáîç áîçàðäû. ß.Âÿëèéåâ.
ÁÎÌÁÀ×ÛËÛà èñ. Áîìáà ùàçûðëàìà ñÿ-
ÁÎÌÆ èñ. [ðóñ.] Ñÿôèë, äèäÿðýèí, éåðè-éóðäó
íÿòè. [Ùÿñÿí èñÿ] þç ðÿüáÿòè èëÿ áîìáà÷ûëûã
îëìàéàí àäàì.
âÿçèôÿñèíè ýþðöðäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁÎÍ [ôð.] 1. Ñàùèáèíÿ ìöÿééÿí âàõòäà âÿ
ÁÎÌÁÀÄÀØÛÉÀÍ á à õ áîìáàðäìàí÷û
ìöÿééÿí èäàðÿäÿí öçÿðèíäÿ ýþñòÿðèëÿí ìÿá-
1-úè ìÿíàäà. Áîìáàäàøûéàí òÿééàðÿëÿð èëäû-
ëÿüè àëìàã ö÷öí èõòèéàð âåðÿí êðåäèò ñÿíÿäè.
ðûì êèìè øûüûéàí ãûðûúû òÿééàðÿëÿðèí ìöøà-
2. Àäÿòÿí éåðëÿðäÿ áóðàõûëàí ìöõòÿëèô ìö-
éèÿòè èëÿ ÿñýÿðëÿðèí áàøû öñòöíäÿí þòöá êå÷äè.
âÿããÿòè êàüûç ïóëëàðûí àäû.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
´
ÁÎÍÀÏÀÐÒÈÑÒ [õöñ. èñ.-äÿí] Áîíàïàð-
ÁÎÌÁÀËÀÌÀ “Áîìáàëàìàã”äàí ô.èñ.
òèçì òÿðÿôäàðû.
Ãàáàã äöøìÿí èäè, àðõà èñÿ ùÿð ýöí äàâàì
´
ÁÎÍÀÏÀÐÒÈÇÌ [Ôðàíñà èìïåðàòîðó Áî-
åäÿí áîìáàëàìà íÿòèúÿñèíäÿ äàüûëûðäû. Ìèð
íàïàðòûí àäûíäàí] Èíãèëàá øÿðàèòèíäÿ èðè áóð-
Úÿëàë.
æóàçèéàíûí äèêòàòóðà ôîðìàëàðûíäàí áèðè; áó
ÁÎÌÁÀËÀÌÀÃ ô. Ùàâàäàí ùöúóì åäÿ-
øÿðàèòäÿ ùÿðá÷èëÿðÿ èñòèíàä åäÿí ÿêñ-èíãèëàá÷û
ðÿê áîìáàéà áàñìàã, öçÿðèíÿ áîìáà àòûá
ùþêóìÿò áèð-áèðè èëÿ ìöáàðèçÿ åäÿí ñèíèôëÿðè
äàüûòìàã.
àëäàäàðàã, þçöíö ïàðòèéàëàð öñòöíäÿ îëàí áèð
ÁÎÌÁÀËÀÍÌÀ “Áîìáàëàíìàã”äàí ô.èñ.
ùàêèìèééÿò êèìè ãÿëÿìÿ âåðìÿéÿ ÷àëûøûð.
333
ÁÎÍÓÑ
ÁÎÐÚ
ÁÎÍÓÑ èñ. [ëàò.] Ìöêàôàò, ìóçä, ùàãã,
ÁÎÐÚ èñ. 1. Ãàéòàðûëìàã øÿðòè èëÿ áèðèíäÿí
áÿõøèø.
àëûíàí, éà áèðèíÿ âåðèëÿí ïóë âÿ ñàèðÿ; àëà-
ÁÎÐ1 [ëàò.] êèì. Áèð íå÷ÿ ìèíåðàëûí òÿðêè-
úàã, âåðÿúÿê. Áîðú ïóë âåðÿíèí äèëè óçóí
áèíÿ äàõèë îëàí òöíä áîç ðÿíýëè êèìéÿâè
îëàð. (Àòà. ñþçö). [Ìîëëà Ãàñûì:] Òîéóã,
åëåìåíò. Áîð òóðøóñó êèì. – äåçèíôåê-
þðäÿê, ãàõ, ãîç êè âàðäûð... Áóíëàðäàí ýÿòè-
ñèéà âÿ ñ. ö÷öí èøëÿäèëÿí ñóäà ÿðèéÿí ðÿíýñèç
ðèí, áîðúëàðûíûçà ùåñàá åäÿê.. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
êðèñòàëëàð.
Áîðú àëìàã – ãàéòàðìàã øÿðòè èëÿ áèðèí-
ÁÎÐ2 [àëì.] òèá. Äèø ìöàëèúÿñèíäÿ èøëÿäè-
äÿí áèð øåé âÿ éà ïóë àëìàã. Áîðú åòìÿê
ëÿí ïîëàä áóðüó.
– áîðú îëàðàã áèðèíäÿí ïóë âÿ éà áàøãà øåé
ÁÎÐÀÍ èñ. Êöëÿêëè ãàð âÿ éàüûø; ÷îâüóí,
àëìàã. [Àõóíä:] Áóíà õàòèðúÿì îëóá ìèí
ãàñûðüà. Áîðàíà äöøìÿê. – Êÿðÿìÿëè, éîëëàðûì
ìàíàòàäÿê áîðú åëÿìèøÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
òîç, ãóáàð îëäó; Áîðàí îëäó, ÷îâüóí îëäó,
Áîðú âåðìÿê – ãàéòàðìàã øÿðòè èëÿ áèðèíÿ
ãàð îëäó. Àøûã Êÿðÿì. Áóíëàðûí [Õÿäèúÿ âÿ
áèð øåé âÿ éà ïóë âåðìÿê. Áîðúà äöøìÿê
óøàãëàðûí] àù-íàëÿñè, áîðàíûí ýóðóëòóëó ñÿñè
(áàòìàã, ýèðìÿê) – ÷îõëó áîðú åòìÿê,
áèð-áèðèíÿ ãàðûøìûøäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ãàáàã-
îíäàí-áóíäàí ÷îõëó áîðú àëìàã. Áîðúà ñàë-
äàí àü ýåéèá ýÿëèð ãàðà ãûø; Èñòèíèí ñîéóüó,
ìàã – áîðúà äöøìÿñèíÿ, þçöíäÿ îëìàäûüû
áîðàíû âàðìûø. Ñ.Âóðüóí. // Áîðàíëû ùàâà.
ö÷öí áàøãàñûíäàí áîðú àëìàñûíà ñÿáÿá îë-
[Éàðïûç] ãûøûí áîðàíûíäà ÷ûõûá ãàïûäà
ìàã. Áîðúäàí ãóðòàðìàã (÷ûõìàã) – áöòöí
äóðóðäó êè, Áÿíäàëû þòÿíäÿ áîéóíà áàõñûí.
áîðúëàðûíû âåðèá ãóðòàðìàã. Áîðúóíó âåðìÿê
Ìèð Úÿëàë. // ìÿú. Ìöñèáÿò, ôÿëàêÿò, áÿëà
– 1) àëìûø îëäóüó áîðúó ýåðè ãàéòàðìàã.
ìÿíàñûíäà. Áàøûíäàí ìèí áîðàí êå÷ìèø, äÿ-
[Ìÿøÿäè ßñýÿð] õîçåéèíäÿí àëäûüû ïóëäàí
ñÿêêèç ìàíàò èêè àááàñû ãîíøó äöêàí÷ûíûí
éèøìèø ãàíëû äþâðàíëàð. Ñ.Âóðüóí. [Õàâÿð]
áîðúóíó âåðäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ; 2) ìÿú. âÿçè-
áàüðûíà áàñäûüû áàëàñûíû ùÿéàòûí ôûðòûíà âÿ
ôÿñèíè, áîðúóíó éåðèíÿ éåòèðìÿê.
áîðàíëàðûíäàí ãîðóìàã éîëëàðûíû àõòàðûðäû.
2. Þäÿíèëìÿìèø âåðýè âÿ ñ. Âåðýè áîðúëàðû.
Ì.Èáðàùèìîâ.
3. Âÿçèôÿ. [Ñöëåéìàí áÿé:] Ñÿí ìÿíèì
ÁÎÐÀÍÛ èñ. 1. áîò. Ãàáàã íþâö. Àü áîðàíû.
àòàìñàí âÿ ñÿíÿ ùþðìÿò åëÿìÿê ìÿíèì áîð-
Ñàðû áîðàíû. – [Ïàñû] åâèí ãàáàüûíäà îëàí
úóìäóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áîðú áèëìÿê
÷è÷ÿêëè òÿíáÿêèëÿðÿ, ñàðàëûá ãûçàðàí áîðàíû-
– þçöíÿ âÿçèôÿ ùåñàá åòìÿê. Àíúàã [Ùåéáÿò]
ëàðà áàõìàüà ýåäÿðêÿí, Úÿáè Ýöëñÿíÿìèí
ñàðñûëìàç áèð âÿçèééÿòäÿ, ãàðøûñûíäà äóðàí
éàíûíà ãà÷äû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Øàìîéà úàâàá âåðìÿéè þçöíÿ áîðú áèëäè.
2. àøï. Áîðàíûäàí áèøèðèëÿí éåìÿê.
Ñ.Ðÿùèìîâ. Áîðú îëìàã – âÿçèôÿ îëìàã,
ÁÎÐÀÍËÀÌÀ “Áîðàíëàìàã”äàí ô.èñ.
þäÿíèëÿñè ëàçûì ýÿëìÿê, öçÿðèíÿ âÿçèôÿ ãî-
ÁÎÐÀÍËÀÌÀÃ ô. 1. Áîðàí ãàëõìàã, áî-
éóëìàã. Áîðú îëñóí, ÿâÿçèíè ÷ûõàðûã.
ðàí áàø âåðìÿê. Ùàâà áîðàíëàäû.
4. Ùàãã, ìèííÿò. Î ìÿíÿ ÷îõ éàõøûëûã åäèá,
2. Áîðàíà äöøìÿê, áîðàíëû ùàâàäà ñîéóã-
ìÿíèì îíà ÷îõ áîðúóì âàð. Áîðúäàí
äàí äîíìàã. Ìàëëàð ÷þëäÿ ãàëûá áîðàíëà-
÷ûõìàã – ÿâÿçèíè âåðìÿê, ìèííÿòäÿí ÷ûõ-
ìûøäûëàð.
ìàã, ãàðøûëûüûíû âåðìÿê.
ÁÎÐÀÍËÛ ñèô. Êöëÿêëè ãàð âÿ éà éàüûøëû;
◊ Íÿ áîðúóì(à), íÿ áîðúóí(à), íÿ áîð-
áÿðê êöëÿêëè, ãàñûðüàëû. Áîðàíëû ùàâà. Áî-
úóìóçäóð (áîðúóíäóð) – ìÿíÿ (ñÿíÿ) äÿõëè
ðàíëû ãûø ýöíö. – Äóìàí ýÿëäè, àçäûì ìÿí äÿ
éîõäóð, ìÿíÿ (ñÿíÿ) àèä äåéèë, ìÿíèì èøèì
éîëóìó; ×èñêèíëè, áîðàíëû ÷þëëÿðäÿ ãàëäûì.
(ñÿíèí èøèí) äåéèë, íÿ èøèìÿ (íÿ èøèíÿ). À
Àøûã Êÿðÿì. Ïàéûç ÷àòàíäà àõûðà áîðàíëû,
ãàðäàøëàð, ìÿíèì íÿ áîðúóìäó êè, ìÿâàúè-
ãàðëû ãûø éåòÿð. À.Ñÿùùÿò. Áîðàíëû ãûø ýåúÿñè,
áèíèç àç, çÿùìÿòèíèç ùÿääÿí àðòûã âÿ ðàùÿòëè-
øàõòà øèääÿò èëÿ êÿñèð; Êöëÿê âûéûëäàéàðàã ñÿñ
éèíèç ÿáÿäÿí éîõäóð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ñàëûð áèéàáàíÿ. Ú.Úàááàðëû.
Õîø êå÷ìÿäè èë ÷þëëöéÿ, äåùãàíÿ, íÿ áîðúóì;
ÁÎÐÀÍËÛÃ á à õ áîðàí. Àòàñûç òèôèëëÿðè
Éàüìàäû éàüûø, áèòìÿäè áèð äàíÿ, íÿ áîð-
áàñäû áîðàíëûã, áèçÿ íÿ; Òàïìàéûð àú-éàëà-
úóì. Ì.ß.Ñàáèð. [Ôàòìà õàíûì:] Ñÿíèí ùà
âàúëàð ýöçÿðàíëûã, áèçÿ íÿ? Ì.ß.Ñàáèð.
ãàðäàøûí àëûá ýÿòèðìÿéèá, ìÿíèì îüëóì ýÿ-
334
ÁÎÐÚ-ÕßÐÚ
ÁÎÐÓÊßÑßÍ
òèðèá. Ñÿíèí íÿ áîðúóí? Í.Âÿçèðîâ. [Ùàúû
ÁÎÐÄÀÃËÀÍÌÀÃ ìÿú. Éàõøû éåäèðèëèá
Èñôàùàíè:] Íÿ áîðúóíà íÿ äöøöíöðÿì, ñÿí äå
êþêÿëäèëìÿê, áÿñëÿíìÿê (åâ ùåéâàíëàðû
ýþðöì, íèéÿ ýÿëìèñÿí? Ì.Èáðàùèìîâ. Áîð-
ùàããûíäà).
úóí(à), áîðúóì(à) äåéèë, ñÿíÿ (ìÿíÿ) áîðú
ÁÎÐÄÖÐ èñ. [ôð.] 1. Ùàøèéÿ; äèâàðûí äþøÿ-
äåéèë – á à õ íÿ áîðúóì(à). ..[Ýöëÿíäàì:]
ìÿ èëÿ áèðëÿøÿí éåðèíÿ âóðóëàí ùàøèéÿ.
Äå êè, ñÿíèí áîðúóí äåéèë, .. âàõòûíû ìÿí þçöì
2. Éîëëàðûí êÿíàðûíû áèëäèðÿí àü âÿ ãàðà
ýÿëÿðÿì, äåéÿðÿì. Í.Âÿçèðîâ [Ãàðû:] Ýåú
ðÿíýëè äèðÿêëÿð.
ýÿëäèì, .. áèðèñè ýöí ýÿëäèì, áîðúóíà äåéèë.
ÁÎÐÆÓÌ [Ýöðúöñòàíäà éåð àäûíäàí]
ß.ßáöëùÿñÿí.
Ìöàëèúÿ ö÷öí èøëÿäèëÿí ìÿäÿí ñóéó. Áîð-
ÁÎÐÚ-ÕßÐÚ èñ. á à õ áîðú 1-úè ìÿíàäà.
æîì ñóéó.
Àñëàí áîðú-õÿðú ïóë äöçÿëäèá [Ôÿðùàäû]
ÁÎÐÌÀØÍÍ õöñ. Äèøëÿðèí è÷èíè îâìàã, òÿ-
Êèéåâÿ èíñòèòóòà ýþíäÿðäè. Ú.Úàááàðëû. Þç
ìèçëÿìÿê ö÷öí äèø ùÿêèìëÿðèíèí èøëÿòäèéè
áîðú-õÿðúèíè âåðÿíäÿí ñîíðà [Ãóëàìûí]
áóðüó ìàøûíû.
úèáèíäÿ äþðä éöç ìàíàò äÿõè ãàëìûøäû.
ÁÎÐØ [ðóñ. áîðù] Êÿëÿì, ÷óüóíäóð âÿ
Ñ.Ðÿùèìîâ. Áîðú-õÿðú åëÿìÿê – áàøãà-
áàøãà ýþéÿðòèäÿí áèøèðèëÿí øîðáà; êÿëÿì
ñûíäàí áîðú àëìàã.
øîðáàñû. [Âÿëè áÿé:] Úàíûì, Àëëàùûí êÿëÿì
ñóéó áîðøó èñòÿéèðñÿí, è÷èíäÿí ñîñèñêà ÷ûõûð.
ÁÎÐÚËÓ ñèô. âÿ èñ. 1. Áîðúó îëàí, áàøãà-
ñûíäàí áîðú àëìûø îëàí; âåðÿúÿêëè. Áîðúëó-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ëàðûí ñèéàùûñûíû òóòìàã. – Ýöëëöúÿäÿ Ìîëëà
ÁÎÐØËÓÃ ñèô. Áîðø ö÷öí éàðàéàí. Áîðø-
Ãàñûìà áîðúëó îëìàéàí áèð êÿíäëè éîõ èäè.
ëóã êÿëÿì. Áîðøëóã ÿò.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÁÎÐÒ [ôð.] 1. Ýÿìèíèí éàí äèâàðû, áþéðö;
éöê àâòîìîáèëèíèí êóçîâóíóí âÿ éöê ãàòà-
2. Áîðú âåðÿí. Áîðúëó áîðúëóíóí ñàüëûüûíû
ðûíûí à÷ûã âàãîíëàðûíûí éàí äèâàðû..
èñòÿð. (Ìÿñÿë).
2. Áèëéàðä ìèçèíèí âÿ ñ.-íèí öñò éàíû, êÿíàðû.
3. Áèð âÿçèôÿíè ýþðìÿëè îëàí, þç âÿçèôÿñè
ÁÎÐÒÌÅÕÁÍÈÊ [õàð.] Òÿééàðÿäÿ, äèðè-
êèìè èúðà åòìÿëè îëàí; âÿçèôÿëè. Î, ýþðäöéö èø-
æàáëäà ìîòîðëàðûí, úèùàçëàðûí, àïàðàòëàðûí èø-
ëÿð ùàããûíäà âàõòûíäà ùåñàáàò âåðìÿéÿ áîðú-
ëÿìÿñèíÿ âÿ âÿçèééÿòèíÿ ìÿñóë îëàí òÿé-
ëóäóð. Î, ñÿíèí èøèíè ýþðìÿéÿ áîðúëó äåéèë.
éàðÿ ìåõàíèêè.
Áîðúëó ÷ûõàðòìàã – á à õ áîðúëó åëÿìÿê.
ÁÎÐÓ èñ. 1. Äÿìèðäÿí, ÷óãóíäàí, ñàõñû-
[Ãÿùðÿìàí:] “Ñàü îë” äåìÿê ÿâÿçèíÿ, ìÿíè
äàí, øöøÿäÿí âÿ ñ.-äÿí ãàéðûëàí óçóíñîâ
áîðúëó ÷ûõàðûðñàí. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áîðúëó åëÿ-
ëöëÿ øÿêëèíäÿ è÷èáîø úèñèì. Ñó áîðóñó. Ãàç
ìÿê – éàõøûëûã ãàðøûñûíäà ìèííÿòäàð åòìÿê.
áîðóñó. Íåôò áîðóñó. Ðåçèí áîðó. Ìöøàùèäÿ
Ìÿíè þçöíÿ áîðúëó åëÿäè. Áîðúëó ãàëìàã
áîðóñó (îïòèê úèùàç). Áîðóëàðäà íåôò ôàñèëÿ
(îëìàã) – þùäÿñèíäÿ áîðú îëìàã.
âåðìÿäÿí àõûð. // Áàúà. Çàâîä áîðóëàðûíäàí
ÁÎÐÚËÓËÓÃ èñ. Áîðúëó îëìà, áîðúëó àäà-
áóðóëà-áóðóëà òöñòö ÷ûõûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ìûí ùàëû. Áîðúëóëóã àäàìû íàðàùàò åäèð.
2. Íÿôÿñëÿ ÷àëûíàí, ýóðóëòóëó ñÿñ ÷ûõàðàí
ÁÎÐÄÀÃ ê.ò. 1. ñèô. Áÿñëÿíìèø, éàõøû éå-
ìóñèãè àëÿòè. Áîðó ÷àëìàã.
äèðèëèá êþêÿëäèëìèø, êþê (åâ ùåéâàíëàðû ùàã-
3. àíàò. Áÿäÿí öçâëÿðèíè áèð-áèðè èëÿ ÿëà-
ãûíäà). Áîðäàüà áàüëàìàã, áîðäàãäà
ãÿëÿíäèðÿí êàíàë. Íÿôÿñ áîðóñó. Ãèäà áîðóñó.
ñàõëàìàã – éåìëÿéèá êþêÿëòìÿê. Ìàë-
Òÿíÿôôöñ áîðóñó.
ãàðàíû ÷þëäÿ âÿ áîðäàãäà êþêÿëòìÿê èøèíèí
ÁÎÐÓÚÓà èñ. Êè÷èê áîðó.
äöçýöí òÿøêèë åäèëìÿñè öìóìè ÿò èñòåùñàëûíû
ÁÎÐÓÄÖÇßÍ èñ. õöñ. Áîðóëàðû éàí-éàíà
àðòûðìàã ö÷öí ìöùöì ìÿíáÿäèð. (Ãÿçåòëÿð-
äöçöá áèðëÿøäèðÿí èø÷è. Áîðóäöçÿí [Ìèêàéû-
äÿí). Áîðäàã äþâðö – ùåéâàíëàðûí áó âÿçèé-
ëîâ] ýöíäÿëèê òàïøûðûüû äàèì àðòûãëàìàñû èëÿ
éÿòäÿ ñàõëàíäûüû äþâð.
éåðèíÿ éåòèðèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
2. èñ. Èðè ùåéâàíëàðûí áàøûáàüëû ñàõëàíìàñû
ÁÎÐÓßÉßÍ èñ. òåõ. Áîðóëàðû ÿéìÿéÿ ìÿõ-
ö÷öí òþâëÿäÿ, ïÿéÿäÿ êè÷èê ìÿíçèë.
ñóñ àëÿò.
ÁÎÐÄÀÃËÀÌÀ “Áîðäàãëàìàã”äàí ô.èñ.
ÁÎÐÓÊßÑßÍ èñ. òåõ. Áîðóëàðû êÿñìÿê ö÷öí
ÁÎÐÄÀÃËÀÌÀÃ ô. Áîðäàüà áàüëàìàã
àëÿò. Ãîðóéóúó áîðóëàðû ãóéóäà êÿñìÿê ö÷öí
(á à õ áîðäàã).
äàõèëè áîðóêÿñÿí èøëÿäèëèð. Ãóëèéåâ.
335
ÁÎÐÓËÓ
ÁÎØ
ÁÎÐÓËÓ ñèô. Áîðóñó îëàí.
êèðñÿí. – Áîø äàíûøûãäàí íÿ ÷ûõàð, àé áàëàì.
ÁÎÐÓÑÛÕÀÍ èñ. òåõ. Áîðóíó ñûõûá òóòìàã
Ì.ß.Ñàáèð. Áîø äàíûøìàã (ñþéëÿìÿê)
ö÷öí àëÿò.
– úÿôÿíý äàíûøìàã, áèùóäÿ äàíûøìàã, ÿáÿñ
ÁÎÐÓØßÊÈËËÈ ñèô. Ýþðöíöøúÿ áîðóéà îõ-
äàíûøìàã, ÿñàññûç äàíûøìàã, éåðñèç äàíûø-
øàéàí, áîðó êèìè. Áîðóøÿêèëëè úèñèì.
ìàã. [Ñÿêèíÿ õàíûì:] Áèáèì áîø ñþéëÿéèáäèð,
ÁÎÐÓÂÀÐ(È) á à õ áîðóøÿêèëëè. Áîðóâàðè
êèìäèð îíóí ñþçöíÿ áàõàí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
÷è÷ÿê áîò.
Ìÿí þëöì, Ìîëëà Íÿñðÿääèí, ùÿëÿ îíó ñîíðà
ÁÓÑÌÀÍ èñ. [ùîëë.] äÿíèç. Ýÿìè êîìàí-
îõóðñàí, ñÿíèí Èáðàùèì áÿéèí áîø äàíûøûð.
äàñûíûí, òÿñÿððöôàò èøëÿðè úÿùÿòäÿí òàáå îë-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áîø éåðÿ – 1) ÿáÿñ,
äóüó øÿõñ.
íàùàã. Áîø éåðÿ úàâàá âåðìÿäèí; 2) ñÿìÿ-
ÁÎÑÌÀÍËÛÃ èñ. Áîñìàíûí èøè, âÿçèôÿñè.
ðÿñèç, ôàéäàñûç, ùÿäÿð. Âàõòû áîø éåðÿ êå÷èð-
ÁÎÑÒÀÍ èñ. [ôàðñ.] Ãîâóí, ãàðïûç, õèéàð,
äèí. Áîøà ÷ûõàðìàã – ùå÷ÿ ÷ûõàðìàã, ïó÷à
áàäûìúàí êèìè òÿðÿâÿç áèòêèëÿðè éåòèøäèðèëÿí
÷ûõàðìàã, ùå÷ åëÿìÿê, íÿòèúÿñèç ãîéìàã.
éåð.
À÷ûã äåìÿê ëàçûìäûð êè, êàçàê áðèãàäàñû
ÁÎÑÒÀÍ×Û èñ. Áîñòàí÷ûëûãëà ìÿøüóë îëàí
Èðàí ùþêóìÿòèíèí öìèäëÿðèíè áîøà ÷ûõàðäû.
àäàì, áîñòàí éåòèøäèðÿí àäàì. Áîñòàí÷ûíûí
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áîøà ÷ûõìàã – áîø îëìàã,
ñîâãàòû êÿëèê îëàð. (Àòà. ñþçö).
ïó÷ îëìàã, ùÿäÿð ýåòìÿê, ùå÷ áèð íÿòèúÿ ÷ûõ-
ìàìàã. Áöòöí ñÿéëÿð áîøà ÷ûõäû. Öìèäëÿð
ÁÎÑÒÀÍ×ÛËÛà èñ. Áîñòàí èøè èëÿ ìÿøüóë
îëìà, áîñòàí÷û ïåøÿñè, áîñòàí áèòêèëÿðè
áîøà ÷ûõäû. Áîøà ýåòìÿê – á à õ áîøà ÷ûõ-
éåòèøäèðìÿ èøè. Áîñòàí÷ûëûãëà ìÿøüóë îëìàã.
ìàã. ßëè áîøà ÷ûõìàã – á à õ áîøà ÷ûõìàã.
5. Àñóäÿ, àçàä, áèêàð, èøñèç, èøè îëìàéàí.
ÁÎÑÒÀÍËÛÃ èñ. Áîñòàí ñàëûíìûø éåð, áàø-
Áîø âàõò. Áîø âàõòûìäà ñèçÿ ýÿëÿðÿì. Áîø
äàí-áàøà áîñòàí. Äÿìèðéîë áîéó áîñòàíëûã
äóðìàã (îòóðìàã) – ùå÷ áèð èøëÿ ìÿøüóë
èäè. // ñèô. Áîñòàí ö÷öí éàðàðëû. Áîñòàíëûã éåð.
îëìàìàã, èøñèç äàéàíìàã, èøëÿìÿìÿê.
ÁÎÑÒÀÍ-ÒßÐßÂßÇ á à õ áîñòàí.
6. Éóìøàã, ìÿñàìÿëÿðè áèð-áèðèíÿ çÿèô
ÁÎÑÒÓÍ [úîüðàôè àääàí] ßëà éóíäàí
éàïûøìûø (áÿðê ìöãàáèëè). Áîø àüàú. Áîø
òîõóíìà ïàð÷à íþâö. Áîñòîí ïàð÷à. // Áó ïàð-
òîðïàã. Áîø ãÿíä (òåçÿðèéÿí ãÿíä). // Ñûéûã,
÷àäàí òèêèëìèø. Áîñòîí êîñòéóì.
äóðóùàë. Áîø õÿìèð. Áîø ïàë÷ûã. // Ãÿëèç îë-
ÁÎØ ñèô. âÿ çÿðô 1. È÷èíäÿ ùå÷ íÿ îëìà-
ìàéàí, òöíä îëìàéàí, çÿèô.
éàí. Áîø ãóòó. Áîø äöêàí. Áîø ÷àìàäàí.
7. Þë÷öñöíäÿí áþéöê. Àéàããàáû àéàüûìà
Áîø øöøÿ. – Áîø ÷óâàë äèê äóðìàç. (Àòà. ñþçö).
áîø îëóð.
Áîø ÿë èëÿ ìÿú. – ùå÷ áèð øåé ÿëäÿ åòìÿ-
8. Çÿèô áàüëàíìûø, òàðûì îëìàéàí, êèï áàü-
äÿí, ùå÷ áèð øåéÿ íàèë îëìàäàí, ÿëèíäÿ ùå÷
ëàíìàìûø, äàðòûëìàìûø. Àòûí éÿùÿðè áîøäóð,
áèð øåé îëìàäûüû ùàëäà. Áîø ÿë èëÿ öñòöìöçÿ
îíó áÿðêèòìÿê ëàçûìäûð.
ýÿëäè. // Éöêëÿíìÿìèø, è÷èíäÿ éöêö, ìèíèéè
9. Ãàáûðüàëàðûí àëò òÿðÿôèíäÿ îëàí. Áîø ÿòè.
îëìàéàí. Áîø àðàáà. Áîø âàãîí. – Áîø åøøÿê
10. ìÿú. Ìÿçìóíñóç, ìÿíàñûç, ôàéäàñûç,
éåéèí ýåäÿð. (Ìÿñÿë). // Ïó÷, è÷èíäÿ ëÿïÿñè
ãåéðè-úèääè, éöíýöë. Áîø êèòàá. Áîø ÿñÿð.
îëìàéàí. Áîø ãîç. Áîø ôûíäûã. // Ùå÷ êÿñ
Áîø ìÿãàëÿ.
òÿðÿôèíäÿí òóòóëìàìûø, àçàä, ñàùèáñèç. Áîø
11. ìÿú. Èðàäÿñèç, äàéàíûãñûç, éöíýöë, úèä-
éåð. Áîø âÿçèôÿ. – Îòàã äîëó èäè, áîø êöðñö
äèééÿòñèç. Áîø àäàì. Áîø òóòìàã – úèääè
éîõ èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Äîëäóðóëìàìûø,
áàõìàìàã, úèääè éàíàøìàìàã, ëàãåéäëèê
ýöëëÿñèç. Áîø ïàòðîí. Áîø òöôÿíý.
ýþñòÿðìÿê, ÿùÿìèééÿò âåðìÿìÿê.
2. Ùÿëëè ÷ÿòèí îëìàéàí, ÷îõ ñàäÿ, àñàí. Áîø
áîø-áîø çÿðô Ìÿíàñûç, ùàâàéû, ÿáÿñ, íÿ-
èø. Áîø ìÿñÿëÿ. Áîø áèð øåé.
òèúÿñèç. Áîø-áîø äàíûøìàã. – [Ùåéäÿð áÿé:]
3. ìÿú. äàí. ßðñèç, ÿðèíäÿí àéðûëìûø, ÿðè
Áîø-áîø õÿéàë åëÿìÿ, áó ùå÷ âàõò îëìàç!
èëÿ ÿëàãÿñèíè êÿñìèø. [Ôàçèë:] Áèð êèøè êè äÿëè
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Úàâàí:] Áàëàì, áîø-áîø
îëäó, îíóí þâðÿòè îíäàí áîøäó. Ú.Ìÿììÿä-
äàíûøìàãäàí ôàéäà éîõäóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ãóëóçàäÿ.
// Èøñèç-ýöúñöç, ùå÷ áèð èø ýþðìÿäÿí, âåéèë-
4. Áèùóäÿ, ÿáÿñ, ùÿäÿð, ÿñàññûç, ÿñëè îëìà-
âåéèë. [Ìèðïàøà:] Ìàùìóä .. áàøëàéûá òÿíáÿë-
éàí. Áîø ñþùáÿò. Áîø öìèäëÿð. Áîø çÿùìÿò ÷ÿ-
ëèéÿ, áîø-áîø ýÿçèá òöòÿê ÷àëìàüà. Ç.Õÿëèë.
336
ÁÎØÀËÄÛËÌÀ
ÁÎØ-ÁÈÊÀÐ
ÁÎØÀËÄÛËÌÀ “Áîøàëäûëìàã”äàí ô.èñ.
2. ìÿú. È÷èíäÿêèíè è÷ìÿê, éåìÿê. Ñîôè
ÁÎØÀËÄÛËÌÀÃ ìÿúù. Áîø ùàëà ýÿòèðèë-
Èðàíïÿðÿñò áàäÿíè áîøàëäûá, ñòîëà éàõûíëàøäû.
ìÿê, è÷èíäÿêèëÿð ýþòöðöëìÿê, éöêäÿí, ìèíèê-
Ì.Èáðàùèìîâ.
äÿí àçàä åäèëìÿê. Ìàøûíûí éöêö áèð íå÷ÿ
3. Òÿõëèéÿ åòìÿê; òÿðê åäèá áàøãà éåðÿ
äÿãèãÿéÿ áîøàëäûëäû. – Êàðâàíñàðàëàð, ùöú-
êþ÷ìÿê, ÷ûõìàã. Øÿùÿðè áîøàëòìàã. Åâè áî-
ðÿëÿð áîøàëäûëìûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àõøàì
øàëòìàã. Ìÿíçèëè áîøàëòìàã.
åâèíèí áîøàëäûëàúàüû õÿáÿðè èëÿ ãóäóðàí ßìèíÿ
4. Áèð ãàáäàí áàøãà ãàáà òþêìÿê. Óíó
.. Ãÿäèðèí öñòöíÿ úóììóøäó. ß.ßáöëùÿñÿí.
òàáàüà áîøàëòìàã. Ñóéó ëÿéÿíÿ áîøàëòìàã.
ÁÎØÀËÄÛËÌÛØ ô.ñèô. Áîø ùàëà ñàëûíìûø,
5. Ýÿðýèíëèéèíè, òàðûìëûüûíû àçàëòìàã, áèð àç
è÷èíäÿêè øåéëÿðäÿí àçàä åäèëìèø (á à õ áî-
à÷ìàã, áîø åëÿìÿê. Àòûí ãóøãóíóíó áîøàëò-
øàëòìàã 7-úè ìÿíàäàí áàøãà). Áîøàëäûëìûø
ìàã. ×ÿêìÿëÿðèìèí áàüûíû áîøàëòäûì.
ãàá. Áîøàëäûëìûø ìàøûí. Áîøàëäûëìûø èï. Áî-
6. Àòìàã (îäëó ñèëàùäàí). [Îðóú:] Âÿëè, òö-
øàëäûëìûø âèíò.
ôÿíýèí ÷àõìàüûíû éóõàðû ãîâçà êè, ùàìûìûç
ÁÎØÀËÌÀ “Áîøàëìàã”äàí ô.èñ.
áèðäÿí òöôÿíýëÿðè áîøàëäàã. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÁÎØÀËÌÀÃ ô. 1. Áîø îëìàã, áîø ãàëìàã,
Äàéàíìàäàí òöôÿíýèìè áîøàëòäûì; Äàëëà-
áîø ùàëà ýÿëìÿê. Åâ áîøàëäû. Ãàáëàð áîøàëäû.
ðûíúà áèð íå÷ÿ ýöëëÿ àòäûì. À.Ñÿùùÿò. Áèð
2. Áÿðêëèéèíè, ñÿðòëèéèíè, ýÿðýèíëèéèíè èòèð-
àíäà áèð äàðàã ýöëëÿ áîøàëòäûì. Ñ.Âóðüóí.
ìÿê; éóìøàëìàã. Àòûí ãóøãóíó áîøàëûáäûð.
7. ìÿú. À÷ûá ñþéëÿìÿê. Ñÿðäàð Ðÿøèäèí
Äÿðè áîøàëûáäûð.
äèëè à÷ûëäû, î, öðÿéèíäÿêèëÿðè îðòàëûüà áîøàëò-
3. Úèääèééÿòèíè èòèðìÿê, çÿèôëèê ýþñòÿðìÿê,
ìàüà áàøëàäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ìÿñòàí áÿéèí
èðàäÿñèçëèê ýþñòÿðìÿê. [Øÿùðÿáàíû õàíûì:]
öðÿéè äîëó èäè. Áîøàëòìàüà àäàì àõòàðûðäû.
Ùàòÿìõàí àüà, þçöí áèëìèðñÿí êè, áèð õàìûð-
Á.Òàëûáëû. Ìÿäÿä, ñÿíèí öðÿéèí äîëó èìèø,
àüûç êèøèäèð. ßââÿëäÿí éàõøû äàíûøäû, ñîíðà
áîøàëò ýÿëñèí! ß.ßáöëùÿñÿí.
áèðäÿí áîøàëäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÁÎØÀÌÀ “Áîøàìàã”äàí ô.èñ.
4. Ýöëëÿñè àòûëìàã, éàõóä ÷ûõàðûëìàã. Òö-
ÁÎØÀÌÀÃ ô. Èçäèâàúûíû ëÿüâ åòìÿê, àð-
ôÿíýëÿð áîøàëäû.
âàäûíäàí àéðûëìàã, ÿëàãÿñèíè êÿñìÿê. Àðâà-
ÁÎØÀËÌÛØ ô.ñèô. Áîø ùàëà ýÿëìèø. Áîøàë-
äûíû áîøàìàã.
ìûø êèñÿ. Áîøàëìûø ãàá. Áîøàëìûø âèíòè áÿð-
ÁÎØÀÍÄÛÐÌÀ “Áîøàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
êèòìÿê. Áîøàëìûø ãàéûø. Áîøàëìûø åâ. Áîøàë-
ÁÎØÀÍÄÛÐÌÀÃ á à õ áîøàòìàã.
ìûø éåðÿ èø÷è ýþòöðìÿê. – Ùöñåéí Ìÿùáóñè
ÁÎØÀÍÌÀ “Áîøàíìàã”äàí ô.èñ.
Êÿðèìõàíûí éàíûíäàí ÷ûõûá, áèð ãÿäÿð
ÁÎØÀÍÌÀÃ ô. ßðèíäÿí àéðûëìàã.
Òåùðàíûí áîøàëìûø êö÷ÿëÿðèíäÿ äîëàøäû.
ÁÎØÀÒÄÛÐÌÀ “Áîøàòäûðìàã”äàí ô.èñ.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁÎØÀÒÄÛÐÌÀÃ èúá. Áîøàíìàüà ìÿúáóð
ÁÎØÀËÒÄÛÐÛËÌÀ “Áîøàëòäûðûëìàã”äàí
åòìÿê, áîøàíìàñûíà íàèë îëìàã.
ô.èñ.
ÁÎØÀÒÌÀ “Áîøàòìàã”äàí ô.èñ.
ÁÎØÀËÒÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Áîøàëòìàüà
ÁÎØÀÒÌÀÃ ô. Áîøàìàñûíà ñÿáÿá îëìàã,
ìÿúáóð åäèëìÿê.
áîøàìàüà ìÿúáóð åòìÿê. [Õàíïÿðè:] Îíóí
ÁÎØÀËÒÄÛÐÌÀ “Áîøàëòäûðìàã”äàí ô.èñ.
úàäóñóíäà ìÿí áèð ùèêìÿò ýþðìöøÿì êè, ÿýÿð
ÁÎØÀËÒÄÛÐÌÀÃ èúá. Áîøàëòìàüà ìÿú-
èñòÿñÿ, áó ñààò ìÿíè ãîúàìäàí áîøàäàð.
áóð åòìÿê, áîøàëäûëìàñûíà íàèë îëìàã. Åâè
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
áîøàëòäûðìàã.
ÁÎØÁÅÉÈÍ ñèô. Àõìàã, áàøûáîø, ýèú, ñÿôåù.
ÁÎØÀËÒÌÀ “Áîøàëòìàã”äàí ô.èñ.
ÁÎØÁÅÉÈÍËÈÊ èñ. Àõìàãëûã, áàøûáîøëóã,
ÁÎØÀËÒÌÀà ô. 1. Áèð øåéèí è÷èíäÿêèëÿðè
ýèúëèê, ñÿôåùëèê.
÷ûõàðûá áîø ùàëà ñàëìàã. Éåøèêëÿðè áîøàëòìàã.
ÁÎØ-ÁÈÊÀÐ çÿðô Èøñèç, áîø-áîøóíà, âåéèë.
Úèáëÿðèíè áîøàëòìàã. – Òîðáàíû áîøàëäàíäà,
Áîø-áèêàð ýÿçìÿê. Áîø-áèêàð ãàëìàã. – [Ôè-
è÷èíäÿí êàüûçà áöêöëìöø áèð éóìðó øåé ÷ûõäû.
ðóç] áîø-áèêàð îòóðóá ãàëûð. ß.Ìÿììÿä-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Éöêäÿí àçàä åòìÿê. Âàãîíó
õàíëû. [Ìÿñìÿ:] Ñÿíèí íÿéèíÿ éàðàøûð ýåäèá
áîøàëòìàã. Àâòîìîáèëè áîøàëòìàã. Àðàáàíû
áîø-áèêàð îòóðóá ÷ÿðÿêÿ ùþúúÿëÿéÿñÿí?
áîøàëòìàã.
Ìèð Úÿëàë.
337
ÁÎØÁÎÜÀÇ
ÁÎÉ
ÁÎØÁÎÜÀÇ ñèô. Àüçûíà âÿ àüëûíà ýÿëÿíè
ÁÎØËÀÍÌÀÃ á à õ áîøàëìàã 1-úè ìÿ-
äàíûøàí, áîøóíà äàíûøàí, ìÿíàñûç äàíûøàí;
íàäà. Ãîøóí ãà÷äû, áîøëàíäû ìåéäàíè-úÿíý;
ùÿðçÿýó, íàããàë, ýÿâÿçÿ. Áîøáîüàç àäàì.
Áöòöí ýåòäè éÿüìàéÿ òîïö òöôÿíý. Ì.ß.Ñàáèð.
– Áèçèì áÿçè áîøáîüàç éàçû÷ûëàðûìûç äà
ÁÎØËÓÃ èñ. 1. Áîø éåð, áîø ñàùÿ. Áóðà
îõøàéûðëàð ùàìàí òÿáèáëÿðÿ êè, àçàðëûíûí íÿá-
áàøäàí-áàøà áîøëóãäóð. – Ñàùèë áîéó ñåéðÿê
çèíÿ áàõàíäàí ñîíðà, “õóäàùàôèç” äåéèá,
ìåøÿëèê âÿ ÿíýèí áèð áîøëóã èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
áþðêëÿðèíè àõòàðûðëàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
// Ìÿñàìÿ, õûðäà äåøèê, îéóã. Êöëëè ìèãäàð-
// Èñ. ìÿíàñûíäà. Ñèðð ñàõëàìàéàí, àüçûáîø.
äà íåôò âÿ ãàç, éàëíûç áþéöê ùÿúìäÿ áîøëóã-
[Ïéîòð:] Âåðà äà àòàñû êèìè úèääèäèð, ñàäèãäèð,
ëàðû, éÿíè ìöÿééÿí, ìÿñàìÿëÿðè îëàí ñöõóð-
÷îõäàíûøàí âÿ áîøáîüàç äåéèë. Ñ.Ðÿùìàí.
ëàðäà éåðëÿøèð. Ãóëèéåâ. // ìÿú. Ôÿçà. Ó÷óðóð
ÁÎØÁÎÜÀÇËÛÃ èñ. Íàããàëëûã, áîø-áîø
ôèêðèìè áîøëóãëàðà, áàõ; Ýþéö õÿíúÿð êèìè
äàíûøìà, ùÿðçÿ÷èëèê; áîøáîüàç àäàìûí õöñó-
äöìäöç éàðàðàã. Ñ.Âóðüóí.
ñèééÿòè. Áîøáîüàçëûãëà ìÿøüóë îëìà. – [Ñöá-
2. àíàò. Áÿäÿíäÿ: àéðû-àéðû öçâëÿðèí éåð-
ùàíâåðäèçàäÿ:] Ùÿ, î ìöùÿíäèñ èø àäàìûíà
ëÿøäèéè éåð. Àüûç áîøëóüó. Ãàðûí áîøëóüó.
ùå÷ îõøàìûð, .. áîøáîüàçëûã åëÿéèá ýÿçèð.
3. Áîø øåéèí ùàëû; éóìøàãëûã, êþâðÿêëèê
Ñ.Ðÿùèìîâ. // Úÿôÿíýèéàò, áîø ñþçëÿð. [ßáöë-
(áÿðêëèê çèääè). Òîðïàüûí áîøëóüó. Ãÿíäèí
ùÿñÿí áÿé:] Ìÿíèì òÿáèÿò ôÿëñÿôÿñèíÿ äàèð
áîøëóüó.
ñþùáÿòëÿðèì òàìàìèëÿ ñàäÿ âÿ áîøáîüàçëûã-
4. Ñûéûãëûã, äóðóùàëëûã. Õÿìèðèí áîøëóüó.
äàí èáàðÿò èìèø. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
5. ìÿú. äàí. Úèääèééÿòñèçëèê, ëàãåéäëèê, çà-
ÁÎØ-ÁÎØÓÍÀ çÿðô 1. Ìÿíàñûç, ýÿðÿêñèç,
áèòÿñèçëèê, çÿèôëèê. Áîøëóã ýþñòÿðìÿê. – [Ýöë-
ôàéäàñûç, ñÿìÿðÿñèç, íÿòèúÿñèç, ùÿäÿð, ÿáÿñ.
ìÿììÿä:] Áÿé, þçöí äÿ áîøëóã åéëÿéèáñÿí.
Áîø-áîøóíà âàõò êå÷èðìÿê. Áîø-áîøóíà
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ýÿçìÿê. – Òÿðáèéÿñèç óøàã êèìè áîø-áîøóíà
ÁÎÒ [ôð.] Áîüàçëû ãàëîø. Óøàã áîòó. Ãàäûí
ùûðûëäàìà. Ì.ß.Ñàáèð. Áó âÿôàñûç þìöð, áó
áîòó.
úîøãóí äÿðÿ; Ýÿðÿê áîø-áîøóíà àõûá êå÷-
ÁÎÒÁÍÈÊ [éóí.] Áîòàíèêà ìöòÿõÿññèñè,
ìÿñèí. Ì.Ìöøôèã.
íÿáàòàò÷û. Àøêàðà ÷ûõàðûëìûø äÿðìàí áèòêè-
2. È÷èíäÿ ùå÷ áèð øåé îëìàäûüû ùàëäà. Êè-
ëÿðè áîòàíèêëÿð .. òÿðÿôèíäÿí þéðÿíèëÿðÿê, òèáá
ìèñè áîø-áîøóíà òöôÿíýèí ÷àõìàüûíû òàããûë-
ïðàêòèêàñûíà äàõèë åäèëìÿêäÿäèð. ßëèéåâ.
äàäûð, êèìèñè òîðáàñûíû äîëäóðóð, áÿçèëÿðè äÿ
ÁÎÒÁÍÈÊÀ [éóí.] Áèòêèëÿð ùàããûíäà åëì;
àéàããàáûëàðûíû äöçÿëäèðäè. Ù.Íÿçÿðëè.
íÿáàòàò åëìè.
ÁÎØÁÓÉÍÓÇËÓ ñèô. çîîë. Áóéíóçóíóí
ÁÎÒÈÍÊÁ [ôð.] Àë÷àã áîüàçëû, éà áîüàç-
è÷ÿðèñè áîø îëàí. Áîøáóéíóçëó ùåéâàíëàð.
ñûç êèøè, ãàäûí âÿ óøàã àéàããàáûñû. [Òåéìó-
ÁÎØÁÓÉÍÓÇËÓËÀÐ èñ. çîîë. Úöòäûðíàãëû
ðóí] ÿéíèíäÿ áîç ðÿíýëè íàçèê ïàð÷àäàí
ìÿìÿëè ùåéâàíëàðûí áîø áóéíóçó îëàí íþâ-
øàëâàð-êþéíÿê, àéàüûíäà èñÿ ãàëûí ïàäîøëó
ëÿðè.
ñîëäàò áîòèíêàñû âàðäû. Ì.Ùöñåéí.
ÁÎØÃÀÁ èñ. È÷èíÿ õþðÿê âÿ ñ. òþêìÿê
ÁÎÉ1 èñ. 1. Áÿäÿíèí óçóíëóüó; ãÿää, ãà-
ö÷öí ÷èíèäÿí, ñàõñûäàí, ìåòàëäàí âÿ ñ.-äÿí
ìÿò. Áîéó óúà àäàì. Áîéó ãûñà. Ñÿíèí áîéäà.
ãàéðûëìûø ãàá; íèì÷ÿ. Äÿðèí áîøãàá. Äàéàç
Áèð áîéäà. – Áèð áàëàúà áîéó âàð, åâ äîëóñó
áîøãàá. Íàõûøëû áîøãàá.
òîéó âàð. (Òàïìàúà). // Áÿäÿí ãóðóëóøó, áÿ-
ÁÎØËÀÌÀ “Áîøëàìàã”äàí ô.èñ.
äÿíäÿ òÿíàñöá. Î ãàäûíûí ùå÷ áîéó éîõäóð.
ÁÎØËÀÌÀà ô. 1. Áóðàõìàã, âàç êå÷ìÿê,
2. Öìóìèééÿòëÿ, óçóíëóã. Ýÿáÿíèí áîéó.
ÿë ÷ÿêìÿê. [Êÿðèì:] Éÿíè áóíó äåìÿêäÿ ãÿ-
Îòàüûí áîéó àëòû ìåòðäèð.
ðÿçèí íÿäèð? Èñòÿéèðñÿí êè, ìÿí ñÿíè áîøëàéûì,
3. Éöêñÿêëèê, ùöíäöðëöê. Àüàúûí áîéó.
ãà÷àñàí? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áîøëà, àé ìîëëà
4. Àäÿòÿí áîéäà øÿêëèíäÿ – áþéöêëöêäÿ.
äàéû, ñÿí äÿ áèçè ÷ÿêìÿ çîðà. Ì.ß.Ñàáèð.
Áó áîéäà áàëûã ýþðìÿìèøÿì. – Áóíäàí òÿêúÿ
[Ñÿëèì:] Öðÿéèìÿ éàòàí èøäèð, áîøëàéà áèë-
áèð àäàìà çÿðÿð äÿéìèð, áó áîéäà ìÿìëÿ-
ìÿðÿì. Ìèð Úÿëàë.
êÿòèí èøè àõñàéûð. Ì.Ùöñåéí. [Ìÿäÿä:] ..Áó
2. Áèð èøëÿ äàùà ìÿøüóë îëìàìàã, òÿðê åò-
áîéäà êÿíääÿ áèçäÿí ñàâàé àäàì òàïìàäû-
ìÿê. Ïàïèðîñó ÷îõäàí áîøëàìûøàì.
íûç, ãÿçåòÿ âóðàñûíûç? È.ßôÿíäèéåâ. // Àäÿòÿí
338
ÁÎÉ
ÁÎÉÀÄÛËÌÀ
áîéó, áîéóíúà, áîéóíäà, áîéó èëÿ øÿêëèí-
.. ôàøèñòëÿðèí ÿëèíäÿ ÿñèð îëóá ãàëàúàãäûìû?
äÿ çÿðô ìÿíàñûíäà èøëÿíÿðÿê, áèð øåéèí óçó-
ß.ßáöëùÿñÿí. Áîé-áîéà âåðìÿê – àéàã
íóíà äàâàìûíû, óçóíëóüóíó, áþéöêëöéöíö,
öñòÿ äàéàíìàã (áèð íå÷ÿ àäàì ùàããûíäà).
éàõóä ìöääÿòúÿ äàâàìûíû áèëäèðèð. Ñàùèë áî-
[Áàëëû:] Íèéÿ áåëÿ áîé-áîéà âåðèáñèç?
éóíúà àüàúëàð ÿêèëìèøäèð. – Õÿçÿð áîéó éîë
È.ßôÿíäèéåâ. Áîéó äîëó – ùàìèëÿ. Ñÿáàíûí
óçàíûð äàü ÿòÿéèëÿ. Ð.Ðçà. Íóð ñà÷ûð Ìèíýÿ-
ãàðíû ýþçöìÿ áèð úöð äÿéäè, – äåéÿ Ãàðàõàí
÷åâèð; Ýöëöð Êöð áîéó äàü-äàø. ß.Úÿìèë.
.. àðâàäûíäàí ñîðóøäó. – Áîéó äîëóäóð, äàéíà,
Àíúàã áóíëàð òàðèõ áîéó áèçè ãàçìà äàõìà-
– äåéÿ àðâàäû úàâàá âåðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàí ÷ûõàðà áèëìÿìèøäè. Ìèð Úÿëàë. Áó òîð-
ÁÎÉ2 èñ. ôîëê. Äàñòàíëàðäà ìöÿééÿí ùàäè-
ïàãëàð ÿñðëÿð áîéó õàëãûìûçûí àëûí òÿðè âÿ ãàíû
ñÿéÿ ùÿñð åäèëìèø ôÿñèë, ùèññÿ. “Äÿäÿ Ãîðãóä”
èëÿ ñóâàðûëìûøäûð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
áîéëàðû. Äÿëè Äîìðóë áîéó.
◊ Áîé àòìàã – 1) óçàíìàã, áþéöìÿê,
ÁÎÉ3 á à õ áîéìàäÿðÿí.
èíêèøàô åòìÿê. Óøàã áîé àòûð. Àüàú áîé àòûð.
ÁÎÉ4 íèäà. Ãîðõó, ñÿêñÿíìÿ, òÿÿúúöá
Ùÿð áèð áèòêè úöúÿðèá áîé àòìàã âÿ ìÿùñóë
áèëäèðèð. Áîé, èëàíà áàõ, ýþð íÿ óçóíäóð!
âåðìÿê ö÷öí òîðïàãäàí ãèäà àëìàëûäûð. Òàð-
ÁÎÉÀ èñ. 1. Áèð øåéÿ ìöÿééÿí ðÿíý âåð-
ëàëàðäà ìèëéîíëàðëà ïàìáûã úöúÿðòèëÿðè
ìÿê, áèð øåéè áîéàìàã, éàõóä ðÿñì ÷ÿêìÿê
éàâàø-éàâàø áîé àòûð. – Ñèç ñÿðâ êèìè ñÿðêåø
ö÷öí èøëÿäèëÿí ðÿíý ìàääÿñè. Ãûðìûçû áîéà.
îëóá áþéëÿ áîé àòäûç. Ì.ß.Ñàáèð. Áóðäà, áó
Éàüëû áîéà. Ñóëó áîéà. – Ýöëíàç ýöëÿðÿê,
àüàúäà ùÿð îüëàí, ùÿð ãûç; Áèð çàìàí áîé
éåðèíäÿí úÿëä ãàëõäû, èïëÿðèí áîéàëàðûíà
àòûá áèð íÿð îëàúàã. Ñ.Âóðüóí; 2) ìÿú. Èíêè-
áóëàøìûø áàðìàãëàðû èëÿ àðòûðìàéà àòûëìûø
øàô åòìÿê, òÿðÿããè åòìÿê, èðÿëèëÿìÿê, òÿú-
äîëóëàðäàí ýþòöðäö.. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ðöáÿ ãàçàíìàã, áÿðêèìÿê, áèøìÿê. Áèç áó
2. Òîí, ðÿíý, õöñóñèééÿò (ðÿñìäÿ, òÿáèÿò-
äîñòëóã éîëëàðûíäà áþéöìöøöê, áîé àòìûøûã.
äÿ âÿ ñ.). Áó ðÿññàìûí ÿñÿðëÿðè þç áîéàëàðû
Ñ.Ðöñòÿì. Äþéöøëÿðäÿ çÿôÿð ÷àëäûí, áîé
èëÿ íÿçÿðè úÿëá åäèð. Êëóáóí øÿôÿã ñà÷àí áîéà-
àòäûí. Ð.Ðçà. Ìÿí ñåâèðÿì öçÿðèíäÿ áîé
ëàðû. // Ìÿú. ìÿíàäà. Ýåòäèêúÿ èúòèìàè ùÿéàò
àòäûüûì òîðïàüû. ß.Úÿìèë. Áèç ýþçöìöçö
þç áîéàñûíû äÿéèøèðäè. Ú.Úàááàðëû. Òÿáèÿò-
ùÿéàòà áóðàäà à÷ìûø, îíóí ýþéëÿðè, óëäóç-
äÿêè ùÿð ìöëàéèì úèçýè, ùÿð òàíûø áîéà äÿéè-
ëàðû àëòûíäà áîé àòìûøûã. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
øèëìèø, éàáàí÷ûëàøìûøäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
Áîé ÷ÿêìÿê – á à õ áîé àòìàã 1-úè ìÿ-
3. ìÿú. Òÿñâèðè, íèòãè, àùÿíýè, öñëóáó úàí-
íàäà. Áîé äóðìàã – àéàã öñòÿ äöç äóðìàã.
ëàíäûðàí, ýþçÿëëÿøäèðÿí èôàäÿ âàñèòÿñè ìÿ-
Áîé ýþðìÿ – êþùíÿ ìÿèøÿòäÿ: ùÿäèééÿ
íàñûíäà (÷îõ âàõò úÿì øÿêëèíäÿ). Áèçèì
àïàðàðàã, ýÿëèíëÿ èëê äÿôÿ ýþðöøìÿ. Áîé
ìÿñÿëÿìèçè íÿ ùèúðàí êÿëìÿëÿðèíèí úöðáÿúöð
âåðìÿê – 1) á à õ áîé àòìàã 1-úè ìÿíàäà;
áîéàëàðäà âåðèëìÿñè, íÿ äÿ èçòèðàáûí äÿùøÿòëè
2) áîéúà, éàõóä óçóíëóãúà áÿðàáÿð îëìàã;
ãèéàôÿäÿ òÿñÿââöð åäèëìÿñè ùÿëë åòìèð.
3) àäàì áîéóíäàí éóõàðû îëìàìàã (ñóéóí
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Âàãèÿ àðèñòîêðàò ùÿéàòûíäàí
ñÿâèééÿñè). Áîéà-áàøà éåòèðìÿê (÷àòäûð-
ýþòöðöëìöø áèð ÿééàøûí ÿùâàëè-ðóùèééÿñèíè
ìàã, ÷ûõàðìàã) – éåòèøäèðìÿê, òÿðáèéÿëÿí-
êÿñêèí áîéàëàðëà òÿñâèð åäèðäè. À.Øàèã.
äèðèá áþéöòìÿê. [Ùàúû Ìóðàä:] Áóäóð, îí
[Íÿðèìàíîâóí] .. “Ïèð” ïîâåñòè äèí, õóðàôàò
èêè èëäèð êè, ìÿí àòà-àíàñûç éåòèìè .. áîéà-
öñòöíäÿ ãóðóëìóø Øÿðã úÿùàëÿòèíè äÿðèíäÿí
áàøà ÷àòäûðìûøàì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ãûçûí
âÿ ñîí äÿðÿúÿ ðåàëèñò áîéàëàðëà èôøà åäèð.
àíàñû:] Ùåé, ùåé, çÿùìÿò ÷ÿêìèøÿì, ãûç áþ-
Ì.Èáðàùèìîâ.
éöäöá áîéà-áàøà ÷àòäûðìûøàì. Óøàüûìäàí
ÁÎÉÀÁÎÉ çÿðô 1. Áèð øåéèí áîéóíäà,
áåçàð êè äåéèëÿì. Ù.Ñàðàáñêè. Úàâàíëàðû
óçóíëóüóíäà; áîéúà óéüóí. Ùÿìèí óçóí
òÿðáèéÿëÿíäèðìÿê, îíëàðû ýÿëÿúÿê ö÷öí, þëêÿ
åâèí îðòàñû ö÷öí áîéàáîé ìèç äöçÿëìèø âÿ
ö÷öí éåòèøäèðèá áîéà-áàøà ÷àòäûðìàã ÿëàâÿ
éàíëàðûíà èñÿ éåðÿ áÿðêèäèëìèø ñêàìéàëàð
äèããÿò âÿ ãàéüû òÿëÿá åäèðäè. Ì.Ùöñåéí.
ãîéóëìóøäóð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Áîéà-áàøà éåòèøìÿê (éåòìÿê, ÷àòìàã,
2. Áàøäàí-áàøà, óçóíóíà. Ñàùèë ïÿíúÿðÿ-
÷ûõìàã) – éåòèøìÿê, áþéöìÿê, òÿðáèéÿëÿ-
ìèçäÿí áîéàáîé ýþðöíöð.
íèá îðòàéà ÷ûõìàã. Áîéà-áàøà ÷àòàí úàâàí
ÁÎÉÀÄÛËÌÀ “Áîéàäûëìàã”äàí ô.èñ.
339
ÁÎÉÀÄÛËÌÀÃ
ÁÎÉÀÐËÛÃ
ÁÎÉÀÄÛËÌÀÃ ìÿúù. Áîéàã ÷ÿêäèðèëìÿê,
// Ìÿú. ìÿíàäà. Ìåøÿíèí öçÿðèíäÿ áèð éàé-
ðÿíýëÿíäèðèëìÿê, ðÿíý ÷ÿêäèðèëìÿê.
ëàã ãûçàðòûñû àðòûð, ýåòäèêúÿ ìåøÿíè áîéàéûðäû.
ÁÎÉÀÕÀÍÀ èñ. [ôàðñ.] Ïàð÷à, èï âÿ ñ. áî-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
éàìàãëà ìÿøüóë îëàí êàðõàíà, ìöÿññèñÿ.
2. ìÿú. Áàòûðìàã, áóëàìàã, ãÿðã åòìÿê.
ÁÎÉÀÊÀÐ èñ. Áîéà èëÿ øÿêèë ÷ÿêÿí ðÿñ-
Ýåíåðàë Íàêàøèäçåíèí áàøû ïàð÷àëàíìûøäû.
ñàì. Íóõà Õàí ñàðàéûíûí äèâàð òÿñâèðëÿðè ìöõ-
Àüçûíû òåç-òåç à÷ûá éóìóð, ãàíëàðà áîéàäûüû
òÿëèô çàìàíëàðäà éàøàéûá-éàðàòìûø ìöõòÿëèô
Áàêûéà âèäà åäèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áîéàêàð ðÿññàìëàðûí ÿñÿðëÿðèäèð. Ñàëàìçàäÿ.
3. Êèðëÿíäèðìÿê, ëÿêÿëÿíäèðìÿê, áàòûðìàã.
ÁÎÉÀÊÀÐËÛÃ èñ. Áîéà èëÿ øÿêèë ÷ÿêìÿ
Óøàã ÿëëÿðèíè ìöðÿêêÿáÿ áîéàäû.
èøè, ñÿíÿòè.
4. Áèð øåéèí ÷îõëóüóíó, áîëëóüóíó áèëäè-
ÁÎÉÀÃ èñ. 1. Á à õ áîéà 1-úè ìÿíàäà.
ðèð. [Ùåéäÿð áÿé:] Ùàíû ãûçûëáàø âÿ îñìàíëû
2. áîò. Êþêöíäÿí áîéàéûúû ìàääÿ ùàñèë
äþéöøö êè, òàìàì Ãàðàáàüû ãûçûë-ýöìöøÿ
åäèëÿí áèòêè.
áîéàäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÁÎÉÀÃ×Û èñ. Áîéàã÷ûëûãëà ìÿøüóë îëàí
ÁÎÉÀÍÀ èñ. áîò. Úèðÿ; òÿáàáÿòäÿ âÿ êó-
àäàì.
ëèíàðèéàäà èñòèôàäÿ îëóíàí ÿòèðëè áèòêè.
ÁÎÉÀÃ×ÛËÛà èñ. Èï, ïàð÷à âÿ ñ. áîéàìà
ÁÎÉÀÍÀËÛ ñèô. Áîéàíà âóðóëìóø. Ùÿð
èøè, ñÿíÿòè. Áîéàã÷ûëûãëà ìÿøüóë îëìàã.
àäàìà áèð ìÿúìÿéè âåðèëäè âÿ ùÿð ìÿúìÿ-
ÁÎÉÀÃÕÀÍÀ á à õ áîéàõàíà. Óøàüû
éèäÿ áèð áîøãàá áîéàíàëû ïëîâ, öñòöíäÿ ãóçó
áîéàãõàíàéà ýÿòèðèá, áîéàãõàíà÷ûéà îíóí
ñîéóòìàñû, éàíûíäà äà ñàðûìñàãëû ãàòûã âÿ
öç-ýþçöíö áîéàòäûðàðäûëàð. Ù.Ñàðàáñêè.
áàüûð-áåéèí âàðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÁÎÉÀÃËÛ ñèô. Áîéàíìûø, ðÿíýëÿíìèø. Áî-
ÁÎÉÀÍÌÀ “Áîéàíìàã”äàí ô.èñ.
éàãëû áåç.
ÁÎÉÀÍÌÀÃ ô. 1. Ðÿíýëÿíìÿê, áîéà èëÿ
ÁÎÉÀÃÎÒÓ èñ. áîò. Áàøëûúà îëàðàã äàüëûã
þðòöëìÿê, áîéà ãÿáóë åòìÿê. Ïàð÷à éàõøû áî-
éåðëÿðäÿ áèòÿí ÷îõèëëèê îò áèòêè.
éàíûð. // Ìÿú. ìÿíàäà. Ùÿð éåð áàòàí ýöíÿø
ÁÎÉÀÃÑÛÇ ñèô. Áîéàíìàìûø, ðÿíýëÿíìÿ-
øþëÿñè èëÿ áîéàíìûøäû. – Éåð öçö ãûðìûçûì-
ìèø. Áîéàãñûç ïàð÷à.
òðàã áèð ðÿíýÿ áîéàíûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÎÉÀËÀÌÀ “Áîéàëàìàã”äàí ô.èñ.
2. Áàòìàã, áóëàíìàã. Àë ãàíà áîéàíìàã.
ÁÎÉÀËÀÌÀÃ á à õ áîéàìàã.
– Øàùèí-øóíãàð ñöðáÿíèçè äàüûäàð; Áîéà-
ÁÎÉÀËÛ ñèô. 1. Áîéàíìûø, ðÿíýëÿíìèø,
íàðñûç ãûçûë ãàíà, äóðíàëàð! Ì.Â.Âèäàäè.
ðÿíýëè; áîéà ñöðòöëìöø. Áîéàëû êàüûç. – [Êèøè-
// Þçöíö, öñò-áàøûíû áîéàìàã, êèðëÿíäèðìÿê,
íèí] ãàðà áîéàëû áûüëàðûíûí ÿòðàôûíäàêû äÿðèí
ëÿêÿëÿíäèðìÿê, áàòûðìàã. Óøàüûí öñò-áàøû
úèçýèëÿð ýàù áó ôöñóíêàð ìÿíçÿðÿ ãàðøûñûíäà
ìöðÿêêÿáÿ áîéàíìûøäûð.
õÿôèôëÿíèð, ýàù äà äÿðèíëÿøÿðÿê àüûð ãàéüûëàð
3. ãàéûä. Öç-ýþçöíÿ áîéà ñöðòìÿê.
èôàäÿ åäèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Äöêàí-áàçàð
4. ìÿú. Àëûøìàã, ìöáòÿëà îëìàã. Áèç àòÿøè-
áîéàëû éóìóðòàëàð, ðÿíýàðÿíý ïàð÷àëàð, ÿëè-
ùèúðàí èëÿ äóçÿõëÿðÿ éàíäûã; Ñåâäàéà áîéàí-
àéàüû õûíàëû àäàìëàðëà äîëìóøäó. Ì.Èáðàùè-
äûã. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ìîâ. // Öçöíÿ áîéà (êèðøàí âÿ ñ.) ñöðòìöø,
ÁÎÉÀÍÌÛØ ô.ñèô. 1. Áîéàüà ñàëûíìûø, éà-
öçöíö áîéàìûø. Áîéàëû ãàäûí.
õóä áîéà ÷ÿêèëìèø; ðÿíýëÿíìèø. Áîéàíìûø
2. ìÿú. Çàùèðÿí àëäàäûúû, ñöíè. [Ãÿòèáÿ:]
áåç. Áîéàíìûø ïàð÷à.
Àíúàã ìÿí ñåâýèëÿðèí áó ãÿäÿð àëäàäûúû âÿ
2. Öç-ýþçöíÿ áîéà ñöðòìöø, ñèôÿòè, ãàø-
áîéàëû îëäóüóíó áèëìèðäèì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ëàðû áîéàëû.
ÁÎÉÀËÛÃ èñ. Áîéàã áèòÿí éåð (á à õ áîéàã
ÁÎÉÁÐ [ðóñ. áîÿðèí ñþçöíäÿí] òàð.
2-úè ìÿíàäà).
1. Ìîñêâà äþâëÿòèíäÿ éöêñÿê ðöòáÿ âÿ áó
ÁÎÉÀËÛËÛÃ èñ. Áîéàëû øåéèí ùàëû.
úöð ðöòáÿñè îëàí øÿõñ.
ÁÎÉÀÌÀ “Áîéàìàã”äàí ô.èñ.
2. Ãÿäèì Ðóñèéàäà âÿ Ìîñêâà äþâëÿ-
ÁÎÉÀÌÀÃ ô. 1. Áèð øåéè áîéàüà ñàëàðàã
òèíäÿ ùàêèì ñèíôèí éóõàðû òÿáÿãÿñèíèí íöìà-
âÿ éà áèð øåéÿ áîéà ñöðòÿðÿê îíà ìöÿééÿí
éÿíäÿñè îëàí èðè ìöëêÿäàð.
áèð ðÿíý âåðìÿê; ðÿíýëÿìÿê. Áåçè áîéàìàã.
ÁÎÉÀÐËÛÃ èñ. òàð. 1. Áîéàð ðöòáÿñè.
Ãàïûëàðû áîéàìàã. Ñà÷ëàðûíû áîéàìàã.
2. òîï. Áîéàðëàð.
340
ÁÎÉÀÑÛÇ
ÁÎÉËÓ
ÁÎÉÀÑÛÇ ñèô. 1. Áîéàñû îëìàéàí, ðÿíýñèç,
ÁÎÉËÀÌÀ ñèô. ìÿù. Áîé áÿðàáÿðäÿ îëàí.
ðÿíý ÷ÿêèëìÿìèø.
ÁÎÉËÀÌÀÃ ô. 1. Ñóéóí äÿðèíëèéèíè áèë-
2. ìÿú. Òÿìèç, ñàô.
ìÿê ö÷öí îíó þë÷öá, éàõóä è÷èíÿ ýèðèá éîõ-
ÁÎÉÀÒÄÛÐÌÀ “Áîéàòäûðìàã”äàí ô.èñ.
ëàìàã.
ÁÎÉÀÒÄÛÐÌÀÃ èúá. Áîéà (ðÿíý) ÷ÿê-
2. Á à õ áîéëàíìàã 1-úè ìÿíàäà. Úà-
äèðìÿê, ðÿíýëÿòìÿê.
ìààòûí éàðûñû ÷ûõìûøäû êÿíäèí êÿíàðûíà âÿ
ÁÎÉÀÒÌÀ “Áîéàòìàã”äàí ô.èñ.
òÿïÿëÿðÿ äûðìàøûá áîéëàéûðäûëàð êè, ýþðñöí-
ÁÎÉÀÒÌÀÃ èúá. Áîéàüà âåðìÿê, ðÿíý
ëÿð ýÿëèðìè íà÷àëíèê? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
(áîéàã) ÷ÿêäèðìÿê, ðÿíýëÿòìÿê. Áåçè áî-
ÁÎÉËÀÍÌÀ “Áîéëàíìàã”äàí ô.èñ.
éàòìàã.
ÁÎÉËÀÍÌÀÃ ô. 1. Áàøûíû, áîéíóíó
ÁÎÉÀÉÛÚÛ ñèô. Áîéàéàí, ðÿíýëÿéÿí; òÿð-
óçàäûá áàõìàã, áàøûíû ÷ûõàðûá áàõìàã. Ïÿí-
êèáèíäÿ áîéà ìàääÿñè îëàí. Áîéàéûúû ìàä-
úÿðÿäÿí áîéëàíûá áàõìàã. – Ðçà Ãÿùðÿìàíè
äÿëÿð.
ùÿéÿúàíëà èøè áóðàõûá, äåïîíóí ãàïûñûíà
ÁÎÉ-ÁÓÕÓÍ èñ. Ãÿää-ãàìÿò, áîé, áÿäÿí
÷ûõäû âÿ âàüçàëà òÿðÿô áîéëàíäû. Ì.Èáðàùè-
ãóðóëóøó. Îíóí áîé-áóõóíó éàõøûäûð. – Ñÿ-
ìîâ. Ïÿíúÿðÿäÿí áîéëàíàíëàðû ñàëàìëàéàí
ìÿä äàéû îòàüûí éóõàðû áàøûíäà áûüëàðûíû
ìóñèãè âÿ àëãûø ñÿñëÿðè áèð-áèðèíÿ ãàðûøäû.
áóðìóø, îòóðóá Íàäèðèí áîé-áóõóíóíà áà-
Ìèð Úÿëàë. Àéàç .. ãûçûí ÷èéíè öçÿðèíäÿí
õûðäû. Á.Òàëûáëû. Î áîé-áóõóí ýþçëÿðèìÿ äÿ-
êö÷ÿéÿ áîéëàíäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Öìó-
éÿíäÿ; Õÿñòÿ ðóùóì òÿçÿëÿíèð, àé Ïÿðè! Ð.Ðçà.
ìèééÿòëÿ, ìöøàùèäÿ àïàðìàã, ãàáàüà-äàëà,
ñàüà-ñîëà áàõìàã. Ëà÷ûí äþðä éàíûíà áîé-
ÁÎÉ-ÁÓÕÓÍËÓ ñèô. Éàõøû áîéó, ãàìÿòè,
ýþçÿë áÿäÿí ãóðóëóøó îëàí; ãÿää-ãàìÿòëè,
ëàíäû. Ì.Ùöñåéí. Íÿðèìàí ùà áîéëàíûð, ùå÷
éåðäÿ ùÿéàò èçè ýþðìÿéèðäè. Ìèð Úÿëàë.
òÿíäöðöñò. Õàíûí áöòöí äèããÿòè éóõàðû áàøäà
// Ìÿú. ìÿíàäà. Áîéëàíûð ãàáàüûìäà áþéöê
ÿéëÿøìèø ãàðòàë áóðóíëó, øàùáàç áàõûøëû, ÷åâèê
áèð ÿìÿë; Óúàëûð áàøûì. Ì.Ìöøôèã. Äóìàí-
ùÿðÿêÿòëè âÿ áîé-áóõóíëó Þìÿð õàíäà èäè.
ëàð è÷èíäÿ .. ÿëè ýþç öñòÿ; Ãîúà Øÿðã áîéëàíûð
×ÿìÿíçÿìèíëè. Áèð åíëèêöðÿê, áîé-áóõóíëó
äàëûíúà ñÿíèí. Ñ.Âóðüóí.
îüëàí èúëàñû à÷äû. Ìèð Úÿëàë.
2. ìÿú. Ýþðöíìÿê, þçöíö ýþñòÿðìÿê, áàõ-
ÁÎÉ-ÁÓÕÓÍËÓËÓÃ èñ. Áîé-áóõóíëó
ìàã. Ýöíÿø óúà äàüëàðûí àðõàñûíäàí éåíèúÿ
îëìà; ãàìÿòëèëèê, òÿíäöðöñòëöê.
áîéëàíìûøäûð. – Äàí óëäóçó Íàðýèí àäàñû-
ÁÎÉÄÀØ ñèô. Áîéëàðû áèð îëàí, áèð áîéäà
íûí äàëûíäàí áîéëàíûð, Ñóñàííàíûí ïÿíúÿðÿ-
îëàíëàð; òàé-òóø. Áàõäûãúà îíëàðà, áîéäàøëà-
ñèíÿ áàõûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ñàíêè áóëóäëàð
ðûíà; ..Îéíàäûð ãÿëáèìè ñåâèìëè áó ùàë. À.Øàèã.
àðàñûíäàí áîéëàíìûø Àé, èøûãëàðûíû îòàüà
ÁÎÉÝßÐÄßÍß èñ. ìÿù. Éåìÿëè áèð áèòêè.
éàéäû âÿ ÷ÿêèëäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Ñÿùÿð öôöã-
ÁÎÉÙÀÁÎÉ çÿðô Áèð áîéäà, éàí-éàíà,
ëÿðèíäÿí ýöí áîéëàíûðäû. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
ñûðà èëÿ. ×àéûí ùÿð èêè ñàùèëèíäÿ áîéùàáîé
3. ìÿú. Éöêñÿëìÿê, ãàëõìàã, óúàëìàã,
àüàúëàð éöêñÿëÿðÿê, ÷àéû áèð õèéàáàí êèìè
ýþðöíìÿê (ùöíäöð øåé ùàããûíäà). Éàøûëëûã-
àðàëûüà àëìûøäû. ß.Ñàäûã.
ëàð àðàñûíäàí áîéëàíàí åâëÿðèí ãûðìûçû äàì-
ÁÎÉÊÓÒ èñ. [èíý.] Áèð øÿõñ, òÿøêèëàò, äþâ-
ëàðû ýþðöíöð. – Éöêñÿêëÿðÿ, ìàâè ýþéëÿðÿ
ëÿò âÿ ñ. èëÿ òàìàìèëÿ, éàõóä ãèñìÿí ÿëàãÿíè
äîüðó áîéëàíàí áàúàëàð Ãàðà øÿùÿðèí çèð-
êÿñìÿêäÿí, îíà ñàéìàçëûã ýþñòÿðìÿêäÿí
çÿìèëÿðèíäÿ âÿðÿìëÿéÿí ôÿùëÿëÿðèí äàñòàíûíû
èáàðÿò ñèéàñè âÿ èãòèñàäè ìöáàðèçÿ öñóëó. Áîé-
îõóéóðäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
êîò åëàí åòìÿê (åòèðàç ÿëàìÿòè îëàðàã áèðèñè
áîéëàíà-áîéëàíà çÿðô ßòðàôûíà áàõà-
èëÿ ÿëàãÿíè êÿñìÿê). Áîéêîò åòìÿê ìÿú.
áàõà, áàõûíà-áàõûíà. Ìèëèñ íÿôÿðè àðõàäàí
– åòèðàç ÿëàìÿòè îëàðàã áèðèñè èëÿ ÿëàãÿíè êÿñ-
áîéëàíà-áîéëàíà ýÿëèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìÿê. ..Ìàùàëûí .. úàìààòû áÿéèí áó ùÿðÿêÿ-
ÁÎÉËÓ1 ñèô. Óúàáîé, áîéëó-áóõóíëó,
òèíè þç ÿëåéùèíÿ à÷ûã-à÷ûüûíà áèð ÿäàâÿò ñà-
ãÿää-ãàìÿòëè. Áîéëó îüëàí. – [Êîìïîçèòîð]
éûá, ñþç áèð éåðäÿ ãîéäóëàð êè, îíó áîéêîò
áîéëó .. áèð àäàìëà ãàðøûëàøäû. È.ßôÿíäèéåâ.
åëÿñèíëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ìèð Ìàùìóä:]
// Óúà. Áîéëó ÷èíàð áóäàã àòìûø, ãîë àòìûø.
Ìÿíè áîéêîò åëÿìÿñèíëÿð äåéÿ, ôàìèëèéàìû
Ð.Ðçà. Ùÿðäÿí áîéëó ãîâàãëàðûí õûøûëäàéûð
äÿéèøèá, Êàçûìîâñêè ãîéìóøàì. Ñ.Ðÿùìàí.
éàðïàüû. ß.Úÿìèë.
341
ÁÎÉËÓ
ÁÎÉÓÍ
ÁÎÉËÓ2 ñèô. äàí. Èêèúàíëû, ùàìèëÿ. Áîéëó
ÁÎÉÓÍ èñ. 1. Áàøûí áÿäÿíëÿ áèðëÿøÿí ùèñ-
ãàäûí.
ñÿñè. Éîüóí áîéóí. ßéðè áîéóí. Óçóí áîéóí.
ÁÎÉËÓ-ÁÓÕÓÍËÓ á à õ áîé-áóõóíëó.
Áîéíóíäàí éàïûøìàã.
Áîéëó-áóõóíëó îüëàí. – ..Ñîëîâéîâ éàøû òÿ-
2. Ïàëòàðûí, áîüàçû äþâðÿëÿéÿí ùèññÿñè.
çÿúÿ èéèðìè áåøÿ ýèðÿí, áîéëó-áóõóíëó,
Ïàëòîíóí áîéíó. Äèê áîéóí. Êþéíÿéèí áîé-
éàðàøûãëû áèð êèøè èäè. ß.ßáöëùÿñÿí. Áèç ÷àé-
íó äàðäûð.
õàíàäàí ÷ûõàíäà ÿéíèíÿ èïÿê ïåíúÿê ýåéìèø
3. Àðàáàéà âÿ êîòàíà ãîøóëàí úöò ùåéâàí
áîéëó-áóõóíëó, ãàðàáûüëû áèð êèøè ãîëëàðûíû
(þêöç, éà êÿë). Òàðâåðäè ùÿðÿñè äþðä áîéóí,
àòà-àòà è÷ÿðè ýèðäè. “Êèðïè”.
[éÿíè] ñÿêêèç þêöçäÿí èáàðÿò èêè õûø ÿëàâÿ
ÁÎÉËÓà èñ. Áîé (áîéìàäÿðÿí) ÷è÷ÿéè
äöçÿëäèá, êþâøÿíÿ ñàëäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ãàðà
áèòÿí éåð.
êèøè áèð áîéóí þêöç àëûá. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÎÉËÓËÓÃ èñ. äàí. Èêèúàíëûëûã, ùàìèëÿëèê.
4. Áèð øåéèí áîéóíà îõøàéàí ùèññÿñè. Åëåê-
ÁÎÉÌÀÄßÐßÍ èñ. áîò. Êîìà ùàëûíäà
òðèê ÷àðõûíûí áîéíóíà äîëàøàí ãàéûøûí ãÿ-
ñàðû ÷è÷ÿéè âÿ õîø ãîõóñó îëàí ÷îõèëëèê áèòêè
çÿáëÿ ùÿðÿêÿòè, ìÿäÿí ãàðîâóëëàðûíûí ôèò ñÿñ-
(õàëã òÿáàáÿòèíäÿ èøëÿíèð). [Áîéìàäÿðÿíèí]
ëÿðè .. Æåíéàíû äöøöíäöðöðäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äöç äóðàí ýþâäÿñèíèí öçÿðèíäÿ ñûðà èëÿ äöçöë-
5. Äàüûí, ãàéàíûí âÿ ñ.-íèí òÿïÿñè èëÿ
ìöø éàðïàãëàðû âÿ ýþâäÿñèíèí òÿïÿñèíäÿ ñÿ-
äþøö àðàñûíäàêû ùèññÿ. Îðòàäàêû òÿïÿíèí áîé-
áÿò øÿêèëëè, àü ðÿíýëè ÷è÷ÿêëÿðè âàðäûð. ßëèéåâ.
íóíäà ÷îáàí äàéàíìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Áîéìàäÿðÿí àðàüû – ùÿìèí áèòêèäÿí
6. Éåðëèê ùàëûíäà: áîéíóíäà, áîéíóìäà,
÷ÿêèëìèø úþâùÿð, äÿðìàí.
áîéíóìóçäà âÿ ñ. – öçÿðèíäÿ, öçÿðèìäÿ,
öçÿðèìèçäÿ; þùäÿñèíäÿ, þùäÿìäÿ, þùäÿ-
ÁÎÉÌÀÄßÐßÍËÈÊ èñ. Áîéìàäÿðÿí áè-
ìèçäÿ âÿ ñ. Úàí ãÿìèí ÷ÿêìèø èäè, âàð èäè
òÿí éåð.
áîéíóìäà ùÿããè. Ôöçóëè. Êèìäèð ìÿíèì
ÁÎÉÍÓÁÓÐÓÃ ñèô. äàí. Ìÿçëóì, ìÿù-
êèìè åëëÿð äÿëèñè? Ùÿð êèìñÿíèí þç áîéíóíäà
çóí, éàçûã, ôàüûð; éåòèì. // çÿðô Éàçûã-éàçûã,
êàðû âàð. Ã.Çàêèð. [Ôÿðùàä:] ßìèìèí ìÿíèì
ôàüûð-ôàüûð. Ýþçö éîëäà áîéíóáóðóã ãàëûíúà;
áîéíóìäà ÷îõ ùàããû âàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Þëöì àøèãëÿðÿ õîø ñÿàäÿòäè. Ã.Çàêèð.
// ×ûõûøëûã ùàëûíäà: áîéíóíäàí, áîéíóì-
ÁÎÉÍÓÁÖÊÖÊ á à õ áîéíóáóðóã.
äàí, áîéíóìóçäàí âÿ ñ. – öçÿðèíäÿí, öçÿ-
ÁÎÉÍÓÄßÐÈËÈ á à õ áîéíóõÿçëè. Îíóí
ðèìäÿí, öçÿðèìèçäÿí âÿ ñ. [Ìÿùÿððÿì áÿé:]
ùÿð øåéè òÿçÿëÿíìèø, áèðúÿ áîéíóäÿðèëè ïàëòî-
Äÿðùàë äóðóá ýÿëäèì êè, î áîðúó [Èìðàíà]
ñó ÿñêè ùàëûíäà ãàëìûøäû. Ãàíòÿìèð.
âåðèá àòàìûí áîéíóíäàí ñàãèò åäÿì.
ÁÎÉÍÓÕßÇËÈ ñèô. Éàõàëûüû õÿçäÿí (äÿ-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Éþíëöê ùàëûíäà: áîéíóíà,
ðèäÿí) îëàí. Áîéíóõÿçëè ïàëòî.
áîéíóìà, áîéíóìóçà âÿ ñ. – öçÿðèíÿ, öçÿ-
ÁÎÉÍÓÉÎÜÓÍ ñèô. âÿ èñ. 1. Áîéíó íîð-
ðèìÿ, öçÿðèìèçÿ âÿ ñ. [Àëû:] Ùþðýö èøëÿðè
ìàë ùàëäàí éîüóí îëàí.
áèçèì áîéíóìóçà. È.ßôÿíäèéåâ.
2. ìÿú. äàí. Çÿùìÿòñèç éàøàéàí, ìöôòÿ-
◊ Áîéíó ýÿëìÿê – áîéóíäóðóãäàí áîéóí
õîð, òöôåéëè, èñòèñìàð÷û. Ìÿøÿäè ßáäöëáàüû
ÿòè øèøìÿê (ùåéâàíûí). Áîéíó(í) ñûíñûí! –
ðàçû îëìàìûøäû êè, äþðä éöç îí ìàíàò âåðèëñèí
ãàðüûø, íèôðèí éåðèíäÿ èøëÿíèð. [Úÿííÿòÿëè:]
áîéíóéîüóí ìîëëà Ãèâàìà.. Ú.Ìÿììÿäãó-
Áàõûðñàíìû? Ùà ñèçèí áîéíóíóç ñûíñûí!
ëóçàäÿ. Áó éåääè ýöíöí è÷èíäÿ ïëîâ ãóðøàüà
Í.Âÿçèðîâ. Áîéíóíà àëìàã – 1) áèð èøè ýþð-
÷ûõäû; øÿùÿðèí ùàìû ìîëëàëàðû, áîéíóéîüóí-
ìöø îëäóüóíó åòèðàô åòìÿê, à÷ûá ñþéëÿìÿê.
ëàðû, àðâàäëàðû, óøàãëàðû ùÿð ýöí åùñàíäà
Ìöòòÿùèì ýöíàùëàðûíû áîéíóíà àëäû. Þç
úÿì îëóðäóëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ñÿùâèíè íàìóñëà áîéíóíà àëìàã. – [ßñÿäèí]
ÁÎÉÞË×ßÍ èñ. õöñ. Áîé þë÷ìÿê ö÷öí
ôèêðèíúÿ, Ìàùìóä ÿìè õîðòäàíû ýþðìÿñÿ âÿ
úèùàç (ýèìíàñòèêà çàëëàðûíäà, ñàíàòîðèéàëàðäà,
éà ýþðöá äÿ áîéíóíà àëìàñà, äàùà áóíäàí
õÿñòÿõàíàëàðäà âÿ ñ.-äÿ).
ñîíðà áèð êÿñ îíóí ñþçöíÿ èíàíìàéàúàã..
ÁÎÉÑÓÇ ñèô. Áîéó êè÷èê, ãûñà. Áîéñóç
Á.Òàëûáëû; 2) þùäÿñèíÿ ýþòöðìÿê, öçÿðèíÿ
àäàì. Áîéñóç ãûç. Áîéñóç îòàã.
ýþòöðìÿê. Íèôòàëû áÿé äÿ áîéíóíà àëäû êè,
ÁÎÉÑÓÇËÓÃ èñ. Ãûñàëûã, ýþäÿêëèê.
Ùÿúÿðè òóòàðàì. “Ãà÷àã Íÿáè”. Áîéíóíà
342
ÁÎÉÓÍ
ÁÎÉÓÍ
àòûëìàã – ãóúàãëàìàã. Ïÿðèúàùàí õàíûì ..
ýÿëìÿê – öçÿðèíÿ äöøìÿê, öçÿðèíÿ âÿçèôÿ
ãà÷àðàã ßìèð Àñëàí àüàíûí áîéíóíà àòûëûð.
äöøìÿê. Áîéíóíà éûõìàã – öçÿðèíÿ àòìàã,
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áîéíóíà àòìàã – á à õ áîé-
èñíàä åòìÿê (òÿãñèðè, ýöíàùû). Áîéíóíà éöê-
íóíà éûõìàã. [Êàïèòàí:] Áó [øöáùÿ] áèçÿ
ëÿìÿê – 1) þùäÿñèíÿ ãîéìàã, öçÿðèíÿ
ùàãã âåðìèð êè, ùÿð øåéè îíóí áîéíóíà àòàã.
ãîéìàã; 2) ãÿáóë åòäèðìÿê (èøè, âÿçèôÿíè).
ß.ßáöëùÿñÿí. Áîéíóíà áàüëàìàã – á à õ
Áîéíóíäà ãàëìàã – þùäÿñèíäÿ ãàëìàã,
áîéíóíà ãîéìàã 3-úö ìÿíàäà. Áóíà ÿëà-
áîðúëó îëìàã. Áîéíóíäà îëìàã – 1) þùäÿ-
âÿ îëàðàã áèçèì áîéíóìóçà åëÿ áèð éàçû äà
ñèíäÿ îëìàã, öçÿðèíäÿ îëìàã, ýþðìÿëè
áàüëàäûëàð êè, îíóí ñàéÿñèíäÿ öìóìÿ ìö-
îëìàã. Áó èø ñÿíèí áîéíóíäà îëñàéäû, ÷àøûá
éÿññÿð îëàí ñàâàäû ÿëäÿ åòìÿê áèçèì ö÷öí
ãàëàðäûí; 2) ùàìèëÿ îëìàã. Áîéíóíäàí
èøëÿðèí ÿí ÷ÿòèíè îëìóøäóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
àòìàã – ðÿää åòìÿê, öçÿðèíäÿí àòìàã,
Áîéíóíà ÷ÿêìÿê – þùäÿñèíÿ ýþòöðìÿê,
þùäÿñèíÿ ýþòöðìÿìÿê. Áîéíóíó áóðìàã
öçÿðèíÿ ýþòöðìÿê, ðàçû îëìàã. Óñòà Çåéíàë
– ôàüûð-ôàüûð äóðìàã. ßáèø ãîëëàðûíû à÷àðàã
ýÿëäè âÿ áîéíóíà ÷ÿêäè, ýöíö èêè ìàíàòà
– ßñèðýÿ, Êîñà, áàëàì éàçûãäûð, – äåéèá áîé-
Ìóãäóñè Àêîïóí ñÿãôèíè òÿìèð åòñèí.
íóíó áóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áîéíóíó áöêìÿê
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áîéíóíà äöøìÿê
– ìÿùçóí-ìÿùçóí, éàçûã-éàçûã, ôàüûð-ôàüûð,
– 1) öçÿðèíÿ äöøìÿê, þùäÿñèíÿ äöøìÿê.
ìÿçëóì-ìÿçëóì îòóðìàã. [Òóáó:] Ìÿí ýå-
Áåëÿëèêëÿ, ïàéûç ÿêèíèíèí ãàëìûø ùèññÿñèíè áàøà
äèá ýöíîðòàéàúàí áîéíóìó áöêöá, àüàíûí
âóðìàã, òþð-òþêöíòöëÿðè ãóðòàðìàã Ìöðøöä-
ãàïûñûíäà èøèìäÿí àâàðà îëà áèëìÿðÿì..
îüëóíóí áîéíóíà äöøìöøäö. Ñ.Ðÿùèìîâ;
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ùàìûñû áîéóíëàðûíû áöêÿ-
2) àúûüà äöøìÿê, òÿðñëèê åòìÿê, èíàä åòìÿê,
ðÿê, ýþçëÿðèíè àøàüûäàí éóõàðû öçöíÿ äèêèá
òÿðñëèéÿ áàøëàìàã. Îüëàí åâèíèí äÿ áîéíóíà
áàõûðäû. À.Øàèã. Áîéíóíó âóðìàã – áàøûíû
äöøÿðäè, ãûçûí òàëàüûíû âåðìÿçäè, èø þëöá-
êÿñìÿêëÿ åäàì åòìÿê; // úÿçà îëàðàã þëäöð-
þëäöðìÿéÿ ÷ûõàðäû. Ù.Ñàðàáñêè. Áîéíóíà
ìÿê. ..Âóð áîéíóìó, ýÿë, âàð èñÿ ýöíàùûì;
ýþòöðìÿê – á à õ áîéíóíà ÷ÿêìÿê. Áèð äÿôÿ
Ñåâäèéèì, áó ãÿäÿð ÿçàá èñòÿìÿç. Ã.Çàêèð.
áîéíóìà ýþòöðìöøäöì êè, ìÿí áóíó [òÿëÿ-
Áîéíóíóí àðäûíû ýþðÿíäÿ – ùå÷ âàõò, ãÿ-
áÿíè] èúòèìàèééàòäàí ùàçûðëàéûì. Ãàíòÿìèð.
òèééÿí. Áîéóí ÿòè îëìàã – àñûëû îëìàã.
Ìÿí èøè þç áîéíóìà ýþòöðìÿëèéÿì. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Áîéóí ÿéìÿê – 1) òàáå îëìàã, èòàÿò åòìÿê.
Áîéíóíà ãîéìàã – 1) èãðàð åòäèðìÿê,
Ñàùèáêàðëàð òÿòèë êîìèòÿñèíèí ãàðøûñûíäà
åòèðàô åòäèðìÿê; 2) ìÿúáóð åòìÿê, ðàçû
áîéóí ÿéìÿêäÿí áàøãà áèð ÷àðÿ òàïìûðäûëàð.
åòìÿê, ãÿáóë åòäèðìÿê. [ßìèðè-òîïõàíÿ:]
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ðàìàçàí:] Ýåäèí, ùÿìèøÿêè
..Îíó äÿõè ðàçû åäèí, áîéíóíà ãîéóí.
êèìè þç òîðïàüûíûçû ÿêèí, áè÷èí âÿ ùå÷ êÿñÿ äÿ
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Êîõà:] Ìÿí þçöì ..
áîéóí ÿéìÿéèí. Á.Òàëûáëû; 2) éàëâàðìàã,
îíëàðûí áîéíóíà ãîéàðàì êè, äàùà áèð-
ìèííÿò åòìÿê, àë÷àëìàã. Áîéóí ãà÷ûðìàã
äÿôÿëèê îüóðëóüó òÿðýèòñèíëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ;
– èìòèíà åòìÿê, ãÿáóë åòìÿìÿê, áîéíóíäàí
3) öçÿðèíÿ éöêëÿìÿê, çîðëà ãÿáóë åòäèðìÿê.
àòìàã. [Ùàúû Ãóðáàí:] Ñÿíèí ùå÷ éåðäÿ
Áîéíóíà ìèíäèðìÿê – á à õ áàøûíà ìèí-
ñþçöí éåðÿ äöøìÿéèáäèð, èíäè íÿ ö÷öí áîéóí
äèðìÿê (“áàø” ñþçöíäÿ). Áîéíóíà ìèíìÿê
ãà÷ûðûðñàí? Í.Âÿçèðîâ. Ôÿùëÿëÿð þç òÿøêè-
– áèðèíèí öçÿðèíäÿ òàì ùàêèì îëìàã,
ëàòëàðûíûí èíòèçàìûíû ýþçëÿìÿêäÿí ùå÷ áîéóí
èõòèéàðûíû ÿëèíäÿí àëìàã. Áîéíóíà ìèííÿò
ãà÷ûðìàçëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áîéóí ãîéìàã
ãîéìàã – á à õ ìèííÿò ãîéìàã (“ìèííÿò”
– ðàçû îëìàã, þùäÿñèíÿ ýþòöðìÿê, öçÿðèíÿ
ñþçöíäÿ). Áîéíóíà ñàðûëìàã – á à õ áîé-
àëìàã. Êÿíääÿí ýÿëÿí éîõñóëëàð óúóç ãèé-
íóíà àòûëìàã. Õàëà ãàïûíû à÷äû, ìÿíè ýþð-
ìÿòÿ èøëÿìÿéÿ áîéóí ãîéäóãëàðûíäàí, çàâîä
úÿê áîéíóìà ñàðûëäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Êÿðèì
èø÷èëÿðè ñàùèáêàðäàí ùå÷ áèð òÿëÿá åäÿ áèë-
áàáà:] Ãûçûìûí áîéíóíà íåúÿ ñàðûëìûøàì, ..
ìÿäèëÿð. Ù.Íÿçÿðëè. Áîéóí îëìàã – ñþç
öçöíäÿí-ýþçöíäÿí íåúÿ þïöðÿì. À.Øàèã.
âåðìÿê, âÿä åòìÿê. Áÿéèí éàõûí àäàìëà-
Éàðûì ñààòäàí áÿðè ãàïûäà ýþçëÿéÿí Éåìÿí-
ðûíäàí áèðè [úàìàäàð âÿ äÿëëÿéÿ] éà îðàäà
úèê íÿøÿëè áèð ÷ûüûðûã èëÿ àòàñûíû ãàðøûëàéûá
ïóë âåðÿðäè âÿ éà äà õÿëÿò áîéóí îëàðäû.
áîéíóíà ñàðûëûð. Ù.Íÿçÿðëè. Áîéíóíà òÿêëèô
Ù.Ñàðàáñêè. [Ôèðèäóí:] Êàñûá áèð òÿëÿáÿ ñèçèí
343
ÁÎÉÓÍÁÀÜÛ
ÁÎÇÀÃ
êèìè õàíûìà íÿ áîéóí îëà áèëÿð? Ì.Èáðàùèìîâ;
ÁÎÉÓÍÄÓÐÓÃËÀÒÌÀÃ “Áîéóíäóðóã-
2) áîéíóíà àëìàã, äöçöíö äåìÿê. Êÿíä-
ëàìàã”äàí èúá. Êÿëëÿðè áîéóíäóðóãëàòìàã.
ëèëÿð Íÿáèíè ýèçëÿòäèëÿð. Íÿ÷ÿííèê íÿ ãÿäÿð
ÁÎÉÓÍÄÓÐÓÃËÓ ñèô. 1. Áîéíóíäà áî-
ãûíàäûñà, áîéóí îëìàäûëàð. “Ãà÷àã Íÿáè”.
éóíäóðóã îëàí, ãîøóëìóø. Áîéóíäóðóãëó
Áîéóí òóòìàã – ðàçû îëìàã, ãÿáóë åòìÿê.
êÿëëÿðè êÿíàðäà ãîéàí àäàìëàð òöíäìÿçàú
Áîéóí âåðìÿê – ðàçû îëìàã, ðàçûëûã âåðìÿê,
ãîúàéà áàõûá ýöëöøäö. Ñ.Ðÿùèìîâ.
þùäÿñèíÿ ýþòöðìÿê. Áîéóí-áîéóíà äóð-
2. ìÿú. ßñèð, ìÿùêóì, èõòèéàðñûç; áîéóí-
ìàã (âåðìÿê) – ìÿçëóì-ìÿçëóì, éàçûã-
äóðóã àëòûíäà îëàí.
éàçûã äóðìàã (áèð íå÷ÿ àäàì ùàããûíäà).
ÁÎÉÓÍËÓÃ èñ. Áîéóíà ñàðûëàí ñàðüû, áî-
ÁÎÉÓÍÁÀÜÛ èñ. 1. Çèíÿò ö÷öí ãàäûíëàðûí
éóí ñàðüûñû; ñàðüû.
áîéóíëàðûíäàí àñäûãëàðû ìóíúóã âÿ ñ.
ÁÎÉÓÍËÓÃËÓ ñèô. Áîéíóíà ñàðüû ñàðûìûø,
äöçöìö. [Éóñèô øàù] ..ãûçëàðûíûí ùÿð áèðèíÿ
áîéíóíäà ñàðüû îëàí.
áèð ýöë .. âÿ áèð öçöê âÿ áèð áîéóíáàüû âÿ áèð
ÁÎÉÓÍÑÓÇ ñèô. Áîéíó ÷îõ ãûñà îëàí.
äÿñò ëèáàñ .. àéûðäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ãàäûíûí
[Úàñóñ] áàéãóø êèìè áîéóíñóç, áÿäÿíèíÿ
éàíûíäà éàõøû òàíûäûüûì áèð ùÿêèì, áîéíóí-
ýþðÿ éåêÿ, ëàêèí ìöòÿùÿððèê áàøûíû ÿúàèá âÿ
äà èñÿ èðè ìèðâàðèëÿðäÿí äèããÿòè úÿëá åäÿí áèð
èéðÿíú áèð ñóðÿòäÿ ùÿðëÿéèá, äöç àðõàñûíà,
áîéóíáàüû âàðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
èíäèúÿ ýèðäèéè ãàïûéà áàõäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
2. äàí. Ãàëñòóê. [Ìóñàíûí íÿâÿñè] ñÿùÿð
ÁÎÇ1 ñèô. 1. Êöë ðÿíýëè, ãàðà ðÿíýëÿ àü ðÿí-
äóðäó, öçöíö ãûðõäû, ïàëòàðûíû ýåéèíäè, àü
ýèí ãàðûøìàñûíäàí ÿìÿëÿ ýÿëÿí (ðÿíý). Áîç
êþéíÿéèíèí öñòöíäÿí ãàðà èïÿê áîéóíáàüû-
òîðïàã. Áîç àò. Áîç ãóðä. – Ùÿéÿòäÿêè ñàðû
ñûíû áàüëàäû. Ãàíòÿìèð.
äèðÿéÿ îìáàëàðû ÷ûõìûø áèð áîç àò áàüëàí-
ÁÎÉÓÍÚÓÃ èñ. Áàëàúà áîéóí, çÿðèô áî-
ìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. ..Áîç ãàíãàëëàð äà ÷è÷ÿê
éóí, íàçèê áîéóí.
à÷ìûøäûð. È.ßôÿíäèéåâ. [Ìàùìóä:] Êÿíäè-
ÁÎÉÓÍÄÓÐÓÃ èñ. 1. Èø ùåéâàíëàðûíû àðà-
ìèçèí, îíóí áîç ÷èíàðëàðûíûí, ñÿðèí áóëàãëà-
áàéà âÿ ñ.-éÿ ãîøìàã ö÷öí îíëàðûí áîéíóíà
ðûíûí ÿâÿçè âàðìû? Ç. Õÿëèë.
êå÷èðèëÿí àüàú ÷ÿð÷èâÿ øÿêëèíäÿ ãîøãó
2. Òóòãóí, äóìàíëû, ÷èñêèí. [Ùàúû Ìóðàä:]
úèùàçû. Áîéóíäóðóãäàí ãà÷àí þêöçö êÿñÿð-
Ñàáàù, Àëëàù ãîéñà, ãóðòàððûã, ùàâà äà
ëÿð. (Àòà. ñþçö). Ñàëìàí êèøè äÿ àðàáàíûí
áîçäóð; áó äÿõè éàõøûäûð. Í.Âÿçèðîâ. Ñÿùÿðÿ
áîéóíäóðóüóíà îòóðäó. À.Øàèã.
ìÿõñóñ ðóçýàð, éàøûë òÿïÿëÿðèí öçÿðèíÿ ÷ÿ-
2. ìÿú. Çöëì, ÿñàðÿò, ìÿùêóìëóã ìÿíà-
êèëÿí äóìàíëàðûí áîç éîðüàíûíû [àòäû]..
ñûíäà. Ãà÷ìàã áàúàðìàéàíëàð ùàìûñû
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
îðàäà-áóðàäà áîéóíäóðóã àëòûíäà ãûðûëûð-
3. Áèòêèñèç, ÷ûëïàã. Áîç ÷þëëÿð. Áîç éåðäÿ
ëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ãÿùðÿìàíëàð éåòèøäèð-
ìÿéÿí áèð õàëã ùå÷ áèð âàõò áîéíóíó ÿúíÿáè
îò áèòìÿç. – Ïàð÷à-ïàð÷à äöøÿðÿê ãóøáàøû
áîéóíäóðóüóíóí àëòûíäàí ÷ûõàðà áèëìÿç.
ýþéäÿí éåðÿ ãàð; Ñàðûëûð àü ìèòèëÿ áîç äÿðÿ,
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
÷þëëÿð, äàüëàð. À.Øàèã. Áóðóãëàðûì ùàéãûðà-
ðàã, íÿðÿ ñàëûð áîç ÷þëëÿðÿ. Ñ.Âóðüóí.
ÁÎÉÓÍÄÓÐÓÃËÀÌÀ “Áîéóíäóðóãëà-
ìàã”äàí ô.èñ.
4. ìÿú. äàí. Óòàíìàç, íÿçàêÿòñèç, ùÿéàñûç,
ÁÎÉÓÍÄÓÐÓÃËÀÌÀÃ ô. 1. Ãîøãó ùåé-
÷ÿêèíìÿéÿí, ñÿðò, ãàáà äàíûøàí. Áîç àäàì.
âàíëàðûíûí áîéíóíà áîéóíäóðóã êå÷èðìÿê.
◊ Áîç ñèôÿò ýþñòÿðìÿê – öçÿ áîçàðìàã,
Êÿëëÿðè áîéóíäóðóãëàìàã. Þêöçëÿðè áîéóí-
íÿçàêÿòñèçëèê åòìÿê, þçöíö ãàáà, ÿäÿáñèç
äóðóãëàìàã.
àïàðìàã. Ãÿùðÿìàíûí úèääè òÿêèäè ìöãàáè-
2. ìÿú. Èòàÿò àëòûíà àëìàã, ÿñàðÿò àëòûíà àë-
ëèíäÿ Ðöñòÿì àúûãëàíûð, îíà áîç ñèôÿò ýþñòÿ-
ìàã, úèëîâëàìàã, ÿñèð åòìÿê, ìÿùêóì åòìÿê.
ðèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÎÉÓÍÄÓÐÓÃËÀÍÌÀ “Áîéóíäóðóã-
ÁÎÇ2 èñ. Ãûðãîâóëóí äèøèñè.
ëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÁÎÇ3 èñ. òèá. Äÿìðîâà îõøàð äÿðè õÿñòÿ-
ÁÎÉÓÍÄÓÐÓÃËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áîéíóíà
ëèéè, êå÷ÿëëèê.
áîéóíäóðóã êå÷èðèëìÿê.
ÁÎÇÀÃ1 èñ. 1. áîò. Øîðàí òîðïàãëàðäà áèòÿí
ÁÎÉÓÍÄÓÐÓÃËÀÒÌÀ “Áîéóíäóðóã-
áèðèëëèê éåì áèòêèñè.
ëàòìàã”äàí ô.èñ.
2. Áó úöð îò áèòÿí éåð.
344
ÁÎÇÀÃ
ÁÎÇÁÀØ
3. Áîç. Ãûçûë ãàéàíûí öñòöíäÿ îëàí ñèëñèëÿ
5. ìÿú. Öçÿ ãàáàðìàã; ùþðìÿòñèçúÿñèíÿ,
äàüëàðû áîçàã äóìàí áàñûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÿäÿáñèçúÿñèíÿ, ãàáàúàñûíà úàâàá âåðìÿê,
ÁÎÇÀÃ2 èñ. Ãàáàéóíëó Àçÿðáàéúàí ãîéó-
àúûãëàíìàã. Ùÿñÿíîâ éåíÿ áîçàðìàã èñòÿ-
íó úèíñè.
éèð, ëàêèí úÿñàðÿò åòìÿéèá ñóñóð. Ì.Èáðàùè-
ÁÎÇÀÃÝÖËÖ èñ. áîò. Áîçãûðëàðäà, éàìàú-
ìîâ. Òàùèð äîñòóíóí éàíûíäà ïÿðòëèéèíè
ëàðäà áèòÿí ÷îõèëëèê îò áèòêè.
ýèçëÿäÿ áèëìÿéèá, àíàñûíûí öñòöíÿ áîçàðäû...
ÁÎÇÀËÀÃ èñ. áîò. Áàëäûðû åíëè, éàðïàüû
Ì.Ùöñåéí.
áîçóìòóë àëàã îòó. Áîçàëàã Àçÿðáàéúàíäà,
◊ Ãûçàðûá-áîçàðìàã – á à õ ãûçàðìàã.
äåìÿê îëàð êè, áöòöí ðàéîíëàðäà éàéûëìûø
ÁÎÇÀÐÌÛØ ô.ñèô. Áîç ùàëà ýÿëìèø, ðÿíýè
àëàã áèòêèëÿðèíäÿíäèð. Ãÿäèðîâ.
äþíìöø, áîç îëìóø. Ñîéóãäàí áîçàðìûø
ÁÎÇÀÐÀÃ ñèô. Áîç, áîçóìòóë. Áîçàðàã
ÿëëÿð. Ýöíäÿí áîçàðìûø éàðïàãëàð. – [Ðÿôè-
ïÿðäÿ ÷îõ ãàëûí îëäóüó ö÷öí áóðàäà îòó-
çàäÿíèí] .. ñöðòöêöíöí áîçàðìûø ìàùóäó èëÿ
ðàíëàð ÷ÿòèí .. ñå÷èëèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
øÿâÿ êèìè ïàðëàéàí àòëàç éàõàëûã áèð-áèðèíÿ
ÁÎÇÀÐÀÍ ô.ñèô. 1. Òåç ñîëàí. Áîçàðàí
óéìóðäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Êîð êèøèíèí] éûï-
ïàð÷à.
ðàíìûø âöúóäó, áîçàðìûø ñà÷-ñàããàëû éàøûíûí
2. Áîç ðÿíýäÿ ýþðöíÿí. Óçàãäà áîçàðàí
ÿëëèäÿí àðòûãëûüûíû .. áèëäèðèðäè. Ñ.Ùöñåéí.
äàüûí éàìàúëàðû. – Äàç áàøëàð êèìè áîçàðàí
ÁÎÇÀÐÒÛ èñ. 1. Áîçàðìûø ðÿíý.
.. áèíàëàð êÿíäèí ýþðêÿìèíè êîðëàéûðäû.
2. Óçàãäàí ýþðöíÿí áîç ðÿíýëè øåé.
ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÎÇÀÐÒÌÀ 1. èñ. Éàüëû ÿòäÿí áèøèðèëÿí
ÁÎÇÀÐÀÍÒÛ èñ. 1. Ùàâàíûí ñÿùÿðÿ éàõûí
ñóëó ãîâóðìà; áîçãîâóðìà. [Øÿùðÿáàíû
àëàãàðàíëûã ùàëû.
õàíûì:] Íàùàðà Ìöñéþ Æîðäàíà ãàéìàã
2. Óçàãäàí áîç ýþðöíÿí øåé, éåð.
ýÿðÿê, éàü ýÿðÿê, àõøàìà ïëîâ ýÿðÿê, áî-
ÁÎÇÀÐÛØÌÀ “Áîçàðûøìàã”äàí ô.èñ.
çàðòìà ýÿðÿê êè, ýåäèá þç þëêÿñèíäÿ äåìÿñèí
ÁÎÇÀÐÛØÌÀÃ ô. 1. Áèð-áèð áîçàðìàã,
êè, Ãàðàáàü åëàòûíûí àðâàäëàðû ìÿðèôÿòñèç
éàâàø-éàâàø áîçàðìàã, ñîëóá áîç ðÿíý àë-
îëóðëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ýåúÿíè ãèéàìÿò
ìàã. Òàõûëëàð áîçàðûøìàüà áàøëàìûøäûð.
êå÷èðèðäèëÿð. Åðêÿê ÿòèí áîçàðòìàñû, ñîüàí,
2. Ýþðöíìÿê (áîç øåé ùàããûíäà). Ãîéóí
ñèðêÿ... Ìèð Úÿëàë. ×îáàí áîçàðòìàñû –
ñöðöñö óçàãäàí áîçàðûøûð.
àëà-÷èé áèøèðèëìèø ñóëó ãîâóðìà.
ÁÎÇÀÐÌÀ “Áîçàðìàã”äàí ô.èñ.
2. “Áîçàðòìàã”äàí ô.èñ.
ÁÎÇÀÐÌÀÃ ô. 1. Áîç ðÿíý àëìàã, áîç-
ÁÎÇÀÐÒÌÀÃ ô. 1. Áîç åòìÿê, áîç ðÿíý
ëàøìàã. Ãàäûí ãîúà îëäóüóíà âÿ ñà÷ëàðûíûí
âåðìÿê. Ðÿíýñàç äèâàðû áîçàðòäû.
òàìàìèëÿ áîçàðäûüûíà áàõìàéàðàã, ÷þùðÿ-
2. Ñîëäóðìàã. Ïàëòàðûíû ýöíöí àëòûíäà áî-
ñèíäÿ ýþðöíÿí òÿðàâÿò îíóí ýÿíúëèêäÿ ìàëèê
çàðòìàã.
îëäóüó ýþçÿëëèéè àíäûðûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
3. Éåòèøäèðìÿê. Èñòè àðïàëàðû áîçàðäûð.
// Ñîëìàã, ðÿíýè ãà÷ìàã, ðÿíýè ýåòìÿê. Ãûçûí
4. Àëà-÷èé áèøèðìÿê, éöíýöëâàðè ãîâóð-
ðÿíýè ýöë êèìè áîçàðìûøäû. Ì.Ùöñåéí.
ìàã. ßòè áîçàðòìàã.
2. Éåòèøìÿéÿ áàøëàìàã, áè÷èëìÿê (äÿðèë-
5. ìÿú. Óòàíäûðìàã.
ìÿê) âàõòû ÷àòìàã. Àðïàëàð áîçàðìûøäûð.
◊ Ñèôÿòèíè (öçöíö) áîçàðòìàã – öçöíöí
Ãàðïûçëàð éàâàø-éàâàø áîçàðûð.
èôàäÿñèíè ñÿðòëÿøäèðìÿê, úèääèëÿøäèðìÿê,
3. ×èñêèíëÿøìÿê, òóòãóíëàøìàã; ñîéóã-
ãàøãàáàüûíû ñàëëàìàã. Íÿáè öçöíö áîçàðäûá
ëàøìàüà áàøëàìàã, äóìàí âÿ ñîéóã îëìàã.
äåäè: – Ñÿí áèçäÿí íÿ èñòÿéèðñÿí? “Ãà÷àã
Ùàâàëàð áîçàðìûøäûð; Àü ñàããàëëû ãûø ýÿëèð.
Íÿáè”. ..Éàñàâóë àäàìëàðëà ýþðöøäöêäÿ,
Ñ.Ðöñòÿì. Ïàéûç ôÿñëè îëäóüó ö÷öí ùàâà éà-
ãàáàãúàäàí ñèôÿòèíè áîçàðäûð, “áþéöê èø
ìàí áîçàðìûøäû. Ï.Ìàêóëó. // Éàõûíëàøìàã,
àäàìû” êèìè ñèôÿò àëûð, àäàìëàðû ãàáàãëà-
ÿëàìÿòëÿðè ýþðöíìÿéÿ áàøëàìàã. Ïàéûç áîçà-
éûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðûð, äàüöñòö øÿùÿðèíèí þçöíäÿ âÿ ÿòðàôûíäà
ÁÎÇÁÀØ èñ. ßò, íîõóä, êàðòîô èëÿ áèøèðèëÿí
ìåøÿëÿðäÿ àüàúëàð ëöòëÿøèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñóëó õþðÿê; ïèòè. [Òåëëè:] – Àé Ïÿðçàä õàëà,
4. Áèøìÿéÿ, ãîâðóëìàüà áàøëàìàã. ßò ëàï
– äåäè, – éåðè îíëàðû äà éûü ýÿòèð áèð éåðäÿ
áîçàðûá, èíäèúÿ õþðÿê ùàçûð îëàúàã.
éåéÿê, áîçáàø àñìûøàì. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
345
ÁÎÇÁÀØËÛÃ
ÁÞÙÒÀÍ
Áîçáàøû ãîéóí ÿòèíäÿí, þçö äÿ ìà÷à âÿ äþø
2. Ãûòëûã. Éàíàúàã áþùðàíû.
ùèññÿñèíäÿí áèøèðÿðäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè.
3. òèá. Õÿñòÿëèéèí ýåäèøèíäÿ õÿñòÿíèí âÿ-
ÁÎÇÁÀØËÛÃ ñèô. Áîçáàøà éàðàéàí. Áîç-
çèééÿòèíèí éà éàõøûëàøìàñû, éà äà ïèñëÿøìÿñè
áàøëûã ÿò.
èëÿ íÿòèúÿëÿíÿí äþíöø íþãòÿñè. Ãûçûëúàíûí
ÁÎÇÄÀÐ èñ. ìÿù. Áîçòöêëö ãîéóí èòèíÿ
áþùðàí äþâðö. – Âàð öìèäèì êè, ýÿëÿ áèð ñÿíÿ
âåðèëÿí àä.
ñÿùùÿò òàïàñàí; Ýþçëÿéèð òÿáèáèí ùÿëÿ áþù-
ÁÎÇÃÛÐ èñ. Ñóñóç, îòñóç ÷þë.
ðàí, Éóñèô! Ñ.ß.Øèðâàíè. [Ýöëúàùàí:] Ùÿêèì
ÁÎÇÃÛÐËÀØÌÀ “Áîçãûðëàøìàã”äàí ô.èñ.
ýöíäÿ èêè äÿôÿ ýÿëèð... Îí áèðèíúè ýöíöíäÿ
ÁÎÇÃÛÐËÀØÌÀÃ ô. Áîçãûð ùàëûíà ýÿëìÿê.
áþùðàí îëàúàã [äåéèð] Í.Âÿçèðîâ.
ÁÎÇÃÛÇÛËÀÜÀÚÛ èñ. áîò. Ùöíäöð êîë âÿ
4. ìÿú. Áèð øåéèí ýåäèøèíäÿ ñÿðò äþíöø,
éà àüàú øÿêëèíäÿ áèòêè. Áó áèòêèíèí ýþâäÿñè
êÿñêèí äÿéèøèêëèê. [Ìöÿëëèì:] Õöñóñÿí óøàã
à÷ûã-ñàðû ðÿíýëè ãàáûãëà þðòöëìöøäöð; ñûðà
îí äþðä, îí áåø éàøëàðûíäà èêÿí ÷îõ ìöùöì
èëÿ äöçöëìöø éóìóðòàøÿêèëëè éàðïàãëàðûíûí
áèð áþùðàí êå÷èðìÿê çàìàíûäûð. À.Øàèã.
êÿíàðû èêèãàò äèøëèäèð. ßëèéåâ.
// Öìóìèééÿòëÿ, àüûð âÿçèééÿò, àüûð ùàë. [Øèðèí]
ÁÎÇÃÎÂÓÐÌÀ èñ. àøï. á à õ áîçàðòìà
ÿñÿáè áèð áþùðàí êå÷èðèð. È.ßôÿíäèéåâ.
1-úè ìÿíàäà.
◊ Ñèéàñè áþùðàí – þëêÿäÿ õàëã êöòëÿëÿ-
ÁÎÇËÀÌÀÚ èñ. ìÿù. Ñàúäà áèøèðèëÿí ãàëûí
ðèíèí ùþêóìÿòèí ñèéàñÿòèíäÿí ãÿòè ñóðÿòäÿ
éàéìà.
íàðàçû ãàëäûüûíû ýþñòÿðÿí ñèéàñè âÿçèééÿò.
ÁÎÇËÀÌÀÃ ô. ìÿù. Óúà ñÿñëÿ, îõøàéà-
Ùþêóìÿò (éàõóä êàáèíÿ) áþùðàíû – êþùíÿ
îõøàéà àüëàìàã.
ùþêóìÿòèí èñòåôàéà ÷ûõìàñû ìÿñÿëÿñè ùÿëë
ÁÎÇÒÞÂÐ êþùí. á à õ áîçóìòóë. Äàøëûã-
îëóíóá, éåíè ùþêóìÿòèí èñÿ ùÿëÿ äöçÿëäèë-
ëàðà ÷ûõàí äîâøàíëàðûí áàëàëàðûíûí àðàñûíäà
ìÿìèø îëäóüó äþâð.
áÿçèíèí ðÿíýè òöíä-éàøûë âÿ áÿçèíêè áèð àç
ÁÞÙÐÀÍËÛ ñèô. ×îõ ãàðûøûã, ÷îõ àüûð, ãîð-
áîçòþâð îëàúàã. Ù.Çÿðäàáè.
õóëó. Õÿñòÿ áþùðàíëû ùàë êå÷èðèð. – [ßáöëùÿ-
ÁÎÇÓÌÑÎÂ á à õ áîçóìòóë.
ñÿí áÿé:] Áóíäàí áþùðàíëû, áóíäàí öìèäñèç
ÁÎÇÓÌÑÎÂËÓÃ á à õ áîçóìòóëëóã.
áèð äÿãèãÿ ýþðìÿìèøäèì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁÎÇÓÌÒÐÀÃ á à õ áîçóìòóë. Êÿíäèí
ÁÞÙÒ èñ. [ÿð.] Ùåéðÿò, òÿÿúúöá, ìàò ãàë-
ìÿðêÿçèíäÿêè áîçóìòðàã áèð ìèíàðÿíè éàëà-
ìà, ÷àøûá ãàëìà, ÷àøãûíëûã. ..Áþùòöí è÷èíäÿ
éûá ýÿëÿí ýèëàâàð êöëÿéè .. ìÿùçóí âÿ ìöêÿä-
îíóí [Ùàúû Õÿëèëèí] êå÷ÿí ýöíëÿðè áèð-áèð ýÿ-
äÿð íÿüìÿñèíè ÷àëûðäû. Ù.Íÿçÿðëè.
ëèá ýþçöíöí ãàáàüûíäàí þòöðäö. ß.Ùàãâåð-
ÁÎÇÓÌÒÓË ñèô. Áîçà ÷àëàí, áîçà éàõûí,
äèéåâ. Ðÿññàì ùåéðÿò âÿ áþùò è÷èíäÿ äàéàíûá
áèð ãÿäÿð áîç. Ýöíÿø ÷îõäàí áîçóìòóë áó-
äèíëÿéèðäè. È.ßôÿíäèéåâ. Áþùò àïàðìàã
ëóäëàð àðàñûíäà öçìÿêäÿ èäè. Ì.Ùöñåéí.
(àëìàã) – ìàò ãàëìàã, ùåéðÿòÿ äöøìÿê,
ÁÎÇÓÌÒÓËËÓÃ ìöúÿð. Áîçóìòóë øåéèí
ôèêðÿ ýåòìÿê. Áó ñþçö åøèäÿíäÿ ìÿíè áþùò
ùàëû.
àïàðûá: áèëìèðäèì èíàíûì áó õÿáÿðÿ, éà èíàí-
ÁÞ(Â) á à õ áþéÿ.
ìàéûì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñàðüû ýþçöí-
ÁÞÚßÊ èñ. [ÿð.] Ñÿðòãàíàäëû êè÷èê úöúö.
äÿí à÷ûëûá è÷ÿðè ýèðäèêäÿ, Ãóëàìû áþùò àëäû.
Ãóòóíóí è÷èíäÿ àëòû úÿðýÿ ñÿëèãÿ èëÿ êÿïÿíÿê,
ß.ßáöëùÿñÿí. Áþùòÿ ýåòìÿê – á à õ áþùò
÷ÿéèðòêÿ âÿ ãåéðè áþúÿêëÿð êàüûçà ñàíúûëû
àïàðìàã (àëìàã). Àüà Ùöñåéí Õÿëèëèí áó
ùàëäà äöçöëìöøäö. ß.Âÿëèéåâ. Ùþðöì÷ÿê
ñþçëÿðèíè åøèäèá, áèð àí áþùòÿ ýåäèá äåäè..
ùÿð ùàíñû áèð éàõûí áóäàãäàí òîðïàüà ãÿäÿð
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áöëëóð Íèñÿõàíûìûí õîøóíà
ñàï óçàäàðàã, îíóí îðòàñûíäà äàéàíûð âÿ
ýÿëìÿéÿí áèð äÿ ÿðèíèí áó õàñèééÿòè – “è÷èíäÿ
ó÷àí áþúÿéèí ùÿìèí ñàïû íÿ çàìàí éåëëÿ-
äàíûøìàüû”, “áþùòÿ ýåòìÿéè” èäè. Ìèð Úÿëàë.
äÿúÿéèíè ñÿáèðëÿ ýþçëÿéèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁÞÙÒÀÍ èñ. [ÿð.] Áèðèíè ëÿêÿëÿìÿê ö÷öí
ÁÞÙÐÀÍ èñ. [ÿð.] 1. èãòèñ. Õûðäà èñòåùñà-
íàùàãäàí îíà ïèñ áèð øåé èñíàä åòìÿ; èôòèðà,
ëàò÷ûëàðûí èôëàñûíà, èñòåùñàëûí àçàëìàñûíà ñÿ-
øÿð. Ùÿããà êè, äåéèë áó íöêòÿ áþùòàí; Èñáàòèíÿ
áÿá îëàí äþâðàøûðû íèñáè ùÿääÿí àðòûã ÿìòÿÿ
âàðäûð ÿëäÿ áöðùàí. Ìÿñèùè. [Ùåéäÿð áÿé:]
èñòåùñàëû. Èãòèñàäè áþùðàí. Ñÿíàéå áþùðàíû.
Íà÷àëíèê, òàìàì äàíûøäûüû ñþçëÿð áþùòàíäûð.
Àãðàð áþùðàíû.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Óðéàäíèê áèð-èêè äÿôÿ îíó
346
ÁÞÙÒÀÍ×Û
ÁÞËÖÍÌßÊ
øàïàëàãëàäû, éåíÿ äÿ Àüàáàëà áþùòàíà ãîë
þç ùèññÿëÿðèíèí òàì èõòèéàðëû ðÿèñëÿðèäèðëÿð.
ãîéìàäû. Øàìèëîâ. Áþùòàí àòìàã – áè-
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
ðèíÿ îëìàéàí áèð èøè âÿ éà ñþçö èñíàä âåðìÿê;
5. Áèð øåéèí, éàõóä éåðèí âÿ ñ.-íèí áþëöí-
èôòèðà äåìÿê, ëÿêÿ âóðìàã. Áþùòàí äåìÿê
äöéö ùèññÿëÿðäÿí ùÿð áèðè. Áèíà áþëìÿëÿðÿ
(åòìÿê) – á à õ áþùòàí àòìàã. [Âÿçèð:] Ìÿ-
àéðûëìûøäû. Ãÿôÿñÿíèí áþëìÿëÿðè.
ýÿð ùå÷ óòàíìûðñàí êè, ìÿíèì öçöìÿ ãàðøû
ÁÞËÌßÊ ô. 1. Áèð øåéè ïàð÷àëàðà, ùèññÿ-
àðâàäûìà áþùòàí äåéèðñÿí? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ëÿðÿ, ïàéëàðà àéûðìàã. ßìëàêû áþëìÿê.
Áþùòàíà äöøìÿê – íàùàãäàí øÿðÿ äöøìÿê,
Øàýèðäëÿðè ãðóïëàðà áþëìÿê. // ðèéàç. Áþëìÿ
èôòèðàéà ìÿðóç ãàëìàã. Áþùòàíà äöøÿí îä-
ÿìÿëèééàòû èúðà åòìÿê. Èéèðìèíè äþðäÿ
ñóç éàíàð. (Àòà. ñþçö). Ìÿñóì êèøè àüûð áèð
áþëìÿê.
áþùòàíà äöøìöøäö. Ìèð Úÿëàë.
2. Àðàñûíû êÿñìÿê, àéûðìàã. Îòàüû èêè éåðÿ
ÁÞÙÒÀÍ×Û èñ. Áþùòàí ñþéëÿéÿí, áþùòàíëà
áþëìÿê. Áàü÷àíû îðòàñûíäàí áþëìÿê. Òÿí
ìÿøüóë îëàí, áàøãàñûíûí öñòöíÿ áþùòàí àòàí,
éàðû áþëìÿê.
øÿð àòàí àäàì; èôòèðà÷û. Áþùòàí÷ûíû ìÿñóëèé-
ÁÞËÖÚÖ èñ. Ùèññÿëÿðÿ áþëÿí, àéûðàí; òÿã-
éÿòÿ úÿëá åòäèëÿð. – [Ùàêèìè-øÿð:] Ìÿí äåìÿ-
ñèì åäÿí.
äèììè êè, áó çÿèôÿ ìÿíèì íÿçÿðèìÿ áþùòàí÷û
ÁÞËÖÊ èñ. 1. Ïèéàäà âÿ áÿçè õöñóñè ãîøóí
ýÿëèð? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. // Ñèô. ìÿíàñûíäà.
ùèññÿëÿðèíäÿ áàòàëéîí òÿðêèáèíÿ äàõèë îëàí
Áþùòàí÷û àäàì. – Ñÿëèì éöç úöð áþùòàí÷û
ÿñýÿðè ùèññÿ; ðîòà. Äèâèçèéàíûí àëàéëàðû, ùÿð
ìàòåðèàëëàðëà Äèëàðàíû ìÿêòÿáäÿí âÿ ïàðòè-
àëàéûí áþëöêëÿðè êÿíä àðàëàðûíäà, ìåøÿëèê-
éàäàí ãîâäóðäó. Ì.Èáðàùèìîâ.
ëÿðäÿ, äàüäà-äàøäà éåðëÿøìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÞÙÒÀÍ×ÛËÛà èñ. Áþùòàí àòìà, èôòèðà
2. Ïàð÷à, òèêÿ, ùèññÿ. Òàüû ÿìè [áèëäèð÷èíè]
åòìÿ, èôòèðà÷ûëûã; áþùòàí÷ûíûí èøè, ïåøÿñè, õà-
ãûðüûíûí ÿëèíäÿí àëûá áàøûíû êÿñäè. Ñîíðà èêè
ñèééÿòè. Áþùòàí÷ûëûã öñòÿ èøäÿí ÷ûõàðûëäû.
áþëöê åäÿðÿê òóëàëàðà àòäû.. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÁÞËßÍ èñ. Áþëìÿ ÿìÿëèíäÿ: áþëöíÿí
3. “Áèð” ñþçö èëÿ: áèð áþëöê – áèð éûüûí,
êÿìèééÿòèí áþëöíäöéö ÿäÿä; ìÿñ.: 50:5=10
áèð ñöðö, áèð äÿñòÿ; ÷îõëó. Áèð áþëöê éàøûëáàø
ÿìÿëèíäÿ 5 áþëÿí ÿäÿä àäëàíûð.
ñîíàëàð êèìè; Éûüûëûá ýÿëèáäèð Ãàçàüà ãûçëàð.
ÁÞËÝß1 èñ. çîîë. Íÿðÿ áàëûüûíûí áèð íþâö,
Ì.Ï.Âàãèô. Áèð áþëöê àòëàð; Àòëàð ýþé îòëàð.
áåëóãà.
À.Ñÿùùÿò. [Ìÿøÿäè Úÿôÿð:] Ìÿíäÿí ñîíðà
ÁÞËÝß2 èñ. Ìöÿééÿí ÿëàìÿòÿ ýþðÿ ñå-
áèð áþëöê éåòèì-éåñèð ãàëàúàã. ß.Ùàãâåðäè-
÷èëÿí ÿðàçè ñàùÿñè.
éåâ. Áèð òÿê äîíëóã èëÿ Ìèðçÿ éàçûã þçöíö
ÁÞËÝÖ èñ. 1. Áþëìÿê èøè. Ìÿùñóë áþëýöñö.
ñàõëàñûí, éîõñà ïóë ýþíäÿðèá áèð áþëöê, êöë-
ßìÿê áþëýöñö. Èø áþëýöñö. Ýÿëèð áþëýöñö.
ôÿòèíè äîëàíäûðñûí. Ñ.Ðÿùèìîâ.
2. Äÿðÿúÿëÿðÿ áþëöíìöø úèùàç âÿ ñ. Áþëýö
áþëöê-áþëöê çÿðô Äÿñòÿ-äÿñòÿ, äÿñòÿëÿð
ãûôû. Áþëýö úÿäâÿëè. // Úèùàç âÿ ñ. öçÿðèíäÿêè
ùàëûíäà. Àäàìëàð áþëöê-áþëöê ýÿëäèëÿð.
äÿðÿúÿëÿð. Èíäèêàòîð äèàãðàìû öçÿðèíäÿêè áþë-
– Áþëöê-áþëöê, äÿñòÿ-äÿñòÿ ãûçûíàí; Ñîíàì
ýöëÿð ýþñòÿðèúè áþëýöëÿðèí åéíèäèð. Ãóëèéåâ.
ýþëäÿ öçÿí éåðäèð áó éåðëÿð. Àøûã Êÿðÿì.
ÁÞËÌß èñ. 1. “Áþëìÿê”äÿí ô. èñ
ÁÞËÖÌ èñ. 1. Áþëìÿ èøè.
2. Ðèéàçèééàòäà: áèð ñàéäà íå÷ÿ äÿôÿ áàø-
2. Ïàð÷à; áþëöíìöø ùèññÿ; ïàé, ùèññÿ.
ãà ñàé (ÿäÿä) îëäóüóíó áèëìÿ ÿìÿëè. Áþëìÿ
áþëöì-áþëöì çÿðô Ïàð÷à-ïàð÷à, ùèññÿ-
ÿìÿëè. Áþëìÿ úÿäâÿëè.
ùèññÿ, òèêÿ-òèêÿ. Áþëöì-áþëöì îëìàã.
3. Èäàðÿ, òÿøêèëàò âÿ éà ìöÿññèñÿíèí èðè
ÁÞËÖÍßÍ ô.ñèô. 1. Ïàð÷àëàíàí, ùèññÿëÿðÿ
øþáÿñè; ñåêñèéà. Òðåñòèí èñòåùñàëàò áþëìÿñè.
àéðûëàí.
4. Êè÷èê ÿñýÿðè ùèññÿ. Áþëìÿìèç ÷ÿòèíëèêëÿ
2. ðèéàç. Áþëìÿ ÿìÿëèíäÿ: áþëöíÿí ÿäÿäèí
èðÿëèëÿéèðäè, ÷öíêè äöøìÿí úèíàùäàêû àòÿø
àäû; ìÿñ.: 10:5 = 2 ÿìÿëèíäÿ 10 áþëöíÿíäèð.
íþãòÿñèíäÿí ýöúëö àòÿø à÷ûðäû. Ì.Ùöñåéí.
ÁÞËÖÍÌß “Áþëöíìÿê”äÿí ô.èñ.
Èëäûðûì ãàáàãäàéäû áþëìÿ ùöúóì åäÿíäÿ.
ÁÞËÖÍÌßÊ ô. 1. Ïàð÷àëàíìàã, õûðäàëàí-
Ñ.Ðöñòÿì. Ñèëàùëû ãöââÿëÿðèìèçèí áöòöí áèð-
ìàã, ùèññÿëÿðÿ àéðûëìàã. Ùöúåéðÿëÿð áþëö-
ëÿøìÿ, ùèññÿ âÿ áþëìÿëÿðèíèí êîìàíäèðëÿðè
íöá àðòûð. Áóç èêèéÿ áþëöíäö.
347
ÁÞËÖÍÌßÇ
ÁÞÉÖÄÖËÌß
2. ðèéàç. Ãàëûãñûç áàøãà ÿäÿäÿ áþëöíÿ áèë-
Êÿáëÿ Èìàìÿëè, .. Ìÿøÿäè Áàéðàì î ãÿäÿð
ìÿê. Îí áåøÿ áþëöíöð.
ñåâèíäèëÿð êè, àç ãàëûðäûëàð áþðêëÿðèíè ýþéÿ
3. Àéðûëìàã. Äÿñòÿìèç áèð ìåøÿíèí éà-
àòàëàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
íûíäà ö÷ ùèññÿéÿ áþëöíäö.
ÁÞÐÊ×Ö èñ. Ïàïàã÷û. Áþðê÷öíöí áþðêö
4. ìÿúù. Ïàéëàøäûðûëìàã, áþëöøäöðöëìÿê.
îëìàç, êöðê÷öíöí êöðêö. (Àòà. ñþçö).
Âÿçèôÿëÿð êîëëåêòèâèí öçâëÿðè àðàñûíäà áþëöíäö.
ÁÞÐÊÃÀÏÀÍ èñ. Êå÷ìèøäÿ ïàïàãëà îé-
ÁÞËÖÍÌßÇ ñèô. 1. Ãàëûãñûç áþëöíÿ áèë-
íàíûëàí áèð îéóí àäû; ïàïàãàëäûãà÷.
ìÿéÿí. Áþëöíìÿç ÿäÿä.
ÁÞÐÊËÖ ñèô. Ïàïàãëû, áàøûíäà áþðê îëàí.
2. Áþëöíìÿëè îëìàéàí.
ÁÞÂË èñ. [ÿð.] êþùí. Ñèäèê. Áþâë åòìÿê
3. Ïàð÷àëàíìàéàí, ùèññÿëÿðÿ àéðûëà áèë-
– èøÿìÿê. Àüàúûí àëòûíäà, ñóéóí ãûðàüûíäà
ìÿéÿí; áöòþâ. Êå÷ìèøäÿ àòîìëàð ìàòåðè-
áþâë åòìÿê éàõøû äåéèë. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
éàíûí áþëöíìÿç ùèññÿëÿðè ùåñàá åäèëèðäè.
ÁÞÉß èñ. çîîë. Ùþðöì÷ÿéÿîõøàð çÿùÿðëè
ÁÞËÖÍÌßÇËÈÊ èñ. Áþëöíÿ áèëìÿìÿ,
úöúö.
ïàð÷àëàíà áèëìÿìÿ, ùèññÿëÿðÿ àéðûëà áèëìÿ-
ÁÞÉßËßÊ èñ. çîîë. Ùåéâàíëàðûí ãàíû âÿ
ìÿ; áöòþâëöê, òàìàìëûã, éåêïàðÿëèê.
áèòêèëÿðèí øèðÿñè èëÿ äîëàíàí èðè ÷èáèí.
ÁÞËÖØ èñ. Áþëöíìÿ, éà áþëìÿ ãàéäàñû,
ÁÞÉßËßÊ×È èñ. ìÿù. Ùèéëÿáàç, àðàãû-
òÿðçè, öñóëó. Áó áþëöø ùå÷ õîøóìà ýÿëìÿäè.
çûøäûðàí. [Ùÿçðÿòãóëó:] Íÿ âàõòàúàí áó
ÁÞËÖØÄÖÐÌß “Áþëöøäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
Ùÿñÿí êèøè õàëãûí áàøûíà áþéÿëÿê÷è îëàúàã?
ÁÞËÖØÄÖÐÌßÊ ô. Áèð øåéè âÿ éà èøè áèð
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
íå÷ÿ àäàì âÿ ñ. àðàñûíäà áþëìÿê, éàõóä þç
ÁÞÉßËßÊËßÍÄÈÐÌßÊ ô. ìÿù. Àúûã-
àðàëàðûíäà ïàéëàøäûðìàã. Ìàëû áþëöøäöðìÿê.
ëàíäûðìàã, ãûçûøäûðìàã.
Ìÿùñóëó áþëöøäöðìÿê. // Ùèññÿëÿðÿ áþëìÿê.
ÁÞÉßËßÊËßÍÌßÊ ô. ìÿù. 1. Áþéÿëÿê
ÁÞËÖØÄÖÐÖÚÖ ñèô. âÿ èñ. Òÿãñèì åäÿí,
ñàíúìàñûíäàí ãà÷ìàã, øûëëàã àòìàã (ùåé-
áþëöøäöðÿí.
âàíëàð ùàããûíäà) .
ÁÞËÖØÄÖÐÖËÌß “Áþëöøäöðöëìÿê”äÿí
2. ìÿú. Àúûãëàíìàã, äàëàøìàã èñòÿìÿê.
ô.èñ. Âàõòûí äöçýöí áþëöøäöðöëìÿñè.
ÁÞÉßÌßÊ ô. ìÿù. Ñóéó ýþëëÿíäèðìÿê
ÁÞËÖØÄÖÐÖËÌßÊ ìÿúù. 1. Áèð íå÷ÿ
ö÷öí àðõûí, ÷àéûí ãàáàüûíû êÿñìÿê.
àäàì âÿ ñ. àðàñûíäà, éàõóä þç àðàëàðûíäà áþ-
ÁÞÉßÍÌßÊ ô. ìÿù. Éûüûëûá ãàëìàã; ãà-
ëöíìÿê, ïàéëàøäûðûëìàã. Áó ýöíëÿðäÿ ìÿùñóë
áàüû êÿñèëìÿê, ãàáàüû áàüëàíìàã.
áþëöøäöðöëÿúÿêäèð.
ÁÞÉËß êþùí. á à õ áåëÿ. Èíñàí äà îëóðìó
2. Ùèññÿëÿðÿ áþëöíìÿê.
áþéëÿ èíúÿ; Åé øóõ, ìÿýÿð êè, ùóðè-åéíñÿí?
ÁÞËÖØÌß “Áþëöøìÿê”äÿí ô.èñ.
Ùåéðàí õàíûì. Ùàúû Ñàëåù ãûçû áþéëÿ úàìàë
ÁÞËÖØÌßÊ ãàðø. Áèð øåéè þç àðàëàðûíäà
ñàùèáè ýþðöá, îüëó ßñýÿðÿ òÿêëèô åòäè êè,
áþëìÿê, òÿãñèì åòìÿê, ïàéëàøäûðìàã, éàõóä
Çöëåéõàíû àëñûí. Ú.Úàááàðëû. Äåäèì, èýèä
áèð øåéäÿí áèð ùèññÿ þçöíÿ ýþòöðöá, ãàëàíûíû
þìðö áþéëÿ áèòèðìÿç... Ð.Ðçà.
áàøãàñûíà âÿ éà áàøãàëàðûíà âåðìÿê. Ãà-
ÁÞÉÐßÊ èñ. àíàò. Èíñàí âÿ ùåéâàíëàðäà:
ðàúà ãûç ÷îõ ðÿùìäèë âÿ ñÿõàâÿòëè ãûç èäè. Ùÿð
ñèäèê èôðàç åäÿí áÿäÿí öçâö. Áþéðÿê õÿñòÿ-
íÿ ÿëèíÿ äöøñÿ èäè, éîëäàøëàðû èëÿ áþëöøÿðäè.
ëèéè. Ñàü áþéðÿê.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Öçöí àéäûí, àü òåëëÿðèí éóì-
ÁÞÉÐßÊÚÈÊ èñ. Êè÷èê áþéðÿê.
øàã; Äÿðäëÿðèíè ýÿë ìÿíèìëÿ áþëöø, àé!
ÁÞÉÐßÊËÈ ñèô. ìÿù. Ãî÷àã, öðÿêëè.
Ù.Ê.Ñàíûëû.
ÁÞÉÐßÊÖÑÒÖ ñèô. àíàò. Áþéðÿêëÿðèí öñ-
ÁÞÐÊ èñ. Ïàïàã, áàø ýåéèìè. Ìîëëàíûí
òöíäÿ éåðëÿøÿí. Áþéðÿêöñòö âÿçèëÿð.
áþðêöíö ÷àëûá îüðó; Éöéöðöá ãà÷äû áèð áàüà
ÁÞÉÖÚÖÊ ñèô. ×îõ áþéöê, îëäóãúà áþ-
äîüðó. Ì.ß.Ñàáèð. [Õóäàéàð áÿé:] Êèøè áþð-
éöê. ..Ãàíáóð áèð èõòèéàð ÿëèíäÿ áþéöúöê áèð
êöíö áàøûíà íÿäÿí þòðö ãîéóð? Îíäàí þòðö
áöò éîíóð. Ù.Úàâèä. // Áèð ãÿäÿð áþéöê.
ãîéóð êè, îíà êèøè äåñèíëÿð. Ú.Ìÿììÿäãó-
ÁÞÉÖÄÖÚÖ ñèô. õöñ. Áþéöê ýþñòÿðÿí, èðè
ëóçàäÿ. Áþðêöíö ýþéÿ àòìàã – á à õ ïà-
ýþñòÿðÿí. Áþéöäöúö øöøÿ. Áþéöäöúö úèùàç.
ïàüûíû ýþéÿ àòìàã (“ïàïàã” ñþçöíäÿ).
ÁÞÉÖÄÖËÌß “Áþéöäöëìÿê”äÿí ô.èñ.
348
ÁÞÉÖÄÖËÌßÊ
ÁÞÉÖÊ-ÊÈ×ÈÊ
ÁÞÉÖÄÖËÌßÊ ìÿúù. 1. Áþéöê ùàëà
6. Ôþâãÿëàäÿ òàðèõè âÿ ñèéàñè ÿùÿìèééÿòè
ñàëûíìàã. Øÿêèë 4 äÿôÿ áþéöäöëìöøäöð.
îëàí. // Åëì, ÿäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò ÿñÿðëÿðè
2. Òÿðáèéÿëÿíäèðèëìÿê, (áÿñëÿíèá) éåòèø-
ùàããûíäà. Àçÿðáàéúàí êëàññèê ÿäÿáèééàòûíûí
äèðèëìÿê.
áþéöê ÿñÿðëÿðè. Éàçû÷ûëàðûìûç, áÿñòÿêàðëàðû-
3. Âÿçèôÿñè àðòûðûëìàã, éöêñÿëäèëìÿê.
ìûç ÿñðèìèçÿ ëàéèã áþéöê ÿñÿðëÿð éàðàòìûøëàð.
ÁÞÉÖÄÖËÌÖØ ô.ñèô. 1. Áþéöê ùàëà ñàëûí-
7. Äàùè, óëó, õàðèãöëàäÿ çÿêà ñàùèáè îëàí.
ìûø, èðèëÿøäèðèëìèø. Áþéöäöëìöø øÿêèë. Ìèê-
Áþéöê Íèçàìè. Áþéöê ðÿùáÿð. Áþéöê ñÿðêÿð-
ðîñêîï àëòûíäà áþéöäöëìöø ìèêðîá.
äÿ. Áþéöê èíñàí. // Òàðèõäÿ ÷îõ ýþðêÿìëè ðîë
2. Øèøèðäèëìèø. Áþéöäöëìöø ìÿñÿëÿ.
îéíàìûø øÿõñèééÿòëÿðèí àäëàðûíà ÿëàâÿ åäè-
ÁÞÉÖÊ ñèô. 1. Êÿìèééÿòúÿ, þë÷öúÿ éåêÿ,
ëÿí åïèòåò. Áþéöê Ïéîòð. Áþéöê Èñýÿíäÿð.
èðè (êè÷èê çèääè). Áþéöê äàø. Áþéöê øÿùÿð.
// Ýþðêÿìëè, ìÿøùóð àä âÿ ùþðìÿò ãàçàí-
Áþéöê åâ. – Àüàðçà éîëäàí êÿíàðà ÷ÿêèëèá,
ìûø. Ñÿé åëÿ ñÿí äÿ áþéöê èíñàí îë; Äîüðó-
áþéöê âÿ ñîéóã áèð äàø öñòöíäÿ îòóðäó. Ìèð
ëóãëà áó àäà øàéàí îë! À.Ñÿùùÿò. [Òàìàì:]
Úÿëàë. [Ýþéÿð÷èí:] Èñìàéûëçàäÿ äåéèð êè, áó èë
Ñÿí ùå÷ êÿñÿ ãóëàã àñìà, ýåò îõó, áþéöê
áþéöê áèð ñàðàé òèêÿúÿéèê... Ç.Õÿëèë. // Ýåíèø,
àäàì îë. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Ìàùèð. Þç èøèíäÿ
âöñÿòëè. Áþéöê ìåéäàí. Áþéöê ñàùÿ.
áþéöê óñòàäûð.
2. Áÿçè èñèìëÿðèí ãàáàüûíäà ýöúëÿíäèðèúè
8. ×îõ ìöùöì, ÿùÿìèééÿòëè, âàúèá. Áþ-
ìÿíà äàøûéûð. Áþéöê ôàéäà. Áþéöê ñöðÿò.
éöê èø. Áþéöê ìÿñÿëÿ. – Áþéöê ýöíëÿð, øàíëû
Áþéöê ìÿìíóíèééÿòëÿ. Áþéöê ìàðàã. Áþéöê
ýöíëÿð, øÿí ýöíëÿð; Éîëóíà äöøÿí ýöíëÿð;
äÿðä. Áþéöê àðçó. Áþéöê ñåâèíú. Áþéöê ëÿç-
Ùÿëÿ ãàðøûìûçäàäûð. Ì.Ìöøôèã. [Øàèð] Àôàãû
çÿò. Áþéöê ùÿâÿñëÿ. Áþéöê ìèííÿòäàðëûã ùèññè
òàïìàã, îíó ýþðìÿê, îíà äåéèëìÿìèø áþéöê
èëÿ. – Ãÿùðÿìàí ùÿãèãÿòÿí àíàñû Ýöëöøýÿ-
ñþçöíö äåìÿê èñòÿäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ëèíäÿí äÿ áþéöê íÿâàçèøëÿð ýþðìöøäö.
9. èñ. äàí. Áàø÷û, ðÿèñ, ðÿùáÿð; áàøäà äóðàí,
Ñ.Ðÿùèìîâ. Ñþçëÿð àéäûí, ôèêèð äÿðèí; Ìÿíà
èäàðÿ åäÿí àäàì, éöêñÿê âÿçèôÿ ñàùèáè. Àèëÿ-
áþéöê, ìÿêòóá ãûñà. Ð.Ðçà.
íèí áþéöéö êèìäèð? Ãîøóí áþéöéö. – Áþéöê-
3. ×îõ ýöúëö, ÷îõ øèääÿòëè. Áþéöê òóôàí.
ëÿðäÿ ýöú îëàð, éàëàí îëìàç. (Àòà. ñþçö).
Áþéöê äàøãûí. Áþéöê éàíüûí.
Êÿíääÿ ãèéàìÿòäè.. Íà÷àëíèê ýÿëèá êÿíäÿ.
4. Éàøúà î áèðèíäÿí àðòûã îëàí. Áþéöê ãàð-
Éàíûíúà î ãÿäÿð áþéöê ýÿëèá êè, ëàï ìÿÿòòÿë
äàø. Áþéöê îüóë. Áþéöê áàúû. // Èñ. ìÿíà-
ãàëìàëû èøäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Èíäè Ùàúû
ñûíäà. Éàøëû, ãîúà (÷îõ âàõò úÿì øÿêëèíäÿ
ßñýÿð ìþòÿáÿð øèðêÿòèí áàíè âÿ áþéöéö ùåñàá
èøëÿíèð). Áþéöêëÿðÿ ùþðìÿò ëàçûìäûð. – Àãèë
îëóíóð. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
áþéöêëÿðÿ ìÿõñóñ áèð ÿäÿáëÿ ÷ÿíýÿë-áû÷àã
áþéöê-áþéöê 1. çÿðô Éåêÿ-éåêÿ, ëîâüà-
àëìûø, ÷þðÿéèíè, õþðÿéèíè ãàáàüûíà ÷ÿêìèøäè.
ëîâüà. Áþéöê-áþéöê äàíûøìàã.
Ìèð Úÿëàë. Øèðìàéû áþéöêëÿðèí ñþùáÿòèíÿ
2. ñèô. Áþéöêëöê âÿ åéíè çàìàíäà ÷îõëóã
ãóëàã àñìàüà ñîíñóç áèð ìàðàã ýþñòÿðèðäè.
ýþñòÿðèð. Áþéöê-áþéöê åâëÿð. Ãàðøûìûçäà
Ì.Ùöñåéí. Åëÿ áèð çàìàíäàí äàíûøûðàì êè,
áþéöê-áþéöê ìÿñÿëÿëÿð äóðìóøäóð. ×þëëÿðäÿ
áþéöêëÿðèí õàòèðÿñèíäÿ ÷îõ éàõøû ãàëûá, êè-
áþéöê-áþéöê ñöðöëÿð îòëàéûð.
÷èêëÿðèí èñÿ ùå÷ àüëûíà ýÿëìÿç. Ñ.Ðÿùìàí.
ÁÞÉÖÊÚß ñèô. ×îõ áþéöê, éàõóä áèð ãÿ-
Áþéöêëÿ áþéöê, êè÷èêëÿ êè÷èê – ùÿð êÿñëÿ
äÿð áþéöê. Ãûñàáîéëó, áþéöêúÿ áóðóíëó, ÷ó-
éîëà ýåäÿí, ùÿð øåéèí ìÿãàìûíû áèëÿí, ùþð-
õóðà äöøìöø ýþçëö áó àäàìûí .. áîç ñà÷ëàðû
ìÿòúèë àäàì ùàããûíäà. Éåðè ýÿëÿíäÿ [Ìþù-
áîéíóíóí àðäûíà òþêöëìöøäö. Ù.Íÿçÿðëè.
ñöí áÿé] áþéöêëÿ áþéöê, êè÷èêëÿ êè÷èê èäè.
ÁÞÉÖÊ-ÊÈ×ÈÊ èñ. 1. Éàøëàðûíäàí àñûëû îë-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìàéàðàã ùàìû. [Ñàðõàí] äàèìà ëÿòèôÿëÿðëÿ
5. Ñàéúà ÷îõ, êöëëè ìèãäàðäà îëàí. Áþéöê
äàíûøàð, áþéöê-êè÷èéÿ áàõìàäàí çàðàôàò
äÿñòÿ. Áþéöê êàïèòàë. Áþéöê ìÿáëÿü. Áþéöê
åëÿìÿéè ñåâÿðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Áþéöê-êè÷èê
àèëÿ. // Èçäèùàìëû, ãÿëÿáÿëèê, òÿíòÿíÿëè, äÿá-
ùàìû ÷ûõûð. ß.ßáöëùÿñÿí. // Áÿçÿí “áþéöêëö-
äÿáÿëè, ÿçÿìÿòëè. Áþéöê çèéàôÿò. Áþéöê ãî-
êè÷èêëè” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð. Áþéöêëö-êè÷èêëè,
íàãëûã. Áþéöê íöìàéèø.
ùàìû êö÷ÿëÿðÿ ÷ûõäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
349
ÁÞÉÖÊËßÍÌßÊ
ÁÞÉÖÐ
2. Âÿçèôÿúÿ, éàøúà áþéöê âÿ êè÷èê îëàí-
ëûã ýöíÿøè êèìè áöòöí äöíéàíû èøûãëàíäûðûð.
ëàð. Éàñàâóë áþéöìÿñèíÿ áàõìàéàðàã, áþéöê-
Ì.Èáðàùèìîâ.
êè÷èê òàíûéûð, éóõàðûíûí ãàáàüûíäà äàùà àð-
2. Àðòìàã, øèääÿòëÿíìÿê, ýöúëÿíìÿê, ãöâ-
òûã õèäìÿò ýþñòÿðèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
âÿòëÿíìÿê. Ìöáàùèñÿ áþéöäö. Ãîâüà
ÁÞÉÖÊËßÍÌßÊ ô. 1. Þçöíö áþéöê ýþñ-
áþéöäö. Ñþùáÿò áþéöäö. – Íàðàçûëûã ÷îõ
òÿðìÿê, èääèà ñàòìàã, áþéöêëöê åòìÿê èñòÿ-
çàìàí áþéöéÿð âÿ ÿäàâÿòÿ ÷åâðèëÿðäè.
ìÿê, áàøãàëàðûíû þçöíÿ òàáå åòìÿê èñòÿìÿê.
Ù.Ñàðàáñêè.
2. Âÿçèôÿñè áþéöìÿê, ðöòáÿñè àðòìàã. Äþ-
3. Áîé àòìàã, óçàíìàã, éåòèøìÿê, èíêèøàô
íöá ïðèñòàâ îëàíäàí ñîíðà äåäèì, áþéöê-
åòìÿê. Óøàãëàð áþéöéöð. Åâêàëèïò àüàúû ÷îõ
ëÿíäè, äàùà ìÿíÿ áàø ãîøìàç. Ñ.Ðÿùèìîâ.
òåç áþéöéöð. Òàõûëëàð áó èë ÷îõ ýåú áþéöäö.
ÁÞÉÖÊËÖÊ “Áþéöê”äÿí (1, 2, 5, 6 âÿ
4. Ùÿð ùàíñû áèð éåðäÿ þìöð êå÷èðìÿê,
8-úè ìÿíàëàðäà) ìöúÿð. Åâèí áþéöêëöéö.
éàøàìàã, úàâàíëûüûíû, óøàãëûüûíû êå÷èðìÿê.
Äàëüàíûí áþéöêëöéö. Äÿíèçèí áþéöêëöéö.
Óøàã éàõøû ìöùèòäÿ áþéöéöð. – Ýèðäìàí
Ìåøÿíèí áþéöêëöéö. – Õàëãûí áþéöêëöéö
äàüëàðûíûí òÿìèç ùàâàñûíäà áþéöìöø áó
îíóí ñàéû èëÿ òÿéèí åäèëìèð, áÿëêÿ òàðèõäÿêè
ãîúàíûí éåòìèø éàøû âàðäûñà äà, ùÿëÿ
ìöñáÿò ðîëó èëÿ òÿéèí åäèëèð. Ì.Ùöñåéí. Ýþð-
ãîúàëìàãäàí øèêàéÿò åòìèðäè. Ì.Ùöñåéí.
äöéö ñîíñóç èçòèðàáëàð è÷ÿðèñèíäÿ .. [Óëäóç]
5. Âÿçèôÿñè, ðöòáÿñè, íöôóçó, ùþðìÿòè àðò-
èíñàíûí áþéöêëöéö âÿ ðóùè ãöäðÿòèíè êÿøô åòäè.
ìàã; éöêñÿëìÿê. Îíóí âÿçèôÿñè áþéöìöø-
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
äöð. – [Çåéíÿá:] Èíäè áþéöìöñÿí, äàùà áèçÿ
Áþéöêëöê åòìÿê – 1) éîë ýþñòÿðìÿê,
åòèíà ýþñòÿðìÿéèðñÿí. Á.Òàëûáëû.
ãàéüûñûíà ãàëìàã. [Ìàùìóäà] áþéöêëöê
ÁÞÉÖÐ èñ. 1. Áÿäÿíèí ÷èéíèíäÿí îìáàéà
åäÿí îëìàäû. Ç.Õÿëèë; 2) áóéóðìàã, ÿìð åò-
ãÿäÿð îëàí ñàü âÿ ñîë òÿðÿôè. Áþéðö ÿçèëìÿê.
Áþéðö öñòÿ óçàíìàã. – Íàìÿðä ýöëëÿ éàçûã
ìÿê, ýþñòÿðèø âåðìÿê. [Êÿðèì:] Ùå÷ âàõò
óøàüûí ñîë áþéðöíäÿí äÿéèá, êöðÿéèíäÿí ÷ûõ-
ñÿíèí ùÿääèí éîõäóð êè, î ãûçà áþéöêëöê
ìûøäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Óøàã éóìàã êèìè áö-
åäÿñÿí! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áþéöêëöê ñàòìàã
êöëöá, áþéðö öñòÿ éûõûëìûøäû. ß.Ìÿììÿä-
– òÿøÿõõöñëÿíìÿê, ãöðóðëàíìàã, êèáðëÿí-
õàíëû. // Ùåéâàíëàð ùàããûíäà. Èíÿéèí áþéðö
ìÿê, ëîâüàëàíìàã, þçöíö áþéöê ýþñòÿðìÿ-
áàòìûøäûð.
éÿ ÷àëûøìàã.
2. Éàí. Ãàá áþéðö öñòÿ äöøäö. – [Ìÿì-
ÁÞÉÖÊÐÀÃ ìöã.äÿð. êþùí. Áèð ãÿäÿð
ìÿä:] Áöòöí êþùíÿ, áþéðö öñòÿ ÿéèëìèø ×ÿì-
áþéöê.
áÿðÿêÿíäè éîõ îëìóøäóð. Ú.Úàááàðëû. Ãàéûã
ÁÞÉÖÊÑÖÇ ñèô. Áàø÷ûñûç, áþéöéö, áàõû-
äÿíèç áóðóãëàðûíûí, áþéðöíäÿí øöòöéÿðÿê
úûñû îëìàéàí; ùàìèñèç. Áþéöêñöç åâäÿ õåéèð-
à÷ûã äÿíèçÿ ÷ûõäû. Ì.Ùöñåéí.
áÿðÿêÿò îëìàç. (Àòà. ñþçö).
◊ Áþéðö öñòÿ éàòìàã – ùå÷ áèð èø ýþðìÿ-
ÁÞÉÖÊÑÖÇËÖÊ èñ. Áàõûúûñûçëûã, ùàìè-
ìÿê, òÿíáÿëëèê åòìÿê. Áþéðöíö éåðÿ âóð-
ñèçëèê.
ìàã – 1) éàí öñòÿ óçàíìàã. Áþéðöí éåðÿ
ÁÞÉÖÊÉÀÍÀ çÿðô Áþéöê-áþéöê, éåêÿ-
âóðóá ÷îáàí äàü öñòÿ; Ùÿðäÿí äåéèð áèð
éåêÿ, ëîâüà-ëîâüà. [Ùèêìÿò Èñôàùàíè] àðàì-
éàíûãëû øèêÿñòÿ. À.Ñÿùùÿò; 2) á à õ áþéðö
ëà âÿ áþéöêéàíà äàíûøìàüà áàøëàäû.
öñòÿ éàòìàã. Áþéöðäÿí òþðÿìÿ – ýþçëÿí-
Ì.Èáðàùèìîâ.
ìÿäÿí ìåéäàíà ÷ûõàí øåé ùàããûíäà. Áþéöð-
ÁÞÉÖÊÉÀØËÛ ñèô. Éàøúà î áèðèëÿðèíäÿí
äÿí ÷ûõìàã – ýþçëÿíìÿäÿí îðòàéà ÷ûõìàã.
áþéöê îëàí. Áþéöêéàøëû óøàãëàð. // Èñ. ìÿ-
ßëèíè áþéðöíÿ âóðìàã – á à õ áþéðö öñòÿ
íàñûíäà. Áþéöêéàøëûëàð àðàñûíäà êå÷èðèëÿí
éàòìàã.
öìóìèòòèôàã éàðûøëàðû.
áþéöð-áþéöðÿ çÿðô Éàí-éàíà, áèð-áèðè-
ÁÞÉÖÌß “Áþéöìÿê”äÿí ô.èñ.
íèí éàíûíäà, áèð-áèðèíÿ ëàï éàõûí. Áþéöð-
ÁÞÉÖÌßÊ ô. 1. Ùÿúìúÿ âÿ éà ìèãäàðúà
áþéöðÿ îòóðìàã. Áþéöð-áþéöðÿ éàøàéûðñû-
àðòìàã, ýåíèøëÿíìÿê. Øèø áþéöìöøäöð. Ìèê-
íûç, áèð-áèðèíèçäÿí õÿáÿðèíèç éîõäóð. – Ùàòÿì
ðîñêîï àëòûíäà ìèêðîá éöç äÿôÿ áþéöìöø-
äàéûíûí íÿçÿðëÿðè .. ýÿëèá ÷àðäàã àëòûíäà
äöð. Ñöðöëÿð õåéëè áþéöìöøäöð. – Àë ðÿíýëÿð
áþéöð-áþéöðÿ âåðìèø äîëó ÷óâàëëàðäà äà-
ýåòäèêúÿ àðòûð, áþéöéöð, áèð ìÿøÿë, áèð àçàä-
éàíäû. Ìèð Úÿëàë.
350
ÁÞÉÖÐÀÜÐÛÑÛ
ÁÐÈÔÈÍÃ
ÁÞÉÖÐÀÜÐÛÑÛ èñ. äàí. ßëàâÿ ãàéüû, ÿí-
ëàðûíû áþéöäöá, ìöÿééÿí éàøà éåòèðäèêäÿí
ýÿë, íàðàùàòëûã, íàðàùàòåäèúè øåé. Áþéöð-
ñîíðà áóíëàðû ìÿêòÿáÿ ãîéäó. “Àøûã Ãÿðèá”.
àüðûñû îëìàã – íàðàùàò åòìÿê, ÿíýÿë îëìàã.
[×èìíàç:] Áó äàõìàäà ñÿíèí êèìè ãûç, Áö-
ÁÞÉÖÐÌß “Áþéöðìÿê”äÿí ô.èñ. Àòëàðûí
ëÿíä êèìè îüóë áþéöòìöøÿì êè, áöòöí äöíéà-
êèøíÿìÿñè, ãîéóí-ãóçóíóí ìÿëÿøìÿñè, èíÿê
íûí õÿçèíÿëÿðèíÿ äÿéèøìÿðÿì! ß.ßáöëùÿñÿí.
âÿ úàìûøëàðûí áþéöðìÿñè .. áèð óüóëòó òÿøêèë
ÁÐÀ èñ. [ôð.] Äèâàð øàìäàíû, ãÿíäèëè.
åäèð.. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÁÐÀÊ [àëì.] 1. Íþãñàíëû, çÿäÿëè ìàë, çàé
ÁÞÉÖÐÌßÊ ô. 1. Áàüûðìàã (þêöç, èíÿê,
âÿ ñ. Èñòåùñàëàòäà áðàêà éîë âåðèëìÿìÿëè.
úàìûø, äàíà ùàããûíäà).
Áðàê åòìÿê – íþãñàíëû îëäóüó ö÷öí
2. Ãûøãûðìàã, ïèñ ñÿñëÿ áàüûðìàã. Áþéöð-
éàðàìàç ùåñàá åòìÿê. Ôàáðèêäÿ ìÿùñóëëàð
ìÿ, èíñàí êèìè ÷ûüûð.
éîõëàíûëûð, éàðàìàéàíëàðû áðàê åäèëèð.
ÁÞÉÖÐÒÊßÍ èñ. Òóòàáÿíçÿð ìåéâÿñè
2. Íþãñàíëû, çÿäÿëè. Áðàê øöøÿ. Áðàê ìàë.
îëàí éàáàíû êîë áèòêè. [Úÿìèë] áþéöðòêÿí êîë-
ÁÐÀÊ×Û èñ. õöñ. Èñòåùñàëàòäà íþãñàíëû, çÿ-
ëàðû, ÷àëû-÷ÿïÿðëÿð àðàñûíäàí êå÷èá êÿíäèí
äÿëè ìàëëàðû áðàê åòìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí èø÷è.
éàøûë àüàúëàðû àðàñûíäà ýþçäÿí èòäè. Ìèð
ÁÐÀÊÎÍÉÅÐ èñ. [ôð.] Èúàçÿñèç îâ åäÿí,
Úÿëàë. // Áó áèòêèíèí ìåéâÿñè. Éàé ôÿñëèíäÿ
áàëûã òóòàí; îâ÷óëóã âÿ áàëûã÷ûëûã ãàíóíëà-
ÿðèê, ýàâàëû, áþéöðòêÿí äÿéÿðäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ðûíû ïîçàí.´
ÁÞÉÖÐÒÊßÍËÈÊ èñ. Áþéöðòêÿí êîëëàðû
ÁÐÀÓÍÈÍÃ [èíý. õöñ. àääàí] Õöñóñè ñèñ-
áèòÿí éåð. Äÿìèðîâ öçöíö áþéöðòêÿíëèéÿ òóòóá,
òåìëè ñèëàù (òàïàí÷à) íþâö. Ðàéà áèð ñèëëÿ
Ôÿòÿëèíèí áàøûíû ñûüàëëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
îíóí àüçûíäàí âóðàðàã, .. áðàóíèíã òàïàí-
ÁÞÉÖÐÒÌß “Áþéöðòìÿê”äÿí ô.èñ.
÷àíû ÷ûõàðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Åëìàð .. áðàó-
ÁÞÉÖÐÒÌßÊ èúá. Áþéöðìÿñèíÿ ñÿáÿá
íèíãè ÷ûõàðûá, úèáèíÿ ãîéäó. È.ßôÿíäèéåâ.
îëìàã, ãûøãûðòìàã, áàüûðòìàã.
ÁÐÁÂÍÈÊ äàí. á à õ áðàóíèíã. Áèðèíúè
ÁÞÉÖÐÒÖ èñ. Þêöç, äàíà êèìè ùåéâàí-
êÿðÿ [Ðÿøèäèí] áåëèíäÿ êè÷èê “áðàâíèê”
ëàðûí ÷ûõàðäûüû ñÿñ. [Íÿðèìàí] áèð íå÷ÿ ùÿéÿò
òàïàí÷à ýþðöðäöì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
þòìöøäö êè, þêöç áþéöðòöñö åøèòäè. Î òÿðÿôÿ
ÁÐÅÇÉÍÒ [ùîëë.] 1. Ñó êå÷èðìÿéÿí ãàëûí
ýåòäè. Ìèð Úÿëàë. [Ñÿìñàìûí] éîüóí ñÿñè ãûø-
ïàð÷à. Óí ÷óâàëëàðûíûí öñòö áðåçåíòëÿ þðòöë-
ãûðûãäàí ÷îõ þêöç áþéöðòöñöíÿ áÿíçÿéèðäè.
ìöøäöð. – Áþéöê áðåçåíòè öñòöíäÿí ýþòöðöá,
Ï.Ìàêóëó.
òöôÿíýëÿðè âÿ ïàòðîíëàðû ÿíúèð àüàúûíûí
ÁÞÉÖÐÖØÌß “Áþéöðöøìÿê”äÿí ô.èñ.
àëòûíà éûüäûëàð. À.Øàèã.
ÁÞÉÖÐÖØÌßÊ ãàðø. Áèð éåðäÿ, àüûç-
2. Áðåçåíòäÿí ùàçûðëàíìûø, áðåçåíòäÿí
àüûçà âåðèá áþéöðìÿê.
ãàéðûëìûø. Áðåçåíò ÿëúÿê. Áðåçåíò àéàããàáû.
ÁÞÉÖÒÄÖÐÌßÊ èúá. Áàøãà øÿõñ âàñè-
– Ãàð ÷îâüóíóíäà éîë òÿìèçëÿéÿí ôÿùëÿëÿð
òÿñè èëÿ áþéöòìÿê. Øÿêëèíè ôîòîãðàôèéàäà áþ-
ö÷öí áðåçåíò ÿëúÿêëÿð ùàçûðëàíìûøäûð. (Ãÿ-
éöòäöðìÿê.
çåòëÿðäÿí). ßëèíäÿ òèëîâ, áàøûíäà øëéàïà,
ÁÞÉÖÒÌß “Áþéöòìÿê”äÿí ô.èñ.
àéàüûíäà áðåçåíò øàëâàð âÿ êþéíÿê ßùìÿäè-
ÁÞÉÖÒÌßÊ ô. 1. Áþéöê åëÿìÿê, èðèëÿø-
áèãÿì ýÿëèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
äèðìÿê; ýåíèøëÿíäèðìÿê. Øÿêëè áþéöòìÿê.
ÁÐßÙÌß
´ Í èñ. [ñàíñêð.] 1. Ùèíäëèëÿðèí ãÿ-
Îòàãëàðûí àðàñûíû à÷ûá áþéöòìÿê. Áàüûí ñà-
äèì äèíè îëàí áðÿùìÿí äèíèíÿ ìÿíñóá àäàì.
ùÿñèíè áþéöòìÿê. – ßùìÿä åëÿ ôèêèð åëÿéèðäè
2. Ùèíäëèëÿðèí áðÿùìÿí ðàùèáè, áðÿùìÿí
êè, .. þçö ãàçàíäûüû ïóëëàðûí êþìÿéè èëÿ àëâå-
êàùèíè.
ðèíè áþéöäÿúÿê, áèð íå÷ÿ ýöíäÿí ñîíðà, áèðèíúè
ÁÐßÙÌßÍÈÇÌ á à õ áðÿùìÿíëèê.
òàúèðëÿð ñûðàñûíà äàõèë îëàúàãäûð. Á.Òàëûáëû.
ÁÐßÙÌßÍËÈÊ èñ. Åðàìûçäàí ãàáàã
// Èðè, áþéöê ýþñòÿðìÿê. Ìèêðîñêîï øåéëÿðè
Õ-ÛÕ ÿñðëÿðäÿ Ùèíäèñòàíäà ìåéäàíà ýÿëÿ-
äÿôÿëÿðëÿ áþéöäöð. // Ìöáàëèüÿ åòìÿê, øèøèðò-
ðÿê, ùèíäëèëÿðèí ÿí ãÿäèì äèíè îëàí âåäèçìè
ìÿê. Ìÿñÿëÿíè áþéöòìÿê ëàçûì äåéèë.
ÿâÿç åòìèø äèí.
2. Áîéà-áàøà ÷àòäûðìàã, òÿðáèéÿëÿíäèð-
ÁÐÈÔÈÍÃ èñ. [èíý.] Áèð ìþâçóäà íÿòèúÿ
ìÿê, éåòèøäèðìÿê. Ãûçû íÿíÿñè áþéöòìöøäöð.
îëàðàã âåðèëÿí ìÿëóìàò âÿ éà áÿéàíàò; à÷ûã-
Óøàã áþéöòìÿê ÷ÿòèí èøäèð. – Ìÿììÿä óøàã-
ëàìà.
351
ÁÐÈÊÅÒ
ÁÓÚÀÃ
ÁÐÈÊÉÒ [ôð.] Êÿðïèú øÿêëèíäÿ ïðåñëÿíìèø
ÁÐÎÍÕÈÁË ñèô. àíàò. Áðîíõëàðà àèä îëàí.
(ñûõûëìûø) ìàòåðèàë. Êþìöð áðèêåòè.
Áðîíõèàë àñòìà (õÿñòÿëèê àäû).
´
ÁÐÈÊÅÒËßÌß “Áðèêåòëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÐÎÍÕÈÒ [éóí.] òèá. Áðîíõëàðûí ñåëèêëè
ÁÐÈÊÅÒËßÌßÊ ô. Áðèêåò (êÿðïèú) øÿê-
ãèøàñûíûí èëòèùàáû (õÿñòÿëèê).
ëèíäÿ ïðåñëÿìÿê, êÿðïèú øÿêëèíÿ ñàëìàã.
´
ÁÐÎØÖÐÀ [ôð.] Ñÿùèôÿ ñàéû àç îëàí êè÷èê
ÁÐÈÊÅÒËßÍÌßÊ ìÿúù. Áðèêåò (êÿðïèú)
êèòàá, êèòàá÷à, ðèñàëÿ. [Ïîëèñëÿð] øêàôäàí áèð
øÿêëèíäÿ ïðåñëÿíìÿê, êÿðïèú øÿêëèíÿ ñàëûí-
áðîøöðà, èêè êèòàá ýþòöðöá, ñòîëóí öñòöíÿ
ìàã.
àòäûëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÐÈÃÁÄÀ [ôð.] 1. Áèð íå÷ÿ ïîëêäàí, áà-
ÁÐÎÂÙÀÁÐÎÂ çÿðô äàí. Äÿáäÿáÿ, òÿí-
òàëéîí, éà áàòàðåéàäàí èáàðÿò ãîøóí áèðëÿø-
òÿíÿ, úàù-úÿëàë, äÿñýàù. Ãîéóíëàð àõøàìäàí
ìÿñè. Òàíê áðèãàäàñû. – ..Êàçàê áðèãàäàñû
êÿñèëèá, ñîéóòìà îëóá, úàùö úÿëàë èëÿ, áðîâ-
Èðàí ùþêóìÿòèíèí öìèäëÿðèíè áîøà ÷ûõàðäû.
ùàáðîâ èëÿ äöøöðöê éîëà. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Áèðòèïëè ùÿðáè ýÿìèëÿð áèð-
ÁÐÎÉËÅÐ èñ. [èíý.] ßòëèê ÷îëïà.
ëÿøìÿñè. Òîðïåäà ýÿìèëÿðè áðèãàäàñû.
ÁÓ èø. ÿâÿç. 1. Çàìàí âÿ éà ìÿêàí äàõè-
2. Äÿìèð éîëóíäà ãàòàðà õèäìÿò åäÿí èø÷è-
ëèíäÿ áèëàâàñèòÿ ýþç ãàáàüûíäà îëàí øåéè
ëÿð ùåéÿòè. Ãàòàð áðèãàäàñû.
ýþñòÿðèð, ùÿì äÿ èñìÿ êîíêðåòëèê âåðèð (î
3. Çàâîääà, ìöÿññèñÿäÿ âÿ ñ.-äÿ ìöÿé-
ìöãàáèëè). Î áó åâäÿ éàøàéûð. Áó êèòàáû îõó-
éÿí ñàùÿéÿ àèä îëàí èñòåùñàë òàïøûðûãëàðûíû
äóì. Áó øåéëÿð êèìèíäèð? – [Ãîúà:] Áèëèí êè,
éåðèíÿ éåòèðÿí êîëëåêòèâ, èø÷èëÿð äÿñòÿñè.
áó øÿùÿðèí ùÿð äàøûíà áèð èéèäèí ãàíû òþêö-
×èëèíýÿðëÿð áðèãàäàñû. – Ñàëìàí êèøè àõøàì
ëöá. Ì.Ùöñåéí.
òèêèíòèéÿ ãàéûäàíäà áðèãàäà öçâëÿðèíè îðàäà
2. Ãîøà îëàí èêè øåéèí áèðèíúèñèíè ýþñòÿðèð
ýþðäö. Ìèð Úÿëàë.
´
(î áèðè ìöãàáèëè). ×àéûí áó ñàùèëèíäÿ. Ìåé-
ÁÐÈÃÀÄÈÐ [àëì.] 1. Áðèãàäà ðÿùáÿðè,
äàíûí áó òÿðÿôèíäÿ. – Ãÿìÿð õàíûì .. àñòàíà-
áàø÷û (á à õ áðèãàäà 3-úö ìÿíàäà). Ôåðìà
äàí áó òàéà àäëàäû. Ì.Èáðàùèìîâ. [Àéàç:]
áðèãàäèðè.
Áó äÿôÿëèê ìÿíè éåðÿ âóðìà, Åëìàí ÿìè.
2. òàð. Ðóñèéàäà ÕÂÛÛÛ ÿñðäÿ ïîëêîâíèê
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
èëÿ ýåíåðàë àðàñûíäà ùÿðáè ðöòáÿ.
3. Èñ. ìÿíàñûíäà. Ùàããûíäà äàíûøûëàí, ýþç
ÁÐÈÃÀÄÈÐËÈÊ èñ. Áðèãàäèð âÿçèôÿñè âÿ èøè.
ãàáàüûíäà îëàí ùàäèñÿ, øåé. Áó ìöìêöí äå-
ÁÐÈËÉÁÍÒ [ôð.] 1. Úèëàëàíìûø (òàðàø
åäèëìèø) àëìàç, ÷îõ áàùà ãèéìÿòëè ïàðëàã äàø.
éèë. Áó áèçèì òàíûø èäè. Áó íåúÿ îëìóøäó?
◊
Áðèëéàíò äöçöëìöø áàäàìøÿêèëëè úûããàñûíû
Áó áèðè – áàøãà, äèýÿð. Àòàñûíûí ñÿñèíè
éàøûë ëåíòèí öñòöíäÿí òàõäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
åøèäèá Õàëûã áó áèðè îòàüà éöéöðäö. Ñ.Ðÿùè-
2. Áðèëéàíòäàí ãàéðûëìûø, öçÿðèíäÿ áðèëéàíò
ìîâ. Áóíóíëà áåëÿ – áàõìàéàðàã. Áóíóíëà
ãàøëàð îëàí. Áðèëéàíò öçöê. Áðèëéàíò áèëÿðçèê.
áÿðàáÿð – åéíè çàìàíäà, éàíàøû îëàðàã.
– [Îüëàí:] Éÿíè áóðàäà, ñèç áóéóðàí ÿí ÿëà
ÁÚÁËÈÊ [ðóñ.] Ùàëãà øÿêëèíäÿ ãîüàë.
éåêÿãàø áðèëéàíò öçöê .. âàðäûð! Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÓÚÀÃ èñ. 1. Áèð øåéèí èêè äàõèëè òÿðÿôèíèí
ÁÐÎÊÅÐ èñ. [èíý.] Àëûúû âÿ ñàòûúû àðàñûíäà
áèðëÿøäèéè éåð; êöíú, ýóøÿ. Äèëøàä úåéðàí êèìè
ÿëàãÿ éàðàäàí øÿõñ.
öðêÿðÿê îòàüûí áóúàüûíà ãûñûëäû. Ì.Ñ.Îðäó-
ÁÐÎÌ [éóí.] 1. Ãûðìûçû ðÿíýëè ìàéå ùà-
áàäè. Áèçäÿí ÿââÿë áþéöê ãàðäàøûì éöê àë-
ëûíäà êÿñêèí ãîõóëó êèìéÿâè åëåìåíò. [Áþ-
òûíäà áèð áóúàüà ñûüûíìûø ãóøó ãàëäûðûá:
éöêøîð âÿ Ìàñàçûð] ýþëëÿðèíèí ñóëàðûíäà
– Òóòäóì, êÿêëèêäèð, – äåäè. À.Øàèã. // ìÿú.
êàóñòèê ñîäà, éîä âÿ áðîì ÷ûõàðûëìàñû ìÿñÿ-
Öìóìèééÿòëÿ, áèð éåð, ñûüûíàúàã, äàëäàëà-
ëÿñèíèí áþéöê ÿùÿìèééÿòè âàðäûð. Ì.Ãàøãàé.
íàúàã; ýóøÿ, áóúàã. Èñòÿðäè ôÿðàüÿòèëÿ áèð
2. ôàðì. Òÿðêèáèíäÿ ñèíèð ñèñòåìèíè ñàêèò-
äÿì; Òÿíùà òóòà áèð áóúàãäà ìàòÿì.
ëÿøäèðÿí áðîìëó áèðëÿøìÿëÿð îëàí äÿðìàí.
Ôöçóëè. Ùÿð öôöãäÿ áèð ùÿâÿñ, ùÿð áóúàãäà
Áðîì èéíÿñè.
áèð óìóä; Èíñàíëàð äàùà ìÿñóä. Ì.Ìöøôèã.
ÁÐÎÌËÓ ñèô. êèì. Òÿðêèáèíäÿ áðîì îëàí.
[Àíà] äàëäàëàíìàã ö÷öí áèð áóúàã àõòàðûð.
Áðîìëó äóçëàð. Áðîìëó ñó.
ß.Ìÿììÿäõàíëû. // ìÿú. Óçàã áèð éåð. 16-úû
ÁÐÎÍÕ [éóí.] àíàò. Òÿíÿôôöñ áîðóñóíóí
èëèí àõûðëàðûíäà áöòöí þëêÿ ÿùàëèñèíäÿêè òÿëà-
úèéÿðëÿðÿ ùàâà àïàðàí øàõÿëÿðèíäÿí ùÿð áèðè.
òöì áó óçàã áóúàãëàðà .. äà òÿñèðñèç ãàë-
352
ÁÓÚÀÃËÛ
ÁÓÄÊÀ
ìàäû. Ù.Íÿçÿðëè. Êþùíÿ Àçÿðáàéúàíûí óçàã
ÁÓÄÀÃËÛ ñèô. Áóäàüû îëàí. Áóäàãëû àüàú.
áèð áóúàüûíäà .. ãîúà Ùÿñÿí äàéûíûí àë÷àã
– Ñûíûã áóäàãëû àüàúëàð ãóðóìàüà áàøëà-
êîìàñû âàðäû. Ð.Ðçà.
ìûøäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
2. Ðèéàçèééàòäà: áèð íþãòÿäÿí ÷ûõàí èêè
ÁÓÄÀÃÑÛÇ ñèô. Áóäàüû îëìàéàí, áóäàã-
õÿòòèí ÿìÿëÿ ýÿòèðäèéè ùÿíäÿñè ôèãóð. Êöò-
ëàðû êÿñèëìèø (ãûðûëûá òþêöëìöø).
áóúàã (90°-äÿí ÷îõ). Äöçáóúàã (90°). Èòè-
ÁÓÄÀË ñèô. ìÿù. Ãî÷àã, èýèä.
áóúàã (90°-äÿí àç). ◊ Áóúàã-áóúàã ýÿç-
ÁÓÄÀËÀ ñèô. ìÿù. Äÿëèõàñèééÿò, àüûëäàí-
ìÿê – ùÿð éåðè àõòàðìàã.
éöíýöë.
ÁÓÚÀÃËÛ ñèô. Áóúàüû îëàí.
ÁÓÄÀËÀÌÀÃ ô. á à õ áóäàìàã.
ÁÓÚÀÃÞË×ßÍ èñ. õöñ. Áóúàãëàðû þë÷-
ÁÓÄÀÌÀ 1. “Áóäàìàã”äàí ô.èñ. Áóäàìà
ìÿê ö÷öí úèùàç.
áèòêèëÿðèí áîé àòìàñûíà ýöúëö òÿñèð åäèð.
ÁÓÚÓÜÀÇ ÿâÿç. “Áó”äàí îõø. [Ãàäûí:]
2. èñ. ìÿù. Ïàéà, äÿéÿíÿê; èðè ÿë àüàúû.
Áàõ, áèðúÿ áóúóüàç ìÿíèì éàíûìäàäûð.
ÁÓÄÀÌÀÃ ô. 1. Àüàúûí, êîëóí ãóðó âÿ éà
Ì.Ùöñåéí.
àðòûã áóäàãëàðûíû êÿñìÿê, éà ãûñàëòìàã. Éàç
ÁÓÚÓÐÃÀÄ èñ. õöñ. Ãàëäûðûúû ãóðüóëàðûí
ýÿëÿíäÿ àüàúëàðû áóäàéûðëàð êè, éàõøû èíêèøàô
òÿïÿñèíäÿ âÿ éà èíòèãàë ìåõàíèçìëÿðèíäÿ:
åòñèí.
öçÿðèíäÿ èï, ãàéûø âÿ ñ. êå÷èðèëÿí õöñóñè ôîð-
2. ìÿú. Äþéìÿê, âóðìàã, ÿçèøäèðìÿê.
ìàëû ÷àðõ. Ãóéó ãàçûëàúàã éåðäÿ, ùöíäöð-
Ìÿùëèì, áèçè ñÿí éàðàòìûñàí? – äåéÿ ÿëèíÿ
ëöéö 12-15 ì îëàí òàõòà âûøêà âÿ áó âûøêà-
òöïöðöá, ÷îìàãíàí àëà Ìàùìóäó éûõûëàíà-
íûí éàíëàðûíäà ãàçûìà áóúóðãàäûíû âÿ áàøãà
úàí áóäàäû. “Ãà÷àã Íÿáè”. ßýÿð ñÿíè áó
ãàçûìà àëÿòëÿðèíè éåðëÿøäèðìÿê ö÷öí èêè
ìÿçùÿáäÿ ýþðÿðëÿð; Éåðáÿéåð áóäàéûá ÿçÿð,
òàëâàð òèêèëèðäè. Ãóëèéåâ.
àüëàðñàí. Ì.Â.Âèäàäè. // ìÿú. Þëäöðìÿê,
ÁÓÄ èñ. àíàò. Ãû÷ûí ÷àíàã ñöìöéö èëÿ äèçÿ
äîüðàìàã, êÿñìÿê. Ãÿìçÿí ãûëûíú ÷ÿêèá
ãÿäÿð îëàí ùèññÿñè. Áóä ñöìöéö. Áóä ÿòè.
áóäàð äà ìÿíè; Áàøûí ö÷öí ãîéìà áó äàðäà
– [×èíýèç:] Áèð áóäó øèøÿ ÷ÿêèá èêè ÷þðÿê èëÿ
ìÿíè. Ì.Ï.Âàãèô. Ãÿçà òóòäó, ãÿäÿð ìÿíè
òÿê éåìèøÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áóäàäû; Àüëàòäû äîñòëàðû, ýöëäöðäö éàäû.
ÁÓÄÀÃ èñ. 1. Àüàú âÿ êîëëàðûí ýþâäÿëÿ-
Àøûã ßëÿñýÿð.
ðèíäÿí àéðûëàí ùÿð áèð ãîë; øàõÿ. Ïàéûç ÷à-
üûíäà ùÿð ñÿùÿð ñîéóã-ñîéóã êöëÿê ÿñÿð;
ÁÓÄÀÍÌÀ “Áóäàíìàã”äàí ô.èñ. Òÿíÿê-
ëÿðèí ãóðó áóäàíìàñû äà éàçäà ýþðöëÿí ÿñàñ
Àüàúëàðà, áóäàãëàðà äÿéÿíäÿ éàðïàüûí
òþêÿð. À.Ñÿùùÿò. Áóäàãëàðû ñûíàí àüàúëàðû
òÿäáèðëÿðäÿí áèðèäèð. “Àç. ãàä.”
ýþðÿðêÿí .. éîë÷óíóí öðÿéè ñûõûëäû. ß.Ìÿì-
ÁÓÄÀÍÌÀÃ ìÿúù. Àüàúûí, êîëóí ãóðó âÿ
ìÿäõàíëû. Áóäàã àòìàã (âåðìÿê) – á à õ
éà àðòûã áóäàãëàðû êÿñèëìÿê, éà ãûñàëäûëìàã.
áóäàãëàíìàã. Áîéëó ÷èíàð áóäàã àòìûø, ãîë
ÁÓÄÀÒÌÀÃ èúá. Áóäàìà èøè ýþðäöðìÿê.
àòìûø. Ð.Ðçà.
ÁÓÄÀÉÛÚÛ èñ. Ìåéâÿ àüàú âÿ êîëëàðûíûí
2. ìÿú. ßñàñ áèð øåéäÿí àéðûëàí ãîë, øàõÿ,
ãóðóìóø áóäàãëàðûíû êÿñÿí àäàì. Ìàíãà-
õÿòò, øþáÿ, ùèññÿ, ãèñèì.
íûí áöòöí öçâëÿðè áóäàéûúûëàðûí ñåìèíàðëà-
◊ Áóäàã úöìëÿ ãðàì. – òàáåëè ìöðÿêêÿá
ðûíäà èøòèðàê åòäèëÿð.
´
úöìëÿíèí òÿðêèáèíÿ äàõèë îëóá, áàø (éàõóä
ÁÓÄÄÈÑÒ Áóääà äèíèíÿ ìÿíñóá îëàí
äèýÿð áóäàã) úöìëÿéÿ òàáå îëàí úöìëÿ.
àäàì.
´
ÁÓÄÀÃÚÛà èñ. Êè÷èê áóäàã. Òÿçÿúÿ áîé
ÁÓÄÄÈÇÌ [õöñ. èñ.-äÿí] Åðàìûçäàí ãà-
àòàí àüàúûí áóäàãúûãëàðû ùÿëÿ éàøûë ðÿíýëÿ-
áàã ÂÛ ÿñðèí àõûðûíäà Øèìàëè Ùèíäèñòàíäà
ðèíè èòèðìÿìèøäè.
îðòàéà ÷ûõûá, ñîíðàäàí Òèáåòäÿ, ×èíäÿ,
ÁÓÄÀÃ×Û á à õ áóäàéûúû.
Ùèíä-×èíäÿ âÿ áàøãà Øÿðã þëêÿëÿðèíäÿ éà-
ÁÓÄÀÃËÀÍÌÀ “Áóäàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
éûëìûø äèí. Áóääà äèíè.
ÁÓÄÀÃËÀÍÌÀÃ ô. 1. Áóäàãëàðà àéðûë-
ÁÓÄÊÁ [ðóñ. áóäêà] Ãàðîâóë÷ó, íþâ-
ìàã, øàõÿëÿðÿ àéðûëìàã. // Áóäàãëàð ÿìÿëÿ
áÿò÷è, éàõóä áèð øåé ñàòìàã âÿ ñ. ö÷öí, àäÿ-
ýÿëìÿê, áóäàã àòìàã. Àüàúëàð áóäàãëàíäû.
òÿí òàõòàäàí ãàéðûëàí êè÷èê òèêèëè. Ãÿçåò áóä-
2. ìÿú. Øþáÿëÿðÿ, áþëìÿëÿðÿ, ãîëëàðà àé-
êàñû. Ñó áóäêàñû. Äÿìèðéîë áóäêàñû. – Ðöñòÿì
ðûëìàã. Êÿíäèí ýèðÿúÿéèíäÿ àðõ áóäàãëàíûð.
óçàãäàí Ðçà Ãÿùðÿìàíèíè ýþðÿí êèìè áàøûíû
353
ÁÓÄÊÀ×Û
ÁÓÜÓÁÓÐÌÀ
òÿðïÿòäè âÿ ùå÷ áèð ñþç äåìÿéèá, þç áóäêà-
ÁÓÜÀËÀÍÌÀ “Áóüàëàíìàã”äàí ô.èñ.
ñûíà ýèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. [Éóíèñ] êè÷èê ïÿí-
ÁÓÜÀËÀÍÌÀÃ ô. Áóüà ùàëûíà ýÿëìÿê,
úÿðÿëè áóäêàäà îòóðóá, êàüûç íþìðÿëÿð ñàéàí
áþéöéöá áóüà îëìàã.
áèð ãàäûíäàí ñîðóøäó. Ìèð Úÿëàë.
ÁÓÜÀËÛÃ èñ. Äþëëöê ö÷öí ñàõëàíàí åðêÿê
◊ Ñóôëéîð áóäêàñû – òåàòðäà ñÿùíÿíèí þí
ùåéâàí (ãàðàìàë).
òÿðÿôèíäÿ ñóôëéîð ö÷öí äöçÿëäèëìèø éåð.
ÁÓÜÄÀ èñ. Äÿíèíäÿí àü óí öéöäöëÿí òàõûë
Ñóôëéîð þç áóäêàñûíäà îòóðìàäàí ùå÷ êÿñ
íþâö. Àü áóüäà. Ñàðû áóüäà. Õûðäà áóüäà.
ñÿùíÿéÿ ÷ûõìàçäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Áóüäà óíó.
ÁÓÄÊÀ×Û èñ. âÿ ñèô. Áóäêàäà øåé ñàòàí,
ÁÓÜÄÀÁÈÒÈ èñ. Áóüäà âÿ áàøãà òàõûëëàðà
áóäêà ñàòûúûñû.
çèéàí âåðÿí úöúö.
ÁÚÔÅÐ [èíý.] õöñ. Äÿìèðéîë âàãîíëàðûíäà,
ÁÓÜÄÀÉÛ ñèô. Áóüäà ðÿíýëè, ãàðàéàüûç,
àâòîìîáèëëÿðäÿ âÿ ñ.-äÿ òîããóøìà çàìàíû
ÿñìÿð. Áèðè ñÿðòàñÿð àü, ùÿì ñèéàù òåëëè; Áèðè
çÿðáÿíèí, òÿêàíûí ýöúöíö àçàëòìàã ö÷öí
áóüäàéûäûð, àììà øÿêèëëè. Ì.Ï.Âàãèô. Äîü-
éàéëû ãóðüó.
ðóäàí äà Õÿëèëèí ýöíÿøäÿ éàíìûø áóüäàéû
◊ Áóôåð äþâëÿò – ÿðàçèñè, áèð-áèðè èëÿ ðÿ-
éàíàãëàðûíäàí, òöê áàñìûø ñÿðò öçöíäÿí óçóí
ãàáÿò åäÿí áþéöê äþâëÿòëÿð àðàñûíäà îëàí
ìöääÿò âóðóøóá éîðóëäóüó äÿðùàë ñåçèëèðäè.
ùÿðáè âÿ ñèéàñè úÿùÿòäÿí çÿèô äþâëÿò.
Ì.Ùöñåéí.
ÁÓÔÉÒ [ôð.] 1. È÷èíäÿ ãàá-ãàúàã, éåìÿê,
ÁÓÜÄÀÉÛÁßÍÈÇ á à õ áóüäàéû. Èúëàñû
è÷êè âÿ ñ. ñàõëàíûëàí áþéöê øêàô.
îðòàáîéëó, àðûã, ãÿëÿìãàø, ãàðàýþç, áóüäà-
2. Àøõàíàëàðäà, ðåñòîðàíëàðäà âÿ ñ.-äÿ
éûáÿíèç áèð àäàì àïàðûðäû. Ï.Ìàêóëó.
ãÿëéàíàëòû âÿ è÷êè ñàòìàã ö÷öí ñòîë, éàõóä
ÁÓÜÄÀÉÛÑÈÔßÒ á à õ áóüäàéû. Áóíëàðûí
ïèøòàõòà, ùÿì÷èíèí êè÷èê àøõàíà. Äÿìèðéîë
[ÿñèðëÿðèí] è÷èíäÿ áóüäàéûñèôÿò, ãîíóð ýþçëö,
áóôåòè. Òåàòð áóôåòè. – Ñòàíñèéàíûí ÷èðêëè áó-
óçóí êèðïèêëè áèð ãûç âàðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ôåòèíäÿ Ìèðìàùìóä, Ùöñåéí âÿ Âÿëè ñþùáÿò
ÁÓÜËÀÌÀ 1. “Áóüëàìàã”äàí ô.èñ.
åäèðäèëÿð. Ñ.Ðÿùìàí.
2. èñ. àøï. Áóüäà áèøèðèëÿí ÿò; áîçàðòìà.
ÁÓÔÅÒ×È èñ. 1. Áóôåòäÿ (2-úè ìÿíàäà)
ÁÓÜËÀÌÀÃ ô. Áèð øåéè áóüà (áóõàðà)
õèäìÿò åäÿí èø÷è.
âåðìÿê, áóüà òóòìàã.
2. êþùí. Áóôåò (2-úè ìÿíàäà) ñàùèáè.
ÁÓÜËÀÍÄÛÐÛËÌÀ “Áóüëàíäûðûëìàã”-
ÁÓÔÅÒ×ÈËÈÊ èñ. 1. Áóôåò÷èíèí èøè, ñÿíÿòè.
äàí ô.èñ.
2. êþùí. Áóôåò ñàõëàìà.
ÁÓÜËÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Áóü ùàëûíà
ÁÓÝÖÍÊÖ ñ. Áó ýöí îëàí, áó ýöí áàø âå-
ñàëûíìàã, áóü ÷ûõàðûëìàã, áóõàðëàíäûðûëìàã.
ðÿí. Áóýöíêö ñþç ñàáàùêû ñþçöí êþðïöñöäöð.
ÁÓÜËÀÍÄÛÐÌÀ “Áóüëàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
ÁÓÜ èñ. Ñó âÿ éà áàøãà áèð ìàéå áÿðê
ÁÓÜËÀÍÄÛÐÌÀà ô. Áóüà ÷åâèðìÿê, áóü
ãûçäûðûëäûüû çàìàí ùàñèë îëàí äàìúû çÿððÿëÿ-
ùàëûíà ñàëìàã, áóõàðëàíäûðìàã.
ðèíäÿí èáàðÿò ãàç, éà äóìàí; áóõàð. Ãàçàí-
ÁÓÜËÀÍÌÀ “Áóüëàíìàã”äàí ô.èñ.
äàí áóü ÷ûõûð. – Ãàðà ñàïûëúàíûí òîðòàëû
ÁÓÜËÀÍÌÀà ô. 1. Áóü îëìàã, áóüà ÷å-
êþïöéöíäÿí àúû áóü ãàëõûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
âðèëìÿê, áóü ùàëûíà ýÿëìÿê; áóõàðëàíìàã.
// Ìàéåäÿí, éàõóä íÿì áèð øåéäÿí ÷ûõàí
Ýöíÿøèí òÿñèðè èëÿ éåðäÿêè ñóëàð áóüëàíûð.
äóìàíàáÿíçÿð áóõàð. Ùÿäñèç ñÿñëÿð áèð-
2. Áóü âåðìÿê, áóü ÷ûõìàã. Áóëóäëàð ïàð-
áèðèíÿ ãàðûøûá ùàìàìûí ñÿãôèíÿ äöøìöøäö;
÷àëàíûð, òîðïàã áóü âåðèð, îòëàð áàø ãàëäûðûð,
ùîâóçóí áóüóíäàí è÷ÿðèäÿêè àäàìëàð êþëýÿ
ãóøëàð úèâèëäÿøìÿéÿ áàøëàéûðäû. Ì.Èáðàùè-
êèìè ýþðöíöðäöëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ãóøëàð
ìîâ. Ðàìàçàíëà éàíàøû îòóðàí ãîíàüûí ãàð-
ìàøûí ñÿñèíÿ ùöðêöá, óçàãëàðà ó÷óðäó. Äàü-
øûñûíäàêû äîëó áîøãàá áóüëàíûðäû. Ì.Ùöñåéí.
ëàðäàí áóü ãàëõûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ÁÓÜËÀÒÌÀ “Áóüëàòìàã”äàí ô.èñ.
ÁÓÜÀ èñ. Ùÿëÿ áóðóëìàìûø âÿ èøÿ ãî-
ÁÓÜËÀÒÌÀà ô. Áóüà ÷åâèðìÿê, áóüà
øóëìàìûø äþëëöê ùåéâàí (ãàðàìàë); êÿëÿ.
÷åâðèëìÿñèíÿ, áóü ÷ûõìàñûíà ñÿáÿá îëìàã.
Áóüà ñå÷äèêäÿ îíóí éàõøû úèíñäÿí îëìàñû,
×àéäàíû áóüëàòìàã.
éàõøû íÿñèë âåðìÿñè âÿ è.à. òÿëÿá îëóíóð.
ÁÓÜÓÁÓÐÌÀ á à õ áûüûáóðìà. [Ìÿøÿäè
ÁÓÜÀÚÀ èñ. Êè÷èê áóüà.
Èáàä:] À êèøè, âàëëàù, ìÿí íÿ ãÿäÿð ãîúà îë-
354
ÁÓÜÓÌ
ÁÓÕÎÂËÀÌÀÃ
ñàì äà, ìèí áóüóáóðìà úàâàíà äÿéÿðÿì...
2. Áèð èäàðÿ, éà ìöÿññèñÿíèí ìöùàñèáàò
Ö.Ùàúûáÿéîâ.
øþáÿñè.
ÁÓÜÓÌ èñ. 1. àíàò. Ñöìöêëÿðèí óúëàðûíûí
ÁÓÕÀËÒÅÐËÈÊ èñ. 1. Á à õ áóõàëòåðèéà
áèð-áèðèíÿ áèðëÿøäèéè éåð, îéíàã éåðè; áÿíä,
1-úè ìÿíàäà. Áóõàëòåðëèê êóðñó.
ìÿôñÿë. Áàðìàãëàðûí áóüóìëàðû // çîîë.
2. Áóõàëòåð âÿçèôÿñè, èøè, ïåøÿñè. Áóõàëòåð-
Áÿçè ùåéâàíëàðûí (õÿð÷ÿíýëÿðèí, úöúöëÿðèí
ëèê åòìÿê.
âÿ ñ.) áÿäÿíëÿðèíèí áþëöíäöéö ùèññÿëÿðäÿí
ÁÓÕÀÐ èñ. [ÿð.] 1. Á à õ áóü. Áóõàð ìà-
(áÿíäëÿðäÿí) ùÿð áèðè.
øûíû (áóõàðûí ýöúö èëÿ èøëÿéÿí ìàøûí). – Îä-
2. Áèð øåéèí áîüóëìóø, ñûõûëìûø éåðè, áÿíäè.
äàí ÷ûõàð áóõàð ñà÷ûëäûãúà àá îíà. Ôöçóëè.
3. Ãàìûø êèìè áèòêèëÿðèí äöéöíö.
Òÿð äàìëàëàðû ãûðìûçû äÿìèðèí öñòöíÿ òþ-
áóüóì-áóüóì çÿðô Áÿíä-áÿíä, êÿñèê-
êöëöá áóõàð îëäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
êÿñèê. Ãÿëáèì ñÿðèí, ðóùóì ñåâèíúëÿ äîëüóí;
2. Êþìöð, îäóí, òîðô âÿ ñ.-íèí éàíìàñûí-
Áÿëêÿ äÿ óô äåìÿçäèì, äîüðàíñàì áóüóì-
äàí ÿìÿëÿ ýÿëÿí ãàç. Áóõàð òóòìàã (äÿì
áóüóì. Ð.Ðçà.
òóòìàã).
ÁÓÜÓÌÀÉÀÃËÛËÀÐ èñ. çîîë. Îíóðüàñûç
ÁÓÕÀÐÛ èñ. Äèâàð è÷èíäÿ ùþðöëìöø îúàã.
ùåéâàíëàðûí áÿäÿíè âÿ àéàãëàðû áóüóìëó
Áóõàðû ÷ûðòà÷ûðò éàíûð, èøûüû äèâàðëàðûí òóò-
îëàí ãðóïó (õÿð÷ÿíýëÿð, ùþðöì÷ÿêëÿð,
ãóí ðÿíýëè íàõûøëàðûíà, ÿëâàí ïÿðäÿëÿðÿ âÿ
úöúöëÿð âÿ ñ.).
õàëûëàðà äöøöðäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ãîúà
ÁÓÜÓÌËÀÍÌÀ “Áóüóìëàíìàã”äàí ô.èñ.
Ôèðóçóí .. çèðçÿìèñèíäÿ èñÿ éåíÿ äÿ áóõàðû
ÁÓÜÓÌËÀÍÌÀÃ ô. Áóüóì-áóüóì îë-
éàíìûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Íÿ áóõàðû ÷àòûë-
ìàã, áÿíä-áÿíä îëìàã.
äàéûð, íÿ øàì éàíûð îòàãäà. ß.Úÿìèë.
ÁÓÜÓÌËÓ ñèô. Áóüóìëàðû, ìÿôñÿëëÿðè
ÁÓÕÀÐËÀÌÀ “Áóõàðëàìàã”äàí ô.èñ.
îëàí; áÿíä-áÿíä.
ÁÓÕÀÐËÀÌÀÃ á à õ áóüëàìàã.
ÁÓÜÓÌËÓËÀÐ á à õ áóüóìàéàãëûëàð.
ÁÓÕÀÐËÀÍÄÛÐÛËÌÀ
“Áóõàðëàíäûðûë-
ÁÓÜÓÐ èñ. 1. Úàâàí åðêÿê äÿâÿ. Ïà÷à áó-
ìàã”äàí ô.èñ.
üóðëàð, äèçè ãàðà íÿðëÿð, ýþçÿë àðâàíàëàð ..
ÁÓÕÀÐËÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ á à õ áóüëàíäû-
ãîéóí ñöðöëÿðèíèí äàëûíúà ýÿëèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
ðûëìàã.
2. ìÿú. äàí. ×îõ èðè, éåêÿ, éîüóí àäàì
ÁÓÕÀÐËÀÍÄÛÐÌÀ “Áóõàðëàíäûðìàã”-
ùàããûíäà.
äàí ô.èñ.
ÁÓÜÓÐËÀÍÌÀÃ á à õ áóüóðëàøìàã.
ÁÓÕÀÐËÀÍÄÛÐÌÀà ô. Áóõàðà ÷åâèð-
ÁÓÜÓÐËÀØÌÀÃ ô. 1. äàí. Áóüóð ùàëûíà
ìÿê, áóõàð ùàëûíà ñàëìàã; áóüëàíäûðìàã.
÷àòìàã, éåòèøìÿê.
ÁÓÕÀÐËÀÍÌÀ “Áóõàðëàíìàã”äàí ô.èñ.
2. ìÿú. Ñàüëàìëàøìàã, éåêÿëÿøìÿê.
ÁÓÕÀÐËÀÍÌÀÃ ô. Áóõàð îëìàã, áóõàð
ÁÓÕÀÃ èñ. Èíñàíûí ÷ÿíÿñè èëÿ áîüàçû àðà-
ùàëûíà ýÿëìÿê, áóüà ÷åâðèëìÿê; áóüëàíìàã.
ñûíäàêû ùèññÿ; ÷ÿíÿàëòû. Àü íàçèê ÿëèíëÿ áèð
ÁÓÕÀÐÞË×ßÍ èñ. òåõ. Áîðóëàðäà îëàí áó-
äÿñòÿ áàüëà; Òÿð áóõàã àëòûíäà äöç áÿíþâ-
õàðûí ìèãäàðûíû þë÷ÿí úèùàç.
øÿíè. Ãóðáàíè. Êÿëàüàéûíûí àëòûíäàí ÷ûõìûø
ÁÓÕÀÐÏÀÉËÀÉÀÍ èñ. òåõ. Áóõàð ìö-
ãàðà òåëëÿðèí óúëàðû àü áóõàãäà èëàí êèìè
ùÿððèêè ñèëèíäðëÿðèíäÿ áóõàðû àâòîìàòèê ïàé-
ãûâðûëìûøäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëàøäûðàí ìåõàíèçì.
◊ Áóõàã ñàë(ëà)ìàã – áàõ áóõàãëàíìàã.
ÁÓÕ×À á à õ áîü÷à.
ÁÓÕÀÃËÀÍÌÀ “Áóõàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÁÓÕÎÂ èñ. 1. Îòëàüà áóðàõûëàí àòëàðûí àéà-
ÁÓÕÀÃËÀÍÌÀÃ ô. Áóõàã ñàëëàìàã; êþ-
üûíà âóðóëàí äÿìèð ÷èäàð. // Ãàíäàë.
êÿëìÿê, ÿòëÿíìÿê.
2. ìÿú. Ìàíåÿ, ÿíýÿë. Áóõîâ âóðìàã
ÁÓÕÁËÒÅÐ [àëì.] Áèð èäàðÿ âÿ éà ìöÿñ-
(îëìàã) – á à õ áóõîâëàìàã 2-úè ìÿíàäà.
ñèñÿíèí ìàëèééÿ èøëÿðèíè àïàðàí èø÷è; ìöùàñèá.
[Øÿðãëè] þç àéàüûíà áóõîâ, ãîëóíà çÿíúèð
Áàø áóõàëòåð. Áóõàëòåð êþìÿê÷èñè.
âóðìàã èñòÿìèð. Î.Ñàðûâÿëëè.
ÁÓÕÀËÒÉÐÈÉÀ [àëì.] 1. Ùåñàáäàðëûã âÿ
ÁÓÕÎÂËÀÌÀ “Áóõîâëàìàã”äàí ô.èñ.
ó÷îò èøëÿðèíèí íÿçÿðèééÿ âÿ ïðàêòèêàñû; ìö-
ÁÓÕÎÂËÀÌÀÃ ô. 1. Àéàüà áóõîâ âóð-
ùàñèáàò.
ìàã. Àòëàðû áóõîâëàìàã. // Ãàíäàëëàìàã.
355
ÁÓÕÎÂËÀÍÌÀ
ÁÓËÀÃ
2. ìÿú. ßë-ãîë à÷ìàüà, èíêèøàô åòìÿéÿ
òÿðïÿíìÿéèá, îíóí öñòÿ ýÿëÿí êè÷èê ùÿøÿðàòû
ãîéìàìàã, ìàíå îëìàã, ÿíýÿë îëìàã, ãà-
òóòóá éåéèð. Ù.Çÿðäàáè.
áàüûíû àëìàã. [Äàâóä:] Äàùà, äåéèðëÿð, äàø-
2. ìÿú. Þç ôèêðèíè, ýþðöøöíö, ìöíàñèáÿ-
ìûð. Áÿíäëÿð îíó [Êöð ÷àéûíû] áóõîâëàéûá.
òèíè àñàíëûãëà âÿ òåç-òåç äÿéèøÿí, äîíäàí-
Ìèð Úÿëàë.
äîíà ýèðÿí àäàì ùàããûíäà. Áóãÿëÿìóí êèìè
ÁÓÕÎÂËÀÍÌÀ “Áóõîâëàíìàã”äàí ô.èñ.
ðÿíýäÿí-ðÿíýÿ ýèðÿí ãàäûíûí áó ùàëëàðû èíäè
ÁÓÕÎÂËÀÍÌÀÃ ô. 1. ìÿúù. Áóõîâ âó-
ìÿíÿ áèð ÷îõ øåéëÿðè õàòûðëàäûð. À.Øàèã.
ðóëìàã. Àòëàð áóõîâëàíìûøäûð. // Ãàíäàëëàí-
Ñÿëèìè .. “áó ãîðõóíú áóãÿëÿìóíëàð ìöùèò
ìàã. // ìÿú. ßë-àéàüû áàüëàíìàã.
âÿ ùÿéàòû ùÿëÿ íÿ ãÿäÿð çÿùÿðëÿéÿúÿêäèð!”
2. ìÿú. Äÿëè îëìàã. [Úàùàíýèð áÿé:] ßýÿð
– äåéÿ äöøöíäö. Ì.Èáðàùèìîâ. Áó ñèéàñè
áèð íå÷ÿ ìöääÿò äÿ þìðöì áåëÿ êå÷ñÿ, àð-
áóãÿëÿìóíëàðäàí úöìùóðèééÿò ìèãéàñûíäà
çóìà ÷àòìàñàì, éÿãèí êè, áóõîâëàíàúàüàì.
íå÷ÿñè âàðäû? ß.ßáöëùÿñÿí.
Í.Âÿçèðîâ.
ÁÓÃßËßÌÓÍËÓà èñ. Èêèöçëöëöê, ðèéà-
ÁÓÕÎÂËÀÍÌÛØ ô.ñèô. 1. Àéàüûíà áóõîâ
êàðëûã, äîíäàí-äîíà ýèðìÿ.
âóðóëìóø. // Ãàíäàëëàíìûø.
ÁÓËÀÃ èñ. 1. Éåðèí àëòûíäàí ñûçûá ÷ûõàí
2. ìÿú. ßë-ãîëó áàüëàíìûø.
ñÿðèí, ñîéóã ñó ìÿíáÿéè; ÷åøìÿ, ãàéíàã.
ÁÓÕÎÂËÀÒÌÀ “Áóõîâëàòìàã”äàí ô.èñ.
Áóëàã áàøäàí áóëàíàð. (Àòà. ñþçö). [Øèðâàí
ÁÓÕÎÂËÀÒÌÀÃ èúá. Àéàüûíà áóõîâ
âèëàéÿòèíèí] õîø ùàâàëû éàéëàãëàðû, øèðèí áó-
âóðäóðìàã.
ëàãëàðû âÿ ùÿð èêè òÿðÿôÿ àõàí ÷îõëó ÷àéëàðû
ÁÓÕÎÂËÓ ñèô. Àéàüûíäà áóõîâ îëàí, áó-
âàðäûð. À.Áàêûõàíîâ. [Úàùàí:] Úàìààòûí
õîâëàíìûø. // Ãàíäàëëû, àéàüûíà ãàíäàë âó-
ãàðà ñó è÷ìÿêäÿí ùàìûñûíûí ãàðíû øèøèá;
ðóëìóø.
÷àëûøûá êÿíäÿ áèð áóëàã ýÿòèðìÿê ëàçûìäûð.
ÁÚÕÒÀ èñ. [àëì.] Äÿíèçäÿ ýÿìèëÿðèí äóðà
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Êóðîðò øÿáÿêÿñèíè èíêèøàô
áèëìÿñè ö÷öí ìöíàñèá îëàí êè÷èê êþðôÿç. Àð-
åòäèðìÿê ö÷öí ìèíåðàë áóëàãëàð, ìöàëèúÿ
õàäà, áóõòàäàêû ýÿìèëÿðèí òîï àòÿøè .. äöøìÿ-
ïàë÷ûüû éàòàãëàðû, ìöàëèúÿ íåôòè âÿ ñàèðÿ ..
íèí áàøûíà îä ÿëÿìÿéÿ áàøëàäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
îëìàëûäûð. Ì.Ãàøãàé. Áóëàã áàøû – áóëàã
ÁÓÕÓÐ èñ. [ÿð.] Éàíäûðûëäûãäà ÿòèð ñà÷àí
öñòö, áóëàã êÿíàðû, ñåéðÿíýàù. Ëà÷ûí áóëàã
ãàòðàí.
áàøûíà éåòèøÿíäÿ äóðäó, äþðä éàíûíà áîé-
ÁÓÕÓÐÄÀÍ èñ. [ÿð.] êþùí. È÷èíäÿ áóõóð
ëàíäû. Ì.Ùöñåéí. Ýöíÿøÿ ÷àòìàüà ÷àëûøàí
éàíäûðûëàí êè÷èê ãàá.
áó àüàúûí àëòû áóëàã áàøû êèìè øÿíëèê îëóðäó.
ÁÓÊÉÒ èñ. [ôð.] Ýöë, ÷è÷ÿê äÿñòÿñè. Ãûç,
Ìèð Úÿëàë. // ìÿú. Øàèðàíÿ òÿñâèð âÿ òÿøáå-
îüëàí ëàëÿ êèìè óçàãëàðäàí ñå÷èëèð, îíëàð ÷è-
ùëÿðäÿ. ßëäÿ àéíà ýþçÿ ñöðìÿ ÷ÿêÿíäÿ; Àëà
÷ÿêëÿðëÿ .. ìàðàãëàíûð, áóêåò òóòóðëàð. Ìèð
ýþçöí áóëàüûíäàí þïÿéäèì. Ì.Ï.Âàãèô.
Úÿëàë. Ñÿðèééÿ áöëáöëëÿðèí íÿüìÿñèíè äèíëÿéÿ-
Ñÿíèí ñÿíÿò áóëàüûíäàí íå÷ÿ íÿñèë øÿðáÿò
äèíëÿéÿ .. éîëóí êÿíàðûíäà ýöë, ÷è÷ÿê òîïëà-
è÷äè. Ñ.Âóðüóí.
éûð, áóêåò äöçÿëäèðäè. Ì.Ùöñåéí.
2. ìÿú. Ìÿíáÿ, ãàéíàã, ãàéíàéûá äàøàí
´
ÁÓÊÈÍÈÑÒ èñ. [ôð.] Àç òàïûëàí, éàõóä êþù-
øåé. Øÿðàáõàíàäÿ áàø õóì àéàüûíà ãîéäóì;
íÿ êèòàáëàðû àëûá-ñàòìàãëà ìÿøüóë îëàí êèòàá
Íÿ áàê äöøìÿéÿ ýÿð êþâñÿðèí áóëàüû ÿëÿ.
ìàüàçàñû, éàõóä àäàì. Áóêèíèñò ìàüàçàñû
Ñ.ß.Øèðâàíè. Íåôòèí áóëàüûíû, äàüëàðû ãîðó!
ÿðÿá âÿ ôàðñ äèëëÿðèíäÿ ÷àï îëóíìóø êèòàáëàðû
Ð.Ðçà.
âÿ ÿëéàçìàëàðûíû àëûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
◊ Áóëàã áàøûíà (÷àéà) ñóñóç àïàðûá,
ÁÓÊËÅÒ èñ. [ôð.] Ìÿòí âÿ øÿêèëëÿðëÿ ìö-
ñóñóç ýÿòèðìÿê – ÷îõ ùèéëÿýÿð, ÷îõáèëìèø
øàéèÿò åäèëÿí èíôîðìàñèéà ìàòåðèàëûíäàí èáà-
àäàì ùàããûíäà. [Éàãóá:] Ìþùñöí áÿé âÿ
ðÿò èðè ôîðìàòëû ÷àï ìÿùñóëó; øÿêèëëè áðîøöðà.
éàõóä Ùÿñÿí áÿé êèìè ùÿð áèð èíúèíàðû áóëàã
ÁÓÃßËßÌÓÍ èñ. [ÿð.] 1. Ìöùèòÿ ýþðÿ þç
áàøûíà ñóñóç àïàðûá, ñóñóç äà ýÿòèðÿðÿì.
äÿðèñèíèí ðÿíýèíè äÿéèøäèðìÿê ãàáèëèééÿòèíÿ
Á.Òàëûáëû. Ýþç áóëàüû – ýþçöí éàø äàìúûëà-
ìàëèê îëàí ñöðöíÿí ùåéâàí. Áóãÿëÿìóí
éàí éåðè, ýþçöí áóðóíà òÿðÿô îëàí êöíúö.
(õàìåëåîí) áèð êè÷èê êÿðòÿíêÿëÿäèð. Áó êÿð-
Õàíïÿðè .. ñàü ÿëè èëÿ ãàøëàðûíà ñûüàë ÷ÿêäè,
òÿíêÿëÿ áèð àüàúûí áóäàüûíà éàïûøûá, ùå÷
ýþçëÿðèíèí áóëàüûíû ñèëäè. ß.Âÿëèéåâ.
356
ÁÓËÀÃÎÒÓ
ÁÓËÀÍÌÀÃ
ÁÓËÀÃÎÒÓ èñ. áîò. Ðöòóáÿò éåðëÿðäÿ áè-
äèí] áóëàíûã ñó èëÿ èñëàíìûø ùàëäà .. [÷àéäàí]
òÿí îò, áèòêè.
êÿíàðà ÷ûõäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áóëàíûã ëåùìÿëè
ÁÓËÀÌÀ èñ. 1. “Áóëàìàã”äàí ô.èñ.
ñóäàí úàìààòûí éàõàñû ãóðòàðàúàã, áöòöí
2. Òÿçÿ äîüàí ñàüìàë ùåéâàíëàðûí èëê
åâëÿð àüàú, ýöë âÿ éàøûëëûã è÷èíäÿ èòÿúÿêäè.
ýöíëÿðäÿ ñàüûëàí ñöäö. Íÿíÿì î øèøÿê ãîéóí;
Ì.Èáðàùèìîâ. // Òóòãóí, ïîçóëìóø, áóëóäëó.
Éóíó áèð äþøÿê ãîéóí; Áóëàìàíû òåç éåòèð;
Áóëàíûã ùàâà. // ìÿú. Ùå÷ áèð øåé èôàäÿ åò-
Ãûðûëäû óøàã, ãîéóí. (Ñàéà÷û ñþçö). Ìÿììÿä-
ìÿéÿí, þç òÿáèè ùàëûíû èòèðìèø, àéäûí îëìà-
àüàíûí èíÿéè äÿ éåíèúÿ äîüìóøäóð. Ëÿççÿòëè
éàí. Àõûð Ìàùìóä ÿìè àüûð-àüûð áàøûíû ãàë-
áóëàìàñû âàð, – äåéÿ Òàüû ÿìè òÿðèô åòäè.
äûðûá, äàøûí äàëûíäàí ìöÿëëèìÿ òÿðÿô ÷åâèðÿ-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Éóìóðòà, ñöä âÿ øÿêÿðäÿí
ðÿê, áóëàíûã ýþçëÿðèíè àõûòäû.. Á.Òàëûáëû. Ýöë-
ùàçûðëàíàí éåìÿê. [Ìÿðäÿëè:] Áÿñ áóëàìà
ñÿíÿì ãàðûí è÷èíäÿ àéûëäû. Áóëàíûã ýþçëÿðè
íåúÿ? Áó îíäàí äåéèë! ..Àíàì éóìóðòà âó-
èëÿ ùÿð éàíà áàõäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. ßñèðëÿð ëàýå-
ðóá. ß.ßáöëùÿñÿí.
ðèíäÿ áèçè ãûçàðòäàü ñà÷ëû, áóëàíûã ýþçëö òîïàë
ÁÓËÀÌÀÚ èñ. Ñöääÿ áèøèðèëÿí óí ñûéûüû .
áèð àëìàí ãàðøûëàäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
Ãûøäà áóëàìàú, éàéäà äîüðàìàú. (Àòà. ñþçö).
◊ Áóëàíûã ñóäà áàëûã òóòìàã – ôöðñÿò-
ÁÓËÀÌÀà ô. 1. Ìàéåíèí è÷èíÿ ãàøûã âÿ ñ.
äÿí èñòèôàäÿ åòìÿê, âÿçèééÿòèí ãåéðè-ìöÿé-
ñàëûá îíó ãàðûøäûðìàã. Äîâüàíû áóëàìàã.
éÿíëèéèíäÿí, áèðèíèí ÷ÿòèí âÿçèééÿòäÿ îëìà-
Ñöäö áóëàìàã.
ñûíäàí èñòèôàäÿ åäÿðÿê ìÿãñÿäèíÿ ÷àòìàüà
2. Ñöðòöá ëÿêÿëÿìÿê, áóëàøäûðìàã, áàòûð-
÷àëûøìàã.
ìàã. Öñò-áàøûíû ïàë÷ûüà áóëàìàã. ßëëÿðèíè
ÁÓËÀÍÛÃËÛÃ èñ. Áóëàíûã øåéèí ùàëû (äó-
ìöðÿêêÿáÿ áóëàìàã.
ðóëóã çèääè).
3. Î òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ òÿðïÿòìÿê, éåëëÿò-
ÁÓËÀÍËÛà 1. Á à õ áóëàíûã. Áóëàíëûã ÷àé-
ìÿê. Èò ñàùèáèíè ýþðöá ãóéðóüóíó áóëàìàüà
ëàð, öììàíëàð, òàìàì éåð, ýþé äóðóëìóøäóð.
áàøëàäû.
Ñ.Âóðüóí.
4. Áÿçÿí èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã ìöõòÿëèô èôà-
2. Áóëàíûã øåéèí ùàëû. Ùîâóçäà ñÿãôèí éûð-
äÿëÿð äöçÿëäèëèð; ìÿñ.: áàøûíû áóëàìàã, ãóé-
òûüûíäàí äöøÿí èøûã ñóéóí áóëàíëûüûíû ýöú èëÿ
ðóã áóëàìàã, ãûëûíú áóëàìàã, äèë áóëàìàã.
àøêàð åäèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
◊ Ãàíà áóëàìàã – á à õ ãàí.
ÁÓËÀÍÌÀ “Áóëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÁÓËÀÍÄÛÐÛÚÛ ñèô. 1. Áóëàíäûðàí; áèð øåéèí
ÁÓËÀÍÌÀÃ ô. 1. Äóðóëóüóíó, ñàôëûüûíû,
ñàôëûüûíû, øÿôôàôëûüûíû, ïàðëàãëûüûíû ïîçàí.
øÿôôàôëûüûíû, áÿððàãëûüûíû èòèðìÿê. Àðõûí ñóéó
2. Ìÿäÿíè ãàðûøäûðàí, ãóñäóðóúó.
áóëàíäû. // Òóòãóíëàøìàã. Ìàéåíèí ðÿíýè ýàù
ÁÓËÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Áóëàíûã ùàëà
àüàðûð, ýàù äà áóëàíûðäû.
ñàëûíìàã.
2. Áóëàøìàã, áàòìàã, êèðëÿíìÿê. Óøàüûí
ÁÓËÀÍÄÛÐÌÀ “Áóëàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
öñò-áàøû ïàë÷ûüà áóëàíäû. – Éàðàëû, àë-ãàíà
ÁÓËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Äóðó ñóéà âÿ éà
áîéàíìûø èäèì; Éûõûëûá òîðïàüà áóëàíìûø
ùÿð ùàíñû áèð øÿôôàô ìàéåéÿ áàøãà áèð øåé
èäèì. À.Ñÿùùÿò.
ãàðûøäûðàðàã, éàõóä äèáèíäÿêè ÷þêöíòöíö âÿ
3. Ìÿäÿñè ãàðûøìàã, ãóñìàã åùòèéàúû ùèññ
ñ.-íè ãàëäûðàðàã áóëàíûã ùàëà ñàëìàã, ðÿíýèíè
åòìÿê. Ìÿäÿñè áóëàíìàã. Öðÿéè áóëàíìàã.
ïîçìàã. Ñóéó áóëàíäûðìàã. Äÿðìàíû ÷àë-
4. ìÿú. Ïîçóëìàã, õàðàáëàøìàã, ãàðûøìàã,
õàëàéûá áóëàíäûðìàã. – Äå ýþðöì áèð, íå÷èí
òóòóëìàã. – Àõøàì éàõûíëàøäûãúà, Ùÿñÿí êè-
ñóéà ýèðäèí? Íèéÿ ñÿð÷åøìÿíè áóëàíäûðäûí?
øèíèí ÿùâàëû áóëàíûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. // Ùàâà
À.Ñÿùùÿò.
ùàããûíäà. Ùàâà áóëàíäû. // Úîøìàã, ùÿéÿ-
2. Ìÿäÿñèíè ãàðûøäûðìàã, ãóñìàã åùòèéàúû
úàíëàíìàã. Áóëàíäû äÿðéàëàð, ùÿì äàøäû
äîüóðìàã.
ñóëàð; Ãàéíàãñûç áóëàãëàð ÷àéÿ äþíöáäöð.
ÁÓËÀÍÛÃ ñèô. Ìàéåëÿð ùàããûíäà: øÿôôàô,
Ãóðáàíè. Ìÿí àü ýöíëÿð øàèðèéÿì; Ôÿãÿò
ñàô, òÿìèç, áÿððàã îëìàéàí, øÿôôàôëûüûíû èòèð-
éàìàí áèð õÿáÿðäÿí; Äÿíèç êèìè áóëàííàì
ìèø (çèáèëëÿíìÿê, éàõóä áàøãà áèð øåé ãàðûø-
ìÿí. Ñ.Âóðüóí. // ìÿú. Þëýöíëÿøìÿê, ùèññèç
ìàã íÿòèúÿñèíäÿ) (äóðó çèääè). Áóëàíûã ñó.
áèð ùàëà ýÿëìÿê, òóòãóíëàøìàã. Çåùíè áó-
Áóëàíûã áåíçèí. Áóëàíûã äÿðìàí. – [Íóðÿä-
ëàíìàã. Ýþçëÿðè áóëàíìàã.
357
ÁÓËÀÍÒÛ
ÁÓËÓÄ
ÁÓËÀÍÒÛ èñ. 1. Áóëàíìûø øåé.
ÁÓËÊÁ [ðóñ. áóëêà] Àü áóüäà óíóíäàí
2. Ìÿäÿíèí ãàðûøìàñû íÿòèúÿñèíäÿ ÿìÿëÿ
áèøèðèëÿí êþêÿ. Øèðèí áóëêà. Õàøõàøëû áóëêà.
ýÿëÿí ãóñìà ùàëû.
Êðåìëè áóëêà. Êèøìèøëè áóëêà.
ÁÓËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Áóëàøäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
ÁÓËÊÀ×Û èñ. âÿ ñèô. 1. Áóëêà áèøèðÿí.
ÁÓËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Ñöðòöëöá ëÿêÿ-
2. Áóëêà ñàòàí, ÷þðÿê÷è. Áóëêà÷û äöêàíû.
ëÿíäèðèëìÿê, êèðëÿíäèðèëìÿê, áàòûðûëìàã.
ÁÓËÊÀ×ÛËÛà èñ. Áóëêà áèøèðìÿ ñÿíÿòè.
ÁÓËÀØÄÛÐÌÀ “Áóëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
ÁÓËÌÀ “Áóëìàã”äàí ô.èñ.
ÁÓËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Ñöðòìÿê, ñöðòöá ëÿêÿ-
ÁÓËÌÀÃ ô. êþùí. Òàïìàã, ÿëäÿ åòìÿê.
ëÿìÿê, ÷èðêëÿòìÿê, áàòûðìàã. Ùèñÿ áóëàøäûð-
Ñöáùè-ÿçÿëäÿ áóëäó ùÿð êèì ñÿíèíëÿ âöñëÿò.
ìàã. Öñò-áàøûíû ìöðÿêêÿáÿ áóëàøäûðìàã.
Íÿñèìè. ßëáÿòòÿ, áóëàð áèð øàìè-ôèðãÿò; Áèð
ÁÓËÀØÛÃ ñèô. 1. Áèð øåéÿ áóëàøìûø, áàò-
ñöáù ñÿàäÿò èëÿ âöñëÿò. Ìÿñèùè. Òàïäû äöø-
ìûø. Áóëàøûã ãàøûã. – [Óøàã] éàéûí èñòèñèíäÿ
ìÿí ùÿð òÿðÿô éöç îëäó ãîâüà àøèêàð; Áóë-
òÿðëÿéÿ-òÿðëÿéÿ ùÿéÿòè ñöïöðÿð, áóëàøûã ãàá-
äóëàð ôöðñÿò òÿìàìè, ýèðäèëÿð ìåéäàíÿ, áàõ.
ëàðû éóéàð, ýåäèá àüàñûíûí äöêàíûíûí ãàáà-
Ì.Â.Âèäàäè. Áèð øÿùðäÿéÿì êè, úöìëÿ äÿùðè;
üûíû ñöïöðÿð, ñóëàéàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
Ýÿçñÿí, áóëàìàçñàí þéëÿ øÿùðè. Ì.ß.Ñàáèð.
2. Çûüëû, êèðëè. Áóëàøûã ýþç.
Ýöëíàð äèããÿò âåðäè, ìÿòëÿáè áóëäó.
3. Òóòãóí, àéäûí îëìàéàí.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÁÓËÀØÛÃËÛ á à õ áóëàøûã. Áóëàøûãëû ñÿ-
ÁÓËÓÄ1 èñ. 1. Ñÿìàäà òîïëàíàí ñó áóõàðû
ùÿíýäÿí áóëàíûã ñó òþêöëÿð. (Àòà. ñþçö). [Ãûçûë-
éûüûíû. Àü áóëóäëàð. Ãàðà áóëóäëàð. – Ýöí
ýöë:] Ìÿí ùàìûäàí éàõøû, éàðàøûãëûéàì; Ñåâ-
÷ûõûð, ýþéäÿ áóëóä ãûðìûçû ðÿíýÿ áîéàíûð.
ìÿëèéÿì, ÿòðÿ áóëàøûãëûéàì. À.Ñÿùùÿò.
À.Ñÿùùÿò. Ýöíÿø ïàð÷à-ïàð÷à àüàðûøàí áó-
ëóäëàð àðàñûíäàí ñöçöá ÷ûõäûãúà, ùàâà äàùà
ÁÓËÀØÛÃËÛÃ èñ. Áóëàøìûø øåéèí ùàëû.
äà èñòèëÿøèð. Ì.Ùöñåéí.
ÁÓËÀØÌÀ “Áóëàøìàã”äàí ô.èñ.
2. ìÿú. Òÿùëöêÿ, ãîðõó ìÿíàñûíäà (÷îõ
ÁÓËÀØÌÀÃ ô. 1. Áóëàíìàã, áàòìàã; ëÿ-
âàõò “ãàðà” ñþçö èëÿ áÿðàáÿð). Þëêÿíèí öñòö-
êÿëÿíìÿê. Öç-ýþçö ïàë÷ûüà áóëàøäû. Öñòö
íö ãàðà áóëóäëàð àëìûøäû. – Ãàðà áóëóäëàð
éàüà áóëàøäû. – Àéàãäàí áóëàøàí òîçó ñöïöðýÿ
îéíàøûð, èíäè íÿäèð ÿëàúûìûç? Ì.ß.Ñàáèð.
èëÿ òÿìèçëÿìÿê ìöìêöíäöð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
3. ìÿú. ßùâàë ïîçüóíëóüó, ãÿì, êÿäÿð,
// Êèðëÿíìÿê, çûüëàíìàã. Ýþçëÿðè áóëàøìàã.
òóòãóíëóã, ïÿðèøàíëûã, ìÿéóñëóã ñèìâîëó êèìè
2. Ïîçóëìàã, ãàðûøìàã, òóòóëìàã, ãàðàëìàã.
èøëÿíèëèð. Àíà éóðäóí ùÿð éåðèíäÿí êÿñèëÿúÿê
Ùàâà áóëàøäû, äåéÿñÿí, éàüàúàã. – Ëàêèí
éàä àéàüû; À÷ûëàúàã äÿðäëèëÿðèí áóëóä àëìûø
ýöíÿøäÿ åòèáàð ýþðöíìöðäö: éåðäÿí áóü ãàë-
ãàøãàáàüû. Ñ.Âóðüóí. Ãûç áóëóä êèìè òóòóë-
õûð, äàüëàðûí áàøû äóìàíëàíûð, öôöãëÿð áóëàø-
äó, ùèðñèíäÿí àüëàäû. Ìèð Úÿëàë.
ìàüà áàøëàéûðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
4. ìÿú. Áèð øåéèí ÷îõëóüóíó, êÿñèôëèéèíè,
3. Ãîøóëìàã, ãàðûøìàã, ÿëàãÿ ñàõëàìàã,
ùÿðÿêÿò åäÿí êöòëÿ ùàëûíäà îëäóüóíó ýþñòÿ-
öíñèééÿò áàüëàìàã, äóðóá îòóðìàã. Áÿçè ÿôñà-
ðèð. Áó ùàëäà ìåéäàíûí ìÿüðèá ñÿìòèíäÿí
íÿ÷èëÿðëÿ éàðûøûðñàí, äåéÿñÿí! Áöñáöòöí ìöô-
áóëóä êèìè òîç ãàëõäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ñèäÿëÿðëÿ áóëàøûðñàí, äåéÿñÿí! Ì.ß.Ñàáèð.
5. Àäÿòÿí éåðëèê ùàëûíäà: áóëóäëàðäà – ÷îõ
ÁÓËÄÓÃ èñ. [èíý.] Éåêÿ âÿ êöòñèôÿòëè,
óúàëàðäà. Àíàí éåðäÿ äåéèë, áóëóäëàðäàäûð;
äþøö åíëè, ãû÷ëàðû ãûñà âÿ àéàãëàðû éîüóí ÷îõ
Îíà éåòèøìÿéèð èíñàíûí ñÿñè. Ñ.Âóðüóí.
ñÿðò âÿ ýöúëö èò úèíñè.
ÁÓËÓÄ2 [ðóñ. “áëþäî” ñþçöíäÿí] äàí. Áþ-
ÁÓËÄÓÇÅÐ [èíý.] òåõ. Òîðïàüû êÿñìÿê,
éöê áîøãàá, óçóíñîâ, éà ýèðäÿ, äàéàç èðè áîø-
÷åâèðèá âÿ äöçëÿíäèðìÿê ö÷öí òðàêòîðóí ãà-
ãàá. Ñöôðÿéÿ ãîéóëìóø èðè áóëóäóí è÷ÿðèñèí-
áàüûíà êå÷èðèëÿí åíëè áû÷àãøÿêèëëè àëÿò (áÿçÿí
äÿêè ïëîâ îòàüû ÿòèðëÿ äîëäóðìóøäó. ß.Âÿëèéåâ.
ùÿìèí áû÷àã êå÷èðèëìèø òðàêòîðóí þçöíÿ áóë-
ÁÓËÓÄ3 èñ. Äÿíèçäÿí ÷ûõàðûëàí âÿ ÿñëèíäÿ
äîçåð äåéèëèð). Éàéûëäûãúà ñÿùðàéà áóëäîçåð-
áèòêèéÿáÿíçÿð áèð ùåéâàí áÿäÿíèíäÿí èáàðÿò
ëÿðèí ñÿñè; Èíñàíëàð öñòöí ýÿëèð áöòöí ÷ÿòèí-
îëàí ÷îõ åëàñòèê, éóìøàã âÿ ìÿñàìÿëè áèð
ëèêëÿðÿ. Ñ.Ðöñòÿì.
úèñèì (ñèëìÿê, áÿäÿíè éóìàã âÿ ñ. ö÷öí èø-
ÁÓËÄÎÇÅÐ×È èñ. õöñ. Áóëäîçåðäÿ èøëÿéÿí
ëÿíèð). Ìÿêòÿá òàõòàñûíû ñèëèðëÿð úûíäà èëÿ âÿ
ôÿùëÿ. Áóëäîçåð÷èëÿð áðèãàäàñû.
éà áóëóä èëÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
358
ÁÓËÓÄËÀÍÌÀ
ÁÓÍÊÅÐ
ÁÓËÓÄËÀÍÌÀ “Áóëóäëàíìàã”äàí ô.èñ.
âÿ éà äÿíèç ñàùèëè áîéóíúà óçàíàí ýåíèø õè-
ÁÓËÓÄËÀÍÌÀÃ ô. Áóëóäëà þðòöëìÿê,
éàáàí. Äåìèðÿì áóëâàðà áóíëàð íÿ õÿéàë èëÿ
áóëóä ýÿëìÿê. Ýþé öçö áóëóäëàíäû. – Ýöí
ýÿëèð. Ì.ß.Ñàáèð. Ñÿíèíëÿ òàíûø îëäóì áèð ýöí
ÿéèëèðäè, ùàâà áóëóäëàíûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
èëê áàùàðäà ìÿí; Ñàùèë áîéó óçàíìûø ñåâäè-
ÁÓËÓÄËÓ ñèô. 1. Áóëóäëà þðòöëìöø, áóëóä-
éèì, áóëâàðäà ìÿí. Ñ.Ðöñòÿì.
ëà ãàïëàíìûø; òóòãóí. Áóëóäëó ùàâà. – Ãàòàð
ÁÓÌÁÆÍÈÊ [ðóñ. áóìàæíèê] È÷èíÿ ïóë âÿ
Ñóìãàéûòäàí þòöá ñöðÿòèíè àðòûðàíäà, áóëóä-
éà êàüûç ãîéìàã ö÷öí úèá ãîâëóüó. Êö÷ÿäÿí
ëó ñÿìàäà òóòãóí ýþðöíÿí ýöíÿø àøàüûéà åí-
áèð ÷îúóã éöéöðäö åâÿ; Áèð áóìàæíèê áóëóá
ìÿêäÿ èäè. Ìèð Úÿëàë.
äåäè áó íåâÿ. Ì.ß.Ñàáèð. [Úÿëèë àüàíûí] éà-
2. ìÿú. Ãÿìýèí, êÿäÿðëè, òóòãóí ìÿíà-
äûíà áóìàæíèêè äöøäö. È.Ìóñàáÿéîâ.
ñûíäà. [Íÿáè êèøèíèí] áóëóäëó ãàø-ãàáàüû
ÁÓÌÀÇÉ [ôð.] Áèð öçö õîâëó, èñòè ïàìáûã
áèðäÿí àéàçûéûá à÷ûëäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ïàð÷à; áàìáàç(û).
ÁÓËÓÄËÓÃ 1. èñ. Áóëóäëàðûí òîïëàíäûüû
2. Áó ïàð÷àäàí òèêèëìèø. Áóìàçå êþéíÿê.
éåð, áóëóä òîïëàíìûø éåð. Äàüûí áàøû áóëóä-
– Ìàðàò ãàðà áóìàçåäÿí êþéíÿê ýåéìèøäè.
ëóãäóð.
Ì.Ùöñåéí.
2. Á à õ áóëóäëó 1-úè ìÿíàäà. Áÿðê ãà-
ÁÓÌÁÓËÀØÛà ñèô. Òàìàìèëÿ áóëàøûã, ÷îõ
ðàíëûã äöøäö. Ùàâà áóëóäëóã èäè. Ì.Ùöñåéí.
÷èðêëè, êèðëè. Ñöáù éåðèíäÿí äóðàúàã ìàë êèìè;
ÁÓËÓÄËÓËÓÃ èñ. Áóëóäëó îëìà, òóòãóí-
Àüçû-áóðíó áóìáóëàøûã éàë êèìè. ß.Íÿçìè.
ëóã, áóëóäëó ùàâàíûí, ýþéöí ùàëû. Ùàâàíûí
ÁÓÌÁÓÇ ñèô. ×îõ ñîéóã, áóç êèìè ñîéóã,
áóëóäëóëóüó.
ùÿääèíäÿí àðòûã ñîéóã. Áóìáóç ñó. – Êö÷ÿ
ÁÓËÓÄÑÓÇ ñèô. 1. Òàìàìèëÿ àéäûí, òÿìèç
áóìáóç, ðÿãñ åäèð Àé äîíìóø ïÿíúÿðÿìäÿ.
(ùàâà ùàããûíäà). Ãàðòàë ãàíàä ÷àëàðêÿí
Ñ.Ðöñòÿì.
áóëóäñóç ÷þë öçöíäÿ; Áèð ÿñÿí éåëÿ äþíäö
ÁÓÌÅÐÀÍÃ èñ. [èíý.] 1. Àâñòðàëèéàäà
àòûì Úåéðàí äöçöíäÿ. ß.Úÿìèë.
éåðëè ÿùàëèíèí ãóø âÿ áÿçè ùåéâàíëàðû îâ-
2. ìÿú. Øàèðàíÿ òÿøáåùëÿðäÿ: àéäûí, ñàô,
ëàìàã ö÷öí èøëÿòäèêëÿðè åëàñòèê îâ ñèëàùû.
ëÿêÿñèç. Ãàøëàð ö÷ àõøàìëûã àéäû; Ùöñíöí
2. ìÿú. ßëåéùèíÿ ÷åâðèëìÿê; ÿêñ-òÿñèð.
ùàãäàí ýÿëÿí ïàéäû; Áóëóäñóç ýöíÿøëÿ òàéäû;
Ãûç, ñÿíèí àëà ýþçëÿðèí. Àøûã Áÿéëÿð.
ÁÓÍÚÀ çÿðô Áó ãÿäÿð, áó äÿðÿúÿäÿ. Îëäó
ñÿíÿ ôåéç áóíúà ùàñèë; Áó âàãèÿäÿí çÿìàíÿ
ÁÓËÓÄÑÓÇËÓÃ èñ. Àéäûíëûã, ñàôëûã, òÿ-
ìèçëèê. Ùàâàíûí áóëóäñóçëóüó øàõòàíûí øèä-
ãàôèë. Ôöçóëè. Áóíúà úÿôàëÿðèí ýþðöá îë áèíÿ-
äÿòèíè àðòûðûð.
âà êþíöë; Îë áèâÿôàéÿ ýþð, ýÿíÿ öììèäâàð
îëóð. Ñ.ß.Øèðâàíè. // Áó áþéöêëöêäÿ, áó àüûð-
ÁÓËÓÍÌÀÃ ô. 1. Òàïûëìàã. Áóëóíóð ùÿð
äÿðäÿ èñòÿðñÿí ýöëöñòàíäà äÿâà. Ôöçóëè. Äÿð-
ëûãäà. Äåäèëÿð: Ìóðà áàõ êè, áóíúà éöêö;
ìàíñûç äÿðäèìÿ áóëóíìàç ÷àðÿ; Ìöéÿññÿð
Ãàëäûðûð áèð çÿèô ãöââÿ èëÿ. Ì.ß.Ñàáèð.
îëìàñà âèñàëûí, Ïÿðè! Ìèðçÿùÿñÿí.
ÁÓÍÚÀÜÀÇ ÿâÿç. äàí. á à õ áóúóüàç.
2. Îëìàã. Ìàéå ùàëûíäà áóëóíàí øåéëÿðèí
ÁÓÍÄ [ÿñëè àëì.] 1897-úè èëäÿ Ðóñèéàíûí
øÿêëè îëìàç, îíó ùàíñû ãàáà òþêñÿí, î ãàáûí
ãÿðá ãóáåðíèéàëàðûíäà éàðàäûëìûø Öìóìè
øÿêëè âÿ ãàëûáûíäà îëóð. Ù.Çÿðäàáè. ßúÿáà,
éÿùóäè ñîñèàë-äåìîêðàò èòòèôàãû – ìåíøåâèçì
áèð éåíè àôÿòìè éåòèá, éà íÿ ö÷öí; Áóëóíóðñóç
èñòèãàìÿòëè õûðäà áóðæóà ìèëëÿò÷è ïàðòèéàñû.
áåëÿ áèð ùàëè-ôÿëàêÿòäÿ áó ýöí? Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÓÍÄ×Ó èñ. Áóíä òÿøêèëàòûíûí öçâö; áóíä
Áàùàäûð Éóñèôëÿ áèð áþéöê, ýþçÿë áÿçÿíìèø
òÿðÿôäàðû.
çàëäà áóëóíäóëàð. Í.Íÿðèìàíîâ.
ÁÚÍÊÅÐ [èíý.] 1. Êîìáàéíûí è÷ÿðèñèíäÿ
3. Áÿçè ñþçëÿðÿ ãîøóëàðàã ìöðÿêêÿá ôåèë
ìöâÿããÿòè îëàðàã äÿí ñàõëàíûëàí éåøèê øÿêèë-
äöçÿëäèð. Àõøàìëàð [Ìÿøÿäè Ìÿììÿä]
ëè ùèññÿñè. [Éóíèñ:] Ñÿíèí ãóðäóüóí ìàêàðà-
Ñÿìÿäèí éàíûíà ýÿëèá áèð ýöíëöê ôÿàëèééÿòè
ëàð, ìàíúàíàãëàð ùå÷ÿ áÿíääèð. Áóíêåðëÿðèí
ùàããûíäà ìÿðóçÿäÿ áóëóíàðäû. Á.Òàëûáëû. Õàëã
ùÿðÿêÿò åäÿíäÿ éàðàëû êèìè ñûçûëäàéûð. Ìèð
àäûíäàí ÷ûõûøäà áóëóíàí áó àäàìëàðû Ìÿì-
Úÿëàë. // Åéíè ìÿíàäà ïàìáûãéûüàí ìàøûíäà.
ìÿäãóëóçàäÿ áîøáîüàç àäëàíäûðûðäû. Ì.Àðèô.
2. Ìöõòÿëèô èñòåùñàëàòëàðäà, ýÿìèäÿ âÿ ñ.-äÿ
ÁÓËÂÁÐ [ôð.] Ýÿçìÿê, èñòèðàùÿò åòìÿê
è÷ÿðèñèíäÿ ñÿïÿëÿíÿí ìàòåðèàëëàðû ñàõëàìàã
âÿ ÿéëÿíìÿê ö÷öí øÿùÿð êö÷ÿëÿðè àðàñûíäà
ö÷öí õöñóñè ãóðüóëàðû îëàí èðè éåøèê.
359
ÁÓÍÊÅÐËßÌß
ÁÓÐÀÕÌÀÃ
ÁÓÍÊÅÐËßÌß “Áóíêåðëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÓÐÀÕÄÛÐÛËÌÀÃ
ìÿúù. Áàøãàñûíûí
ÁÓÍÊÅÐ×È èñ. Áóíêåðÿ õèäìÿò åäÿí ôÿùëÿ.
âàñèòÿñèëÿ áóðàõûëìàã.
ÁÓÍÊÅÐËßÌßÊ ô. Áóíêåðÿ òþêìÿê;
ÁÓÐÀÕÄÛÐÌÀ “Áóðàõäûðìàã”äàí ô.èñ.
éöêëÿìÿê (ñÿïÿëÿíÿí ìàòåðèàëëàðû).
ÁÓÐÀÕÄÛÐÌÀÃ èúá. Áàøãàñûíûí âàñèòÿ-
ÁÓÍÒ [àëì.] Ãåéðè-ìöòÿøÿêêèë, þçáàøûíà
ñèëÿ áóðàõìàã, áóðàõìàüà ìÿúáóð åòìÿê.
òþðÿéÿí öñéàí; ãèéàì. [Àáóçÿð áÿé:] Áó äöí-
ÁÓÐÀÕÛÚÛ èñ. ìÿòá. Êèòàáû, ãÿçåòè, ìÿú-
éàäà ìÿíèì ÿí ÷îõ çÿùëÿì ýåäÿí øåé ëÿíÿòÿ
ìóÿíè âÿ ñ.-íè ñîí òÿñùèùäÿí ñîíðà ÷àïà
ýÿëìèø áóíòëàðäûð. Ì.Ùöñåéí. // Èüòèøàø, ãàðû-
áóðàõàí íÿøðèééàò èø÷èñè.
øûãëûã. Áóíò ñàëìàã – èüòèøàø ñàëìàã, ãàðû-
ÁÓÐÀÕÛËÛØ èñ. 1. Áóðàõìàã èøè, áóðàõ-
øûãëûã ñàëìàã.
ìà. Ìÿùñóë áóðàõûëûøû. Èñòèãðàç áóðàõûëûøû.
ÁÓÐ [àëì.] Òåõíèêàäà: òîðïàüû âÿ ñöõóð-
Êèòàá áóðàõûëûøû.
ëàðû òÿäãèã åòìÿê ìÿãñÿäè èëÿ ìöõòÿëèô ãó-
2. Êóðñó áèòèðìèø òÿëÿáÿëÿð äÿñòÿñè. Àçÿð-
éóëàð ãàçìàã ö÷öí èøëÿäèëÿí áóðüó àëÿòè.
áàéúàí Òèáá Óíèâåðñèòåòèíèí èêèíúè áóðà-
ÁÓÐÀ çÿðô (áÿçÿí ÿâÿçëèê ìÿíàñûíäà èø-
õûëûøû. Ïåäàãîæè ìÿêòÿáèí èëê áóðàõûëûøû.
ëÿíèð). Áó éåð. Áóðàíûí ìåéâÿëÿðè ÷îõ äàäëû
– Ìöÿëëèìèí ôèêðèíÿ ýþðÿ, áöíþâðÿíè ìþù-
îëóð. Áóðàì áÿðê àüðûéûð. Áóðàëàðû ùå÷ ýþð-
êÿì ãîéìàã, áóðàõûëûøû äà éàðàðëû åòìÿê
ìÿìèøäèì. Áóðà íÿ ýþçÿëäèð. Áóðà ùà÷àí
ëàçûìäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ýÿëäèíèç?
3. Ìÿêòÿáè áèòèðìÿê ìöíàñèáÿòè èëÿ òÿøêèë
ÁÓÐÀÚÀÃ èñ. ìÿù. 1. Àüàúäàí ìåéâÿ
åäèëÿí, áóðàõûëûøëà ÿëàãÿäàð îëàí (èìòàùàí,
äÿðìÿê ö÷öí àëÿò.
ìöñàìèðÿ âÿ ñ.). Òÿíòÿíÿëè áóðàõûëûø ìöñà-
2. Á à õ áóðüó2.
ìèðÿñèíäÿí ÷ûõàíäà .. Íÿðèìàí ÿäèáèí ñåâèí-
3. Òÿíäèðäÿ îäóíó ãàðûøäûðìàã ö÷öí êþñþâ.
úèíè äóéóð âÿ ôÿðÿùëÿíèðäè. Ìèð Úÿëàë.
ÁÓÐÀÄÀ çÿðô (áÿçÿí ÿâÿç. ìÿíàñûíäà
4. Áèð ÿñÿðèí àéðûúà ÷àï îëóíìóø ùèññÿñè.
èøëÿíèð). Áó éåðäÿ. Áóðàäà ùå÷ êÿñ éîõäóð.
Ëöüÿòèí áèðèíúè áóðàõûëûøûíäà “À” ùÿðôè
Ýåòìÿ, áóðàäà ãàë. Àèëÿ öçâëÿðèíèí ùàìûñû
ýåäÿúÿêäèð.
áóðàäà éàøàéûð. Àéûí àõûðûíà ãÿäÿð áóðà-
ÁÓÐÀÕÛËÌÀ “Áóðàõûëìàã”äàí ô.èñ.
äàéàì. – Áóðàäà áèçèì êþùíÿ áèð äîñòóìóç
ÁÓÐÀÕÛËÌÀà “Áóðàõìàã”äàí ìÿúù.
âàð. Þçö ìÿøùóð ùÿêèìäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
(2, 4, 16, 18, 19, 27 âÿ 28-úè ìÿíàëàðäàí
ÁÓÐÀÄÀÚÀ çÿðô Ùÿìèí áó éåðäÿ, ëàï
áàøãà).
áóðàäà. Î, áóðàäàúà ãÿëÿìè éåðÿ ãîéäó.
ÁÓÐÀÕÌÀ “Áóðàõìàã”äàí ô.èñ.
Áóðàäàúà îòóð. – Àíúàã Âàãèô áóðàäàúà;
ÁÓÐÀÕÌÀà ô. 1. ßëèíè à÷àðàã ÿëèíäÿêè,
Áÿðê åòèðàç åëÿäè. Ì.Äèëáàçè.
éàõóä ÿëè âÿ ñ. èëÿ òóòäóüó øåéèí ÷ûõìàñûíà,
ÁÓÐÀÄÀÊÛ ñèô. 1. Áó éåðäÿ îëàí, áó éåðäÿ
äöøìÿñèíÿ, ýåòìÿñèíÿ èìêàí âåðìÿê, äàùà
äóðàí. Áóðàäàêû øåéëÿðÿ òîõóíìà. Áóðàäàêû
òóòóá ñàõëàìàìàã. Èïèí óúóíó áóðàõìàã.
êèòàáëàðû ýþòöð.
Ãóøó ÿëèíäÿí áóðàõìàã. Òóòóá áóðàõìûð.
2. Áÿçÿí ÿâÿç. ìÿíàñûíäà èøëÿíèð – áó
// ßëèíäÿí ñàëìàã. [Ìÿðéÿì] ..áàøûíû áèð
éåðäÿ îëàí, éàøàéàí, áó éåðÿ õàñ îëàí. [ßí-
íå÷ÿ äÿôÿ éåëëÿòäè âÿ áàðìàãëàðû áîøàëûá êà-
òèãÿ] áóðàäàêûëàðûí ùå÷ áèðèíäÿí ìÿðèôÿòñèç
üûçû áóðàõäû. Á.Òàëûáëû.
îòóðìàç, ïèñ îõóìàçäû. Ìèð Úÿëàë.
2. È÷ÿðèñèíäÿí êå÷èðìÿê, áèð øåéèí þç è÷ÿ-
ÁÓÐÀÄÀÍ çÿðô (áÿçÿí ÿâÿç. ìÿíàñûíäà
ðèñèíäÿí êå÷ìÿñèíÿ èìêàí âåðìÿê. Áó øöøÿ
èøëÿíèð). 1. Áó éåðäÿí. Áóðàäàí áàøëàìàã ëà-
èøûüû áóðàõìûð. Ïÿðäÿ èøûã áóðàõûð. Áó êàüûç
çûìäûð. Áó ùÿôòÿíèí àõûðûíäà áóðàäàí ýåäÿ-
ìöðÿêêÿáè áóðàõûð.
úÿéÿì. Áóðàäàí ö÷ ìàøûí êå÷äè. Áóðàäàí
3. Áèð éåðÿ äàõèë îëìàüà, êå÷ìÿéÿ èúàçÿ
÷àéà ãÿäÿð áèð êèëîìåòð îëàð.
âåðìÿê, ýèðìÿñèíÿ, äàõèë îëìàñûíà ìàíå îë-
2. Áóíäàí ÿââÿë äåéèëÿíäÿí; áó ñÿáÿáÿ
ìàìàã. È÷ÿðè áóðàõìàã. Èúëàñà áóðàõìàã.
ýþðÿ. Áóðàäàí áåëÿ áèð íÿòèúÿ ÷ûõûð.
Çàëà ùÿëÿ ùå÷ êÿñè áóðàõìûðëàð. Ñÿðíèøèíëÿðè
ÁÓÐÀÜÀÍ èñ. Áóðóã-áóðóã äþíÿðÿê, áÿðê
âàãîíà áóðàõìàã. // Ñöðöá ñàëìàã, îòëàìà-
ãàð âÿ éà éàüûøëà ãàðûøûã ÿñÿí øèääÿòëè êöëÿê;
ñûíà èìêàí âåðìÿê. Ùåéâàíëàðû ÿêèíÿ áóðàõ-
ôûðòûíà. Ãàðû áèðäÿí ñîâóðóð ýþéëÿðÿ ìöäùèø
ìàã. Ñöðöíö ìåøÿéÿ áóðàõìàã. Êå÷èíè áîñ-
áóðàüàí. À.Øàèã.
òàíà áóðàõìàã.
360
ÁÓÐÀÕÌÀÃ
ÁÓÐÀÕÌÀÃ
4. Éîë âåðìÿê, èìêàí âåðìÿê, ãîéìàã,
äûì. Áó ôèêðè áóðàõ. – Øàì àüàúû áèëäè áó
ðàçû îëìàã. Ìÿí ùå÷ âàõò ñèçè éàëâàðìàüà
êåéôèééÿòè; Ñþéëÿäè: Áÿñäèð, áóðàõûí ñþùáÿòè.
áóðàõìàðàì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ì.ß.Ñàáèð. Áèð ëÿùçÿ áóðàõìàç ìÿíè àñóäÿ
5. Öçÿðèíÿ ñàëäûðìàã. Èòè úàíàâàðûí öñòöíÿ
õÿéàëûì. À.Ñÿùùÿò. Þëöá ýåäÿíëÿðèí éàñûíû
áóðàõìàã.
áóðàõ; Àíëà êè, ùÿð çàìàí àõûð áó ùÿéàò!
6. Öñòöíäÿí êå÷ìÿê, þòöðìÿê; èõòèñàð åò-
Ñ.Âóðüóí. // äàí. Áîøàìàã, áîøàíìàã, àéðûë-
ìÿê. Éàçàðêÿí ìÿòíèí ö÷ õÿòòèíè áóðàõäûì.
ìàã, àòìàã, òÿðê åòìÿê. Àðâàäûíû áóðàõìàã.
Øåðèí èêèíúè áÿíäèíè áóðàõäû. Èêè ñÿòðè áóðà-
ßðèíè áóðàõìàã.
õûá, ö÷öíúöéÿ êå÷.
17. Áàøëû-áàøûíà ãîéóá ýåòìÿê, áàøñûç
7. Öçöðëö âÿ öçöðñöç îëàðàã ýÿëìÿìÿê
ãîéìàã. Èøè áóðàõìàã. – [Êàòèá:] Ùåéèô êè,
(äÿðñÿ, èúëàñà, ìÿøüÿëÿéÿ âÿ è.à.), þòöðìÿê.
ìÿí äÿôòÿðõàíàíû áóðàõûá ýåäÿ áèëìÿäèì.
Øàýèðä áó ùÿôòÿ èêè äÿðñ áóðàõìûøäûð.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
8. Þòöðìÿê, ÿëäÿí ÷ûõàðìàã, èñòèôàäÿ åäÿ
18. ßëàãÿíè êÿñìÿê, óçàãëàøìàã, ÿë ÷ÿê-
áèëìÿìÿê. Ö÷öíúö òðàìâàéäû êè, áóðàõûðàì.
ìÿê. Èñòÿñÿí àëÿìè ýÿç ãàðûø-ãàðûø; Õàèí
Èêè àâòîáóñó áóðàõûá, ö÷öíúöñöíÿ ìèíÿ áèë-
àäàìëàðû òåç ýþðöá, áóðàõ. Ñ.Âóðüóí.
äèê. Ôöðñÿòè ÿëäÿí áóðàõìàã.
19. Íÿøð åòìÿê, ÷àï åäèá éàéìàã. Íÿøðèé-
9. Àõûòìàã, àõûá ýÿëìÿñèíÿ, àõûá ýåòìÿ-
éàò áó èë ÷îõëó êèòàá áóðàõäû. Ãÿçåò áóðàõ-
ñèíÿ, éà àõûá ÷ûõìàñûíà èìêàí âåðìÿê. Àðõà
ìàã. // Èñòèãðàç, ëîòåðåéà, ïóë âÿ ñ. ùàããûíäà.
ñó áóðàõìàã. Âàííàíûí ñóéóíó áóðàõìàã.
Éåíè ìàðêà áóðàõìàã. // ×àïà, íÿøðÿ, òà-
Îòàüà òÿìèç ùàâà áóðàõìàã.
ìàøàéà ãîéìàüà èúàçÿ âåðìÿê. ßñÿðè ÷àïà
10. Þç äàõèëèíäÿí ÷ûõàðìàã, éàéìàã. Ãàç
áóðàõìàã. Éåíè ïéåñè òàìàøàéà áóðàõäûëàð.
áóðàõìàã. Òöñòö áóðàõìàã. – Ãàòàð Úóëôà
20. Òàïøûðìàã, ñàõëàìàã ö÷öí âåðìÿê. Åâè
áóðíóíäàí ôèòèíè áóðàõäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
êèìÿ áóðàõûá ýÿëäèí? – ×àìàäàíû êîíäóê-
Óçàãëàðäà àü òöñòö áóðàõà-áóðàõà (ç) ñöðö-
òîðà áóðàõûá ýåòäèì. Ìèð Úÿëàë.
íÿí äÿìèð éîëó ãàòàðû ýþðöíöð. Ì.Ùöñåéí.
21. Òÿõèð åòìÿê, ñîíðàéà ãîéìàã, êå÷èð-
11. Ó÷óðòìàã, ùàâàéà ãàëäûðìàã, àòìàã,
ìÿê. Ìöáàùèñÿíè ñîíðàéà áóðàõ. – [ßáöë-
éîëëàìàã. Áàäáàí áóðàõìàã. Ùàâàéà áàëîí
ùÿñÿí áÿé:] Åøã, ìÿùÿááÿò ìÿêòóáóíó ýöí-
áóðàõìàã. – Áó ùàëäà ñÿðàéè-øàùèäÿí ýþéÿ
äöç éàçìàã úàéèç äåéèë, ..îíó ýåúÿ ñààò áèð-
áèð ôèøÿíý áóðàõäûëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. // òåõ.
äÿí ñîíðàéà áóðàõìàëûñàí. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ñöíè ïåéêëÿð, ðàêåòëÿð ùàããûíäà. Àéà ðàêåò
Äîüðóäàí äà ßùìÿä ìÿñÿëÿíè óçàüà áó-
áóðàõìàã.
ðàõìàéûá, î ñààò Íàáàò õàíûìûí éàíûíà åë÷è
12. Ýåòìÿñèíÿ èúàçÿ âåðìÿê, ðöñõÿò âåð-
ýþíäÿðäè. Á.Òàëûáëû.
ìÿê. Ìÿíè áóðàõûí, ýåäèì. Àòàñû îíó áóðàõ-
22. Ñàòìàã ö÷öí âåðìÿê, òÿúùèç åòìÿê.
ìàäû. Ìÿí îíó þç éàíûìäàí áóðàõà áèëìÿ-
Ìàüàçàëàðà ìàë áóðàõìàã. // Ñàòìàã. Ìöø-
ðÿì. Óøàãëàðû ýÿçìÿéÿ áóðàõìàã. Áèð ùÿô-
òÿðèëÿðÿ éåíè ìàëëàð áóðàõìàã.
òÿëèê ìÿçóíèééÿòÿ áóðàõìàã.
23. Èñòåùñàë åòìÿê. Ôàáðèêëÿðèìèç íþâáÿ-
13. Àçàä åòìÿê, äàùà ñàõëàìàìàã; ÷ûõìà-
íþâ ìàëëàð áóðàõûð. Àâòîìîáèë çàâîäëàðû éåíè
ñûíà, ýåòìÿñèíÿ èúàçÿ âåðìÿê, èìêàí âåðìÿê.
òèï ìàøûí áóðàõûð.
ßñèðëÿðè âÿòÿíëÿðèíÿ áóðàõìàã. Èíÿêëÿðè òþâ-
24. Óçàòìàã, ýåíÿëòìÿê. Ïàëòàðûí ÿòÿéèíè
ëÿäÿí áóðàõìàã. Ãóøó ãÿôÿñäÿí áóðàõìàã.
áèð ãÿäÿð áóðàõìàã ëàçûìäûð.
14. Âåðìÿê, òÿõñèñ åòìÿê; ñÿðÿíúàìûíà,
25. Áîøàëòìàã, ýÿðýèíëèéèíè àçàëòìàã. Èïè
èõòèéàðûíà âåðìÿê. Êëóá òÿøêèëè ö÷öí âÿñàèò
áèð àç áóðàõìàã.
áóðàõìàã. Ïóë áóðàõìàã.
26. Ãîéìàã, ðàñòëàøäûðìàã, ãàðøûñûíà ÷û-
15. Ìÿêòÿáäÿ òÿùñèë âåðèá, ùàçûðëàäûãäàí
õàðìàã. Äöíéà ùàäèñÿëÿðè ùåéðÿòàìèç áèð
ñîíðà ùöãóã âÿ àä âåðìÿê. Àëè ìÿêòÿáëÿð èëäÿ
ñóðÿòäÿ èíêèøàô åäèð, èíñàíëàðû ùÿð ýöí éåíè áèð
ìèíëÿðëÿ ìöòÿõÿññèñ áóðàõûð.
âàãèÿ ãàðøûñûíäà áóðàõûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
16. Òÿðê åòìÿê, ÿë ÷ÿêìÿê, âàç êå÷ìÿê,
27. ìÿú. Õèäìÿò åòìÿê. Àøõàíà ýöíäÿ èêè
áîøëàìàã, àòìàã. Ïàïèðîñó áóðàõìàã. Ñÿíÿ-
éöç àäàì áóðàõà áèëèð. Ùàìàì ñààòäà éöç
òèíè áóðàõìàã. Ìÿí êþùíÿ ìÿíçèëè áóðàõ-
àäàì áóðàõûð.
361
ÁÓÐÀËÛ
ÁÓÐÆÓÀ
28. ßìð øÿêëèíäÿ: áóðàõ (áèð øåéäÿí äà-
ÁÓÐÄÓÐÌÀ “Áóðäóðìàã”äàí ô.èñ.
øûíäûðìàã ö÷öí èøëÿíèð) – áàø ãîøìà, áÿíä
ÁÓÐÄÓÐÌÀà “Áóðìàã”äàí èúá.
îëìà, ìÿøüóë îëìà, ÿë ÷ÿê, ôèêèð âåðìÿ. Áó-
ÁÓÐÜÀÚ èñ. Ìåõàíèçìè ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèð-
ðàõ, úàíûì, îíóíëà èøèí îëìàñûí.
ìÿê ö÷öí ãóðüó.
ÁÓÐÀËÛ ñèô. Áó éåð ÿùàëèñèíäÿí îëàí, áó
ÁÓÐÜÀÚËÛ ñèô. Ìåõàíèçìè áóðóëìàãëà
éåðëè. Î, áóðàëû äåéèë. Áó êèøè áóðàëûäûð.
ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðèëÿí. Áèð ÿëèíäÿ îéóíúàã – áóð-
ÁÓÐÀÉÀ çÿðô (áÿçÿí ÿâÿçëèê ìÿíàñûíäà
üàúëû éöê ìàøûíû, áèð ÿëèíäÿ à÷àð îëàí àüáÿíèç
èøëÿíèð). Áó éåðÿ, áó òÿðÿôÿ. Áóðàéà ýÿë. Øåé-
.. îüëàí óøàüû ÷ÿïèø êèìè ñÿêèäÿí àòûëûá ãàïûéà
ëÿðè áóðàéà ýÿòèð. Ìÿí áèð äÿ áóðàéà ýÿëÿí
òÿðÿô ýÿëäè. Ìèð Úÿëàë.
äåéèëÿì. Áóðàéà áàõ.
ÁÓÐÜÓ1 èñ. 1. Ìöõòÿëèô äÿëèúè àëÿòëÿðèí àäû.
ÁÓÐÀÇ èñ. ×îõ éîüóí èï. Áóðàçëà áàü-
Äöëýÿð áóðüóñó. Äÿìèð÷è áóðüóñó. – Äûðíàüû
ëàìàã. Ýÿìè áóðàçû.
ßçðàèëÿ ÷ÿíýÿë èäè; Áûüëàðû áèð áóðüóéà òèì-
ÁÓÐÀÇËÀÌÀ “Áóðàçëàìàã”äàí ô.èñ.
ñàë èäè. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÁÓÐÀÇËÀÌÀÃ ô. Áóðàçëà áàüëàìàã,
2. Âèíòè à÷ìàã, éà áÿðêèòìÿê ö÷öí àëÿò.
áóðàçëà ÷ÿêìÿê (äàðòìàã).
// Ïðîáêàà÷àí àëÿò.
ÁÓÐÀÇËÀÍÌÀ “Áóðàçëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÁÓÐÜÓ2 èñ. ìÿù. Òÿíÿêëÿðè âÿ ñ.-íè áàü-
ÁÓÐÀÇËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áóðàçëà áàüëàí-
ëàìàã ö÷öí íàçèê ñþéöä ÷óáóüó.
ìàã.
ÁÓÐÜÓËÀÌÀ “Áóðüóëàìàã”äàí ô.èñ.
ÁÓÐÀÇËÛ ñèô. Áóðàçû îëàí, áóðàçëà áàü-
ÁÓÐÜÓËÀÌÀÃ1 ô. 1. Áóðüó èëÿ äåøìÿê.
ëàíìûø.
2. òåõ. Áóðüó èëÿ ãàéêàäà âèíò éåðè à÷ìàã.
ÁÓÐÁÓÜ èñ. ìÿù. Ñàõñûäàí ãàéðûëìûø ãÿ-
ÁÓÐÜÓËÀÌÀÃ2 ô. ìÿù. Áóðüó èëÿ áàü-
äèì ÷àëüû àëÿòè.
ëàìàã (á à õ áóðüó2).
ÁÓÐÚ1 á à õ áöðú1.
ÁÓÐÜÓËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áóðüó èëÿ áàü-
ÁÓÐÚ2 èñ. Àüàúëàðûí ùÿëÿ à÷ûëìàìûø éàð-
ëàíìàã.
ïàã âÿ ÷è÷ÿéè; òóìóðúóã, ïó÷óð. Ìàë-ãàðà ..
ÁÓÐÜÓËÀÒÌÀÃ èúá. Áóðüó èëÿ áàüëàò-
áóäàãëàðûí áóðúëàðûíû éåéèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìàã.
Éîëóí àëò âÿ öñò òÿðÿôëÿðèíÿ òîïà-òîïà ñþéöä,
ÁÓÐÜÓËÀÍÌÀ “Áóðüóëàíìàã”äàí ô.èñ.
òóò, ãÿëÿìÿ, èéäÿ òèíýëÿðè âÿ áóðúó òþêöë-
ÁÓÐÕÓÄÓËÌÀ “Áóðõóäóëìàã”äàí ô.èñ.
ìöøäö. ß.Âÿëèéåâ.
ÁÓÐÕÓÄÓËÌÀÃ ìÿúù. Áóðóëóá çÿäÿ-
ÁÓÐÚËÀÌÀÃ ô. ìÿù. Ïó÷óðëàìàã, äöé-
ëÿíìÿê, ñÿðïäèðèëìÿê, éåðèíäÿí îéíàäûëìàã
ìÿ áàüëàìàã. Áóðúëàéûá äöéìÿ÷ÿëÿíìèø ÿòèðëè
(áÿäÿí öçâö).
àü éàéëûüû âÿ éàøûë äîíó èëÿ þçöíö áÿçÿìèø ..
ÁÓÐÕÓËÌÀ “Áóðõóëìàã”äàí ô.èñ.
àüàúëàð èíäè ëöòëÿøèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÓÐÕÓËÌÀÃ ô. 1. Áóðóëóá çÿäÿëÿíìÿê,
ÁÓÐÚÓÕÌÀ “Áóðúóõìàã”äàí ô.èñ.
ñÿðïìÿê, éåðèíäÿí îéíàìàã. Ãîëó áóðõóë-
ÁÓÐÚÓÕÌÀÃ ô. Ãóðäàëàíìàã, éåðèíäÿí
ìàã. Àéàüû áóðõóëìàã.
òÿðïÿíìÿê. Éÿùéà Êàìàë ñòóëäà áóðúóõäó,
2. Áóðóëìàã. Áèð äÿôÿ àò äÿðèí éåðÿ äöøÿí-
àüûð-àüûð äàíûøäû. Ìèð Úÿëàë. Ùÿð èêèñè ïàë-
äÿ, ßìèðàñëàí ãÿôëÿòÿí èïè ÷ÿêäè, àò áóðõó-
òàðûíû ñîéóíóá, éåðèíÿ ýèðñÿ äÿ, áèð íå÷ÿ ñààò
ëóá Íóðÿääèíè öñòöíäÿí ñàëäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
áóðúóõà-áóðúóõà (ç.) ãàëûá éàòà áèëìÿäèëÿð.
ÁÓÐÕÓÍÒÓ èñ. Áóðõóëìàãäàí ÿìÿëÿ ýÿ-
Ì.Ùöñåéí.
ëÿí çÿäÿ; ãîëäà, ãû÷äà âÿ ñ.-äÿ áóðõóëìóø éåð.
ÁÓÐÚÓÒÌÀ “Áóðúóòìàã”äàí ô.èñ.
ÁÓÐÕÓÒÌÀ “Áóðõóòìàã”äàí ô.èñ.
ÁÓÐÚÓÒÌÀÃ ô. äàí. Áÿäÿíèí îðòà ùèññÿ-
ÁÓÐÕÓÒÌÀÃ ô. Áóðóá çÿäÿëÿìÿê, ñÿðï-
ñèíè áóðàí êèìè åòìÿê, áÿäÿíèíè ñàüà-ñîëà
äèðìÿê, éåðèíäÿí îéíàòìàã (áÿäÿíèí áèð
îéíàòìàã (áÿçÿí íàç-ãÿìçÿ åòìÿê ìÿíà-
öçâöíö). Ãîëóíó áóðõóòìàã. Àéàüûíû áóð-
ñûíäà äà èøëÿíèëèð). Êàòèáÿ èðè áèð áîøãàáäà
õóòìàã.
ßëéàðîâóí ñÿùÿð éåìÿéèíè ýÿòèðèá, ìàñàíûí
ÁÓÐÆÓÁ [ôð.] Áóðæóàçèéà ñèíôèíÿ ìÿíñóá
öñòöíÿ ãîéäó, ýåðèéÿ äþíäö âÿ íàç-ãÿìçÿ
àäàì, áóðæóàçèéà ñèíôè íöìàéÿíäÿñè. // Áóð-
èëÿ áóðúóäàðàã éåíÿ î áèðè îòàüà êå÷äè.
æóàçèéàéà àèä îëàí, îíà õàñ îëàí. Áóðæóà ýþ-
Ì.Ùöñåéí.
ðöøëÿðè.
362
ÁÓÐÆÓÀËÀØÌÀ
ÁÓÐÓÃ
ÁÓÐÆÓÀËÀØÌÀ “Áóðæóàëàøìàã”äàí ô.èñ.
3. Âèíòëÿìÿê, äîëàíäûðûá éåðèíÿ ýåéäèð-
ÁÓÐÆÓÀËÀØÌÀÃ ô. Áóðæóà ùàëûíà ýÿë-
ìÿê, à÷ìàã, éà áàüëàìàã. Âèíòè áóðìàã.
ìÿê, áóðæóà îëìàã.
Ñàìîâàðûí ëöëÿéèíè áóðìàã.
´
ÁÓÐÆÓÀÇÈÉÀ [ôð.] Êàïèòàëèñò úÿìèééÿ-
4. ×èìäèêëÿìÿê, áàðìàüûíûí àðàñûíäà
òèíäÿ èñòåùñàë àëÿò âÿ âàñèòÿëÿðèíèí ñàùèáè
ñûõìàã.
îëàí âÿ ìóçäëó ÿìÿéè èñòèñìàð åòìÿêëÿ èçàôè
5. ê.ò. Åðêÿê ùåéâàíëàðû àõòàëàìàã. Òîü-
äÿéÿð àëàðàã êàïèòàëèñò ýÿëèðè èëÿ éàøàéàí ùà-
ëóíó áóðìàã.
êèì ñèíèô. Áóðæóàçèéà ðåñïóáëèêàñû. Áóðæóàçè-
6. äàí. Ïîçìàã, ïÿë ãàòìàã.
éà èíãèëàáû. Áóðæóàçèéà úÿìèééÿòè. Õûðäà
ÁÓÐÍÓÉÅËËÈ ñèô. äàí. Ìÿüðóð, ëîâüà.
áóðæóàçèéà – èñòåùñàë âàñèòÿëÿðèíÿ ñàùèá îëàí,
ÁÓÐÎÂÓÇ 1. ñèô. âÿ çÿðô Ãàéòàðûëìàã øÿðòè
ìóçäëó ÿìÿêäÿí àç èñòèôàäÿ åäÿí, éàõóä
èëÿ àëûíàí, ìöâÿããÿòè èñòèôàäÿ ö÷öí àëûíàí.
ùå÷ èñòèôàäÿ åòìÿéÿí õûðäà ìöëêèééÿò÷èëÿð.
Áóðîâóç ïàëòàð. – Àõøàìäàí áèð ñààò êå÷-
ÁÓÐÆÚÉ á à õ áóðæóà. Áóðæóéëàð áàéûëìûø
äèêäÿ, ãîíøóëàðäàí áóðîâóç àëûíìûø ÿëâàí
ãàäûíëàðûíû ôàéòîíà ãîéóá ãà÷ìàã èñòÿéèð-
ëàìïàëàðà íåôò òþêöá, øàëáàíëàðäàí àñûðäûëàð.
äèëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ù.Ñàðàáñêè. Áåëÿëèêëÿ, áóðîâóç àëäûüû ÷ÿêìÿ-
ÁÓÐËÁÊ èñ. [ðóñ.] Ðóñèéàäà ýÿìèëÿðè
ëÿð Èñðàôèë áÿéäÿí áàøãà ùå÷ êÿñè àëäàäà áèë-
êÿíäèðëÿ àõûíà ÿêñ èñòèãàìÿòäÿ ÷ÿêÿí
ìÿäè. Ìèð Úÿëàë. [Ùöñåéí:] Ìÿí ùàìáàëäàí
ìóçäóð. Ðåïèíèí ìÿøùóð “Áóðëàêëàð” øÿêëè.
áóðîâóç ïàëòàð àëà áèëÿðÿì êè.. Ñ.Ðÿùìàí.
– Êå÷ìèøäÿ áóðëàêëàð ãóì öñòöíäÿ ãàéûã
2. èñ. Áóðîâóç àëûíìûø øåé.
÷ÿêÿðäèëÿð. ß.Ñàäûã.
ÁÓÐÑÀ á à õ áèðæà. ßìÿê áóðñàñû
ÁÓÐÌÀ 1. “Áóðìàã”äàí ô.èñ.
– á à õ ÿìÿê áèðæàñû (“áèðæà”äà). [Ìóðàä]
2. ñèô. Áóðóëìóø, åøèëìèø. Áóðìà áûü. Áóð-
ùå÷ áèð èòòèôàãûí öçâö äåéèëäè. ßìÿê áóðñà-
ìà ñà÷.
ñûíäà ãåéä åäèëìÿìèøäè. Ñ.Ùöñåéí.
3. ñèô. Áóðüó øÿêëèíäÿ îëàí, âèíòÿîõøàð.
ÁÓÐÑÀ×Û á à õ áèðæà÷û. [Øÿáàíçàäÿ:] Áèç
Áóéíóçó áóðìà òÿêÿ îéíàãëàéûð, àòûëûá-äö-
ñÿíèí ö÷öí Èñòàíáóë áóðñà÷ûëàðû äåéèëèê êè,
øöðäö. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áóðìà ãàçìà òåõ.
ÿúíÿáè ïàðàëàðûíà ãèéìÿò òÿéèí åäÿê.
– ñöõóðëàðûí, íåôò ãóéóëàðûíûí âÿ ñ.-íèí áóðüó
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
àëÿòëÿðèíèí ôûðëàíìàñû éîëó èëÿ ãàçûëìàñû öñóëó.
ÁÓÐÓ èñ. Ñàíúû, øèääÿòëè ãàðûí àüðûñû. Ãàð-
4. èñ. Äÿðç, îò, ÷óáóã, ýþéÿðòè âÿ ñ. áàüëà-
íûíà áóðó äöøìÿê.
ìàã ö÷öí áóðóëìóø éàø øèâëÿðäÿí èáàðÿò
ÁÓÐÓÚÓ ñèô. âÿ èñ. Òîõóúóëóãäà âÿ áàøãà
ñàðüû, áàü.
èñòåùñàëàòäà ñàïû áóðìàãëà ìÿøüóë îëàí.
ÁÓÐÌÀÁÛÜ(ËÛ) ñèô. Óçóí âÿ áóðóëìóø
ÁÓÐÓÃ1 ñèô. 1. Áóðóëìóø. Áóðóã èï. Áóðóã
áûüëàðû îëàí. Ãöäðÿò îíó [òÿééàðÿ÷èíè] äÿð-
ñàï. Áóðóã äöøìÿê – äîëàøìàã, äîëàøûã
ùàë òàíûäû: Øåéäàíûí ãîíàãëûüûíäà ýþðäöéö
äöøìÿê. Áóðóã ñàëìàã – äîëàøäûðìàã.
óúàáîé, ãûðìûçûñèôÿò, áóðìàáûü îüëàíäû.
// Åøèëìèø. Áóðóã áûü.
Ì.Ùöñåéí. Êàðåòäÿí áóðìàáûüëû, ÷èéíè ïà-
2. Áóðìà-áóðìà îëàí. Ãî÷óí áóéíóçëàðû
ãîíëó áèð ýÿíú äöøäö. Ï.Ìàêóëó.
áóðóã îëóð. // Ãûâðûì. Áóðóã ñà÷.
ÁÓÐÌÀÁÓÉÍÓÇ ñèô. Áóéíóçó áóðóã,
3. ê.ò. Àõòàëàíìûø õàéàñû ÷ûõàðûëìûø. Áóðóã
áóðüó øÿêëèíäÿ îëàí. Ãÿùðÿìàí èíäè ìåøÿíèí
àò. Áóðóã ãîéóí. Áóðóã êå÷è.
ñÿðèíëèéèíäÿ .. áóðìàáóéíóç èíÿéè ñûüàëëàéûá
áóðóã-áóðóã á à õ áóðóã1 2-úè ìÿíàäà.
òóìàðëàéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Áóðóã-áóðóã ñà÷. – Àðàáà áóðóã-áóðóã òîç
ÁÓÐÌÀÚ èñ. ìÿù. ×èìäèê.
ãàëäûðûð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÓÐÌÀÃ ô. 1. Äöç øåéè áóðóã ùàëà ñàë-
ÁÓÐÓÃ2 èñ. Íåôò, éàõóä ìÿäÿí ñóëàðû ÷û-
ìàã, ãûâðûì åòìÿê. Ñà÷û áóðìàã. // Åøìÿê.
õàðìàã ö÷öí õöñóñè öñóëëàðëà ãàçûëàí ãóéó;
Áûüëàðûíû áóðìàã. Èïè áóðìàã.
íåôò ãóéóñó. [ßùìÿä:] Ùàíû ñÿíèí äÿ áó-
2. Äàëà ãàòëàéûá ÷åâèðìÿê, ãàíûðìàã. Ãî-
ðóãëàðûí? Çàâîäëàðûí, áåøìÿðòÿáÿ åâëÿðèí?
ëóíó áóðìàã. – Ýÿäÿëÿð Ãÿäèì äàéûíûí ãîë-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áóðóã óñòàñû – áóðìà
ëàðûíû áóðäóëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
öñóëó èëÿ íåôò ãóéóñó ãàçûìà ìöòÿõÿññèñè
363
ÁÓÐÓÃ
ÁÓÐÓÍ
îëàí ôÿùëÿ. Êÿøôèééàò áóðóüó – áèð éåðäÿ
ñûíäàí ýèðÿí êèìè ñîëà áóðóëìàã âÿ .. àøàüû
íåôò, ãàç, éàõóä ìÿäÿí ñóëàðû îëóá-îëìà-
åíìÿê ëàçûì ýÿëäè. Ì.Èáðàùèìîâ. [ßæäÿð] áó
äûüûíû ìöÿééÿí åòìÿê âÿ éà áàøãà ìÿã-
ñþçëÿðäÿí ñîíðà ñàüà áóðóëàðàã ýåòäè.
ñÿäëÿð ö÷öí áóðìà öñóëó èëÿ ãàçûëàí ãóéó.
Ñ.Ðÿùìàí. [Êîìïîçèòîð] êö÷ÿíèí òèíèíè áó-
// Ùÿìèí ãóéóíóí öñòöíäÿ äöçÿëäèëÿí ãóðüó;
ðóëàíäà .. áèð àäàìëà ãàðøûëàøäû. È.ßôÿíäèéåâ.
ãöëëÿ, âûøêà. Øÿôèãÿ .. óçàãäàí íåôò áóðóã-
ÁÓÐÓËÌÓØ1 ô.ñèô. 1. Áóðóã ùàëà ýÿòèðèë-
ëàðûíû ýþðöíúÿ ñåâèíÿðÿê Ìÿñóäà ýþñòÿðèð.
ìèø. Áóðóëìóø ìÿôòèë. // Ãûâðûëìûø, åøèëìèø.
Ù.Úàâèä. Ýöí óçàãëàðäà ìåøÿ êèìè ýþðöíÿí
Áóðóëìóø ñà÷, áûü.
áóðóãëàðûí àðàñûíäà ýèçëÿíÿ-ýèçëÿíÿ àøàüû
2. Áóðóëóá áÿðêèäèëìèø. Áóðóëìóø êðàí,
åíèðäè. Ñ.Ðÿùìàí. Ýåúÿ àé íóð ñÿïÿðêÿí áó-
âèíò.
ðóãëàð ìåøÿñèíÿ; Ãóëàã âåðäè íåé ÷àëàí êö-
3. Ýåäÿðêÿí èñòèãàìÿòèíè äÿéèøìèø, áàøãà
ëÿêëÿðèí ñÿñèíÿ. ß.Úÿìèë.
òÿðÿôÿ ÷åâðèëìèø. Ñàüà áóðóëìóø àðàáà.
ÁÓÐÓÃ3 èñ. Áîðóäà àõàí ìàéåíèí, ãàçûí
ÁÓÐÓËÌÓØ2 ô.ñèô. ê.ò. Àõòàëàíìûø, àõòà
âÿ ñ.-íèí éîëóíó à÷ûá áàüëàìàã ö÷öí ãóðüó;
åäèëìèø. Áóðóëìóø ãî÷.
êðàí. Áó çàìàí Ýöëïÿðèíèí áàëàüû ñàìîâàðûí
ÁÓÐÓËÓ1 ñèô. Áóðóã, áóðóëìóø, áóðóã-
áóðóüóíà èëèøèá áóðóüó [à÷ûð]. Ù.Ñàðàáñêè.
áóðóã. [Íàäèð] ..Çåéíÿáèí çÿðèô éàíàãëàðûíà
ÁÓÐÓÃ×Ó1 èñ. ê.ò. Ùåéâàí áóðìàãëà (àõ-
òþêöëìöø áóðóëó ñà÷ëàðûíû éàä åäèðäè.
òàëàìàãëà) ìÿøüóë îëàí àäàì.
Á.Òàëûáëû.
ÁÓÐÓÃ×Ó2 èñ. êþùí. Êå÷ìèøäÿ: íåôò ãó-
ÁÓÐÓËÓ2 çÿðô âÿ ñèô. ßéðè, äàëüàâàðè,
éóñó ãàçàí ôÿùëÿ.
ãûâðûëà-ãûâðûëà. Áóðóëó àõàí ÷àéûí ãûðàüûíà
çèë áèð ãàðàíëûã ÷þêìöø(äö). Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÓÐÓËÜÀÍ èñ. 1. Äÿðèí ÷àéäà, éà äÿíèç-
äÿ ñóéóí áóðóëäóüó éåð; ýèðäàá.
ÁÓÐÓÌ èñ. 1. Áóðóëà-áóðóëà ÷ûõàí (ãàëõàí,
2. Øèääÿòëè êöëÿê, ôûðòûíà íÿòèúÿñèíäÿ
ùÿðÿêÿò åäÿí) øàðøÿêèëëè êöòëÿ. Òöñòö áóðóì-
áóðóì-áóðóì ãàëõàí äàëüà, ãàð, òîç; ùàâà-
ëàðû. Ãàð áóðóìëàðû.
äà ôûðëàíàí ãàð. Ãàð áóðóëüàíû ùÿðëÿíèð, äàð
2. “Áèð” ñþçö èëÿ: áèð áóðóì ìÿù. – áèð
äÿôÿ, áèð êÿðÿ. Áèð áóðóì ãàéíàìàã.
êö÷ÿëÿðäÿ äîëàíàí Ýöëñÿíÿìè òûíúûõäûðûðäû.
áóðóì-áóðóì çÿðô Áóðóì (1-úè ìÿíà-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
äà) ùàëûíäà. ßðçóðóìóí ýÿäèéèíÿ âàðàíäà;
ÁÓÐÓËÜÀÍËÛ ñèô. 1. Áóðóëüàíëàð îëàí;
Îíäà ýþðäöì, áóðóì-áóðóì ãàð ýÿëèð.
ôûðòûíàëû, úîøãóí. Áóðóëüàíëû äÿíèç.
Àøûã Êÿðÿì. Ãàðà âÿ ãîðõóíú òöñòö áóðóì-
2. õöñ. Áóðóëüàí êèìè þç îõó ÿòðàôûíäà ôûð-
áóðóì ýþéÿ äèðÿêëÿíäè. ß.Âÿëèéåâ.
ëàíàí, ùÿðÿêÿò åäÿí. Ìàãíèò ñàùÿñèíèí ÿñàñ
ÁÓÐÓÍ èñ. 1. Èíñàí âÿ ùåéâàíûí öçöíäÿ
õàññÿëÿðèíäÿí áèðè äÿ îíóí áóðóëüàíëû îëìà-
èéáèëìÿ âÿ òÿíÿôôöñ îðãàíû. Äèê áóðóí. Äöç
ñûäûð. Êàçûìçàäÿ.
áóðóí. Éàñòû áóðóí. Áóðóí ïÿðäÿñè (áóðóí
ÁÓÐÓËÌÀ “Áóðóëìàã”äàí ô.èñ.
äåøèêëÿðèíèí àðàñûíäàêû ïÿðäÿ).
ÁÓÐÓËÌÀÃ ô. 1. Áóðóã äöøìÿê, áóðóã
2. Ìöõòÿëèô øåéëÿðèí, àëÿòëÿðèí âÿ ñ.-íèí
ùàëà ýÿëìÿê. Ìÿôòèë áóðóëäó. Èï áóðóëäó.
óú òÿðÿôè, èðÿëè ÷ûõàí ùèññÿñè. ×ÿêìÿíèí áóðíó.
// Ãûâðûëìàã, äàëüàâàðè, øÿêèëäÿ ýåòìÿê, àõ-
Äÿùðÿíèí áóðíó. Êöëöíýöí áóðíó. Áóðóí
ìàã. Úàìààò ìþùêÿì âÿ óúà .. áÿíäèí öñòöíÿ
âóðìàã – òÿíÿêëÿðèí óúëàðûíû êÿñìÿê.
÷ûõûá ýÿçèíèðäè, àüçû ãàéûòìûø Êöðöí áóðóëà-
3. úîüð. Ãóðóíóí, äÿíèçèí è÷èíÿ ýèðÿí äàü-
áóðóëà (ç.) àõûá ýåòìÿéèíÿ òàìàøà åäèðäè.
ëûã, ãàéàëûã ùèññÿñè. Çûü áóðíó. Öìèä áóðíó.
Ìèð Úÿëàë.
– Áàêûíûí úÿíóá òÿðÿôèíäÿ äÿíèçÿ äîüðó
2. Áóðóì-áóðóì ãàëõìàã, áóðóëà-áóðóëà
óçàíàí èêè áóðóí âàðäûð. Ù.Ñàðàáñêè.
÷ûõìàã. Ãöäðÿò, áóðóëà-áóðóëà (ç.) ùàâàéà
◊ Áóðíó ãàíàìàìàã – ùå÷ áèð çÿðÿð ýþð-
ãàëõàðàã .. ýþçëÿðèíèí ãàáàüûíäà äóìàí-
ìÿìÿê. [ßáöëùÿñÿí áÿé:] Ìöâÿôôÿã îëäóã,
ëàíàí ýþéöìòöë ïàïèðîñ òöñòöñöíö öôöðöá
áèð íÿôÿðèí äÿ áóðíó ãàíàìàäû, éåíÿ äÿ ñè-
äàüûòäû. Ì.Ùöñåéí.
ëàùëàðû âÿ ïàòðîíëàðû àïàðûá .. òÿùâèë âåðäèê.
3. Ýåäÿðêÿí áàøãà òÿðÿôÿ äþíìÿê, ÷åâ-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Èíñàíëàðûí áó ìöáàðèçëèéè
ðèëìÿê, èñòèãàìÿòèíè äÿéèøìÿê. Ùÿéÿò ãàïû-
ìàë-ãàðàíû ôÿëàêÿòäÿí õèëàñ åòäè. Áèð áóçî-
364
ÁÓÐÓÍÀËÒÛ
ÁÓÒÀÔÎÐÈÉÀ
âóí äà áóðíó ãàíàìàäû. Ð.Ðçà. Áóðíó îâóë-
ÁÓÐÓÍÒÀÃËÀÌÀÃ ô. Ùåéâàíûí àüçûíà
ìàã – úÿçàëàíìàã. [Ìöÿëëèìÿ:] Ùÿðèôèí íÿ
áóðóíòàã òàõìàã, áóðóíòàã êå÷èðìÿê.
áóðíó îâóëäó! Ìèð Úÿëàë. Áóðíóíäàí äöø-
ÁÓÐÓÍÒÀÃËÀÍÌÀ “Áóðóíòàãëàíìàã”-
ìÿê – òàìàìèëÿ îõøàìàã, åéíè îëìàã.
äàí ô.èñ.
Áóðíóíäàí ýÿëìÿê – çèéàí ýþðìÿê, çÿðÿð
ÁÓÐÓÍÒÀÃËÀÍÌÀÃ ìÿú. Àüçûíà áó-
÷ÿêìÿê, õåéðèíè ýþðìÿìÿê, ÷îõ ïèñ íÿòèúÿ-
ðóíòàã òàõûëìàã.
ëÿíìÿê. Áóðíóíó îâìàã – úÿçàëàíäûðìàã.
ÁÓÐÓÍÒÓËÓÃ á à õ áóðóíòàã.
[Èáðàùèì õàí:] Êÿëáÿëè ãóäóðóá, ìÿíè òàíû-
ÁÓÐÉÁÒ èñ. Áóðéàò-Ìîíãîë Ìóõòàð Ðåñ-
ìàã èñòÿìèð. Îíóí áóðíóíó îâìàã ëàçûìäûð.
ïóáëèêàñûíûí ÿñàñ ÿùàëèñèíè òÿøêèë åäÿí õàë-
×ÿìÿíçÿìèíëè. Áóðíóíó éóõàðû òóòìàã –
ãûí àäû âÿ áó õàëãà ìÿíñóá àäàì.
èääèàëàíìàã, ëîâüà îëìàã, òÿøÿõõöñ ñàòìàã,
ÁÓÐÉÀÒÚÀ çÿðô Áóðéàò äèëèíäÿ.
áàøãàëàðûíà õîð áàõìàã. Áóðíóíóí óúó
ÁÓÑß èñ. [ôàðñ.] Þïöø. Úàí àëûá áèð áóñÿ
ýþéíÿìÿê – ÿëäÿ åäèëÿ áèëìÿéÿí áèð øåéè
âåðñÿí ëÿáëÿðèíäÿí, åé ïÿðè! Ñàíìà êèì, Ñåé-
÷îõ àðçó åòìÿê, ùÿñðÿòèíè ÷ÿêìÿê. Áóðíó-
éèä áåëÿ ñåâäàéÿ åéëÿð åòèðàç. Ñ.ß.Øèðâàíè.
íóí óúóíäà – ëàï éàõûíëûãäà.
[Ãàúàð:] Äåéèðëÿð øèðèíäèð áóñÿíèí äàäû; Î
ÁÓÐÓÍÀËÒÛ çÿðô Àíëàøûëìàç áèð ñóðÿòäÿ.
äà êîð áÿõòèìÿ ãèñìÿò îëìàäû. Ñ.Âóðüóí.
[Ìöäèð ßêáÿðÿ äåäè:] Áóðóíàëòû äàíûøìà.
Áóñÿ åòìÿê – þïìÿê. Úÿëèë àüà èñÿ
Äå ýþðöì, íÿéèí ÷àòìûð? Ìèð Úÿëàë.
Øÿôèãÿíè âÿ óøàãëàðûíû áóñÿ åäèá ðàùàò îë-
ÁÓÐÓÍÚÓà êè÷. Êè÷èê áóðóí, éàõóä áèð
ìàüà ýåòäè. È.Ìóñàáÿéîâ.
øåéèí áóðóíà îõøàéàí ùèññÿñè, ÷ûõûíòûñû. Õî-
ÁÓÑßËÈÊ èñ. ìóñ. Àçÿðáàéúàí êëàññèê
ðóçýöëö òîõóì÷àëàðûíûí öçÿðè ãûðûøûãäûð âÿ
ìóüàìëàðûíäàí áèðè. 12 ÿñàñ ìóüàì áóíëàð
îíëàðûí éóõàðûñûíäà äöç âÿ éà ÿéèëìèø áó-
èäè: öøøàã, íÿâà, áóñÿëèê, ðàñò, ÿðàã, èñôàùàí,
ðóíúóã âàðäûð. Ãÿäèðîâ.
çèðÿôøÿíä, áöçöðý, çÿíýóëÿ, ðÿùàâè, ùöñåéíè
ÁÓÐÓÍÄÓÃ á à õ áóðóíòàã.
âÿ ùèúàç. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ÁÓÐÓÍÝßËÌß èñ. Ãàðàìàëäà âÿ àòëàðäà
ÁÓÑÒÀÍ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. ×è÷ÿê áàü÷àñû,
îëàí áèð õÿñòÿëèê.
÷è÷ÿêëèê, ýöëëöê. Ìàòÿìýÿäÿ ýþðäö áóñòàíû;
ÁÓÐÓÍËÀÌÀ “Áóðóíëàìàã”äàí ô.èñ.
Ðèããÿò îäóíà òóòóøäó úàíû. Ôöçóëè. Ìÿíèì
ÁÓÐÓÍËÀÌÀÃ ô. 1. Áóðóí èëÿ åøìÿê,
áàüûì, áàùàðûì, ùÿì ýöëöì, ùÿì áöëáöëöì
äàüûòìàã, âóðìàã. Þêöçëÿð îòó áóðóíëàéûá
ñÿíñÿí; Íÿ ëàçûìäûð ìÿíÿ áàüö áàùàðö áóñ-
äàüûòäû.
òàí ñÿíñèç. Ñ.ß.Øèðâàíè. Íå÷èí ñÿíäÿ âàð
2. ìÿú. Òÿãèá åòìÿê, ýþçöì÷ûõäûéà ñàë-
äàèìà áèð õÿçàí; Ùà÷àí ýöë à÷àðñàí ñÿí, åé
ìàã, ýþçö ýþòöðìÿìÿê, ñûõûøäûðìàã. Ãûç ôûí-
áóñòàí? Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äûüû þç ãèéìÿòèíäÿí óúóç ñàòäûüû ö÷öí êþùíÿ
ÁÓØÌÅÍËßÐ úÿì. Úÿíóáè Àôðèêàäà éà-
àëâåð÷èëÿð îíó áóðóíëàìàüà áàøëàäûëàð.
øàéàí âÿ âàõòû èëÿ áöòöí Úÿíóáè Àôðèêàíûí
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÿñàñ ÿùàëèñèíè òÿøêèë åäÿí ãÿáèëÿëÿðèí àäû.
ÁÓÐÓÍËÀØÌÀ “Áóðóíëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÁÓÒÀ1 èñ. 1. Ãþí÷ÿ. Èøëÿ ÿëèì, áóòàëàð;
ÁÓÐÓÍËÀØÌÀÃ ãàðø. Äþéöøìÿê, âó-
Àë-ÿëâàí ÷è÷ÿêëÿð îëñóí. Ì.Ðàùèì.
ðóøìàã, äàëàøìàã, ñþçëÿøìÿê. Ãàðû áèçäÿí
2. Ïàð÷à öçÿðèíäÿ áàäàìàáÿíçÿð õûðäà
óçàãëàøäû, áèð ÷îõëàðû èëÿ áóðóíëàøäû.
íàõûø, êè÷èê ýöë øÿêëè. Î çÿðèô áóòàëàðû; Éàç-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìàã îëìàç êàüûçäà. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
ÁÓÐÓÍÎÒÓ èñ. Áóðóíà ÷ÿêèëÿí òÿíáÿêè
ÁÓÒÀ2 èñ. [ôàðñ.] È÷èíäÿ ãûçûë, ýöìöø ÿðèò-
òîçó. [Ãîúà] úèáèíäÿí áèð ãóòó ÷ûõàðäûá, áèð
ìÿê ö÷öí îäàäàâàìëû ìàòåðèàëäàí (ýèëäÿí)
àç áóðóíîòó ÷ÿêäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ïöñòÿ]
ãàéðûëìûø ãàá.
úèáèíäÿí áóðóíîòó ÷ûõàðûá, áóðóíîòó ÷ÿêèð
ÁÓÒÀÔÓÐ èñ. [èòàë.] Áóòàôîðèéàéà áàõàí
âÿ áèð-èêè äÿôÿ àñãûðûð. Ù.Ñàðàáñêè.
òåàòð èø÷èñè, ùàáåëÿ áóòàôîð ãàéûðàí óñòà.
ÁÓÐÓÍÒÀÃ èñ. Ùåéâàíëàðûí àüçûíà áàü-
ÁÓÒÀÔÓÐÈÉÀ [èòàë.] 1. Ñÿùíÿ òàìàøàñû
ëàíàí èï âÿ ñ.
ö÷öí ëàçûì îëàí øåéëÿð.
ÁÓÐÓÍÒÀÃËÀÌÀ”Áóðóíòàãëàìàã”äàí
2. ìÿú. Çàùèðè áÿçÿê, áÿðáÿçÿê, ñàõòà
ô.èñ.
úàù-úàëàë.
365
ÁÓÒÀËÛ
ÁÓÉÐÓÃ×Ó
ÁÓÒÀËÛ ñèô. Öñòöíäÿ áóòà îëàí; íàõûøëû,
ÁÓÉÍÓÇËÀÌÀ “Áóéíóçëàìàã”äàí ô.èñ.
ýöëëö. Áóòàëû ïàð÷à. Áóòàëû äÿñìàë. – [Ìÿøÿäè
ÁÓÉÍÓÇËÀÌÀÃ ô. 1. Áóéíóçó èëÿ âóð-
Ùåéäÿð] ãîëóíó ÷ûðìàëàéûá, ãûðìûçû áóòàëû
ìàã, áóéíóçó èëÿ èòÿëÿìÿê. Úàìûøëàð áèð-
íèì÷ÿíèí îðòàñûíäà êþíäÿëÿí éûõûëàí úöúÿ-
áèðèíè áóéíóçëàéûðëàð.
íèí ãûçàðìûø áóäóíäàí éàïûøäû. Á.Òàëûáëû.
2. ìÿú. Ýþçö ýþòöðìÿìÿê, ñûüûøäûðìà-
Ãàïûäàí è÷ÿðè ýèðÿí êèìè èðè âÿ äþðäêöíú áèð
ìàã, áèðèíèí ÿëåéùèíÿ ýåòìÿê; èíúèòìÿê. Áó
ñòîë öñòöíäÿ ýþé áóòàëû àü ñöôðÿ íÿçÿðÿ ÷àð-
ãóçèëÿ õöñóìÿòèí âàð èìèø; .. Ñÿíè áóéíóç-
ïûð. ß.Âÿëèéåâ.
ëàéûá àòàñû áóíóí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÁÓÒÅÐÁÐÓÄ èñ. [àëì.] Öçÿðèíÿ éàü âÿ ñ.
ÁÓÉÍÓÇËÀØÌÀ “Áóéíóçëàøìàã”äàí ô.èñ.
ñöðòöëìöø, éàõóä ïåíäèð, êîëáàñà âÿ ñ. ãî-
ÁÓÉÍÓÇËÀØÌÀÃ ãàðø. 1. Áèð-áèðèíè áóé-
éóëìóø ÷þðÿê. Õîñðîâáÿéëè èëÿ áóôåòÿ ÷ûõäûã,
íóçëà âóðìàã. Èíÿêëÿð áóéíóçëàøûðëàð. Êå÷è-
î ìÿíè áóòåðáðîäà, ãÿùâÿéÿ ãîíàã åëÿäè.
ëÿð áóéíóçëàøûðëàð.
Ìèð Úÿëàë.
2. ìÿú. Áèð-áèðè èëÿ ÷ÿêèøìÿê, äþéöøìÿê.
ÁÓÒß [ôàðñ.] á à õ áóòà2. [Ìîëëà Èáðàùèì
3. Áóéíóçà äþíìÿê, áóéíóç êèìè îëìàã;
Õÿëèë:] Ìîëëà Ùÿìèä, ÷àäûðäàí òåç çÿðýÿð
ñöìöêëÿøìÿê.
êöðÿñèíè áóòÿñè èëÿ, êè÷èê êþðöê èëÿ ÷ûõàð, ýÿòèð!
ÁÓÉÍÓÇËÓ1 ñèô. Áóéíóçó îëàí. Áóéíóçëó
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ùåéâàíëàð. – Áèð áóéíóçëó òÿêÿ äèê ãàéàíûí
ÁÓÒÓËÊÁ [ðóñ. áóòû
´ ëêà] äàí. È÷èíÿ ìàéå
áàøûíà ÷ûõûá, äþðä àéàüû èëÿ òóëëàíûá, ýåðèéÿ
òþêìÿê ö÷öí áîüàçû äàð øöøÿ. Ñèðêÿ áóòóëêàñû.
ãàéûäûá âÿ éåíÿ äÿ áó ñÿðò ãàéàéà ÷ûõûðäû.
Øÿðàá áóòóëêàñû. Áóòóëêà çàâîäó. – [Èñýÿí-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
äÿð:] Àììà î ïóëëàðû àïàðûá .. âåðñÿéäèí, ñÿíÿ
ÁÓÉÍÓÇËÓ2 èñ. áîò. Áèðèëëèê éåì áèòêèñè.
èêè áóòóëêà àðàã âåðÿðëÿðäè. Ú.Ìÿììÿäãó-
ÁÓÉÍÓÇËÓËÀÐ úÿì çîîë. Áóéíóçó îëàí
ëóçàäÿ. Îðòàëûãäà éàíû öñòÿ àøìûø áèð íå÷ÿ
ùåéâàíëàð íþâö. Èíÿê áóéíóçëóëàðäàíäûð.
äîëó áóòóëêà âàðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÓÉÍÓÇÑÓÇ ñèô. Áóéíóçó îëìàéàí. Áóé-
ÁÓÉ1 íèäà. Ùåéðÿò, òÿÿúúöá áèëäèðèð (áÿçÿí
íóçñóç êå÷è, èíÿê. – Áóéíóçñóç ãî÷óí ãèñà-
ãîøà øÿêèëäÿ èøëÿíèð). [Ãÿìÿðáàíó:] Áóé, íèéÿ
ñûíû áóéíóçëó ãî÷äà ãîéìàçëàð. (Àòà. ñþçö).
àé Õàâÿð õàíûì, ñÿíèí êèìè úàâàí, ýþé÷ÿê
ÁÓÉÍÓÇØßÊÈËËÈ á à õ áóéíóçâàðè.
õàíûìà áó òóëàíáàð éàðàøìûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁÓÉÍÓÇÂÀÐÈ ñèô. Ýþðöíöøúÿ áóéíóçà
ÁÓÉ2 [ôàðñ.] êëàñ. Èé, ãîõó. Áÿíþâøÿ òÿê
îõøàéàí, áóéíóç êèìè.
ÿíáÿð çöëôöí áóé âåðèð; Ùÿð éóéóá ñÿðÿíäÿ
ÁÓÉÐÓÃ èñ. ßìð, ùþêì, ñÿðÿíúàì. Òÿëàã
ùàâàéà, Çåéíÿá! Ì.Ï.Âàãèô. Èíòèçàð ÷ÿêÿðÿì
òàìàì îëäóãäà, øàùûí áóéðóüó èëÿ îíëàðûí
òà êè ñöáùäÿì; Îë áàäè-ñÿáàäÿí áóéóí èñòÿ-
[ùÿðÿìëÿðèí] êÿáèí êàüûçëàðûíû Õàúÿ Ìöáàðÿê
ðÿì. Ã.Çàêèð.
éûðòäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áè÷àðÿ ìóçäóðóí äà-
ÁÓÉÍÓÇ èñ. 1. Áÿçè ùåéâàíëàðûí áàøûíäà
ìàðëàðû ãóðóäó êè, èíäèúÿ éàðàíàëûí áóéðóüó
ñöìöê êèìè áÿðê ìàääÿäÿí èáàðÿò ÷ûõûíòû
èëÿ Ùÿñÿíÿëè áÿéèí þçöíö òóòóá, ãàçàìàòà
(áÿçè úöúöëÿðèí äÿ áàøûíäà îëóð). Ãî÷ áóé-
ýþíäÿðÿúÿêäèð. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Áóéðóã
íóçó. Èíÿê áóéíóçó. Ìàðàë áóéíóçó.
ãóëó êþùí. – ùÿð áèð ÿìð âÿ ùþêìö êîð-
2. Áóéíóçäàí ãàéðûëìûø, éàõóä áóéíóçà
êîðàíà éåðèíÿ éåòèðìÿéÿ ùàçûð îëàí àäàì
îõøàéàí øåé.
ùàããûíäà. [Êÿìàëöääþâëÿ:] Áåëÿëèêëÿ, áèç ..
◊ Áóéíóçó è÷èíäÿ – öçöíäÿí ôàüûð ýþðö-
äèí ðÿùáÿðèíèí áóéðóã ãóëó îëàðàã àçàäëûã
íÿí, ëàêèí öðÿéèíäÿ êèíè ýèçëè ñàõëàéàí, ýèç-
íåìÿòëÿðèíäÿí ìÿùðóìóã. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ëèíäÿ èø ýþðÿí àäàì ùàããûíäà.
Áóéðóã âåðìÿê – ÿìð âåðìÿê, ñÿðÿíúàì
ÁÓÉÍÓÇÁÀØÛ èñ. áîò. Çÿùÿðëè áèðèëëèê áèòêè.
âåðìÿê. [Ìîëëà Èáðàùèì Õÿëèë] ..Ìîëëà
ÁÓÉÍÓÇÚÓÃ êè÷. Áàëàúà áóéíóç. Ãóçó-
Ùÿìèä ãàáàüûíà ýÿëÿíäÿí ñîíðà, áó íþâ èëÿ
íóí áóéíóçúóãëàðû ýþðöíìÿéÿ áàøëàéûð.
îíà áóéðóã âåðèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÁÓÉÍÓÇÝÖËÖ èñ. áîò. Àëàã îòëàðûíäàí
ÁÓÉÐÓÃ×Ó èñ. 1. Áóéðóã âåðÿí, ÿìð âåðÿí.
áèðèíèí àäû.
2. Õèäìÿò÷è, áóéðóã èúðà åäÿí èø÷è. Ñÿí
ÁÓÉÍÓÇËÀËß èñ. áîò. Áèðèëëèê çÿùÿðëè îò
îëìóñàí êå÷è ãàéòàðàí ÿë áóéðóã÷óñó.
áèòêè.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
366
ÁÓÉÐÓÃËÓ
ÁÓÇÃÛÐÀÍ
ÁÓÉÐÓÃËÓ ñèô. Áóéðóã àëìûø, òàïøûðûã
ÁÓÉÓÐÒÌÀ ô.ñèô. Õöñóñè ñèôàðèø öçðÿ ùà-
àëìûø; áèð ÿìð âÿ òàïøûðûã èëÿ âÿçèôÿëÿíìèø.
çûðëàíìûø. Áóéóðòìà ïàëòàð. Áóéóðòìà ÷ÿêìÿ.
ÁÓÉÓÕÌÀà ô. äàí. 1. ×àøûá ãàëìàã, þçö-
ÁÓÉÓÐÒÌÀÃ ô. Ñèôàðèø åòìÿê, ùàçûðëà-
íö èòèðìÿê.
ìàüû òàïøûðìàã.
2. Ñîéóãäàí öøöìÿê, áöçöøöá ãàëìàã,
ÁÓÉÓÐÓÚÓ ñèô. ßìðåäèúè, àìèðàíÿ. Áó
äîíóá ãàëìàã.
ùàëäà Ñÿëèì áÿé çàâîä ùÿéÿòèíÿ äàõèë îëóá,
ÁÓÉÓÐÌÀ “Áóéóðìàã”äàí ô.èñ. [Úàùàí-
áóéóðóúó áèð ñÿñëÿ áàüûðäû. Ù.Íÿçÿðëè.
ýèð àüà:] Ùÿìèøÿ áóéóðìàäà, âóðìàäà,
ÁÓÉÓÐÓÃ á à õ áóéðóã.
êÿñìÿäÿ þìöð ñöðìöø.. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÁÓÉÓÐÓÃ×Ó á à õ áóéðóã÷ó.
ÁÓÉÓÐÌÀÃ ô. 1. ßìð åòìÿê, ùþêì åò-
ÁÓÉÓÐÓËÌÀÃ ìÿúù. ßìð âåðèëìÿê,
ìÿê. [Øàù] áèð äÿãèãÿäÿí ñîíðà áàøûí ãàë-
òàïøûðûëìàã.
äûðûá Ìèðçÿ Ñÿäðÿääèíÿ áóéóðäó êè: – Õóá,
ÁÓÇ èñ. 1. Äîíìóø ñó. Áóç ïàð÷àëàðû. Áóç
ìöðÿõõÿññÿí, ýåò. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Èâàí
òÿáÿãÿñè. Ãûøäà ñóëàð äîíóá áóç îëóð. Áóç
áÿé:] Ñÿñèíè êÿñ, áóéóðàðàì áàøûíà éöç òà-
áàüëàìàã (òóòìàã) – áóçëà þðòöëìÿê, äîí-
òàðû âóðàðëàð. Í.Âÿçèðîâ. // Åéíè ìÿíàäà
íÿçàêÿò âÿ ùþðìÿò ö÷öí äåéèëèð. [Íîâðóç-
ìàã. Ñóéóí öçö áóç áàüëàéûáäûð. – Ñåâýèëèì,
ãóëó:] Êÿáëåéè, íÿ âàõò áóéóðóðñóíóç øèðíè
ãûø ýÿëèð, øàõòà äöøÿúÿê; Éåíÿ àõàð ÷àéëàð
è÷ìÿéÿ ýÿëÿê. Ù.Ñàðàáñêè.
áóç òóòàúàãäûð. Ñ.Âóðüóí. ßòðàôäà íÿ âàðñà
2. êþùí. Ñþéëÿìÿê, äåìÿê, òÿêëèô åòìÿê
äîíóá áóç áàüëàìûøäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
(ùþðìÿò âÿ íÿçàêÿò èáàðÿñè îëóá, áÿçÿí
2. ×îõ ñîéóã, ñÿðèí øåé ùàããûíäà (÷îõ
çàðàôàò, éàõóä êèíàéÿ âÿ èñòåùçà ö÷öí
âàõò “êèìè” ãîøìàñû èëÿ). ßëëÿðèí ëàï áóç-
äåéèëèð). Íÿ áóéóðóðñóíóç? – [Ïèðâåðäè áÿé:]
äóð. Áóç êèìè áóëàã ñóéó. – Áóðàíûí éåðèí-
Áèð ñþçö êè, áþéöêëÿðèì ìÿíÿ áóéóðóáëàð,
äÿí, ùàâàñûíäàí ÿëàâÿ, ñóéó ÷îõ è÷ìÿëèäèð.
ìÿí ýÿðÿê îíà ÿìÿë åëÿéÿì. Ú.Ìÿììÿäãó-
Áóç êèìè öðÿê ñÿðèíëÿäÿíäèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ëóçàäÿ. [Ñÿôòÿðãóëó:] Àüëûì éîõäóð, àüëû
Âöúóäóíà éàïûøàí áóç êèìè ñîéóã âÿ êÿëÿ-
ùàðàäàí òàïûì, áóéóð, ýþðÿê! Í.Âÿçèðîâ.
êþòöð ïàë÷ûã îíóí áþéðöíö, àðõàñûíû äåøèðäè.
[Êàçûì àüà:] Éîëäàø þçö áóéóðäó êè, äóð ýåò
À.Øàèã. Áóçà äþíìÿê – 1) áÿðê öøöìÿê,
åâÿ, ãîíàãëàð ýÿëÿúÿê, ùàçûðëûã ýþðäöð.
ñîéóãäàí äîíìàã äÿðÿúÿñèíÿ ýÿëìÿê;
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Èëéàñîâ:] ßéëÿø, Êàçûì
2) òàìàìèëÿ ñîéóìàã. Ìÿøÿäèáÿé ãàéûäûá
äàéû! Öìóìè ñþçö äåìÿéÿ íÿ âàð; áóéóð ýÿë-
è÷ÿðè ýèðÿíäÿ, ñòîëóí öñòöíäÿêè õþðÿê ñîéó-
ñèí, åøèäèðÿì. Ìèð Úÿëàë.
éóá áóçà äþíìöøäö. Ì.Ùöñåéí.
3. Ýåòìÿê, ýÿëìÿê (ùþðìÿò âÿ íÿçàêÿòëÿ
◊ Áóç áàëòàñû – ÷îõ ñàüëàì, úàíûáÿðê àäàì
äåéèëèð). Áó àõøàì áèçÿ áóéóðóí. Íÿ âàõò
ùàããûíäà. Öðÿéè áóç êèìè îëìàã – òàìà-
áóéóðàúàãñûíûç?
ìèëÿ àðõàéûí, ðàùàò, ÿìèí îëìàã.
4. êþùí. Åòìÿê ìÿíàñûíäà (ùþðìÿò ö÷öí
ÁÓÇ×Ó èñ. Áóç ñàòàí, áóç ãàéûðàí àäàì.
äåéèëÿðäè). [Ãÿòèáÿ õàíûì:] ßëàùÿçðÿò õîø
ÁÓÇ×ÓËÓà èñ. Áóç ãàéûðìà èøè, áóç ñàõ-
ýÿëèá, ñÿôà ýÿòèðèá, ùÿãèð îëàí ìàëèêàíÿìèçè
ëàìà èøè.
þç ãÿäÿìëÿðè èëÿ ìöçÿééÿí áóéóðìóøëàð.
ÁÓÇÄÀÜÛ èñ. úîüð. Áóçëó îêåàíäà: áóç-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ëàðäàí èáàðÿò îëàí äàü; àéñáåðã.
5. ßìð ôîðìàñûíäà: áóéóð, áóéóðóí –
íÿçàêÿòëÿ äÿâÿò, ìöðàúèÿò, òÿêëèô áèëäèðèð,
ÁÓÇß èñ. [ôàðñ.] Òóðøóìóø äàðû õÿìèðèí-
éàõóä áèð øåéè òÿãäèì åòäèðäèêäÿ äåéèëèð.
äÿí ùàçûðëàíàí è÷êè, êâàñ.
Äåäèì: – Èíäè êè, äåéèðñÿí áèð ìÿùÿëëÿíèí
ÁÓÇÕÀÍÀ èñ. 1. Áóç ãàéðûëàí éåð.
óøàüûéûã, õóá, õîø ýþðäöê, áóéóð ýåäÿê,
2. Áóç àíáàðû, áóç ñàõëàíûëàí éåð. // Òåç
ãîíàüûìûç îë! Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Èëéàñîâ
õàðàá îëàí øåéëÿðè ñàõëàìàã ö÷öí ñîéóã éåð,
ìàñàíûí öñòöíäÿêè ãÿçåòëÿðè äÿñòÿ èëÿ Êàçû-
áèíà. // Ñîéóäóúó úèùàç.
ìûí ãàáàüûíà ãîéäó: – Áóéóð, áàõ, [äåäè].
ÁÓÇÕÀÍÀ×Û èñ. 1. Áóçõàíà èø÷èñè.
Ìèð Úÿëàë. [Ìóñà êèøè:] Ìÿíÿ ãîíàã ýÿë-
2. êþùí. Áóçõàíà ñàùèáè.
ìèøñèíèç, áóéóðóí è÷ÿðè, ýþçöì öñòÿ éåðèíèç
ÁÓÇÃÛÐÀÍ ô.ñèô. õöñ. Áóçëàðû ãûðìàã ö÷öí
âàð! Ì.Èáðàùèìîâ.
îëàí. Áóçãûðàí ýÿìè – áóçëàðû ïàð÷àëà-
367
ÁÓÇËÀÃ
ÁÖÊÄßÐÈËÌßÊ
éàí, áóçëàðû éàðûá éîë à÷àí, áóçëàð è÷èíäÿ
õàí. Åëìè òÿúðöáÿ èøè èëÿ ñàüûúûëàð, áóçîâ÷ó-
öçìÿê ö÷öí òÿúùèç åäèëìèø ýöúëö ýÿìè. Ýÿ-
ëàð, ôåðìà áðèãàäèðëÿðè âÿ ñ. ìÿøüóë îëóðëàð.
ëÿí ùÿôòÿ ýÿìè òÿðñàíÿñèíäÿ .. áó úöð .. áóç-
ÁÓÇÎÂ×ÓËÓà èñ. Áóçîâ÷óíóí èøè, ìÿø-
ãûðàí ýÿìèíèí ãàéðûëìàñûíà áàøëàíàúàãäûð.
üÿëÿñè.
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
ÁÓÇÎÂËÀÌÀ “Áóçîâëàìàã”äàí ô.èñ.
ÁÓÇËÀà èñ. 1. ×îõëó áóç éûüûëàí éåð.
ÁÓÇÎÂËÀÌÀÃ ô. Áóçîâ äîüìàã. Ôåð-
2. ýåîë. Äàü òÿïÿëÿðèíäÿí äÿðÿëÿðÿ ãÿäÿð
ìàíûí èíÿêëÿðè éåíèúÿ áóçîâëàìûøäû.
óçàíàí áóç òÿáÿãÿñè, ùÿðÿêÿò åäÿí áóç êöò-
ÁÓÇÎÂËÓÃ èñ. 1. Áóçîâ ñàõëàíàí éåð.
ëÿñè. Áóçëàã äþâðö ýåîë. – éåð òàðèõèíäÿ:
2. Èíÿéèí áàëàëûüû.
éåð ñÿòùèíèí áþéöê áèð ùèññÿñèíèí áóçëà þð-
ÁÓÇÎÂÎÒÀÐÀÍ èñ. Äàíà-áóçîâó îòàð-
òöëìöø îëäóüó äþâð.
ìàãëà ìÿøüóë îëàí íàõûð÷û.
ÁÓÇËÀÌÀ “Áóçëàìàã”äàí ô.èñ.
ÁÖÄÚß èñ. [ôð.] Äþâëÿòèí âÿ îíóí èäàðÿ
ÁÓÇËÀÌÀÃ ô. 1. Áóç ùàëûíà ýÿëìÿê, áóç
âÿ ìöÿññèñÿëÿðèíèí èëëèê ýÿëèð âÿ ÷ûõàð úÿä-
áàüëàìàã, áóçëà þðòöëìÿê, äîíìàã.
âÿëè. Äþâëÿò áöäúÿñè. Áöäúÿ èëè. // Áèð àäàìûí
2. Áÿðê öøöìÿê, ñîéóãäàí äîíìàã. ßëèì-
ìöÿééÿí âàõò ÿðçèíäÿêè ýÿëèð âÿ ÷ûõàðû.
àéàüûì ñîéóãäàí áóçëàéûá.
Úÿôÿð ÿìè àëäûüû ìààøûí àçëûüûíà áàõìàéà-
ÁÓÇËÀÍÌÀ “Áóçëàíìàã”äàí ô.èñ.
ðàã åòäèéè ãÿíàÿò ñàéÿñèíäÿ áöäúÿñèíè éàõøû
ñàõëàéà áèëÿí àäàìëàðäàí èäè. Ù.Íÿçÿðëè.
ÁÓÇËÀÍÌÀÃ ô. Öçö áóç òóòìàã, áóç
áàüëàìàã, áóçëà þðòöëìÿê, öñòö äîíìàã.
ÁÖÄßÒ á à õ áèäÿò.
// Áóçà äþíìÿê, äîíìàã.
ÁÖÄÐßÊ, ÁÖÄÐßÝßÍ ñèô. Òåç-òåç áöä-
ðÿéÿí. Áöäðÿýÿí àò. Áöäðÿýÿí äÿâÿ.
ÁÓÇËÀÍÌÛØ ô.ñèô. Áóçà äþíìöø, äîíìóø.
Ôÿñëèí àâãóñò àéû îëìàñûíà áàõìàéàðàã,
ÁÖÄÐßÌß “Áöäðÿìÿê”äÿí ô.èñ.
áóçëàíìûø ãàð ïàð÷àñû äàéàíûá äóðóðäó.
ÁÖÄÐßÌßÊ ô. 1. Éåðèéÿðêÿí ìöâàçèíÿòè
èòèðìÿê, éåðèøè ïîçóëìàã. Ùàìû òþêöëöðëÿð
Ñ.Ðÿùèìîâ.
Àðàçà, îðòàñûíäà Ùàúû Ãàðàíûí àòû áöäðÿéèð.
ÁÓÇËÓ ñèô. 1. Öñòö äîíìóø, áóç áàüëà-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Îíëàð áÿðê-áÿðê áèð-áèðè-
ìûø, áóçëà þðòöëìöø, éàõóä ÷îõ áóç îëàí.
íèí ÿëèíäÿí òóòóð, ùåéðÿòäÿí áþéöìöø ýþçëÿðè
Áóçëó ýþë. Áóçëó äÿíèçëÿð. // úîüð. Äÿíèç
èëÿ àéàãëàðûíûí àëòûíû ýþðìÿäÿí, áöäðÿéÿðÿê
àäëàðûíäà: Øèìàë Áóçëó îêåàí.
éåðèéèðäèëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ.
2. Ñîéóòìàã ö÷öí è÷èíÿ áóç ãîéóëìóø,
2. ìÿú. Éîëóíó àçìàã, ñàïìàã, éàíûëìàã.
éàõóä áóç è÷èíäÿ ñîéóäóëìóø. Áóçëó ëèìî-
Áöäðÿéÿíèí, éûõûëàíûí ãîëóíäàí òóòàð; Ãîé
íàä. Áóçëó ñó. Áóçëó ÿò.
ùàìûíûí èøè ýåòñèí, äåéÿ ãàáàüà. Ñ.Âóðüóí.
ÁÓÇËÓà èñ. ×îõ áóç îëàí, éàõóä áóç
ÁÖÜÇ èñ. [ÿð.] Êèí, ÿäàâÿò, àúûã, íèôðÿò.
ñàõëàíûëàí éåð.
Èêè àãèë êÿñ åéëÿìÿç äÿâà; Åéëÿìÿç áèð-
ÁÓÇÎÂ èñ. Ùÿëÿ ñöääÿí àéðûëìàìûø èíÿê
áèðèíÿ áöüç ÿñëà. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áöüçö ÿäàâÿò
áàëàñû. [Úàìààò:] Ýÿäÿ, íÿ áåëÿ ïàéûç áó-
äàøûíû òóëëàéûá; Áèð-áèðèíÿ éàð îëàúàã, éîõñà
çîâó êèìè áÿéèðèðñÿí? Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Áöí-
éîõ. Ú.Úàááàðëû.
éàä] àüçûíû à÷àíäà î áèðè îòàãäà áóçîâ ìÿ-
ÁÖÕË èñ. [ÿð.] êþùí. Ïàõûëëûã, ùÿñÿä.
ëÿäè. ß.ßáöëùÿñÿí. Éàíû áóçîâëó – áàëàëû,
[Ëà÷ûí:] Úÿìèëèí ùÿðÿêÿòëÿðè îëóá éàëàí, áöõë,
áàëàñû îëàí. [Áàéðàì:] Þçöìöí êöðä àòûìû
øèâÿ, ìöôòÿõîðëóã. Í.Âÿçèðîâ. Ùÿääÿí àøûá
áàüûøëàðàì Íàìàçà âÿ áèð éàíû áóçîâëó èíÿê
áöõëö ùÿñÿä, øÿðàðÿò; Éîëäàø éîëäàøûíà åéëÿð
äÿ ñÿíÿ âåððÿì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
õÿéàíÿò. Ã.Çàêèð. Ôÿòÿëè õàíûí òÿðÿããèñè Ãà-
ÁÓÇÎÂÀÁÀÕÀÍ èñ. ê.ò. Ùåéâàíäàðëûã
úàðûí, ñàèðè-ÿéàíûí áöõëöíö àðòûðûá, îíà äöø-
ôåðìàëàðûíäà áóçîâëàðà ãóëëóã åäÿí èø÷è.
ìÿí åëÿäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÁÓÇÎÂ×Ó èñ. Áóçîâîòàðàí ÷îáàí. [Ñîíà
ÁÖÕÓÐ á à õ áóõóð.
õàíûì:] Ýåúÿ éàäûìà äöøäö êè, õàë÷à áóðàäà
ÁÖÊÄßËßÌßÊ ô. ìÿù. Áöêöëìÿê, ãàò-
ãàëûáäûð. Éåðäÿí ãàëõûá ýÿëäèì ýþòöðÿì êè,
ëàíìàã, ãàòëàíìûø øÿêëÿ ñàëûíìàã.
òåçäÿí ñûüûð÷ûéà, áóçîâ÷óéà ðàñò ýÿëèá àïàð-
ÁÖÊÄßÐÈËÌßÊ ìÿúù. ìÿù. 1. Ãàòëà-
ìàñûí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. // á à õ áóçîâàáà-
ìàã, áöêìÿê.
368
ÁÖÊÄÖÐÌß
ÁÖÊÖËÖ
2. Áöêöëìöø áèð øåéè òÿêðàð áöêìÿê.
3. Èñ. ìÿíàñûíäà. Áÿäÿí öçâëÿðèíèí áöêöëÿ
3. Èïè èêè ãàò ÿéèðìÿê.
áèëÿí éåðëÿðè. Ãîëóìóí áöêöêëÿðè ñîéóãäàí
ÁÖÊÄÖÐÌß “Áöêäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
ñûçûëäàéûð.
ÁÖÊÄÖÐÌßÊ èúá. Áöêöê ùàëà ñàëäûðìàã.
ÁÖÊÖÊËÖÊ èñ. Áöêöëìöø, ãàòëàíìûø
ÁÖÊßËßÌß “Áöêÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
øåéèí ùàëû.
ÁÖÊßËßÌßÊ ô. Ëöëÿ øÿêëèíäÿ áöêìÿê.
ÁÖÊÖËÌß “Áöêöëìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÖÊßËßÍÌßÊ ìÿúù. Ëöëÿ øÿêëèíäÿ
ÁÖÊÖËÌßÊ ô. 1. Ãàòëàíìàã, ÿéèëìÿê,
áöêöëìÿê.
áöêöê ùàëà äöøìÿê. Ãÿùðÿìàí .. [Õàâÿðèí]
ÁÖÊßËßÍÌÈØ ô.ñèô. Ëöëÿ øÿêëèíäÿ áö-
äèçëÿðèíèí áöêöëäöéöíö âÿ ãåéðè-èõòèéàðè éåðÿ
êöëìöø. Ìÿí ÿëèìäÿ áöêÿëÿíìèø ãÿçåòè âåð-
îòóðäóüóíó ýþðäö. Ì.Èáðàùèìîâ. [Òàìàðà:]
äèì. Ìèð Úÿëàë.
Êöëÿê ÿñÿð, ýöë áöêöëÿð. Ñ.Âóðüóí.
ÁÖÊÌß èñ. 1. “Áöêìÿê”äÿí ô.èñ.
2. ßéèëìÿê, èêèãàò îëìàã, áåëèíè ÿéìÿê.
2. ìÿù. È÷ÿðèñèíÿ øÿêÿð, ãîç, ôûíäûã âÿ éà
Áåëè áöêöëìÿê. Áîéíó áöêöëìÿê. – Ùÿúÿð
áàäàì îâóíòóñó òþêöëìöø äöéö óíó ðèøòÿ-
úÿëä áöêöëöá åâÿ ýèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñèíäÿí ùàçûðëàíàí øèðíè.
3. ìÿúù. Ñàðûíìàã, áöðöäöëìÿê. Õûíà áèð
ÁÖÊÌßÊ ô. 1. Ìöÿééÿí ãàéäàäà ãàòëà-
êàüûç ïàð÷àñûíà áöêöëìöøäö. Ú.Ìÿììÿäãó-
ìàã. Êþéíÿéè áöêìÿê. Êàüûçû áöêìÿê. – Î
ëóçàäÿ.
áèðè ñÿêèëÿðäÿ äÿ óñòà áöêÿí ñàéàã ÷îõëóúà
4. ìÿúù. Ìöÿééÿí ãàéäàäà ãàòëàíìàã.
ïàëòàðëàð áöêìöøäöëÿð âÿ öñòëÿðèíÿ äÿ úöð-
Êè÷èê âÿ èïÿê ïàð÷àëàð áöêöëöá, ýöâÿ äÿé-
áÿúöðÿ ïàïàãëàð ãîéìóøäóëàð. ×ÿìÿíçÿ-
ìÿìÿê ö÷öí òöòöíÿ ãîéóëäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìèíëè. // Þðòìÿê. Ãàäûí ñóàëûìûí áèð ìöñà-
ÁÖÊÖËÌßÇ, ÁÖÊÖËÌßÉßÍ ñèô. Áö-
ùèáÿ øÿêëè àëäûüûíû ýþðöíúÿ ÿëèíäÿêè êèòàáû
êöëÿ áèëìÿéÿí, ãàòëàíìàç, ÿéèëìÿç. // ìÿú.
áöêäö. Ñ.Ùöñåéí.
Ñàðñûëìàç, ãöââÿòëè, ìþùêÿì. [Åëõàí:] Áö-
2. Ñàðûìàã, áöðöìÿê. Øåéëÿðè êàüûçà áöê-
êöëìÿç ãîëëàðûìû ñÿíèí àéàãëàðûíà ñÿðèá öðÿ-
ìÿê. – Ùÿäèééÿ áèð ïàð÷à ÷þðÿê ýþòöðöá,
éèìè à÷ûðàì. Ú.Úàááàðëû. Áóíà øàùèä, ãîúàë-
ãÿçåòÿ áöêäö.. Ìèð Úÿëàë. // Òöòöíö êàüûçà
ñàì äà, áöêöëìÿéÿí ãàìÿòèìäèð! Ñ.Âóðüóí.
ãîéóá ïàïèðîñ äöçÿëòìÿê. ..Øàìèë èñÿ úèáèí-
Áöêöëìÿéÿí ãîëóìóçäà áó åëëÿðèí ýöúö âàð.
äÿí òöòöí ãóòóñóíó ÷ûõàðûá, éîüóí áèð ïàïè-
Ñ.Ðöñòÿì.
ðîñ áöêäö. Ì.Ùöñåéí.
ÁÖÊÖËÌÖØ ô.ñèô. 1. Ìöÿééÿí ãàéäàäà
3. ßéìÿê. Íèêèøèí çàáèòèí ÷èéèíëÿðèíäÿí
ãàòëàíìûø. Áöêöëìöø õàë÷à. Áöêöëìöø êàüûç.
òóòóá, äàëà áöêäö. Ì.Èáðàùèìîâ. Éàé êèìè
2. Ñàðûíìûø. Òîðáàíû áîøàëäàíäà è÷èíäÿí
áöêÿðÿê àéàãëàðûíû; Ãÿôèëäÿí ñû÷ðàäûí ãàðàí-
êàüûçà áöêöëìöø áèð éóìðó øåé ÷ûõäû..
ëûãëàðà. Ð.Ðçà.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ýöëíàçûí] ÷èéíèíèí öñòöíäÿí
4. Ãàòëàéûá òèêìÿê, ñûðûìàã. Äÿñìàëûí ãû-
éîðüàíà áöêöëìöø áàëàúà Àëìàçûí ýþçëÿðè
ðàãëàðûíû áöêìÿê.
èøûëäàéûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
◊ Àáðûíû ÿòÿéèíÿ áöêìÿê – á à õ àáûð.
3. ßéèëìèø, ãàòëàíìûø. Áöêöëìöø áåë. Áö-
Áåëèíè áöêìÿê – á à õ áåë. Áîéíóíó áöê-
êöëìöø áîéóí.
ìÿê – á à õ áîéóí. Áöêöá-áöêìÿëÿìÿê
ÁÖÊÖËÖ ñèô. 1. Áöêöëìöø, ãàòëàíìûø
– éûõìàã, áàñìàã, ÿçèøäèðìÿê. Ìÿøÿäè ßñ-
ùàëäà îëàí. Áöêöëö êþéíÿê. Áöêöëö ïàëòàð.
ýÿð î ãÿäÿð çîðëó èäè êè, ö÷-äþðä ùåéëÿ ùàì-
// Þðòöëìöø. Áöêöëö êèòàá.
áàëëàðû áöêöá-áöêìÿëÿéèá ÿçèøäèðÿ áèëÿðäè.
2. Áèð øåéÿ ñàðûíìûø. Áöêöëö ãóòó. Áöêöëö
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
øåéëÿðè à÷. – Ïî÷òàëéîí ýåðè ãàéûäàíäàí ñîí-
ÁÖÊÖÚÖ 1. ñèô. Áöêÿí. Áöêöúö ìàøûí.
ðà Èìðàí ßçèçèí îòàüûíà ÷ûõûá, áöêöëö êàüûçû
2. èñ. Áèð øåéè áöêìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí èø÷è.
à÷äû. ß.Âÿëèéåâ.
ÁÖÊÖÊ ñèô. 1. Áöêöëìöø, ãàòëàíìûø. Áö-
3. Èñ. ìÿíàñûíäà. Áöêöëìöø øåé. Ñàðèíà
êöê áåë. Áöêöê êàüûç.
áöêöëöíö à÷ûá, Òîëñòîéóí “Ñåâàñòîïîë ùåêà-
2. Èñ. ìÿíàñûíäà. Ïàð÷à âÿ êàüûç êèìè øåé-
éÿëÿðè” êèòàá÷àñûíû .. ýþðäö. ß.ßáöëùÿñÿí.
ëÿðèí ãàòëû éåðëÿðè. Ïàð÷àíû öòöëÿéèá, áöêöê-
// “Áèð” ñþçö èëÿ: áèð áöêöëö – è÷èíÿ ìöÿé-
ëÿðèíè äöçÿëòìÿê. Êàüûçû áöêöêäÿí êÿñìÿê.
éÿí ìèãäàðäà øåé áöêöëìöø. Óñòà Ãèéàñ
369
ÁÖÊÖÌ
ÁÖËÞÂ
ÿëèíè úèáèíÿ ñàëûð, áèð áöêöëö ïóëó îíóí ãà-
ÁÖËßÍÄÏßÐÂÀÇ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. 1. Óúà-
áàüûíà ãîéóð. Ì.Èáðàùèìîâ.
äàí ó÷àí.
ÁÖÊÖÌ èñ. 1. Ïàëòàðûí âÿ ñ.-íèí áöêöê
2. ìÿú. Àëèúÿíàá, íÿúèá, éöêñÿê. Ùÿð öðÿê
éåðè.
Àñëàíûí ìÿðùÿìÿò, ãåéðÿò âÿ ñÿõàâÿòëÿ äîëó
2. Áöêìÿ öñóëó, òÿðçè. Ïàëòàðëàðûíûí ùà-
îëàí öðÿéè êèìè áöëÿíäïÿðâàç îëà áèëìÿç.
ìûñûíû óñòà Àüàáàëà òîïëàäû, äîëìà áöêöìö
Ú.Úàááàðëû.
ñàéàã áèð ôèòÿéÿ áöêöá ãîéäó ñÿêèéÿ.
ÁÖËËÅÒÉÍ [ôð.] 1. Èúòèìàè ÿùÿìèééÿòè
×ÿìÿíçÿìèíëè.
îëàí ùàäèñÿ ùàããûíäà ãûñà ìÿëóìàò. Ùàâà
3. Êàüûçà âÿ ñ.-éÿ áöêöëìöø øåé. Éóíèñ
áöëëåòåíè.
÷àìàäàíû à÷ûá áèð áöêöì ÷ûõàðäû, êàüûçû
2. Áÿçè äþâðè ìÿúìóÿëÿðèí àäû. Åëìëÿð
úûðûá áöêöìö óøàüà âåðäè. Ìèð Úÿëàë.
Àêàäåìèéàñûíûí áöëëåòåíè. Àëè Òÿùñèë Íàçèð-
4. “Áèð” ñþçö èëÿ: áèð áöêöì – áöêöë-
ëèéèíèí áöëëåòåíè.
ìöø, ãàòëàíìûø. Áèð áöêöì ëàâàø. Áèð áöêöì
3. Ñå÷êè âÿðÿãÿñè. Ñÿñâåðìÿ áöëëåòåíè.
ùàëâà.
– Ùÿð áèð âÿòÿíäàø ñå÷êè ñèéàùûñûíäà ãåéä
5. Ãûðûø. [Êÿðèì áÿéèí] àëíûíûí áöêöìëÿðè
îëóíäóãäàí ñîíðà, ñå÷êè áöëëåòåíè àëûð. (Ãÿ-
áèð íå÷ÿ äÿôÿ îéíàäû. Ìèð Úÿëàë.
çåòëÿðäÿí).
ÁÖÊÖØ èñ. 1. Áöêìÿ øÿêëè, áöêìÿ òÿðçè,
4. Õÿñòÿíèí õÿñòÿëèê ýöíëÿðèíè ýþñòÿðÿí
áöêìÿ öñóëó.
ðÿñìè âÿðÿãÿ. [Áÿíþâøÿ:] Îíà éàëàíäàí áöë-
2. Áèð øåéèí ãûðûøìûø, áöêöëìöø éåðè; ãûðûø.
ëåòåí âåðÿí äîêòîðó ìÿñóëèééÿòÿ àëìàã ëà-
Ïàëòàðûí áöêöøö.
çûìäûð. Ñ.Ðÿùìàí.
ÁÖÊÖØÄÖÐÌß “Áöêöøäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÖËËÓÐ èñ. [ÿð. ÿñëè éóí.] 1. Øÿôôàô âÿ
ÁÖÊÖØÄÖÐÌßÊ ô. ßçèá øàõûíû ñûíäûð-
ïàðëàã äàø. Äàü áöëëóðó – îïòèêàäà âÿ
ìàã, áöêöê-áöêöê åëÿìÿê, ãûðûøäûðìàã.
çÿðýÿðëèêäÿ èøëÿíÿí øÿôôàô ðÿíýëè ìèíåðàë.
ÁÖÊÖØÌß “Áöêöøìÿê”äÿí ô.èñ.
2. Õöñóñè ïàðëàãëûüû âÿ èøûüû ñûíäûðìàã ãà-
ÁÖÊÖØÌßÊ ô. 1. ßçèëèá øàõû ñûíìàã, ãû-
áèëèééÿòè îëàí ÿëà øöøÿ íþâö. Áöëëóð ýöçýö.
ðûøìàã, áöêöø-áöêöø îëìàã.
Áöëëóð ãàá. Áöëëóð ýöëäàí. Áöëëóð ãÿäÿù.
2. Ïîçóëìàã, áöçöøìÿê.
– Áó ýöí áèð ãûç ýþðäöì èøâÿëè, íàçëû; Áöëëóð
ÁÖËÁÖË èñ. [ôàðñ.] Ãàðàòîéóã ôÿñèëÿñèí-
ïÿíúÿðÿäÿí áàõäû, ãàéûòäû. Àøûã Ùöñåéí
äÿí îëàí ÷îõ ýþçÿë ñÿñëè ãóø. Áöëáöëöí ÷ÿê-
Ìàéèë. Òàì ñöôðÿíèí öçÿðèíäÿí, õàñ áîéà âÿ
äèéè äèë áÿëàñûäûð. (Àòà. ñþçö). Ó÷óð, ãîíóð
çÿðëÿ èøëÿíìèø òàâàíäàí áöëëóð áèð ÷èë÷ûðàã
àüàúëàðà áöëáöëëÿð; ßôøàí-ÿôøàí äóðìóø
àñûëìûø, ãÿíäèëëÿðèíÿ ñàðû øàìëàð äöçöë-
éàøûë ñöíáöëëÿð. À.Ñÿùùÿò. Ñàðû áöëáöë
ìöøäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
– êàíàðéà ãóøó, áöëáöëÿîõøàð îõóéàí áèð ãóø.
3. ñèô. Øÿôôàô, äóìäóðó, ïàðëàã, òÿìèç, ñàô
// ìÿú. ×îõ ýþçÿë ñÿñè îëàí àäàì ùàããûíäà.
ìÿíàñûíäà. Àëìàäûð éàíàüû, áöëëóð áóõàüû;
Îõó, åé áöëáöëè-íþâõàíè-÷ÿìÿí! Ñÿíèí èëÿ
Äîäàãëàðû ìåéëè, ìÿçÿëè, ýöëëö. Àøûã ßëÿñýÿð.
åäÿúÿê ôÿõð âÿòÿí. Ì.Ùàäè.
Éàðïàãëàð óúëàðûíäàí ñàëëàíàí äàìúûëàðûí
ÁÖËÁÖËÎÒÓ èñ. áîò. Òàõûëëàð ãðóïóíà
áöëëóð êèìè ÿòðàôà ñà÷äûãëàðû íóð è÷èíäÿ ïàðûë-
ìÿíñóá éåì áèòêèñè.
ïàðûë éàíûðäû. À.Øàèã. Àëàýþçëö Ýèðäìàí äèë-
ÁÖËßÍÄ [ôàðñ.] Óúà, éöêñÿê; àäÿòÿí
áÿðè áöëëóð ÷åøìÿäÿí áóç êèìè ñîéóã ñó ýÿòè-
“àñèìàíÿ (ÿðøÿ âÿ ñ.) áöëÿíä îëìàã” øÿê-
ðèá, éàðàëû úÿíýàâÿðÿ âåðäè. Ì.Ùöñåéí.
ëèíäÿ èøëÿíèð – ýþéÿ ãàëõìàã, éöêñÿëìÿê,
ÁÖËËÓÐÈ ñèô. [ÿð.] Áöëëóð êèìè ñàô, òÿìèç,
óúàëìàã. [Èñìàéûë áÿé:] Äîüðóäàí, ìàùàëäà
ëÿêÿñèç, ïàðëàã. // Øÿôôàô, äóìäóðó.
áÿäáèùåñàáëûã î ãÿäÿð àðòûáäûð êè, ÿùàëèíèí
ÁÖËËÓÐÈÍ ñèô. [ÿð.] Áöëëóðäàí, áöëëóðëó,
íàëÿñè àñèìàíÿ áöëÿíä îëóáäóð. Í.Âÿçèðîâ.
áöëëóð êèìè. Íÿ ðÿâà úàíè-áöëëóðèí éåòÿ íàçèê
×àëìàã, îéíàìàã, ýöëÿøìÿê, éàëëû ýåòìÿê,
ëÿáèíÿ; Áÿðýè-ýöëäÿí ýÿðÿê îëñóí, ýþçÿëèì,
óðà àñèìàíÿ áöëÿíä îëìóøäó. Ú.Ìÿììÿä-
úàì ñÿíÿ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ãóëóçàäÿ. Ñÿùðàíûí ýöíáàòàí òÿðÿôèíäÿí
ÁÖËÞ èñ. Áû÷àã âÿ áàøãà êÿñÿðëÿðè èòè-
ýþðäöì áèð øþëÿ àñèìàíÿ áöëÿíä îëóá, èøûüû
ëÿìÿê ö÷öí äàø. [Ùàúû Íóðó:] Ñÿíèí àòàí óñòà
ùÿð éåðè, áöðöéöáäöð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Ðÿùìàí äÿëëÿê öëýöú, áöëþâ èëÿ ìÿãóë äþâëÿò
370
ÁÖËÞÂËßÌß
ÁÖÐÊÖËÖÊ
ãàçàíäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Úÿìèë] ùàðà-
ÁÖÍÉÀÄ èñ. [ôàðñ.] ßñàñ, þçöë, òÿìÿë.
äàíñà áöëþâ äàøû òàïûá ýÿòèðäè âÿ áû÷àüûíûí
Áöíéàä åòìÿê êþùí. – ÿñàñûíû ãîéìàã,
òèéÿñèíè èòèëÿìÿéÿ áàøëàäû. Ì.Ùöñåéí.
éàðàòìàã. Îë ãûçëàð è÷èíäÿ áèð ïÿðèçàä; Ãåéñ
ÁÖËÞÂËßÌß “Áöëþâëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
èëÿ ìÿùÿááÿò åòäè áöíéàä. Ôöçóëè.
ÁÖËÞÂËßÌßÊ ô. Áöëþâ äàøûíà ÷ÿêèá èòè-
ÁÖÍÉß èñ. [ÿð.] Áÿäÿíèí òÿáèè ùàëû, ãóðó-
ëÿìÿê. Áû÷àüû áöëþâëÿìÿê. Áàëòàíû áöëþâ-
ëóøó; ÿñàñ, êþê, áöíþâðÿ, þçöë. Îíóí áöíéÿñè
ëÿìÿê.
ñàüëàì äåéèë.
ÁÖËÞÂËßÍÌß “Áöëþâëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÖÐÚ1 èñ. [ÿð.] Ãÿäèì øÿùÿð ùàñàðûíûí
ÁÖËÞÂËßÍÌßÊ ìÿúù. Áöëþâ äàøûíà
öçÿðèíäÿ ìöøàùèäÿ âÿ ìöäàôèÿ ãöëëÿñè; ãàëà
÷ÿêèëèá èòèëÿíìÿê.
÷ûõûíòûñû. Áàêû øÿùÿðè ãàðøûñûíäà, äÿíèç è÷ÿ-
ÁÖËÞÂËßÍÌÈØ ô.ñèô. 1. Áöëþâÿ ÷ÿêèëèá
ðèñèíäÿ èíäè äÿ ýþðöíÿí áöðúëÿðäÿí, ùàñàð-
èòèëÿíìèø; èòè.
ëàðäàí .. ìÿëóì îëóð êè, äþðä-áåø éöç èë áóí-
2. Áöëþâ êèìè ùàìàðëàíìûø, úèëàëàíìûø,
äàí ÿââÿë àáàä îëàí éåðëÿð èíäè ñó àëòûíäà
ñöðöøêÿí. Áèð àç êå÷èíúÿ î éåíÿ äÿ òîðóíó
ãàëìûøäûð. À.Áàêûõàíîâ. Óçàãäàí ýþðöðäöì
äÿñòÿëÿéèá ÿëèíÿ éûüûð. Áöëþâëÿíìèø ÷àéëàã
êè, ùàñàðûí êöíúëÿðèíäÿ, áöðúëÿðèí äèáèíäÿ
äàøëàðûí öçÿðè èëÿ .. öçöàøàüû áóðóëüàíëàðà
ÿëè òöôÿíýëè ðóñ ñîëäàòëàðû âàð-ýÿë åäèð.
òÿðÿô éöéöðäö. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ùàâà èøûãëàíäûãúà
ÁÖËÞÂËßÒÌß “Áöëþâëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
Ýèðäìàí ãàëàñûíûí ìþùòÿøÿì áöðúëÿðè àéäûí
ÁÖËÞÂËßÒÌßÊ ô. Áöëþâÿ ÷ÿêäèðìÿê,
ýþðöíìÿéÿ áàøëàéûðäû. Ì.Ùöñåéí.
áöëþâÿ ÷ÿêäèðèá èòèëÿòìÿê. Áû÷àüû áöëþâëÿò-
ÁÖÐÚ2 èñ. [ÿð.] àñòð. Ýþéäÿ Ýöíÿø äàèðÿ-
ìÿê.
ñèíèí áþëöíäöéö 12 ãèñèìäÿí ùÿð áèðè. Áþ-
ÁÖËÞÂËÖ ñèô. Áöëþâ äàøûíà ÷ÿêèëèá èòè-
éöê Àéû áöðúö. – Áèð áöðúäÿ ñàáèò îëäó ÿõòÿð;
ëÿíìèø, èòè.
Ìÿùáóñè-õÿçàíÿ îëäó ýþâùÿð. Ôöçóëè. Ñÿùÿðèí
ÁÖËÞÂËÖÊ ñèô. Áöëþâÿ éàðàð. Áöëþâëöê
ðóçýàðû Ýöëöñòàíà ÿñäèéè çàìàí, ÷ÿìÿíëÿð
äàø.
äîíóíó äÿéèøèð âÿ Ùÿìÿë áöðúöíäÿ èñÿ Ýöíÿ-
ÁÖËÓÜ [ÿð.] 1. Éåòêèíëèê, éåòèøìÿ; ùÿääè-
øèí ãûðìûçû ÿëÿìèíè ãàëäûðûðäûëàð. Ì.Ñ.Îðäó-
áöëóüà ÷àòìà.
áàäè. // ìÿú. Îáðàçëû òÿñâèðëÿðäÿ. Î ýöí îëñóí
2. Îüëàí óøàüûíûí þçöíö òàíûìàñû.
êè, ýåíÿ ìÿúëèñÿ äèëáÿð ýÿëñèí; ×ûõûáàí áöðú-
ÁÖÍÞÂÐß èñ. 1. Þçöë, ÿñàñ, òÿìÿë. Åâèí
äÿí îë ìàùè-ìöíÿââÿð ýÿëñèí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
áöíþâðÿñè ìþùêÿìäèð. – ßùìÿäîâ ìàøûí-
äàí äöøöá ñàëàì âåðäè. Áöíþâðÿëÿðÿ ñàðû
ÁÖÐÙÀÍ èñ. [ÿð.] Äÿëèë, ñöáóò. Àøèãè-
éåðèäè. Ìèð Úÿëàë. // Ìÿú. ìÿíàäà. [Ôÿðùàä:]
ñàäèãëÿðèç, ïöíùàí äåéèë áöðùàíûìûç; Êèçáäÿí
..Åé ìÿíèì äÿðäëÿðèìèí áöíþâðÿñè, ýÿë éà-
âàðÿñòÿ ãàëìûø, øöêð îëñóí, úàíûìûç. Ì.Ùàäè.
íûìäà îòóð.. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ëàêèí î [Ùèêìÿò
ÁÖÐÊÖ èñ. Íÿôÿñ àëìàüû ÷ÿòèíëÿøäèðÿí
Èñôàùàíè] áó ñÿëòÿíÿòèí ÿñàñëàíäûüû áöíþâ-
èñòè ùàâà, áîüàíàã ùàâà. Äîëó ÷îõ èñòè âÿ
ðÿíèí, èúòèìàè ãàéäàíûí ïîçóëìàñûíû ãÿòèééÿí
áöðêö îëàí çàìàíäà íöçóë åäèð. Ù.Çÿðäàáè.
èñòÿìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Ìöÿëëèìèí ôèêðèíÿ
Àõøàì ãàðàíëûüû äöøäöéöíÿ áàõìàéàðàã,
ýþðÿ áöíþâðÿíè ìþùêÿì ãîéìàã, áóðàõûëûøû
ùàâà ùÿëÿ áöðêö èäè. Ñ.Ðÿùìàí.
äà éàðàðëû åòìÿê ëàçûì èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÖÐÊÖËßØÌß “Áöðêöëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
2. ×ûõ. ùàëäà: áöíþâðÿäÿí – á à õ áèíà-
ÁÖÐÊÖËßØÌßÊ ô. Áöðêö îëìàã, íÿôÿñ
äàí (“áèíà” ñþçöíäÿ). Áèð ùþðýö êè, áöíþâ-
àëìàüû ÷ÿòèíëÿøäèðÿúÿê áèð ùàëà ýÿëìÿê, áî-
ðÿäÿí ýÿú îëà; Áàøû ÿðøÿ äÿéñÿ, äèáè äöç
üàíàã ùàëà ýÿëìÿê (ùàâà).
îëìàç. Õÿñòÿ Ãàñûì.
ÁÖÐÊÖËÖ ñèô. Áîüàíàã, íÿôÿñè ÷ÿòèíëÿø-
ÁÖÍÞÂÐßËÈ ñèô. Áöíþâðÿñè, þçöëö, òÿ-
äèðÿúÿê äÿðÿúÿäÿ èñòè. Áöðêöëö áàüëàðäà
ìÿëè, ÿñàñû îëàí. Áöíþâðÿëè ìöëê. // ìÿú.
àäàì èñòèäÿí áîüóëóðäó. Ìèð Úÿëàë. Áöðêöëö
Ìþùêÿì, ÿñàñëû. Èøè áöíþâðÿëè ýþð.
èéóí ýöíëÿðèíèí áèðèíè Ìóðàä Êöð ãûðàüûí-
ÁÖÍÞÂÐßÑÈÇ ñèô. Áöíþâðÿñè, ÿñàñû, þçö-
äàêû ñþéöäëöêäÿ, ßçèç èñÿ òÿúðöáÿ òàðëàñûíäà
ëö, òÿìÿëè îëìàéàí. Áöíþâðÿñèç òèêèíòèíèí
ãàðøûëàäû. ß.Âÿëèéåâ.
äàâàìû îëìàç. // Äàâàìñûç, ÿñàññûç.
ÁÖÐÊÖËÖÊ èñ. Áöðêöëö ùàâà.
371
ÁÖÐÃß
ÁÖÐÖÌßÊ
ÁÖÐÃß èñ. [ÿð.] êþùí. Öç þðòöéö, ðöáÿíä.
ÁÖÐÎÊÐÀÒËÛÃ èñ. Áöðîêðàò àäàìûí
Äèëáÿð, ñÿíè òàíðû, ýöíÿø úàìàëûí; Àò áöð-
êåéôèééÿòè; ðÿñìèééÿò÷èëèê, ñöðöíäöðìÿ÷èëèê.
ãÿíè, àë éàíàüûí ýþðöíñöí. Ã.Çàêèð.
ÁÖÐÐÀÍ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Êÿñÿí, èòè. Òèüè-
ÁÖÐÌßËßÌß “Áöðìÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
üÿìçÿí åéëÿ áöððàíäûð êè, úÿëëàäè-ÿúÿë; Òþêñÿ
ÁÖÐÌßËßÌßÊ ô. Ëöëÿ øÿêëèíäÿ ñàðû-
ãàí òÿúèë ö÷öí òèüèíäÿí åéëÿð èëòèìàñ. Ôöçóëè.
ìàã; áèð øåéëÿ ùÿð òÿðÿôèíè áöðöìÿê, ñàðû-
Áàõäûãúà ðåâîëâåðèíÿ ÿíäàìûì îëóð ñöñò;
ìàã; ñàðûéûá þðòìÿê; áöêìÿê.
Áàüðûì éàðûëûð õÿíúÿðè-áöððàíûíû ýþðúÿê.
ÁÖÐÌßËßÍÌß “Áöðìÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÖÐÌßËßÍÌßÊ ìÿúù. Ëöëÿ øÿêëèíäÿ
ÁÖÐÓÄßÒ èñ. [ÿð.] êëàñ. Ñîéóãëóã, ñîéóã.
ñàðûíìàã, áèð øåéëÿ ùÿð òÿðÿôè áöðöäöëìÿê;
Òèôëëÿð øèääÿòè-áöðóäÿòäÿí; Àüëàøûð çàð-çàð
þðòöëìÿê, áöêöëìÿê.
âÿùøÿòäÿí. Ì.ß.Ñàáèð.
ÁÖÐÌßËßÍÌÈØ ô.ñèô. Ëöëÿ øÿêëèíäÿ ñà-
ÁÖÐÓÇ [ÿð.] Àíúàã êþìÿê÷è ôåèëëÿðëÿ:
ðûíìûø, áöêöëìöø.
áöðóç åëÿìÿê (åòìÿê) – á à õ áöðóçÿ âåð-
ÁÖÐÍßÊ á à õ áöðöíúÿê1.
ìÿê. Ñîðäóì äÿùàíûíû, äåäè äèë: ñèððè-
ÁÖÐÓ [ôð.] 1. Áÿçè îðãàíëàðûí, èäàðÿëÿðèí,
ãåéáäèð; Þç ÿúçèíè áöðóç åëÿäè áó úàâàá èëÿ.
òÿøêèëàòëàðûí âÿ ñ.-íèí ðÿùáÿðëèê åäèúè ùèñ-
Ñ.ß.Øèðâàíè. Ýàù-ýàù, áèð ïàðà ÿôðàäè-áÿíè-
ñÿñèíèí àäû. Ãîíàãëàð ýåäÿíäÿí ñîíðà, Èâàí
íþâè-áÿøÿðäÿí áöðóç åäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ;
Àñòàôîâè÷ áöðî èúëàñû êå÷èðìèøäèð. Ìèð Úÿëàë.
áöðóçÿ ÷ûõàðìàã – á à õ áöðóçÿ âåðìÿê
// Ùÿìèí áöðî ùåéÿòèíèí èúëàñû. Ìÿñÿëÿéÿ
2-úè ìÿíàäà; áöðóçÿ âåðìÿê – 1) öçÿ ÷û-
áöðîäà áàõûëàúàã.
õàðìàã, àøêàðà ÷ûõàðìàã, ýþñòÿðìÿê. Éåíÿ
2. Áÿçè èäàðÿëÿðèí, éàõóä îíëàðûí øþáÿëÿ-
Ìèðçÿ Ìÿììÿäÿëè íàðàçûëûüûíû áöðóçÿ âåðèá
ðèíèí, êîíòîðëàðûíûí âÿ ñ.-íèí àäû. Àðàéûø áö-
áàøûíû áóëàéûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ëàêèí
ðîñó. Ùàâà áöðîñó. Êîíñòðóêòîð áöðîñó.
Òÿðëàíûí ñÿñè òèòðÿéèðäè. Áþéöìöø ýþçëÿðè
ÁÖÐÎÊÐÁÒ èñ. [ôð.] Âÿçèôÿñèíè èøèí çÿðÿ-
è÷èíäÿêè ùÿéÿúàíû àíúàã àéäûí áöðóçÿ âåðèðäè.
ðèíÿ, ôîðìàë éåðèíÿ éåòèðÿí àäàì; ðÿñìèééÿò÷è.
Ì.Ùöñåéí; 2) àøêàðà ÷ûõìàã, öçÿ ÷ûõìàã,
ÁÖÐÎÊÐÀÒÚÀÑÛÍÀ á à õ áöðîêðàòèê.
þçöíö ýþñòÿðìÿê, ýþðöíìÿê. [Îâ èòëÿðèíèí]
´
ÁÖÐÎÊÐÀÒÈÊ ñèô. Áöðîêðàòèçìÿ õàñ îëàí,
õàñèééÿòëÿðè îâäà áöðóçÿ âåðÿðäè. Ñ.Ñ.Àõóí-
áöðîêðàòèçì ìàùèééÿòèíäÿ îëàí. Áöðîêðàòèê
äîâ; áöðóçÿ âåðìÿìÿê – öçÿ âåðìÿìÿê,
ãóðóëóø.
ýþñòÿðìÿìÿê, àøêàðà ÷ûõàðìàìàã. [Øÿôèãÿ]
ÁÖÐÎÊÐÁÒÈÉÀ [ôð.] 1. Áóðæóà úÿìèé-
þç íàðàçûëûüûíû áöðóçÿ âåðìÿìÿê ö÷öí ÷þëÿ
éÿòèíäÿ: ùàêèìèééÿòè ÿëëÿðèíäÿ ñàõëàéàí
÷ûõäû. ß.Âÿëèéåâ.
èñòèñìàð÷û ñèíôèí èìòèéàçëû òÿáÿãÿñè; èäàðÿ
ÁÖÐÖÌß “Áöðöìÿê”äÿí ô.èñ.
áàøûíäà äóðàí áöðîêðàòëàð, éöêñÿê ðöòáÿëè
ÁÖÐÖÌßÊ ô. 1. Ùÿð òÿðÿôèíè áèð øåéëÿ ñà-
ìÿìóðëàð.
ðûìàã, áèð øåéÿ áöêìÿê. Ëà÷ûí ãÿôèëäÿí éà-
2. Á à õ áöðîêðàòèçì.
ïûíúûñûíû à÷ûá Ýöëéàçû áöðöäö. Ì.Ùöñåéí.
´
ÁÖÐÎÊÐÀÒÈÇÌ [ôð.] 1. Éàëíûç ðÿñìèé-
2. Ýèçëÿòìÿê, þðòìÿê. Öçöíö áöðöìÿê.
éÿòÿ ðèàéÿò åòìÿê õàòèðèíÿ îëàðàã, èøèí
– Íÿüìÿ êèìè ïÿðäÿ ÷ÿê õÿéàëÿ; Ãþí÷ÿ êèìè
ìàùèééÿòèíÿ ëàãåéäëèê ýþñòÿðìÿ; ñöðöíäöð-
éöç áöðö úÿìàëÿ. Ìÿñèùè. Àé áèìöðâÿò, ôèðãÿ-
ìÿ÷èëèê, ðÿñìèééÿò÷èëèê. Áöðîêðàòèçì èëÿ
òèíäÿí ìÿúíóíàì; Îëìóøàì äèâàíÿ, öçöí
ìöáàðèçÿ. Áöðîêðàòèçìè àðàäàí ãàëäûðìàëû.
áöðöìÿ. Àøûã Ùöñåéí. Ìÿí ñÿíÿ îëìóøàì
2. Ñèíèôëè úÿìèééÿòäÿ: äþâëÿò ùàêèìèééÿ-
äèäàð àøèãè; Ñÿí öçöíö áöðöìÿéèí íÿäÿíäèð?
òèíèí õàëã èëÿ ùå÷ áèð ÿëàãÿñè îëìàéàí âÿ
Ì.Ï.Âàãèô.
ùàêèì ñèíèôëÿðèí ìÿíàôåéèíè ìöäàôèÿ åäÿí
3. ßòðàôûíû àëìàã, äþâðÿëÿìÿê, ÿùàòÿ åò-
ìÿìóðëàð òÿðÿôèíäÿí ùÿéàòà êå÷èðèëäèéè èäàðÿ
ìÿê, àðàéà àëìàã, îðòàëûüà àëìàã, ìöùàñè-
öñóëó.
ðÿéÿ àëìàã. Øÿùÿðèí ÿòðàôûíû àòëûëàð áöðö-
ÁÖÐÎÊÐÀÒËÀØÌÀ “Áöðîêðàòëàøìàã”-
éöáëÿð âÿ ùÿð éàíäàí òÿðÿääöä êÿñèëèá.
äàí ô.èñ.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áöðöéöð äþâðÿìè
ÁÖÐÎÊÐÀÒËÀØÌÀÃ ô. Áöðîêðàò îëìàã.
ñàéñûç óëäóçëàð. Ñ.Âóðüóí.
372
ÁÖÐÖÍÚ
ÁÖÐÖØÌÖØ
4. Ãàïëàìàã, ÷óëüàëàìàã, éàéûëûá òóòìàã.
ÁÖÐÖÍÌßÊ ãàéûä. 1. Þçöíö áèð øåéëÿ
Áèð äÿãèãÿ è÷èíäÿ áöòöí åâè àëîâ áöðöäö. Äàü-
áöðöìÿê; þðòöíìÿê. Øàëà áöðöíìÿê. – Ãàé-
ëàðûí áàøûíû äóìàí áöðöìöøäöð. Ñûõ áóëóä-
äàñûäûð, ãàðà ÷àðãàò áöðöíöð; Ñèéàù, çöëôöí
ëàð áöòöí ýþé öçöíö áöðöìöøäöð. Éàíüûíûí
óúó éåðäÿí ñöðöíöð. Ã.Çàêèð. Õîø ìÿñÿëäèð
òöñòöñö ÿòðàôû áöðöìöøäöð. – Ãåéðè-àäè áèð
áó êèì, ïàëàñÿ áöðöí; Ýåòñÿ ùÿð éàíÿ åë, î
÷èñêèí ùÿð òÿðÿôè áöðöìöøäö. Ì.Èáðàùèìîâ.
éàíÿ ñöðöí. Ñ.ß.Øèðâàíè. Êÿáëÿ Ôÿðÿúóëëà
Éàäëàðûí îíäà êÿñèëñèí íÿôÿñè; Áöðöñöí ùÿð
åâèí ãàïû òÿðÿôèíäÿ, àëòûíäà äþøÿê .. ßðäÿáèë
òÿðÿôè íÿüìÿ ñÿñè. Ñ.Ðöñòÿì. // Éàéûëìàã,
êöðêöíÿ áöðöíöá ÿéëÿøÿðÿê ãàïûíûí äþéöë-
áàñìàã, äîëäóðìàã. Ôèòÿëÿðèí öñòÿ õûíàëàíûá
ìÿñèíè ýþçëÿéèð. Ù.Ñàðàáñêè.
éàòìûø èêè êèøèíèí õîðóëòóñó ùàìàìû áöðö-
2. ßùàòÿ îëóíìàã, äþâðÿëÿíìÿê, àðàéà
ìöøäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
àëûíìàã. Àíà áàõûð: èçäèùàìëà áöðöíìöøäöð
5. Ùÿð òÿðÿôèíè þðòìÿê, áóëàìàã. Áöðöéöá
äþðä éàíû; Ìèëéîí-ìèëéîí ÿë óçàíûá; Äàüûò-
úöìëåéè-ëèáàñûíû ãàí; Åéëÿéèð àùö íàëÿâö
ìàã÷ûí ãàðà ìÿíôóð çèíäàíû. Ð.Ðçà.
ÿôüàí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
3. Ãàïëàíìàã, ÷óëüàëàíìàã, þðòöëìÿê.
6. Íöôóç åòìÿê, òóòìàã, ãàïëàìàã (àäÿ-
Ãàðëû äàüëàð äóìàíëàðà áöðöíöð. À.Ñÿùùÿò.
òÿí êþìÿê÷è ôåèë êèìè èñèìëÿðÿ ãîøóëóð).
// Îáðàçëû òÿøáåùëÿðäÿ. Ãàðà äÿíèç ýåúÿíèí
Õàâÿðè òÿëàø áöðöäö. Ì.Èáðàùèìîâ. Íÿðèìàí
ãàðà äîíóíà áöðöíöá éàòìûøäû. Ì.Ñ.Îðäó-
õèòàáÿò êöðñöñöíÿ ÷ûõàíäà ñàëîíó òàìàìèëÿ
áàäè. Ñÿùðàëàð àë ýåéèá ýöëÿ áöðöíöð; Ñåâèíèð
ñöêóò áöðöäö. Ìèð Úÿëàë. Ãàðûíû áèð ùÿéÿúàí
éóðäóìóí îüóëó, ãûçû. Ñ.Âóðüóí. Ãàäûíûí
áöðöäö. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
öçöíö áèð àúûëûã áöðöäö. Ñ.Ùöñåéí. Ýåúÿ
ÁÖÐÖÍÚ èñ. 1. Ìèñ, ñèíê, ãàëàé õÿëèòÿñèí-
ãàòû ãàðàíëûüà áöðöíìöøäö. Ì.Èáðàùèìîâ.
äÿí èáàðÿò ìåòàë.
ÁÖÐÖÍÖÊËÖ ñèô. Áèð øåéÿ áöðöíìöø.
2. Áöðöíúäÿí ãàéðûëìûø. Áöðöíú ëÿéÿí.
Íÿíÿãûç éàðûìñþéêÿëè ùàëäà ÷àäðàñûíà áöðö-
Áöðöíú ìÿôòèë. – Áàéàã Ìèðçÿ ßëèìÿììÿäè
íöêëö (ç) éàòìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
è÷ÿðè áóðàõûá ÷ûõàí íþêÿð öñòö èíúÿ íàõûøëû
ÁÖÐÖØÄÖÐÌß “Áöðöøäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
áöðöíú ñèíèäÿ èêè ôèíúàí ãÿùâÿ ýÿòèðäè.
ÁÖÐÖØÄÖÐÌßÊ ô. 1. Áöðöøöê ùàëà ñàë-
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ïëîâ ýÿëìÿìèø õÿëôÿ ìÿò-
ìàã, áöðöø-áöðöø åòìÿê, ãûðûøäûðìàã, ÿçèø-
áÿõäÿí áöðöíú àôòàôà-ëÿéÿí, ýÿòèðèá ÿëñóéó
äèðìÿê. Êàüûçû, ïàð÷àíû áöðöøäöðìÿê.
âåðÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
2. Á à õ áöçöøäöðìÿê. Ñîéóã áèçè áöðöø-
ÁÖÐÖÍÚßÊ1 èñ. Áöðöíìÿéÿ éàðàéàí
äöðìöø, êè÷èëòìèøäèð. Ìèð Úÿëàë.
þðòö, öñò ýåéèì. Áó ýåúÿ ìÿíäÿí éàòäû éîõäó,
ÁÖÐÖØÄÖÐÖÚÖ á à õ áöçöøäöðöúö.
ýÿðÿê áèð áöðöíúÿê ýþòöðÿì. Ú.Ìÿììÿäãó-
ÁÖÐÖØÄÖÐÖËÌßÊ ìÿúù. Áöðöøöê ùàëà
ëóçàäÿ. Ìöñàôèðëÿðèí áèðèñè áöðöíúÿéÿ, î áè-
ñàëûíìàã, áöðöø-áöðöø åäèëìÿê, ãûðûøäûðûë-
ðèñè éîðüàíà, áÿçèëÿðè äÿ ïàëàç âÿ úåúèìëÿðÿ
ìàã, ÿçèøäèðèëìÿê. Áöòöí êàüûçëàð áöðöøäö-
áöðöíìöøäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // ìÿú. Ãèéàôÿ,
ðöëöáäöð.
äîí, ïàëòàð ìÿíàñûíäà.
ÁÖÐÖØÌß “Áöðöøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÖÐÖÍÚßÊ2 èñ. áîò. Òàõûëëàð ãðóïóíà
ÁÖÐÖØÌßÊ ô. 1. Áöðöøöê ùàëà äöøìÿê,
ìÿíñóá áèðèëëèê îò áèòêè.
áöðöø-áöðöø îëìàã, ãûðûø-ãûðûø îëìàã. Öçö
ÁÖÐÖÍÚßÊËÈ ñèô. Áöðöíúÿê ýåéìèø, öçÿ-
áöðöøìÿê. Ïàëòàð òàìàì áöðöøìöøäöð.
ðèíÿ áöðöíúÿê ñàëìûø, áèð øåéÿ áöðöíìöø.
2. Ñîëìàã, ãóðóéóá äàüûëìàã, òÿðàâÿòèíè
ÁÖÐÖÍÄÖÐÌß “Áöðöíäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
èòèðìÿê. ×è÷ÿê áöðöøäö. Éàðïàãëàð áöðöø-
ÁÖÐÖÍÄÖÐÌßÊ á à õ áöðöìÿê 2-úè
ìöøäöð. Ãóðàãëûãäàí ïàìáûüûí ãîçàëàðû
ìÿíàäà. Àé þðòöéö áöðöíäöðöð àëÿìè; ×óë-
áöðöøäö.
üàëàéûð, ýåéèíäèðèð àëÿìè. À.Ñÿùùÿò.
ÁÖÐÖØÌÖØ ô.ñèô. Áöðöøöê ùàëà äöøìöø,
ÁÖÐÖÍÌß èñ. 1. “Áöðöíìÿê”äÿí ô.èñ.
áöðöø-áöðöø îëìóø, ãûðûø-ãûðûø îëìóø, ãûðûø-
2. Ãàðëû, éàüìóðëó ùàâàëàðäà öñòäÿí ýå-
ìûø. Áöðöøìöø êàüûç. Áöðöøìöø ïÿðäÿ. – Êîñà
éèëÿí áöðöíúÿê; éàïûíúû, ïëàø. ×îáàí áö-
îíóí [Ìåøèíîâóí] äþøöíäÿí ýåðèéÿ èòÿëÿéÿ-
ðöíìÿñè.
ðÿê, áöðöøìöø ñèôÿòèíè òóðøóòäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
373
ÁÖÐÖØÒß
ÁÖÒÞÂËßØÄÈÐÈËÌßÊ
ÁÖÐÖØÒß ñèô. [ôàðñ.] Éàõøû áèøìèø, êþâ-
ÁÖÑÀÒËÛ ñèô. Òÿíòÿíÿëè, äÿáäÿáÿëè, òÿì-
ðÿê áèøìèø, ãûçàðìûø. Áöðöøòÿ ÷þðÿê. Áöðöøòÿ
òÿðàãëû.
ãóòàá. Áöðöøòÿ ïàõëàâà. – [Ìèðçÿ Ãóëàì:]
ÁÖÑÁÖÒÖÍ çÿðô Òàìàì, òàìàìèëÿ. Áöñ-
Êàáàá èëÿ áöðöøòÿ ëàâàøûí àéðû ëÿççÿòè îëóð,
áöòöí éîðóëóá ýöúäÿí äöøìÿê. Áöñáöòöí ÿë
àõû! Ìèð Úÿëàë.
÷ÿêìÿê. Î áöñáöòöí ùàãëûäûð. – Àíàõàíûìûí
ÁÖÐÖØÒßËÈÊ èñ. Áöðöøòÿ áèøìèø øåéèí
ñÿáðè áöñáöòöí òöêÿíäè. À.Øàèã. Åé äàí óë-
ùàëû; êþâðÿêëèê.
äóçó! Èçäèùàì ÷îõàëûð, ãÿùðÿìàí øÿùÿð; Áöñ-
ÁÖÐÖØÖÊ 1. ñèô. Áöðöøìöø ùàëäà îëàí;
áöòöí àéàüà ãàëõìûøäûð áó ýöí. Ñ.Âóðüóí.
ãûðûøûãëû, ãûðûø-ãûðûø. Áöðöøöê öç. Áöðöøöê
ÁÖÑÒ [ôð.] Èíñàí áÿäÿíèíèí áåëäÿí éóõàðû
êþéíÿê. – [Êÿðèì áàáà] áöðöøöê âÿ òèòðÿê ÿëè
ùèññÿñèíèí ùåéêÿëè. Ôöçóëèíèí òóíúäàí
èëÿ ýþéöí øèìàë òÿðÿôèíäÿêè êè÷èê ãàðà áóëóäó
òþêöëìöø áöñòö. – Ôÿðìàí áÿé Òÿðëàíûí éàçû
ýþñòÿðÿðÿê: – Áàõûí [äåäè] À.Øàèã. // ßçèê.
ñòîëóíäàí áèð ãÿäÿð èðÿëè ãîéóëìóø áöñòÿ
Íÿðèìàí äèããÿò åäÿíäÿ ñààòûíû, .. áöðöøöê
òÿÿúúöáëÿ áàõäû. Ì.Ùöñåéí.
çÿðôè òàïäû. Ìèð Úÿëàë.
ÁÖÒ èñ. [ôàðñ.] 1. Áöòïÿðÿñò õàëãëàðûí èáà-
2. èñ. Ãûðûø. Ëàìïàíûí èøûüûíäà îíóí [Õàí-
äÿò åòäèêëÿðè ùåéêÿë, øÿêèë âÿ ñ. // ìÿú. Ïÿ-
ïÿðèíèí] öçöíäÿêè áöðöøöêëÿð, àëíûíäàêû
ðÿñòèø åäèëÿí øåé. Ìÿí î çàëûì éàðÿ áèð áöò
ãûðûøûãëàð àéäûí ýþðöíöðäö. ß.Âÿëèéåâ.
òÿê ïÿðÿñòèø åéëÿðÿì. Ùåéðàí õàíûì.
ÁÖÐÖØÖÊËÖÊ èñ. Áöðöøöê øåéèí ùàëû.
2. Êëàññèê øåèðäÿ: ýþçÿëÿ, äèëáÿðÿ èøàðÿ-
Öçöí áöðöøöêëöéö ãîúàëûüûí íèøàíÿñèäèð.
äèð; ñÿíÿì. Ùåéðÿò, åé áöò, ñóðÿòèí ýþðäöêäÿ
ÁÖÐÉÀÍ ñèô. [ôàðñ.] Îääà ãîâðóëàí (ãîâ-
ëàë åéëÿð ìÿíè. Ôöçóëè. Àç ëÿôçèëÿ îë áöòè-âÿôà-
ðóëìóø), îääà éàíàí (éàíìûø). Áöðéàí
äàð; ×îõ äÿðäèíè éàðÿ ãûëäû èçùàð. Ìÿñèùè.
åéëÿìÿê (åòìÿê) – 1) îääà éàíäûðìàã, ãî-
Ùöñíöíÿ ìÿçùÿð èäèê îë áöòè-ñèìèíáÿäÿíèí.
âóðìàã; 2) ìÿú. êàáàá åëÿìÿê, éàíäûðìàã.
Ñ.ß.Øèðâàíè.
Àéðûëûãäàí éàð ìÿíèì áàüðûìû áöðéàí åé-
ÁÖÒ×Ö èñ. âÿ ñèô. Áöò ãàéûðàí, áöò ñàòàí.
ëÿäè; Þçöíö áèð éàíà ñàëäû, ìÿíè áèð éàí
Éîë êÿíàðûíäà áöò÷ö äöêàíû, ãàíáóð áèð èõòè-
åéëÿäè. Íÿñèìè. Ýÿð âèñàëûíäàí ìÿäÿä ãûë-
éàð ÿëèíäÿ áþéöúöê áèð áöò éîíóð.. Ù.Úàâèä.
ìàçñàí, åé àðàì úàí; ×åøìèìè ýèðéàí åäèá
ÁÖÒÝßÄß [ôàðñ.] á à õ áöòõàíà.
áàüðûìû áöðéàí åéëÿìÿ! Õÿòàéè. Òóòàì çöë-
ÁÖÒÕÀÍÀ èñ. [ôàðñ.] Áöòëÿðÿ èáàäÿò îëó-
ôöí ö÷öí äþíÿì áàøûíà; Áàüðûìû îäóíà
íàí åâ, áöòïÿðÿñòëÿðèí èáàäÿòõàíàñû. Ñÿíÿì-
áöðéàí åéëÿéÿì. Ì.Ï.Âàãèô. Áöðéàí îëìàã
ëÿð ôèêðè ÷ûõìàç õàòèðèìäÿí áèð çàìàí, ýóéà;
– 1) îääà éàíìàã, ãîâðóëìàã; 2) ìÿú.
Éàçàí äÿìäÿ áó âèðàí îëìóøó áöòõàíÿ éàç-
êàáàá îëìàã, éàíìàã. ßééàìè-âèñàëÿ éåòäè
ìûøëàð. Ã.Çàêèð. Áèð çàìàí áåéòè-õóäà äÿùð-
ùèúðàí; Âÿãò îëäó úèéÿðëÿð îëà áöðéàí. Ôöçóëè.
äÿ áöòõàíÿ èäè. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÁÖÑÀÒ èñ. [ÿð.] 1. Ìöÿééÿí ãàéäà âÿ
ÁÖÒÞÂ ñèô. 1. Áèð êöëë ùàëûíäà îëàí; éà-
öñóëëàðëà òÿðòèá åäèëìèø øÿíëèê, ìÿúëèñ, áàé-
ðûì, éà ïàð÷à ùàëûíäà îëìàéàí; êÿñèëìÿìèø,
ðàì, éàõóä òÿçèéÿ; ìÿðàñèì. Ãîíàãëûã áö-
ãûðûëìàìûø, äàüûëìàìûø; éåêïàðÿ, òàì. Áö-
ñàòû. Òîé áöñàòû. Ìàòÿì áöñàòû. – Ãûçëàðûì,
òþâ ÷þðÿê. Áöòþâ ïàð÷à. Áöòþâ êÿðïèú. Áöòþâ
÷àé áöñàòûíû èäàðÿ åäèí, – äåéÿ îíëàðà ÿìð
ãàðïûç.
åäèíúÿ äþðäö äÿ ñàìîâàðûí ÿòðàôûíäà òîï-
2. Çÿðô ìÿíàñûíäà. Áàøäàí-áàøà, áöòöí-
ëàíäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ìàòÿì áöñàòû ãóðóë-
ëöêëÿ, òàìàì. ×àéûí öçö áöòþâ áóçäóð. – Ñàü
ìóø, àüëàøìà áàøëàíìûøäû. À.Øàèã. // Îáðàçëû
òÿðÿôäÿ áþéöê ÿíúèð àüàúû ãîíøó òÿðÿôÿ ÷ûõàí
òÿñâèð âÿ òÿøáåùëÿðäÿ. Åøã äþâðàíû, ìÿíÿ
äèâàðû áöòþâ òóòìóøäó. Ñ.Ðÿùìàí.
òàïøûðäû Ìÿúíóí íþâáÿòèí; Õàëè îëìàç íÿãøè-
ÁÖÒÞÂËßÍÌß “Áöòþâëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ÿðáàáè-âÿôàäÿí áó áöñàò. Ôöçóëè. Ãÿì áö-
ÁÖÒÞÂËßÍÌßÊ ô. Áöòþâ îëìàã, áöòþâ
ñàòûí õÿòì åäèáäèð äþâð Ñåééèä àäûíà.
ùàëà äöøìÿê.
Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÁÖÒÞÂËßØÄÈÐÈËÌß
“Áöòþâëÿøäèðèë-
2. ìÿú. Òÿìòÿðàã, äÿáäÿáÿ, äÿñýàù.
ìÿê”äÿí ô.èñ.
[Ìèðçÿ ßñýÿð:] Áÿéèì äîüðó äåéèð, ñèçèí
ÁÖÒÞÂËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Áöòþâ ùàëà
åâèí áöñàòû ùå÷ éåðäÿ éîõäóð. Í.Âÿçèðîâ.
ñàëûíìàã.
374
ÁÖÒÞÂËßØÄÈÐÌß
ÁÖÇÖÊ
ÁÖÒÞÂËßØÄÈÐÌß “Áöòþâëÿøäèðìÿê”-
ÁÖÒÖÍËßØÌß “Áöòöíëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿí ô.èñ.
ÁÖÒÖÍËßØÌßÊ ô. Áöòöí ùàëà äöøìÿê.
ÁÖÒÞÂËßØÄÈÐÌßÊ ô. Áöòþâ ùàëà ñàëìàã.
ÁÖÒÖÍËÖÊ èñ. Áöòöí øåéèí ùàëû, òàìàìëûã.
ÁÖÒÞÂËÖÊ èñ. Áèð ïàð÷àäàí èáàðÿò îëìà,
ÁÖÒÖÍËÖÊËß çÿðô Òàìàìèëÿ, òàìàì,
áèð êöëë ùàëûíäà îëìà; áöòþâ øåéèí ùàëû; éåê-
ùàìûñû, òàì ñóðÿòäÿ. Ïàìáûüûí éûüûëìàñû âÿ
ïàðÿëèê, òàìëûã.
òÿìèçëÿíìÿñè èøëÿðè áöòöíëöêëÿ ìåõàíèêëÿø-
ÁÖÒÏßÐßÑÒ èñ. [ôàðñ.] 1. Áöòëÿðÿ ñèòàéèø
äèðèëÿúÿêäèð. – Ìÿùÿððÿì þç éîëäàøûíû áö-
åäÿí àäàì. Õÿçÿðëÿð ÿââÿëëÿðäÿ áöòïÿðÿñò èäè-
òöíëöêëÿ òàíûìàã ö÷öí ÷îõ âàõò ñÿðô åòìÿäè.
ëÿð. À.Áàêûõàíîâ.
Ù.Íÿçÿðëè.
2. ìÿú. Àëëàùà èíàíìàéàí, êàôèð ìÿíàñûíäà.
ÁÖÂß á à õ áþéÿ. Ùÿð äàø àëòûíäà ÿãðÿá
Ñåééèä ùàìàí ãÿäèìè îëàí áöòïÿðÿñòäèð; Åé
ãàéíàäûüûíû, áöâÿ éàòäûüûíû, ãûøäà úàíàâàð
øåéõ, èíàíìà Êÿáÿäÿ ýÿð åéëÿñÿ ìÿãàì.
óëàäûüûíû äåéèì. Ìèð Úÿëàë.
Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÁÖÇÄÖÌ èñ. àíàò. Ãóéðóã ñöìöéö, îíóð-
ÁÖÒÏßÐßÑÒËÈÊ èñ. Áöòëÿðÿ ñèòàéèø. Äà-
üàíûí ãóðòàðàúàüûíû òÿøêèë åäÿí ñöìöê. Èíñà-
üûñòàí òàéôàëàðû äà õÿçÿðëÿðèí èñòèëàñû âÿ ìö-
íûí îíóðüàñû ãóéðóã ôÿãÿðÿëÿðèíäÿí òÿøêèë
ñÿëìàíëàðûí ìÿùâ åäèëìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ éåíÿ
îëóíìóø áöçäöìëÿ ãóðòàðûð.
áöòïÿðÿñòëèéÿ ãàéûòäûëàð. À.Áàêûõàíîâ. [Ýöë-
ÁÖÇÌß èñ. 1. “Áöçìÿê”äÿí ô.èñ.
ëöúÿíèí] ÿùàëèñè èñÿ .. áöòïÿðÿñòëèêäÿí ãàëìà
2. Ïàëòàðûí ãûðûøäûðûëûá òèêèëìèø éåðè. Ïàëòà-
àäÿòëÿð àüóøóíäà áîüóëàðàã, ùÿêèìñèç, äÿð-
ðûí áöçìÿñè. ×óõàíûí áöçìÿñè. Òóìàíûí
ìàíñûç éàøàéûðäûëàð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
áöçìÿñè.
ÁÖÒÖÍ 1. ÿâÿç. Ùàìû, ùàìûñû, öìóì,
3. Áöçìÿëè ïàëòàð. Ýöëñÿíÿì ëàï àðûãëàìûø,
úÿìè. Áöòöí õàëã. Áöòöí àëÿì. Áöòöí ýåúÿíè
éàëûíãàò, íàçèê éàìàãëû ãàðà áöçìÿíèí è÷èíäÿ
èøëÿäèì. Áöòöí ãöââÿëÿðè òîïëàäûã. – Áöòöí
îòóðìóø âÿ ôèêðÿ ýåòìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñàëîíäàêûëàð äþíöá ìÿíÿ áàõäû. Ìèð Úÿëàë.
ÁÖÇÌßÊ ô. 1. Äàðàëòìàã, éûüûá ñûõìàã,
[Ñàëìàíîâà Úóìàíûí] áöòöí ÿìÿëëÿðèíè ýþ-
éûüìàã. Êèñÿíèí àüçûíû áöçìÿê.
çöíöí è÷èíÿ äåéÿúÿêäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
2. Ïàëòàðûí, ïàð÷àíûí âÿ ñ.-íèí áèð éåðèíè éû-
2. ñèô. äàí. Ñÿáàòëû, ãÿðàðëû, äÿéèøìÿç, ìþù-
üûá òèêìÿê, ãàòëàéà-ãàòëàéà òèêèá äàðàëòìàã.
êÿì. Áöòöí ñþç. Áöòöí âÿä. Áöòöí àäàì
◊ Àüçûíû áöçìÿê – á à õ àüûç. Äîäàã
(ñþçöíöí öñòöíäÿ äóðàí àäàì). – Àëÿìäÿ áó
áöçìÿê – á à õ äîäàã.
ýöí ÿùäè áöòöí éàð ÿëÿ ýèðìÿç; Éàíäûðäû òèêàí
ÁÖÇÌßËßÌß “Áöçìÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
áàüðûìû, ýöëçàð ÿëÿ ýèðìÿç. Íÿñèìè.
ÁÖÇÌßËßÌßÊ ô. Áöçìÿ øÿêëèíäÿ òèê-
3. Á à õ áöòþâ.
ìÿê, éûüìàã, ñûõìàã.
4. çÿðô Òàìàì, ùÿðòÿðÿôëè. Áöòöí áÿäÿ-
ÁÖÇÌßËßÍÌßÊ ìÿúù. Áöçìÿ ùàëûíäà
íèìè òÿð áàñäû.
òèêèëìÿê, éûüûëìàã, ñûõûëìàã.
5. çÿðô Áàøäàí-áàøà, áàøäàí-àéàüà ãÿäÿð,
ÁÖÇÌßËÈ ñèô. Áöçìÿñè îëàí. Áöçìÿëè
òàì ñóðÿòäÿ. Áöòöí êèòàáû îõóäó.
ïàëòàð. Áöçìÿëè òóìàí. – [Êîð êèøèíèí] ÿé-
áöòöí-áöòöí çÿðô Áöòþâ ïàð÷àëàðëà, áö-
íèíÿ ýåéäèéè ëÿçýè øàëûíäàí áöçìÿëè ÷óõàñû,
òöí ùàëäà. Ýèëàñû áöòöí-áöòöí óäìà, ÷åéíÿ,
àéàüûíäàêû äèêäàáàí áàøìàüû êþùíÿ áèð
òóìóíó ÷ûõàðò. Ìèð Úÿëàë.
àäàì îëäóüóíó áèëäèðèðäè. Ñ.Ùöñåéí. [Íîâ-
ÁÖÒÖÍ-ÁÖÒÖÍß çÿðô Áöòöíëöêëÿ, òàìà-
ðóçãóëó] áöçìÿëè ÷óõàñûíû ÿéíèíäÿí ÷ûõàðûá,
ìèëÿ, ëàï.
êÿòèë öñòöíÿ ãîéäóãäàí .. ñîíðà .. àëûø-âåðèøÿ
ÁÖÒÖÍËßØÄÈÐÌß “Áöòöíëÿøäèðìÿê”-
áàøëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
äÿí ô.èñ.
ÁÖÇÖÚÖ ñèô. Áèð øåéè áöçìÿéÿ ìÿõñóñ.
ÁÖÒÖÍËßØÄÈÐÌßÊ ô. 1. Áöòöí ùàëà ñàë-
Áöçöúö ìàøûí.
ìàã.
ÁÖÇÖÊ ñèô. 1. Áöçöëìöø, ãûðûøûã. [Éÿùéà
2. ßñêèéèíè ãîéóá òàìàìëàìàã.
Êàìàë] êþùíÿ, áöçöê, éàðàøûãñûç ïàëòàðûíà
3. Áèð øåéèí ïàð÷àëàðûíû éàïûøãàí âÿ ñ. èëÿ
áàõäûãúà Äèëÿíèí òàõòûí öñòöíäÿêè ìÿñëÿùÿòè
éàïûøäûðûá áèðëÿøäèðìÿê, áöòþâ ùàëà ýÿòèðìÿê.
ãóëàüûíäà ñÿñëÿíèðäè. Ìèð Úÿëàë.
375
ÁÖÇÖÊËÖÊ
ÁÖÇÖØÖÊËÖÊ
2. Éûüûëìûø, áöçöëìöø, ãûéûã, áöçöëöá éûüûë-
3. Àüçûí, äèëèí ñåëèêëè ãèøàñûíû ÷ÿêèá éûü-
ìûø, êè÷èëìèø, äàð. [Ðöñòÿìîâóí] .. ùÿð øåéÿ
ìàã (òóðø øåé ùàããûíäà). Çÿé àüçû áöçöøäö-
éóõàðûäàí áàõàí áöçöê ýþçëÿðèíäÿ ùöäóäñóç
ðöð. Ýþéÿì àüçûìû áöçöøäöðäö.
áèð òÿêÿááöð ÷þêöá ãàëìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÁÖÇÖØÄÖÐÖÚÖ ñèô. Àüçûí, äèëèí ñåëèêëè
3. Èñ. ìÿíàñûíäà. Áöçöëìöø éåð, ãûðûøûã éåð.
ãèøàñûíû éûüàí, áöçöøäöðÿí. Çÿé àüûç áöçöø-
Ïàëòàðûí áöçöêëÿðè.
äöðöúö ìàääÿäèð.
ÁÖÇÖÊËÖÊ èñ. Áöçöê øåéèí ùàëû.
ÁÖÇÖØÄÖÐÖÚÖËÖÊ èñ. Áöçöøäöðöúö
ÁÖÇÖÊÌß “Áöçöêìÿê”äÿí ô.èñ.
øåéèí õàññÿñè.
ÁÖÇÖÊÌßÊ ô. Áöçöëìÿê, áöçöëöá éûüûë-
ÁÖÇÖØÄÖÐÖËÌß “Áöçöøäöðöëìÿê”äÿí
ìàã; þçöíö áöçìÿê.
ô.èñ.
ÁÖÇÖËÌß “Áöçöëìÿê”äÿí ô.èñ.
ÁÖÇÖØÄÖÐÖËÌßÊ ìÿúù. Áöçöê ùàëà
ÁÖÇÖËÌßÊ ô. 1. Éûüûøìàã, ãûðûøìàã,
ñàëûíìàã, ãûðûø-ãûðûø åäèëìÿê, ÿçèøäèðèëìÿê.
áöçöê ùàëà äöøìÿê. [Ãûçûí] ãàøëàðûíûí ãî-
ÁÖÇÖØÌß “Áöçöøìÿê”äÿí ô.èñ.
âóøäóüóíó, äîäàãëàðûíûí, áöçöëäöéöíö .. ýþ-
ÁÖÇÖØÌßÊ ô. 1. Éûüûëìàã, éûüûøìàã, áö-
ðöðäöì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ðöøöá êè÷èëìÿê, ãóðóéóá éûüûëìàã, ñîëìàã,
2. Ñûüûíûá äóðìàã, éàçûã-éàçûã äóðìàã
ïÿæìöðäÿ îëìàã. [Ìÿøÿäè Êàçûì àüàíûí]
(îòóðìàã), ñóñìàã, äèíìÿìÿê. Àòà öììèä
êèðïèêëÿðè áèð-áèðèíÿ ãàðûøûá, áöòöí âöúóäó
èëÿ áàõàð óøàüà; Áöçöëöáäöð àíàñû áèð áó-
þëöøýÿìèø âÿ ÿíäàìû ãóðó àëìà êèìè áöçöø-
úàüà. À.Ñÿùùÿò. Àéðûì ãûçûíûí áåëÿ þéöíìÿ-
ìöø(äö). Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ñèíäÿí, Êÿðèì áàáàíûí åëÿ ñöêóò èëÿ áöçöëöá
2. Öòöñö âÿ ùàìàðëûüû ïîçóëóá ãûðûø-ãûðûø
äóðìàñûíäàí áèð ãÿùãÿùÿ ãîïäó. À.Øàèã.
îëìàã (ïàëòàð, êàüûç âÿ ñ.).
// Éûüûøìàã, þç áÿäÿíèíè éûüûøäûðìàã. Ùåé-
3. Òóðø áèð øåéèí òÿñèðè èëÿ éûüûëàðàã ÷ÿêèë-
âàíëàð åéâàíûí êöíúöíäÿ áöçöëöá éàòàí
ìÿê, ãàìàøìàã. Ýþéÿìäÿí àüçûì áöçöøäö.
Ãÿùðÿìàíû ãîõóëàéûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
4. Á à õ áöçöëìÿê 2-úè ìÿíàäà. Éàáàí÷û
ÁÖÇÖÐÝ èñ. [ôàðñ.] ìóñ. Àçÿðáàéúàí
êëàññèê ìóüàìëàðûíäàí áèðèíèí àäû.
áèð àäàì êèìè áöçöøöá îòóðàí Ãóëó ôóðãîíà
áèð ñîéóãëóã ýÿòèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Òàïäûã
ÁÖÇÖØÄÖÐÌß “Áöçöøäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
.. áöçöøöá ãàïûéà ñþéêÿíäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÁÖÇÖØÄÖÐÌßÊ ô. 1. Áöçöê-áöçöê åò-
ìÿê, áöçöê ùàëà ñàëìàã, ãûðûø-ãûðûø åòìÿê,
ÁÖÇÖØÌÖØ “Áöçöøìÿê”äÿí ô.ñèô. Ìàù-
ÿçìÿê. Êþéíÿéè áöçöøäöðìÿê.
ìóä ÿìè ìöÿëëèìèí àðõàñûíäà äóðóá, ãîúà-
2. Áöçöøìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìàã. Ñàáàù åðòÿ-
ëûãäàí áöçöøìöø âÿ ãûðûøëàð àëòûíäà èòìèø
íèí ñîéóüó [Õîñðîâ âÿ Ìÿäÿäè] áöçöøäöð-
ýþçëÿðè èëÿ ùÿð òÿðÿôÿ áàõûðäû. Á.Òàëûáëû.
ìöøäö. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÁÖÇÖØÖÊËÖÊ èñ. Áöçöøìöø øåéèí ùàëû.
376
Ú
ÚÀÜ
Cc
ýþðìöøÿì êè, ÿýÿð èñòÿñÿ, áó ñààòäà ìÿíè ãî-
úàìäàí áîøàäàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Õûðäà õà-
íûì:] Àüà äÿðâèø, äåéèðëÿð ñèç úàäó èëÿ ìþ-
úöçÿëÿð ýþðñÿäèðñèç, äîüðóäóðìó? Í.Âÿçèðîâ.
Ú Àçÿðáàéúàí ÿëèôáàñûíûí ö÷öíúö ùÿðôè.
Ìÿììÿäñàäûã êèøè úàäóéà, ôàëà, ôàë÷ûéà èíà-
Á à õ úå.
íàí äåéèëäè. Á.Áàéðàìîâ. Úàäó åëÿìÿê,
ÚÀÁßÚÀ çÿðô [ôàðñ.] Éåðáÿéåð, éåðëè-
úàäóéà ñàëìàã – á à õ úàäóëàìàã. [Õàëà
éåðèíäÿ, ãàéäàñûíúà, ëàçûìûíúà. Èøèíè úàáÿúà
Éóíóñà:] [Éàãóòóí àíàñûíûí] àüçû ãóðóñóí,
éåðèíÿ éåòèðäè. – [Àüà Êÿðèì õàí:] Àäáààä
ñÿíÿ ãàðüûø åäèðäè. Äåéèð, ãûçûìû úàäóéà ñà-
ùÿð íÿ êè ñèçÿ áóéóðàúàüàì, î áó ýöí ýÿðÿê
ëûáäûð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
úàáÿúà ÿìÿëÿ ýÿëñèí. Í.Âÿçèðîâ. [Ìÿøÿäè
2. Îáðàçëû òÿøáåùëÿðäÿ: âàëåùåäèúè, ôöñóí-
Èáàä:] Àëëàùà øöêöð, äèøëÿðèì ùàìûñû þç éå-
êàð ìÿíàñûíäà. Úàäó áàõûøëàð. Úàäó òåëëÿð.
ðèíäÿ úàáÿúà, ñàããàëûì äà ãàïãàðà øÿâÿ
– Àòäû ìöæýàí îõóí, êå÷äè ñèíÿìäÿí; Úàäó
êèìè. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Úàáÿúà åëÿìÿê
ãÿìçÿëÿðè úàíûìà äöøäö. Àøûã ßëÿñýÿð. Áèð
– éåðáÿéåð åëÿìÿê. [Ñåéèäëÿð] èëäÿ áèð äÿôÿ
øóõ ãûéà áàõäû, ùóø àëäû ñÿðäÿí; Î úàäó
åâëÿðèíÿ ãàéûäûá, àèëÿëÿðè èëÿ ýþðöøöá, ýÿòèð-
ýþçëÿðäÿ áèð úàäó ýþðäöì. Àøûã Äèëãÿì.
äèêëÿðè ïóëëàðû úàáÿúà åäèá, éåíÿ ýåäèðëÿð
Áèð ãûçûì âàð êè, áó úàùàí úàíû; Ýþçëÿðè
ãàçàíú äàëûíúà. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìÿñò, ãÿìçÿñè úàäó. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÚÀÄ èñ. Äàðû óíóíäàí áèøèðèëÿí ÷þðÿê.
ÚÀÄÓÁÀÇ á à õ úàäóýÿð.
[Àðàç] è÷ÿðè àòûëàí êèìè áÿðê øåéèí íÿ îëäó-
ÚÀÄÓÁÀÇËÛÃ á à õ úàäóýÿðëèê. Ýåíÿ
üóíó áèëìÿê ö÷öí îíó ÿëè èëÿ àõòàðûá, íÿùàéÿò,
äóàëàð, ýåíÿ úàäóáàçëûã ìåéäàíà ýÿëäè.
òàïäû. Ýèðäÿ ãóðó úàä ÷þðÿéè èäè. À.Øàèã.
Í.Íÿðèìàíîâ.
Ñàôî äàíûøà-äàíûøà õåéëè éàâàøûäû, ÿëèíè
ÚÀÄÓ×Ó á à õ úàäóýÿð.
óçàäûá áèð úàä ýþòöðäö. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÚÀÄÓ×ÓËÓÃ á à õ úàäóýÿðëèê. Êàùèí-
ÚÀÄÀÐ èñ. ìÿù. Áàòàãëûã éåðèí ãóðóéàí-
ëÿðèí ôàë÷ûëûüû, úàäó÷óëóüó, úèíäàðëûüû âÿ òèë-
äàí ñîíðà ÷îõ âÿ õûðäà ÷àòëàìàñû.
ñèì÷èëèê ñÿíÿòëÿðè ùèíäóëÿð àðàñûíäà ÷îõ
ÚÀÄÀÐ-ÚÀÄÀÐ ñèô. âÿ çÿðô ×àòëàã-÷àò-
ìöòÿäàâèëäèð. Ô.Àüàçàäÿ.
ëàã, éàðûã-éàðûã, ùÿð òÿðÿôè ÷àòëàìûø. Àüàéåâ
ÚÀÄÓÝßÐ èñ. âÿ ñèô. [ôàðñ.] Úàäóýÿðëèêëÿ
çàìàíûí ìÿùâåäèúè òÿñèðèíäÿí ïîçóëìóø,
ìÿøüóë îëàí; ñåùðáàç, îâñóí÷ó. [Äîñòÿëè
úàäàð-úàäàð îëìóø äèâàðëàðà áèð äÿ áàõäû.
äÿðâèøÿ:] Áó ñèðäÿí ùå÷ êÿñ ÿéàí îëà áèëìèð.
Ì.Ñöëåéìàíîâ. Óñòàëàðûí òàâàíëàðà, äèâàð-
Ùÿðýàù ñÿí úàäóýÿðñÿíñÿ áó ñèððè ôàø åò.
ëàðà ÷ÿêäèêëÿðè ñóâàã âÿ ðÿíýäÿí äàíûøìàüà
Ö.Ùàúûáÿéîâ. ×àéêîâñêèíèí “Ñîíàëàð ýþëö”
äÿéìÿç. Áèð àé êå÷ìÿìèø îíëàðûí ñóâàüû øîðàí
áàëåòèíèí èêèíúè ïÿðäÿñèíäÿ úàäóýÿð Ðîò-
òîðïàã êèìè úàäàð-úàäàð îëìóøäó. “Êèðïè”.
áàðäûí òèëñèìè íÿòèúÿñèíäÿ ãó ãóøóíà ÷åâðèëÿí
ÚÀÄÀÐËÀÍÌÀ “Úàäàðëàíìàã”äàí ô.èñ.
ýþçÿë ãûç Îäèëëèéà èëÿ øàùçàäÿ Çèãôðèäèí áèðýÿ
ÚÀÄÀÐËÀÍÌÀÃ ô. Úàäàð-úàäàð îëìàã,
èôà åòäèêëÿðè ðÿãñ àäàæèîäóð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
÷àòëàìàã. Êàòèáèí ýþçëÿðè ãóðóìóø, äèë-
ÚÀÄÓÝßÐËÈÊ èñ. Îâñóí÷óëóã, ñåùðáàçëûã.
äîäàüû òÿïèìèø âÿ úàäàðëàíìûø (ô.ñèô.) äî-
ÚÀÄÓÊÖÍ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Á à õ úàäó-
äàãëàðûíäàí ãàí ÷ûðòëàéàðàã ÷ÿíÿñèíÿ ãÿäÿð
ýÿð. Úàäóêöíñÿí, òàñà áàõ; Éà áó ýöí ýÿë,
óçàíìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ñóñóç òîðïàüûí äèëè
éà ñàáàù. Åëëÿð øàäëûã è÷èíäÿ; Áèç êå÷èðÿí
úàäàðëàíìûøäû. ß.Âÿëèéåâ.
éàñà áàõ. (Áàéàòû).
ÚÀÄÄß èñ. [ÿð.] Èøëÿê éîë, ìàýèñòðàë éîë.
ÚÀÄÓËÀÌÀ “Úàäóëàìàã”äàí ô.èñ.
Ýþçöìÿ ýþðöíÿí ÷è÷ÿêëÿðè òîïëàéà-òîïëàéà
ÚÀÄÓËÀÌÀÃ ô. Ìþâùóìàòà èíàíàíëàðûí
áèð úàääÿ éîëà ÷ûõäûì. À.Äèâàíáÿéîüëó.
òÿñÿââöðöíúÿ úàäó èëÿ þç òÿñèðè àëòûíà àëìàã;
// êþùí. Áàø êö÷ÿ, ïðîñïåêò. Îäàíûí áèð ãà-
îâñóíëàìàã.
ïûñû èëÿ èêè ïÿíúÿðÿñè ñàü òÿðÿôäÿí úàääÿéÿ
ÚÀÄÓ-ÏÈÒÈÊ á à õ úàäó 1-úè ìÿíàäà.
à÷ûëûð. Ù.Úàâèä.
ÚÀÜ èñ. 1. ×ÿïÿð. Åâèí ãàáàüûíà úàü
ÚÀÄÓ èñ. [ôàðñ.] 1. Ñåùð, ñåùðáàçëûã. [Õàí-
÷ÿêìÿê. – Çåéíàë áÿé äÿðèí áèð ñöêóòäà áà-
ïÿðè:] [Äÿðâèøèí] úàäóñóíäà ìÿí áèð ùèêìÿò
üûí ñþêöê úàüëàðûíûí äèáè èëÿ áàøûíû àøàüû
377
ÚÀÜÛËÄÀÌÀ
ÚÀÙ-ÚÀËÀË
ñàëûá, éàâàø-éàâàø ýåòìÿéÿ áàøëàäû. ×ÿìÿí-
ÿìÿëÿñè âÿúä åòäèëÿð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áó
çÿìèíëè.
ÿñÿðè “Ôÿðùàä âÿ Øèðèí” ñÿðëþâùÿñè àëòûíäà
2. Àðàáàíûí éàí òàõòàëàðû, àðàáà éàíû.
éàçìàëû èäèì, ëàêèí Ôÿðùàäûí ñÿíÿò âÿ åøãè-
Ìÿììÿäúÿôÿð àðàáàíûí úàüûíäàí òóòóá
íÿ äàèð éàçäûüûì ÿñÿðäÿ ñèéàñÿò âÿ úàùàí-
éåðÿ àòûëäû.. Ñ.Ðÿùìàí. Ñîíðà áèðäÿí-áèðÿ
äàðëûüà äàèð ôèêèðëÿðèìè èíêèøàô åòäèðÿ áèë-
[Àäèëÿ] åëÿ àìàíñûç áèð éîðüóíëóã ùèññ åäèá
ìÿçäèì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
òàãÿòäÿí äöøäö êè, áàøûíû ýåðè àòûá àðàáàíûí
ÚÀÙÀÍÝÈÐ èñ. [ôàðñ.] 1. Äöíéàíû èñòèëà
úàüûíà ñþéêÿíäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
åäÿí, äöíéàíû òóòàí, þëêÿëÿð ôÿòù åäÿí; èì-
ÚÀÜÛËÄÀÌÀ “Úàüûëäàìàã”äàí ô.èñ.
ïåðèàëèñò. [Åëõàí:] Ìÿí öçöìÿ áèð äèí ãàëõà-
ÚÀÜÛËÄÀÌÀÃ ô. Áèð-áèðèíÿ äÿéÿðÿê âÿ
íû ÷ÿêèá úàùàíýèðëÿðèí úÿëëàäëûüûíû ãÿáóë åäÿ
éà àéàã àëòûíäà ãàëàðàã úàü-úàü ñÿñ ÷ûõàð-
áèëìÿðÿì. Ú.Úàááàðëû. Úàùàíýèðëÿð áèð äàùà
ìàã (õûðäà äàøëàð, òþêöëÿí ãîçëàð ùàããûíäà).
ýöâÿíìÿñèí þçöíÿ; Ñàðñûäàúàã îíëàðû ùÿãè-
ÚÀÜÛËÒÛ èñ. Áèð-áèðèíÿ äÿéÿí õûðäà äàø-
ãÿòëÿðèí ñÿñè. Ñ.Ðöñòÿì. Êå÷äè éåðèí öçÿðèí-
ëàðäàí, ãîçëàðäàí âÿ ñ.-äÿí ÷ûõàí ñÿñ. [Àäèëÿ
äÿí ãÿðèíÿëÿð áèð àí êèìè; Úàùàíýèðëÿð,
âÿ Èëéàñ] ñóñìóøäó. Éàëíûç àéàãëàðû àëòûíäà
ùþêìäàðëàð õÿçÿë îëóá, êöëÿ äþíäö.
ñûíàí ãóðó ÷þð-÷þïëÿðèí ÷àòûðòûñû, úûüûð
Í.Ðÿôèáÿéëè.
ãûðàüûíäàí ãîïóá àøàüû äèéèðëÿíÿí õûðäàúà
2. ×îõ ìÿøùóð, äöíéàäà ìÿøùóð, úàùàí-
äàøëàðûí úàüûëòûñû åøèäèëèðäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
øöìóë. [Àòàáÿé Ãÿòèáÿéÿ:] ..Ñÿíèí àòàí
ÚÀÜËÀÌÀ “Úàüëàìàã”äàí ô.èñ.
ùþêìðàíëûã åòäèéè áèð ìÿìëÿêÿòäÿ èêè úà-
ÚÀÜËÀÌÀÃ ô. ×ÿïÿð (ùàñàð) ÷ÿêìÿê,
ùàíýèð øàèð áèð àðûã èíÿéèí ñöäö èëÿ éàøàéûð.
÷ÿïÿðëÿìÿê, ùàñàðëàìàã.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÚÀÜËÀÍÌÀ “Úàüëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÚÀÙÀÍÝÈÐËÈÊ èñ. Áàøãà þëêÿëÿðè èñòèëà
ÚÀÜËÀÍÌÀÃ ìÿúù. ×ÿïÿðëÿíìÿê, ùà-
åòìÿéÿ ÷àëûøàí, áöòöí äöíéàíû òóòìàã ö÷öí
ñàðëàíìàã.
ýþñòÿðèëÿí ìåéèë âÿ ùÿðÿêÿò; èìïåðèàëèçì.
ÚÀÜËÛ ñèô. Úàü âóðóëìóø, ÷ÿïÿðëè, ùàñàð-
Ìöñòÿìëÿêÿ âÿ úàùàíýèðëèê àðçóñóíäà îëàí
ëû. Úàüëû áàü÷à.
äþâëÿòëÿð ùå÷ áèð âàõò ýöúñöç õàëãà ðÿùì åò-
ÚÀÙ èñ. [ÿð.] êëàñ. 1. Ìÿíñÿá, ìÿãàì, ðöò-
ìÿéÿúÿêëÿð, îíóí òîðïàãëàðûíû çÿáò åäèá
áÿ. Âÿôàëû äîñòóìó ùÿð äÿì àíàðàì; Îíà
þçöíö ÿñàðÿò àëòûíà àëàúàãëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ãóðáàí úàùûì, úÿëàëûì ìÿíèì. Àøûã ßëÿñýÿð.
2. Èôòèõàð, ôÿõð, ùþðìÿò. Ñÿíñÿí ìÿíèì
ÚÀÙÀÍØÖÌÓË ñèô. [ôàðñ. úàùàí âÿ ÿð.
àéûì, ýöíöì, ùèëàëûì; Äþâëÿòèì, èãáàëûì,
øöìóë – øàìèë îëàí] Áöòöí äöíéà ö÷öí ÿùÿ-
úàùûì, úÿëàëûì. Ì.Ï.Âàãèô.
ìèééÿòè îëàí, äöíéàíû òóòàí, äöíéàéà éà-
éûëàí, áþéöê òàðèõè ÿùÿìèééÿòè îëàí, äöí-
ÚÀÙÀÍ èñ. [ôàðñ.] Äöíéà, àëÿì, êàèíàò.
Ìÿíäÿ ñûüàð èêè úàùàí, ìÿí áó úàùàíà ñûü-
éàäà òàíûíàí. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû ÕÛÛ
ìàçàì. Íÿñèìè. ×ûõäû ýöíÿø, äîëäó úàùàí
ÿñðäÿ Íèçàìè âÿ Õàãàíè êèìè úàùàíøöìóë
íóð èëÿ; Úöò÷ö ñöðöð òàðëàäà úöò øóð èëÿ.
øàèð éåòèðìèøäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
Ì.ß.Ñàáèð. Úàùàíà ýÿëìÿê – äöíéàéà
ÚÀÙÀÍØÖÌÓËËÓÃ èñ. Áöòöí äöíéà ö÷öí
ýÿëìÿê, äîüóëìàã. Õîø ýÿëèáäèð õîø ñààòäà
ÿùÿìèééÿòëè îëìà, äöíéàéà éàéûëìà, äöíéàäà
úàùàíà; Éîõ ýþçÿëëèéèíÿ ãöñóð, áÿùàíÿ.
òàíûíìà, áþéöê òàðèõè ÿùÿìèééÿòè îëìà.
Àøûã ßëÿñýÿð. Ýÿëÿíäÿ Ìÿùÿììÿä ýÿëäèí
ÚÀÙ-ÚÀËÀË èñ. [ÿð.] Úàëàë, åùòèøàì, áö-
úàùàíà; Ýåäÿíäÿ, Ôöçóëè ýåòäè, – äåäèëÿð.
ñàò, äÿáäÿáÿ, òÿìòÿðàã, âàð-äþâëÿò, ÿçÿìÿò.
Á.Âàùàáçàäÿ.
Êå÷ìèøäÿêè.. úàù-úàëàëäàí, ìàë-äþâëÿòäÿí,
ÚÀÙÀÍÄÀÐ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Úàùàíýèð,
ñþâò-ñÿäàäàí øàèð áèð ÿñÿð ýþðìÿéèá.. ÿùâà-
ùþêìäàð, ïàäøàù. ßðç åëÿäèëÿð êè: “Åé úà-
ëàòû íåúÿ êè âàð, àðòûã ìÿùàðÿòëÿ þç äóñòè-
ùàíäàð! Ìÿúíóíäàí îëóáìóñàí õÿáÿðäàð?”
ùÿãèãèñè îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿéÿ éà-
Ôöçóëè.
çûð.. Ô.Êþ÷ÿðëè. [Úàùàíýèð àüà:] Áåëÿ úàù-
ÚÀÙÀÍÄÀÐËÛÃ èñ. êëàñ. Úàùàíýèðëèê,
úàëàëäàí þç èõòèéàðûíëà ÿë ÷ÿêìÿê èñòÿìèðñÿí.
ùþêìäàðëûã, ïàäøàùëûã. [Éóñèô øàùûí] ..ÿãë âÿ
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Äÿéèøìÿðÿì äîñò òÿáÿññö-
ôÿðàñÿòèíäÿí, .. úàùàíäàðëûüûíäàí åë÷è âÿ
ìöíö äöíéàíûí úàù-úàëàëûíà. Í.Ðÿôèáÿéëè.
378
ÚÀÙ-ÚÀËÀËËÛ
ÚÀÈÇ
ÚÀÙ-ÚÀËÀËËÛ ñèô. 1. Òÿíòÿíÿëè, äÿáäÿ-
Ñàäûã:] Ìàøàëëàù, ýþçöì äÿéìÿñèí, àüà
áÿëè, òÿìòÿðàãëû, áöñàòëû, ÿçÿìÿòëè, ìþùòÿ-
ýöíäÿí-ýöíÿ úàùûëëàøûð... Í.Âÿçèðîâ.
øÿì. Úàù-úàëàëëû ñàðàé. Úàù-úàëàëëû çèéàôÿò.
ÚÀÙÛËËÛÃ èñ. Úàâàíëûã, ýÿíúëèê. Úàùûë-
– Ýåúÿ õàíûí åâèíäÿ úàù-úàëàëëû áèð ìÿúëèñ
ëûã çàìàíû êå÷èáäèð ÿýÿð; Éåíÿ éöç íàõÿëÿô
ãóðóëìóø, ñàçàíäàëàð þç éåðëÿðèíè òóòìóø-
îüëàíà äÿéÿð. Ã.Çàêèð. [Øàùíèñÿ:] Àé ãÿäèìè,
äóëàð. ß.Ìÿììÿäõàíëû. [Àááàñ àüà èëÿ
äåéÿñÿí, úàùûëëûüûí éàäûíà äöøäö. ×ÿìÿíçÿ-
Ìàùìóä] äàíûøà-äàíûøà õåéëè éîë ýÿëìèø-
ìèíëè. Úàùûëëûã åëÿìÿê – úàâàí òàé-òóøëàðû
äèëÿð. Áó çàìàí ãàðøûäàí ýÿëÿí úàù-úàëàëëû
èëÿ àâàðàëûã åëÿìÿê, âàõòûíû êåôäÿ êå÷èð-
áèð äÿôí ìÿðàñèìèíÿ ðàñò ýÿëèá, ñþùáÿòëÿðèíè
ìÿê. Øåéõ Øÿáàíûí àòàñû áàøìàã÷û èäè. Þçö
êÿñäèëÿð. Ï.Ìàêóëó.
äÿ áèð íå÷ÿ ìöääÿò àòàñûíûí äöêàíûíäà áàø-
2. Ãàø-äàø è÷èíäÿ îëàí, áÿçÿêëè. Ëåéëÿê..
ìàã÷ûëûã åäèá, àõûðäà ïåøÿñèíè óíóäóá, áèð
úàù-úàëàëëû õàíûìûí ãàáàüûíäà íÿ ãÿäÿð ãóë
íå÷ÿ àâàðà éîëäàø òàïûá ãóðøàíäû úàùûëëûüà.
êèìè äàéàíûá îíóí àü ïàìáûã ÿëëÿðèíÿ ñó
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
òþêñÿ äÿ, õàíûì îíó ñàéà ñàëìûð, ìåéäàíûí
ÚÀÙÈË ñèô. [ÿð.] 1. Îõóìàìûø, ñàâàäñûç,
îðòàñûíà ñàíúûëàí ÿëÿì àüàúûíúà ùåñàá åëÿ-
àâàì, íàäàí, àíëàìàç, ãàíìàç, ùå÷ øåéäÿí
ìèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
õÿáÿðè îëìàéàí. Àü àò èëÿ úàùèë àüàéà ãóëëóã
ÚÀÙÛË ñèô. äàí. [ÿð.] Úàâàí, ýÿíú. [Ãóëó:]
åëÿìÿ. (Àòà. ñþçö). Êàø áèð ãÿòðÿ ìåéÿ ãèé-
[Éóñèô] áÿëè, ùÿëÿ úàùûëäûð. Ïèñ ýöíëÿð ýþð-
ìÿò îëàéäû ìèí úàí; Äöøìÿéÿéäè áó ãÿäÿð
ìÿéèáäèð. Í.Íÿðèìàíîâ. Áó ùàëäà éàíûìûçà
úàùèëö íàäàí ÿëèíÿ. Ñ.ß.Øèðâàíè. Åâ-åøèê,
áèð ñóéóøèðèí, öçöíóðëó, úàùûë ýÿëèí ýÿëäè,
óøàãëàð çÿùìÿòñåâìÿéÿí, ëîâüà, úàùèë Òà-
ãóúàüûíäà àé ïàð÷àñû êèìè áèð ãûç óøàüû.
ìàøàíûí þùäÿñèíäÿ ãàëäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
Å.Ñóëòàíîâ. // èñ. ìÿíàñûíäà. Úàâàí îüëàí.
2. Á à õ úàùûë. [Ïÿðâèç Ðöñòÿìáÿéÿ:] Äå-
éÿñÿí, ñÿí äÿ àéûëûðñàí, – äåäè. – Áÿñ íåúÿ,
[Ìÿøÿäè Èáàä:] ..Èíäèêè àùûëëàð, èíäèêè úàùûë-
úàùèë, úàâàí äåéèëìè? ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëàðäàí ìèí ïàé éàõøûäûðëàð. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ÚÀÙÈËÀÍß ñèô. âÿ çÿð. [ÿð. úàùèë âÿ ôàðñ.
Ãÿäèìäÿ áåëÿ áèð ãàéäà âàðäû: ýÿëèí àïàðàí
...àíÿ] Àâàì-àâàì, úàùèëúÿñèíÿ, àâàìúàñûíà,
çàìàí î ìÿùÿëëÿíèí úàùûëëàðû ôàéòîíóí
íàäàíúàñûíà, àíëàìàçúàñûíà. Úàùèëàíÿ ùÿ-
ãàáàüûíû êÿñÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
ðÿêÿò. – ..Áè÷àðÿ ãûðìûçûñàããàëëûëàðûìûç áó
ÚÀÙÛËÁÀØÛ èñ. êþùí. çàð. Ìÿùÿëëÿ úàùûë-
úàùèëàíÿ òÿðèôëÿðÿ èíàíûá .. ìèí-ìèí ìÿøÿã-
ëàðûíà áàø÷ûëûã åäÿí, äèêáàø, ëîâüà îüëàí;
ãÿòëÿ ïóë òàïûá Ùèúàçÿ ýåäèðëÿð. “Ìîë. Íÿñð.”.
àòàìàí. Úàùûëáàøû éàâàøûäû. – Àòàí îëäó áå-
Ðçàãóëóõàí Áþéöêõàíûìûí úàùèëàíÿ ñþù-
ùèøòäÿ, áó áàøãà ìÿñÿëÿ. Âåð ïóëó, êå÷è ãó-
áÿòèíÿ ãóëàã âåðèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ëóí îëñóí. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÚÀÙÈËÈÉÉß èñ. [ÿð.] òàð. ßðÿáëÿðäÿ ìö-
ÚÀÙÛËÚÀ ñèô. ×îõ úàùûë, úàâàíúà.
ñÿëìàíëûãäàí ÿââÿëêè äþâð. Úàùèëèééÿ äþâ-
ÚÀÙÛË-ÚÓÙÓË òîï. äàí. Úàùûëëàð, úàâàí-
ðöíöí áöòëÿðè.
ëàð, úàâàí îüëàíëàð. ..Ùàìûäàí äà àç äàíû-
ÚÀÙÈËËÈÊ èñ. Íàäàíëûã, àâàìëûã, áèëìÿç-
øàí Ãàñûì ÿìè âÿ ãåéðè úàùûë-úóùóë èäè..
ëèê, øöóðñóçëóã, äöøöíúÿñèçëèê, úÿùàëÿò. [Ìö-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Àüëàìàã íÿäèð êè,
íÿââÿð:] Èíñàí åøèòäèéè ñþçöí íàòèãèíÿ áàõûá
ùÿòòà áÿçè úàùûë-úóùóëëàð àõóíäóí áó ùÿðÿ-
ùàìàí ñþçö ãÿáóë åäÿð. Àíúàã ìÿíè äèëýèð
êÿòèíÿ éàâàøúà ýöëöðëÿðäè. Ãàíòÿìèð. Éåéèá-
åäÿí úàìààòûí úàùèëëèéèäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
è÷ÿí, ÷àëûá-÷àüûðàí, îéíàéûá-ýöëÿí, éåëëÿíúÿê
ÚÀÈÇ ñèô. [ÿð.] Ùÿð ùàíñû áèð áàõûìäàí
ìèíÿí ùàìûñû úàùûë-úóùóëäó. ß.ßáöëùÿñÿí.
åäèëìÿñèíÿ, ýþðöëìÿñèíÿ, èøëÿíìÿñèíÿ èúàçÿ
ÚÀÙÛËËÀØÄÛÐÌÀ “Úàùûëëàøäûðìàã”äàí
âåðèëÿí; èúàçÿëè, ðöñõÿòëè, ÿí ìöíàñèá, ÿí óé-
ô.èñ.
üóí. [Õàúÿ] ôèêèð åòäè êè, ãèáëåéè-àëÿìèí
ÚÀÙÛËËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Úàùûë ýþñòÿðìÿê,
ñóàëûíäà ùÿãèãÿòè ýèçëÿòìÿê úàèç äåéèë.
úàâàí ýþñòÿðìÿê.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [ßáöëùÿñÿíáÿé:] Åøã, ìÿ-
ÚÀÙÛËËÀØÌÀ “Úàùûëëàøìàã”äàí ô.èñ.
ùÿááÿò ìÿêòóáóíó ýöíäöç éàçìàã úàèç äåéèë!
ÚÀÙÛËËÀØÌÀÃ ô. êþùí. äàí. Úàâàíëàø-
– äåäèì, – îíó ýåúÿ ñààò áèðäÿí ñîíðàéà áó-
ìàã, ýÿíúëÿøìÿê, úàâàí ýþðñÿíìÿê. [Ùàúû
ðàõìàëûñàí. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ñÿôè áÿé:] Ùÿúÿð
379
ÚÀËÀÃ
ÚÀËÀÌÀÃ
õàíûì, äöøìÿíèí àèëÿñèíÿ ìÿðùÿìÿò åòìÿê
ÚÀËÀÃËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Úàëàã åäèëìÿê,
úàèçìèäèð? Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Òÿáèð úàèçñÿ,
ïåéâÿíä åäèëìÿê.
òÿáèð úàèç ýþðöëñÿ êþùí. – ÿýÿð áåëÿ äåìÿê
ÚÀËÀÃËÀÒÌÀ “Úàëàãëàòìàã”äàí ô.èñ.
îëàðñà. Òÿáèð úàèç ýþðöëñÿ, äåìÿê îëàð êè, Ùàúû
ÚÀËÀÃËÀÒÌÀÃ èúá. Úàëàã âóðäóðìàã,
Àñëàí áó êö÷ÿíèí úàí äàìàðû ìèñàëûíäà èäè.
úàëàã åëÿòäèðìÿê.
Ñ.Ùöñåéí.
ÚÀËÀÃËÛ ñèô. Úàëàüû îëàí, úàëàãëàíìûø,
ÚÀËÀÃ èñ. 1. áîò. Áèð áèòêèíèí áàøãà áèòêè
úàëàã åäèëìèø. Úàëàãëû àüàú.
èëÿ úàëàãëàíìà íÿòèúÿñèíäÿ èíêèøàô åòìèø
ÚÀËÀË èñ. [ÿð.] ßçÿìÿò, åùòèøàì, äÿáäÿ-
ùèññÿñè; ïåéâÿíä, ãÿëÿì. Úàëàã éàõøû òóòóá.
áÿ, òÿìòÿðàã, áöñàò. Äàüëàðäà íÿ úàëàëäû;
// Úàëàã åäèëìèø, úàëàã íÿòèúÿñèíäÿ àëûíìûø.
Îâ÷óëàð ìàúàë àëäû; Áèð ýþçöì éàð éîëóí-
Úàëàã ýèëàñ. – Úàëàã àëìàëàð, ïåéâÿíä àð-
äà; Áèð ýþçöì ÿúÿë àëäû. (Áàéàòû). Ùåé áàõû-
ìóäëàð, øóìàë ýèëàñëàð, ãîøà äöéöì çîüàë-
ðàì éóðäóìóçóí äàñòàí îëìóø úàëàëûíà;
ëàð, øèâ ãÿëÿìëÿð åëÿ ãÿøÿíý ñàëëàíìûøëàð êè,
Äàüëàð, äàøëàð ãàíàä âåðèð áèð øàèðèí õÿéà-
àäàì áàõäûãúà áàõìàã èñòÿéèð. ß.Âÿëèéåâ.
ëûíà. Ñ.Âóðüóí. Áó úàëàë, áó øþâêÿò, áó øàí
Úàëàã åòìÿê (âóðìàã) – 1) úàëàãëàìàã,
ìÿíèìäèð. Ì.Ðàùèì.
ïåéâÿíä åòìÿê, ãÿëÿì åëÿìÿê. Áèç ýÿðÿê
ÚÀËÀËËÛ ñèô. Äÿáäÿáÿëè, òÿìòÿðàãëû, åù-
òÿçÿ-òÿçÿ áàü äöçÿëäÿê, ïåéâÿíäëÿð åäÿê, úûð
òèøàìëû, ÿçÿìÿòëè. Úàëàëëû èìàðÿò.
àüàúà úèíñ úàëàã âóðóá, îíäàí ãûçûë àëìà
ÚÀËÀÌÀ “Úàëàìàã”äàí ô.èñ.
äÿðÿê. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ãîíøóëàðäàí êèì îíó;
ÚÀËÀÌÀÃ ô. 1. Úàëàã åòìÿê, úàëàãëàìàã.
×àüûðñàéäû ýåäÿðäè; Áàü êÿñÿð, øèòèë ÿêÿð;
Éàç áàøû úûð àüàúëàðû úàëàìàã. – [Ãîúà:] Áó
Éàõøû úàëàã åäÿðäè. Ì.Ðàùèì; 2) áèð øåéèí
áåø ãàíàä, áåø ÷óáóã èäè. Þçöì êÿñèá
éàíûíà òèêìÿê, úàëàìàã.
ýÿòèðäèì, úàëàäûì. Ñ.Ðÿùèìîâ.
2. Áèð-áèðèëÿ áàüëàìàã, ðÿáò åòìÿê, ãîø-
2. Ãîøìà, ãîøóëìóø øåé.
ìàã, éàïûøäûðìàã. [Ùàòÿì õàí àüà:] Äþðä
ÚÀËÀÃÀËÒÛ èñ. áîò. Úàëàã (ïåéâÿíä)
àüàúû áèð-áèðèíÿ úàëàéûá, àäûíû êöðñè ãîéóá,
ö÷öí ýþòöðöëÿí áèòêè (àüàú âÿ ñ.). // Ñèô. ìÿ-
Ìÿùÿððÿì áÿéèí ãûðüûñûòÿê öñòöíÿ ãîíóá.
íàñûíäà. Ãîúà úàëàãàëòû áèòêèíèí äàõèëèíäÿ
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Äþðä-áåø ÷àäûðû áèð-áèðèíÿ
ýåäÿí ìàääÿëÿð ìöáàäèëÿñèíèí òÿñèðèëÿ úà-
úàëàéûá, ùÿéÿòäÿ ìåéäàí êèìè ìàüàð ãóð-
âàí áèòêèíèí ãÿëÿìëÿðè éåíè èðñè õàññÿëÿð êÿñá
ìóøäóëàð. Á.Áàéðàìîâ. // Ìÿú. ìÿíàäà.
åäèá, òàìàìèëÿ áàøãà êåéôèééÿòëè áèð áèòêèéÿ
Àëëàù îíóí þìðöíäÿí êÿññèí, úàëàñûí ñèçèí
÷åâðèëèð âÿ áó âàñèòÿ èëÿ âåýåòàòèâ ùèáðèä àëû-
êèìè äîñòëàðûí þìðöíÿ. “Ìîë. Íÿñð.”. [Ñÿëèì
íûð. Ì.Àáóòàëûáîâ.
áÿé:] Ùå÷ êå÷ÿí ýöíëÿðäÿí äàíûøìà. Êå÷ÿí
ÚÀËÀÃ×Û èñ. Úàëàã âóðìà, úàëàãëàìà
ýöíÿ ýöí ÷àòìàç, úàëàñàí ýöíö-ýöíÿ. Ãÿäèì
èøèíè éàõøû áèëÿí âÿ áó èøëÿ ìÿøüóë îëàí
âàõò ìóðîâ âÿäèìäÿ ýþðöðäöí ÿòðàô áÿéëÿðè
àäàì (áàüáàí). [Ùåéäÿð] ùÿì äÿ áèçèì áåø
úÿì îëóá îâ áèíàñû ãîéóáëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìèíäÿí àðòûã ìåéâÿ àüàúëàðûíûí áàø áàü-
3. ìÿú. Ãàòìàã, ãàðûøäûðìàã, ãîøìàã,
áàíû, áöíþâðÿ úàëàã÷ûñûäûð! Ñ.Ðÿùèìîâ.
áàüëàìàã. Õàùèø åäèðÿì áó èøÿ ìÿíè úàëàìà.
ÚÀËÀÃ×ÛËÛà èñ. Úàëàã âóðìà ïåøÿñè, èøè.
– Áó éàìàíäûð êè, åøèòìÿçêÿí àäûí; Ìÿíè ñÿí
[Ìöøàâèðÿäÿ] òîõóìëàðûí éîõëàíìàñû, àðõ-
ýþð êèìÿ ãîøäóí, úàëàäûí? Ì.Ìöøôèã.
ëàðûí ÷ÿêèëìÿñè, ùÿì÷èíèí áàü÷ûëûã, úàëàã÷û-
[Äîñòóì:] Åøèòìèøÿì îòàã àõòàðûðñàí, ýÿë
ëûã, àðû÷ûëûã èøëÿðè öçÿðèíäÿ äÿ õåéëè äàéàíûë-
ñÿíè áèð õåéèðëè éåðÿ úàëàéûì. Ìèð Úÿëàë.
äû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
4. Áèð èøèí àðàñûêÿñèëìÿçëèéèíè, àðà âåðìÿ-
ÚÀËÀÃËÀÌÀ “Úàëàãëàìàã”äàí ô.èñ.
äèéèíè áèëäèðèð. Ïàïèðîñó ïàïèðîñà úàëà-
ÚÀËÀÃËÀÌÀÃ ô. ê.ò. Áèð áèòêèíèí áó âÿ
ìàã – àðà âåðìÿäÿí, äàëáàäàë ïàïèðîñ ÷ÿê-
éà áàøãà êåéôèééÿòèíè áàøãà áèòêèéÿ àøûëàìàã
ìÿê. Àõøàì ñààò äîããóçäà Àüàáàëà.. äàéà-
ö÷öí îíóí áèð ùèññÿñèíè (ãÿëÿìëèê) úàëàã
íûá ïàïèðîñó ïàïèðîñà úàëàéûðäû. Ìèð Úÿëàë.
(ïåéâÿíä) éîëó èëÿ ùÿìèí áèòêèéÿ úàëàìàã,
Ñþçö ñþçÿ úàëàìàã – àðà âåðìÿäÿí äàíûø-
êþ÷öðìÿê; ïåéâÿíä åòìÿê, ãÿëÿì åëÿìÿê.
ìàã, áèð íÿôÿñÿ äàíûøìàã. Éîëäàí ãàéûäàí,
ÚÀËÀÃËÀÍÌÀ “Úàëàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
éîëà ýÿëÿí àäàì öìóìóí ôèêðèíè ìÿøüóë
380
ÚÀËÀØÄÛÐÌÀ
ÚÀÌÀË
åäÿí Ðöõñàðÿ áàðÿñèíäÿ ñþçö ñþçÿ úàëàéûð,
äóðóá, ÷ÿðøÿíáÿ äÿéèøÿðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
àðòûðûð, ÿñêèëäèð âÿ éàðàäûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ãóìðó áàøàãäàí ýÿòèðäèéè òàõûëäàí äþéöá,
5. Òþêìÿê (ìàéå øåé ùàããûíäà). Åëÿ ýöí
áèð úàì àðûòìûøäû. Ìèð Úÿëàë. Úàìè-Úÿì
îëóðäó êè, ÿòðàô êÿíääÿí ýÿëÿí ñöäö àëàí îë-
êëàñ. – Èðàí ÿñàòèðèíäÿ: øÿðàáûí èõòèðà÷ûñû ñàéû-
ìóðäó. Ñÿíèí úàíûí ö÷öí, äÿõè ýåðè àïàð-
ëàí Úÿìèí [Úÿìøèäèí] ìþâùóìàò ãÿáèëèí-
ìàã èñòÿìèðäèëÿð, ñöäö éåðÿ úàëàéûðäûëàð.
äÿí îëàí ñåùèðëè ãÿäÿùè – êëàññèê øåèðäÿ àäÿ-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Òàùèðèí öñòöíÿ åëÿ áèë
òÿí øÿðàá ìÿíàñûíäà èøëÿíèð. [Õÿééàì:] Áèç
ãàéíàð ñó úàëàìûøäûëàð. Ì.Ùöñåéí.
ýöëÿðèç áàòñà äà øàùëàð éàñà; Áèðñÿ ìÿçà-
ÚÀËÀÍÌÀ “Úàëàíìàã”äàí ô.èñ.
ðûíäà ýÿäà, ïàäøàù; Úàìè-Úÿì îëñóí áèçÿ
ÚÀËÀÍÌÀÃ ô. 1. Úàëàã åäèëìÿê, ïåé-
ÿí ñîí ïÿíàù! Ù.Úàâèä.
âÿíä åäèëìÿê, ãÿëÿì åäèëìÿê. Úàëàíìûø
◊ Áèð úàì ñó è÷ìÿê êèìè – ÷îõ àñàí.
(ô.ñèô.) àüàú. // Éàõøû òóòìàã (ïåéâÿíä, ãÿ-
[Äÿðâèø:] Õàíûìúàí, áåëÿ èøëÿð ìÿíèì úàäó-
ëÿì). Ãÿëÿì éàõøû úàëàíìûøäûð.
ìóí ìÿãàìûíäà åëÿ àñàíäûð, íåúÿ êè, áèð
2. ìÿú. Áàüëàíìàã, ðÿáò îëìàã. Éåíÿ ýöí
úàì ñó è÷ìÿê. Í.Âÿçèðîâ.
úàëàíûð; Þòÿí ýöíëÿðÿ; Ìÿí ñÿíÿ éàõûíàì;
ÚÀÌ2 èñ. [ôàðñ.] êþùí. Øöøÿ.
Ñÿí ìÿíÿ óçàã. Í.Õÿçðè. [Øàèð:] Áó éîë ìÿíèì
ÚÀÌÀÀÒ èñ. [ÿð.] Áèð éåðÿ òîïëàíìûø àäàì-
äþâëÿòèì; Áó éîë ìÿíèì âàðûìäûð; Áèð-áèðèíÿ
ëàð, õàëã êöòëÿñè. Íöìàéèøäÿ õåéëè úàìààò èøòè-
úàëàíàí; Ïîëàä ìèñðàëàðûìäûð. Á.Âàùàáçàäÿ.
ðàê åäèðäè. – Úàìààòäàí “óððà” ñÿñëÿðè óúàëäû
3. Òþêöëìÿê, àõûá òþêöëìÿê. [Ðóãèééÿ
âÿ ìóñèãè àëãûø ìàðøëàðû ÷àëäû. Ù.Íÿçÿðëè.
õàíûì] ÿëèíè ãàëäûðäûüû ãÿäÿùëÿ áÿðàáÿð ìà-
// Öìóìèééÿòëÿ, àäàìëàð. Úàìààòû ÷àüûðûí,
ñàíûí öçÿðèíÿ ÷ûðïäû. Øÿðàá òàìàìèëÿ ñöôðÿéÿ
äàíûøàã. Áó èøäÿí úàìààòûí õÿáÿðè éîõäóð.
úàëàíäû. Ñ.Ùöñåéí. Éàüûø áèð ñåë àõûíû êèìè
– [Èìðàí:] Úàìààòûìûç àçëûã åëÿéèð. Ì.Ùöñåéí.
ýþéäÿí éåðÿ úàëàíûð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
[Àéäûí Ñÿêèíÿéÿ:] Ñèç áó ýöí òÿíÿôôöñ çà-
4. ìÿú. Èëèøìÿê. [ßøðÿô Áàùàðà:] Éîõëàìà-
ìàíû úàìààòû éûüûí.. Ù.Ñåéèäáÿéëè. // ßùàëè.
ìûø, áèëìÿìèø áèðèñèíÿ úàëàíäûã, îíäàí èáðÿò
Êÿíä úàìààòû.
îëìàäû.. Á.Áàéðàìîâ.
ÚÀÌÀÀÒËÛÃ èñ. Áöòöí úàìààò ö÷öí,
ÚÀËÀØÄÛÐÌÀ “Úàëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
ùàìû ö÷öí; úàìààòà ìÿõñóñ, åëëèê. [Ãàäèð:]
ÚÀËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Áèðëÿøäèðìÿê, úàëà-
Áóíó úàìààòëûã åòñÿéäèëÿð îëìàçäûìû?
ìàã, ãîøìàã, àðàëàðûíäà ðàáèòÿ éàðàòìàã. [Êÿ-
ß.ßáöëùÿñÿí.
ðÿìîâ:] Ñàëìàíîâ, ýþòöð òåëåôîíó, ìÿíè ðàéîí
ÚÀÌÀÄÀÐ èñ. [ôàðñ.] Ùàìàìäà ïàëòàðà-
èúðàèééÿ êîìèòÿñè èëÿ úàëàøäûð. Ñ.Ðÿùìàí.
áàõàí, ïàëòàðñàõëàéàí õèäìÿò÷è. Úàìàäàðûí
2. äàí. ßñàññûç îëàðàã èñíàä åòìÿê, áîé-
øàùëûüû ùàìàì÷ûëûãäûð. (Àòà. ñþçö). Áèð êÿ-
íóíà àòìàã, éàõìàã. Áèð ýöí òÿçÿ àðâàä áèð
íàðäà áèð íå÷ÿ íÿôÿð úàìàäàð, ÿëëÿðèíäÿ
îéóí äà äöçÿëäèð: ïàäøàùûí îüëóíà áþùòàí
ãûðìûçû ôèòÿ, áàëàãëàðû ÷èðìÿëè äàéàíûáäûðëàð.
úàëàøäûðûð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
Ö.Ùàúûáÿéîâ. ßáöëôÿç áó éîõñóë úàìàäàð
ÚÀËÀØÛÃ ñèô. Úàëàøìûø, éàïûøûã, áèòèøèê
ãûçûíû [Ñÿëòÿíÿòè] ãûçûë ýöúöíÿ, äàø-ãàø áà-
ùàëäà îëàí. [Ãàïû] Àüàéåâèí åâèíÿ úàëàøûã
ùàñûíà îâëàìûøäû. ß.Âÿëèéåâ.
áèð òþâëÿéÿ ÷ûõûð. Ñ.Ðÿùìàí.
ÚÀÌÀÄÀÐËÛÃ èñ. Úàìàäàðûí èøè, ïåøÿñè.
ÚÀËÀØÌÀ “Úàëàøìàã”äàí ô.èñ.
Úàìàäàðëûã åëÿìÿê.
ÚÀËÀØÌÀÃ á à õ úàëàíìàã.
ÚÀÌÀÕÀÒÀÍ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Éîðüàí-
ÚÀËÀÒÄÛÐÌÀ “Úàëàòäûðìàã”äàí ô.èñ.
äþøÿê, ñàíäûã âÿ ñ. ãîéìàã ö÷öí äèâàðûí
ÚÀËÀÒÄÛÐÌÀÃ èúá. Úàëàã èøè ýþðäöð-
è÷èíäÿ à÷ûëàí äþðäêöíú îéóã. Éîðüàí-äþøÿéè
ìÿê (áèðèíÿ).
úàìàõàòàíà éûüìàã. Úàìàõàòàí ïÿðäÿñè.
ÚÀËÀÒÌÀ “Úàëàòìàã”äàí ô.èñ.
ÚÀÌÀÕÀÒÀÍËÛ ñèô. Úàìàõàòàíû îëàí.
ÚÀËÀÒÌÀÃ á à õ úàëàòäûðìàã.
[Âåéñ:] Úàìàõàòàíëû, òàõ÷àëû âÿ òàìàì êÿíä
ÚÀÌ1 èñ. [ôàðñ.] Âàõòû èëÿ ìèñäÿí, èíäè èñÿ
ãàéäàñû èëÿ äþøÿíìèø îëàí áþéöê îòàüûí àøàüû
ìöõòÿëèô ìàòåðèàëëàðäàí ùàçûðëàíàí ïèéàëÿ, ãÿ-
áàøûíäàêû øêàôà éàõûíëàøäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
äÿê, êàñà. [Çöëåéõà] áèð ÿëèíäÿ áèð úàì ñó, î
ÚÀÌÀË èñ. [ÿð.] øàèð. Ýþçÿëëèê, öç ýþçÿë-
áèðèíäÿ éåääè à÷àð äàðâàçàíûí àðõàñûíäà
ëèéè. Úàìàëûí ýþðÿíäÿ äàëäàëàíûð àé; Ýöíöí
381
ÚÀÌÀËËÛ
ÚÀÍ
íÿ ùÿääè âàð ÷ûõà öçöíÿ! Ã.Çàêèð. Ýþçöìäÿí
ÚÀÌËÛ ñèô. Øöøÿëè, âèòðèíëè. Àðòûã øÿùÿðèí
÷ÿêèëìèð õÿéàëûí ñÿíèí; Î øèðèí ýþçëÿðèí, úà-
èðè, ýåíèø êö÷ÿëÿðèëÿ ýåäèðäèê: ùÿð çàìàí
ìàëûí ñÿíèí; Ùÿëÿ ýþçÿëëèéèí äóðñóí áèð éàíà;
ýþçöìöçöí àëûøäûüû êö÷ÿëÿð, áþéöê åâëÿð, èðè
Äöíéàéà äÿéÿðäè êàìàëûí ñÿíèí. Ð.Ðçà.
úàìëû ìàüàçàëàð.. À.Øàèã.
ÚÀÌÀËËÛ ñèô. Ýþçÿë, ýþé÷ÿê, ãÿøÿíý,
ÚÀÍ èñ. [ôàðñ.] 1. Äèíè åòèãàäà ýþðÿ, þëöì-
ýþçÿëöçëö.
ëÿ âöúóääàí àéðûëàí ãåéðè-ìàääè âàðëûã; ðóù.
ÚÀÌÀØÛÐ èñ. [ôàðñ.] Àëò ïàëòàðû, êþéíÿê-
Ùÿëÿ úàíû âàð. – ×ûõìàéàí úàíà öìèä âàð.
òóìàí, äÿéèøÿê. [×èíýèç:] Ãÿìÿð, úÿëä ÷àìà-
(Ìÿñÿë). Ñöäëÿ ýÿëÿí úàíëà ÷ûõàð. (Àòà.
äàíû è÷ÿðèäÿí ýÿòèð, êèòàáëàðû ãîé, úàìàøûð-
ñþçö). Ñÿíè úàíàí ñàíûðàì, ÷ûõ áÿäÿíèìäÿí,
ëàðûìû ýÿòèð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Åâ õàíûìû:] Ãóë-
åé úàí! Ôöçóëè. Êÿðÿì äåéÿð: Ùàãã áóéóðäó
ëóã÷ó úàìàøûð äàëûíúà ýåòìèøäèð. Ò.Ø.Ñèìóðã.
àéÿíäÿ; Úàí ùàâà ãóøóäó, äóðìàç áó òÿíäÿ.
ÚÀÌÀØÛÐ×Û èñ. Úàìàøûð éóìàãëà ìÿø-
“ßñëè âÿ Êÿðÿì”. Êþíöë ùÿñðÿò, úàí ìöí-
üóë îëàí àäàì. Úàìàøûð÷û ãàäûí.
òÿçèð, ýþç éîëäà; Þìð àçàëäû, âÿäÿ êå÷äè ñàí
ÚÀÌÀØÛÐ×ÛËÛà èñ. Úàìàøûð÷û èøè.
èëÿ. Ì.Â.Âèäàäè.
ÚÀÌÀØÛÐÕÀÍÀ èñ. [ôàðñ.] Ïàëòàð éóìàüà
2. Ùÿéàò, âàðëûã. Úàíûíû ãîéìàã. Úàíûíû
ìÿõñóñ éåð, ïàëòàð éóìàãëà ìÿøüóë îëàí
ÿñèðýÿìÿìÿê.
ìöÿññèñÿ. Ñöôðÿ, äÿñìàë, ïÿðäÿ âÿ ãàïû-ïÿí-
3. Òàá, òàãÿò, ùåé. Ñÿíäÿ ùå÷ úàí éîõäóð.
úÿðÿ þðòöêëÿðèíèí éóéóëìàñû ö÷öí àéðûúà úà-
Îíäà ùå÷ úàí ãàëìàéûá.
ìàøûðõàíà à÷ûëìàñû èøè áó ñàùÿéÿ ñÿðô åäèëÿí
4. Áÿäÿí. Úàíûì àüðûéûð. Úàíûíà öøöòìÿ
õÿðúëÿðè 50 ôàèç àçàëäà áèëÿð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
äöøìÿê. – Ìÿí àøûã àùö-çàðäà; Úàíûì äÿðä-
äÿ, àçàðäà. Î ýöíäÿí êè ãóë îëäóì; Ñàòûðëàð
ÚÀÌÅ1 [ÿð.] êþùí. 1. ñèô. Òîïëàéàí, úÿì
ùÿð áàçàðäà. (Áàéàòû).
åäÿí.
5. Àäàì, èíñàí, ôÿðä. ßçèçèéÿì, íÿ ãàíäûð;
2. èñ. Òîïëàìà éåðè.
Ýþçäÿí àõàí íÿ ãàíäûð; Äàø äåéèë, êÿñÿê äå-
3. ñèô. È÷èíÿ àëàí, èáàðÿò îëàí.
éèë; Ðÿùì åéëÿ, áó êè úàíäûð. (Áàéàòû). Êþ÷
4. èñ. Éåêóí.
åäèá éàéëàüà åëëÿð, îáàëàð; Áóëàãëàð áàøûíà
ÚÀÌÅ2 èñ. [ÿð.] Áþéöê ìÿñúèä. Úàìå íÿ
ìèí áèð úàí ýÿëèð. Àøûã Øÿìøèð.
ãÿäÿð áþéöê îëñà, èìàì éåíÿ áèëäèéèí îõóð.
6. ìÿú. Áèð øåéèí ÿñàñû, ìàùèééÿòè, ìÿüçè.
(Àòà. ñþçö). Ìèäùÿò .. äöøöíäö âÿ áó èêè íå-
Ìÿñÿëÿíèí úàíû. Ñþçöìöí úàíû.
ìÿòè [ùöððèééÿò âÿ ýþçÿëëèéè] éàëíûç Ñöëåé-
7. Úàíûì, úàíûì-ýþçöì øÿêëèíäÿ –
ìàíèééÿ úàìåèíäÿ òàïàúàüûíà ãàíå îëäó.
1) ìåùðèáàíëûãëà ìöðàúèÿò ìÿãàìûíäà. Úà-
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ýÿë ÷ûõàã áó úàìåèí ìþù-
íûì-ýþçöì, äå ýþðöì íÿ èñòÿéèðñÿí? 2) åòè-
òÿøÿì áèíàñûíäàí; Éàøûëýþçëö Áîñôîðó ñåéð
ðàç, íàðàçûëûã ìÿãàìûíäà. Úàíûì, íÿ äöø-
åëÿéÿê áèðúÿ àí. Í.Ðÿôèáÿéëè.
ìöñÿí öñòöìÿ. – [Ãîúà êÿíäëè:] Úàíûì, áîø
ÚÀÌß èñ. [ôàðñ.] Ïàëòàð, úàìàøûð. ×àê åé-
ãûøãûðìàüûí éåðè éîõäóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ëÿäè úàìÿ, ÷ÿêäè íàëÿ; Ùàëû áÿäÿë îëäó þçýÿ
[Ìóñà ñàùèáêàðà:] Éîõ, úàíûì, ìÿí.. Ñàáèðèí
ùàëÿ. Ôöçóëè. Ãîéñóí áàøûíà ìîëëà ýÿðÿê ö÷
øåðèíè îõóéóðäóì. Ñ.Âÿëèéåâ.
ïóä ÿììàìÿ; Éàé, ãûø îëà ÿéíèíäÿ îíóí áèð
◊ Úàí àëûá, úàí âåðèð – ìÿôòóíåäèúè ýþ-
úöðÿ úàìÿ. ß.Ãÿìêöñàð.
çÿëëèéÿ, äèëáÿðëèéÿ èøàðÿ. Áèð ãûçûì âàð êè, áó
ÚÀÌÛØ èñ. Ãûñàáîéóíëó, èðèýþâäÿëè ýþâ-
úàùàí úàíû; Úàí àëûð, úàí âåðèð êàìàí ãàøû.
øÿéÿí åâ ùåéâàíû. Èíÿê, úàìûø, ãîéóí, ãóçó
Ñ.ß.Øèðâàíè. Î ýÿðýèí ãàøëàðûí êþëýÿñèíäÿ-
÷ûõàð íàõûðà îòëàüà; Êþ÷ÿð àðàíäàí åë, ýå-
êè; Úàí àëûá, úàí âåðÿí ýþçëÿðÿ ãóðáàí.
äÿð éàâàø-éàâàø éàéëàüà. À.Ñÿùùÿò. Ãÿðÿí-
ß.Úàâàä. Úàí àëìàã – á à õ úàíûíû àëìàã.
ôèë áàúû ùÿéÿòäÿ úàìûø ñàüûðäû. È.ßôÿíäèéåâ.
Ìÿýÿð îë ìàù òàìàì þìðäÿ áèð éàðû ýåúÿ;
ÚÀÌÛØ×Û èñ. Úàìûø÷ûëûã ìöòÿõÿññèñè.
×ûõûáàí áóñÿ âåðÿ, úàí àëà, íþãñàí åéëÿð?
// Úàìûø ñàõëàìàãëà, úàìûø÷ûëûãëà ìÿøüóë
Ñ.ß.Øèðâàíè. Áèð íÿüìÿéäè àü ñóëàðûí àõûíû;
îëàí àäàì.
Íÿðýèçëÿðèí úàí àëûðäû áàõûøû. Ì.Ðàùèì.
ÚÀÌÛØ×ÛËÛà èñ. Úàìûø éåòèøäèðìÿ, úàìûø
Úàí àòìàã – áèð øåéè ÿëäÿ åòìÿéÿ âÿ éà
ñàõëàìà. Úàìûø÷ûëûã òÿñÿððöôàòû.
ùÿéàòà êå÷èðìÿéÿ ùÿääèíäÿí àðòûã ñÿé ýþñ-
382
ÚÀÍ
ÚÀÍ
òÿðìÿê, áöòöí âàðëûüû èëÿ ÷àëûøìàã. [Ñÿðèé-
éèá, ëàï þëöá ýåòìèøÿì, äÿõè ìÿíäÿ úàí ãàë-
éÿ:] Ùàâàëàð éàõøû êå÷äèéèíäÿí áèç òÿëÿñèð,
ìàéûá. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Îðõàí:] Ìÿí-
ïàéûç éàüûøëàðû áàøëàéàíà ãÿäÿð èøëÿðè ýþðöá
äÿ àðòûã úàí ãàëìàìûø, ìÿðùÿìÿò!; Ìÿð-
ãóðòàðìàüà úàí àòûðûã. È.ßôÿíäèéåâ. Ãóø
ùÿìÿò ãûë, èíñàôñûç îëìà, Èñìÿò! Ù.Úàâèä.
ó÷ìàüà úàí àòûá, áèð ãÿäÿð éöéöðäö.
Úàí ãîéìàã – ìöãÿääÿñ áèð èø óüðóíäà
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. [Áÿùëóë:] Ñÿíèí îüëóí äà,
úàíûíäàí êå÷ìÿê, þçöíö ôÿäà åòìÿê. Àíä
ëàï ÷îõäàíäûð, ñÿí áóíó áèëèðñÿí, áó úàâàí-
è÷èðèê áó äÿðÿéÿ, áó äàüà; ßúäàäûìûç úàí
ëàðûí ñûðàñûíà ãîøóëìàüà úàí àòûð. È.Ùöñåé-
ãîéäóüó òîðïàüà. Ð.Ðçà. [Áþéöê õàíûì:]
íîâ. Úàí áàùàñûíà – ãàí òþêÿðÿê, þçöíö
..Ìöùàðèáÿäÿ úàí ãîéàí àäàìûí áàëàñûíû
þëöìÿ âåðÿðÿê, úàíûíû ãóðáàí åäÿðÿê. Ùÿãè-
íþø áåëÿ ýþçöì÷ûõäûéà ñàëìûñûíûç? Á.Áàé-
ãÿòäÿ äÿ ùÿðýàù Àñëàí úàíûíûí áàùàñûíà
ðàìîâ. Úàí ãîéìàìàã – ÷îõ èíúèòìÿê,
áåëÿ îòóðàúàã áèð ÷àðÿ òàïñàéäû, þç úàíûíû
ÿçèééÿò âåðìÿê, òàìàì ÿëäÿí ñàëìàã. Ôóò-
ÿñèðýÿìÿéèá, Ìàíñóðó áó äÿðääÿí àçàä
áîë óøàãäà úàí ãîéìàäû. Úàí öñòÿ îëìàã
åäÿðäè. Ú.Úàááàðëû. Úàí áÿñëÿìÿê – þçöíÿ
– àõûð äÿãèãÿëÿðèíè éàøàìàã, úàí âåðìÿê.
éàõøû ãóëëóã åòìÿê, ðàùàòëûüûíà, éåìÿê
Äåéèð: “Ãîé èñèíñèí, î, úàí öñòÿäèð; ßçèééÿò
– è÷ìÿéèíÿ ôèêèð âåðìÿê. Úàí ÷ÿêìÿê –
÷ÿêìÿñèí áèð íå÷ÿ ýöíëöê”. Ì.Ðàùèì. Øàèð
òÿíáÿëëèê åëÿìÿê, áèð èøè ÷îõ êþíöëñöç ýþð-
éàòûð õÿñòÿäèð; Äåéèðëÿð, úàí öñòÿäèð. Á.Âàùàá-
ìÿê, çîðëà åëÿìÿê, åëÿìÿê èñòÿìÿìÿê.
çàäÿ. Úàí âåðìÿê – 1) ñîí äÿãèãÿëÿðèíè éà-
[Ìÿøÿäè Èìàí:] Ðÿùìÿòëèéèí óøàãëàðû, ïóëó
øàìàã, úàí öñòÿ ãîéìàã. [Ñÿëìà:] Ùÿñðÿòè
àëàíäà àëûðëàð, âåðÿíäÿ úàí ÷ÿêèðëÿð. ß.Ùàã-
êþíëöíäÿ úàí âåðÿí þâëàä; Àù! Ãÿùðÿìàí
âåðäèéåâ. [Àëòóí áàé:] Òîðïàüûìà ãàðøû òþéúö
îüóë! Íàêàì Ãàíïîëàä! Ù.Úàâèä. Ãûëûíúëàð,
âåðìÿéÿ äÿ úàí ÷ÿêèðñèíèç. Ú.Úàááàðëû. Úàí
íèçÿëÿð êå÷äè äþøöíäÿí; Úÿëëàäà úàí âåðäè,
÷öðöòìÿê – á à õ úàí ãîéìàã. [ßùìÿä:]
äèëèíäÿ: “Âÿòÿí!”. Ñ.Âóðüóí. [Àñëàí] þçöíö
Ìÿí îí áåø èë ãàðà ýöí è÷èíäÿ úàí ÷öðöäöá
àíàñûíûí éàíûíà éåòèðäèêäÿ îíóí úàí âåð-
òÿùñèë àëûì, ñîíðà äà áó úàíûìû, áó áèëèéèìè
äèéèíè ýþðöð. Ñ.Âÿëèéåâ; 2) ìÿú. äèðèëòìÿê,
ãóðáàí âåðèì? À.Øàèã. [Òàìàøà ãàðû îüëó-
úàíëàíäûðìàã, ùÿéàò âåðìÿê. Òîðïàüà úàí
íà:] Àõû ùþêóìÿò éîëóíäà úàí ÷öðöòìöøÿì.
âåðèðñÿí; Äèëñèç äàøëàðû áåëÿ; Ñÿí äèëÿ
Ïëàí ïëàí äàëûíúà äîëäóðìóøàì. ß.ßáöë-
ýÿòèðèðñÿí. Á.Âàùàáçàäÿ; 3) ìÿú. ðóùëàí-
ùÿñÿí. Úàí äàìàðû – áèð øåéèí þçöëöíö,
äûðìàã. Òÿìèç ùàâà êèìè, ñÿðèí ñó êèìè;
ÿñàñûíû òÿøêèë åäÿí ìöùöì úÿùÿò. Òÿáèð úàèç
Øàèð, øåèðëÿðèí ìÿíÿ úàí âåðäè. Àøûã Ùöñåéí.
ýþðöëñÿ, äåìÿê îëàð êè, Ùàúû Àñëàí áó êö÷ÿ-
Úàí éàíäûðìàã – 1) ãàéüûñûíà ãàëìàã, ãåé-
íèí úàí äàìàðû ìèñàëûíäà èäè. Ñ.Ùöñåéí.
äèíè ÷ÿêìÿê, äÿðäèíÿ ãàëìàã. Ãàðû Êÿðáÿ-
Úàí äàìàðûíû òóòìàã – á à õ äàìàðûíû òóò-
ëàéûíû þçöíÿ îüóë ùåñàá åäèá, îíà àðòûã úàí
ìàã. Úàí äåéèá, úàí åøèòìÿê – ÷îõ ìåùðè-
éàíäûðàðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè; 2) öðÿêëÿ ÷àëûø-
áàí, ñÿìèìè îëìàã. [Áÿíþâøÿ:] Íÿ îëóá,
ìàã, ñÿé ýþñòÿðìÿê. [Ñÿäð:] ..Þç èøèìèçäèð,
éîõñà àðàíûç ñîéóãäóð. Áÿñ áèð íå÷ÿ èë áóí-
ýÿðÿê úàí éàíäûðàã. È.ßôÿíäèéåâ. [Øàù Èñ-
äàí ãàáàã úàí äåéèá, úàí åøèäèðäèíèç?
ìàéûë:] Áèçäÿí íÿ èñòÿéèðñèíèç? .. Äöøöíúÿëè
Ñ.Ðÿùìàí. Èíñàíà êþíöë ùÿìäÿìè ùÿð øåé-
îëìàã, úàí éàíäûðìàã. ß.Ñàäûã. Úàíà äîë-
äÿí ôÿðçäèð. Úàí äåéèá, úàí åøèäÿñÿí, áèð-
ìàã – á à õ ÿòÿ-úàíà äîëìàã (ýÿëìÿê).
áèðèíèí áàøûíà àíä è÷ÿñÿí. Ìèð Úÿëàë. Úàí
Úàíà ýÿëìÿê – 1) çÿùëÿñè ýåòìÿê, òÿíýÿ
åâè – ìÿú. ßí ùÿññàñ éåð, öðÿê, êþíöë. Âóð-
ýÿëìÿê, äàðûõìàã, áûãìàã, óñàíìàã. Áÿñ
äó úàí åâèíè éàìàí àéðûëûã.. Øÿùðèéàð. Úàí
äåéèëìè, áàõäûì ñÿíèí ñþçöíÿ; Áÿñ äåéèëìè,
åâèìÿ ñûüûøìàéàí àðçóëàð; Áèð äöíéàäà
áóðäà ýÿëäèì úàíà ìÿí? Ì.Ìöøôèã; 2) äèð-
íå÷ÿ äöíéà àðçóëàð.. Ñ Âóðüóí. Úàí ýÿç-
÷ÿëìÿê, äèðèëìÿê, úàíëàíìàã. [Èíÿê] áàøûíû,
äèðìÿê – çîðëà àéàã öñòÿ äóðìàã, ÷îõ öç-
áîüàçûíû, êöðÿéèíè óúäàíòóòìà éàëàäûãúà,
ýöí, òàãÿòñèç îëìàã. Ùàëû ïèñäèð, úàí ýÿçäè-
ñàíêè áóçîâ úàíà ýÿëèð, äèð÷ÿëèðäè. Ì.Èáðàùè-
ðèð. Úàí ãàëìàìàã – òàìàì öçöëìÿê, òà-
ìîâ. Ãóðóìàüà öç òóòìóø àüàúëàð ñó è÷èá
ãÿòäÿí äöøìÿê, ÿëäÿí-äèëäÿí äöøìÿê. Õö-
úàíà ýÿëäèëÿð. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Òîðïàã
ëàñÿ, êÿíäÿ éåòèøÿíÿ êèìè ìÿíèìêè ìÿíÿ äÿ-
úàíà ýÿëäè, éåð úàíà ýÿëäè; Òûïûð-òûïûð
383
ÚÀÍ
ÚÀÍ
éàüàí éàé éàüûøûíäàí. Á.Âàùàáçàäÿ. Úàíà
íûí éàíñûí, ùàðàëàðäàñàí? Úàíû àüçûíà
ýÿòèðìÿê (äîéäóðìàã) – 1) òÿíýÿ ýÿòèð-
ýÿëìÿê – öçöëìÿê, óñàíìàã. Úàíû àüçûí-
ìÿê, áûãäûðìàã, áåçèêäèðìÿê, óñàíäûðìàã.
äàí (áîüàçûíäàí) ÷ûõàíà ãÿäÿð – þëÿ-
[Õîðòäàí:] Èáëèñè úÿùÿííÿì ÿùëè áèð íþâ úà-
íÿúÿí, ñîí íÿôÿñÿ ãÿäÿð. Èíñàí úàíû àüçûí-
íà ýÿòèðìèøäè… ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Áàáÿê:]
äàí ÷ûõàíà ãÿäÿð éàøàìàãäàí öìèäèíè öç-
Õÿëèôÿ âÿ ñàðàéûí ùÿäñèç-ùåñàáñûç âåðýèëÿðè
ìöð. ß.Àáàñîâ. Úàíû áîüàçûíà éûüûëìàã
ùàìûíû úàíà ýÿòèðèá… Ì.Ðçàãóëóçàäÿ;
(ýÿëìÿê) – úàíà ýÿëìÿê, òÿíýÿ ýÿëìÿê.
2) äèð÷ÿëòìÿê, äèðèëòìÿê, úàíëàíäûðìàã. Ýöëÿ
Ùÿð äÿôÿ, ÿë áîéäà ãÿáçëÿðÿ, éà äèëóúó òàï-
ñÿíñèç íÿçÿð åòñÿì, ýÿòèðÿð úàíÿ ìÿíè.
øûðûüà, àíáàð à÷äûðûá òàõûë áóðàõàíàúàí Ýÿë-
Ñ.ß.Øèðâàíè. Èøûãëàð éàéûëûð áóðäàí ùÿð
äèéåâèí úàíû áîüàçûíà éûüûëûðäû. Ìèð Úÿëàë.
éàíà; Ñó úàíà ýÿòèðèð áîç òîðïàãëàðû. Ù.Ùö-
[Ôèççÿ õàíûì Ôÿðèäÿéÿ:] Âàëëàù, àäàìëàðà
ñåéíçàäÿ. Úàíà ñèíìÿê – á à õ öðÿéÿ éàò-
éàõøûëûã åëÿìÿêäÿí ëàï úàíûì áîüàçûìà
ìàã. Úàíà éåòèðìÿê – á à õ úàíà ýÿòèð-
ýÿëèá. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Úàíû úÿùÿííÿìÿ!
ìÿê. Åé áèâÿôà, ìÿíè úàíà éåòèðäèí; Ìóíúà
– íÿ åäèð åòñèí, íÿ îëóð îëñóí, þëñöí, úÿùÿí-
úþâðö-úÿôà áèðäÿí îëóðìó? Ã.Çàêèð. Úàí-
íÿìÿ êè ìÿíàëàðûíäà ãàðüûø èôàäÿñè. Úàíû
áèð ãÿëá(äÿ) – ÷îõ éàõûí, ÷îõ ìåùðèáàí, ñÿ-
úÿùÿííÿìÿ, ãîé ýåòñèí! Úàíû ÷ûõìàã – þë-
ìèìè. Úàíáèð ãÿëá éàøàìàã. Èêè àèëÿ úàíáèð
ìÿê. Ãöðáÿòäÿ ÷ûõàúàã úàíû Çàêèðèí; Éîõäó
ãÿëáäÿ éàøàéûð. – Áèðýÿ îéíàäûüûì, ãîøà
õåéèðõàùû î éàð éàíûíäà. Ã.Çàêèð. [Ñîíà õà-
ýÿçäèéèì; Éîõñóë ãîíøóëàðûí óøàãëàðûéäû;
íûì:] Éîõñà äóñòàã êèìè ãàëìûøàì äþðä äè-
Áèç êè úàíáèð ãÿëáäÿ äîñò èäèê, äåéèì; Äîñò-
âàð àðàñûíäà, õèôôÿò åëÿìÿêäÿí àç ãàëûá úà-
ëóã ñóäàí äóðó, àéäàí àðûéäû. Í.Õÿçðè. Úàí-
íûì ÷ûõñûí. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Óøàã éåðÿ äÿé-
äàí äöøìÿê – öçöëìÿê, çÿèôëÿìÿê, ÿëäÿí
ñÿ èäè, î ñààò úàíû ÷ûõàúàãäû. Ìèð Úÿëàë.
äöøìÿê. Úàíäàí åëÿìÿê – þëäöðìÿê, ùÿ-
Úàíû ÷ûõñûí! – þëñöí! (ùèðñ, àúûã ìÿãàìûíäà
éàòäàí ìÿùðóì åëÿìÿê. Ìÿí àøèãÿì, äÿð-
èøëÿíèð). [Ôàòìà õàíûì:] È÷, áåøèíè è÷, àüçû-
äèí öç; Ýöëäö áàüáàí, äÿðäèí öç; Éà ìÿíè
íàúàí äà ãÿíä äîëäóð, ãàçàíàíûí úàíû ÷ûõ-
úàíäàí åéëÿ; Éà úàíûìäàí äÿðäèí öç. Ñàðû
ñûí! Í.Âÿçèðîâ. [Øÿðèô:] Óøàãäûð, úàíû ÷ûõ-
Àøûã. [Àôòèë Èáàäà:] Ñÿí èêè àðâàäû úàíäàí åëÿ-
ñûí, äèëèí ñàõëàñûí. Ú.Úàááàðëû. Úàíû äèíúÿë-
ìèñÿí. Ú.Úàááàðëû. Úàíäàí êå÷ìÿê – á à õ
ìÿê – ðàùàòëàíìàã, ðàùàò îëìàã, ñàêèòëÿø-
úàíûíäàí êå÷ìÿê. [Êÿðÿì:] Úàâàíàì, úàí-
ìÿê. [Øèðèííàç] ùÿð çàìàí áàøûà÷ûã ýÿçÿð, î
äàí êå÷ìèøÿì; Ýþð íåúÿ äÿðäÿ äöøìöøÿì;
ÿòðàôäà éåýàíÿ îëàí è÷ìÿëè ñó àïàðìàüà
Ãàí àüëàéûð åëèì ìÿíèì. “ßñëè âÿ Êÿðÿì”.
ýÿëäèêäÿ áèð íå÷ÿñè èëÿ äàëàøìàéûíúà úàíû
Áóðäà ýþðäöì Âÿòÿí ö÷öí; Î òþêöëÿí àë
äèíúÿëìÿçäè. Ñ.Ùöñåéí. Úàíû … ÿëèíäÿ îë-
ãàíëàðû; Áóðäà ýþðäöì åë éîëóíäà; Úàíäàí
ìàã – áèðèíäÿí àñûëû îëìàã. Úàíû ãóðòàðìàã
êå÷ÿí àñëàíëàðû. Á.Âàùàáçàäÿ. Úàíäàí-
– àçàä îëìàã, õèëàñ îëìàã, ãóðòàðìàã. [Áå-
áàøäàí êå÷ìÿê – á à õ úàíûíäàí êå÷ìÿê.
úàí:] ßýÿð äåäèéèíè åéëÿäèí – úàíûí ãóðòàð-
Ãûçûë ýöëö ñå÷ÿðëÿð; Áóäàüûíäàí áè÷ÿðëÿð;
äû, åëÿìÿäèí – áöòöí íÿñëèíè êÿñÿúÿéÿì.
Âÿôàëû éàð éîëóíäà; Úàíäàí-áàøäàí êå÷ÿ-
“Ãóðáàíè”. [Ìÿììÿä:] Êàø ìÿí þëÿéäèì,
ðëÿð. (Áàéàòû). Úàíû (… éàíûíäà) ãàëìàã –
áèðéîëëóã úàíûì ãóðòàðàéäû.. Å.Ñóëòàíîâ.
áèðèíèí, éà áèð øåéèí íèýàðàí÷ûëûüûíû ÷ÿêìÿê,
Úàíû îä òóòóá éàíìàã – 1) áÿðê ãûçäûð-
îíóí ö÷öí íàðàùàò îëìàã, èíòèçàð ãàëìàã.
ìàã, ùÿðàðÿòè àðòìàã. Ãûçäûðìàäàí óøàüûí
[Àüàéàðûí] úàíû ìÿêòÿáäÿ, îüëóíóí éàíûíäà
úàíû îä òóòóá éàíûð; 2) ìÿú. áÿðê ùèðñëÿí-
ãàëìûøäû. ß.ßáöëùÿñÿí. Úàíû (úàíûí, úàíû-
ìÿê, ãÿçÿáëÿíìÿê, îäëàíìàã. Íàùàã ñþç-
íûç) ñàü îëñóí! – èíòîíàñèéàäàí àñûëû îëàðàã,
äÿí úàíûì îä òóòóá éàíäû. Úàíû ñûçûëäàìàã
òÿñÿëëè, ñàüëûã àðçóñó, éàõóä íàðàçûëûüû èñòåù-
– áÿäÿíèíäÿ àüðû-ñûçû ùèññ åòìÿê. [Ìÿëÿ-
çà øÿêëèíäÿ áèëäèðèð (áÿçÿí äÿ öñòöþðòöëö øÿ-
êèí] úàíû ñûçûëäàéûð, àüëàäûüû ñÿñèíèí òèòðÿ-
êèëäÿ ùÿäÿ áèëäèðèð). [Ùàúû ßùìÿä Àëìàçà:]
ìÿñèíäÿí àíëàøûëûðäû. À.Äèâàíáÿéîüëó. Úàíû
Éà ñÿùâ îëóá, éà åëÿ áåëÿ äåìèøñÿí, êå÷èá
ñóëóäóð – á à õ úàíûíäà ùÿëÿ ñó âàð. Éåò-
ýåäèá, úàíûí ñàü îëñóí! Ú.Úàááàðëû. Úàíû
ìèøäÿí àðòûã éàøàìûø Ùèêìÿò Èñôàùàíè, úàíû
(úàíûí) éàíñûí! – ãàðüûø èôàäÿñè. Àé ãûç, úà-
íÿ ãÿäÿð ñóëó îëñà äà, àõûð ìÿíçèëÿ éàõûí-
384
ÚÀÍ
ÚÀÍ
ëàøìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Úàíû ö÷öí ãîðõ-
äöøäö. Äÿùøÿòëè õÿáÿðäÿí úàíûíà âèú-âèúÿ
ìàã – þçöíÿ õÿòÿð ýÿëìÿñèíäÿí åùòèéàò åò-
äöøäö. Úàíûíà éàòìàã (ñèíìÿê) – á à õ
ìÿê, ãîðõìàã, þç úàíûíûí ùàðàéûíäà îëìàã.
öðÿéèíÿ éàòìàã. Éàðìÿììÿäèí öçäÿí ÷îõ
Ýöëçàð àðòûã þç úàíû ö÷öí ãîðõóðäó, çèðà
ìÿñóì ýþðöíÿí òÿðÿôëÿðè þçö äÿ ùèññ åò-
ìöñÿëìàíëàð ùÿìèøÿ áåëÿ áèð õÿéàíÿòè âÿ
ìÿäÿí [Ðöñòÿìèí] úàíûíà éàòûðäû. Ì.Èáðà-
òÿùãèðàòû ãàí èëÿ éóéóðëàð. Ú.Úàááàðëû. Úàíû
ùèìîâ. Úàíûíà éàçûüûí ýÿëñèí! – þçöíÿ
éàíìàã – á à õ öðÿéè éàíìàã. Úàíûì (úà-
ðÿùì åò, þçöíö ÿëäÿí ñàëìà, þç úàíûíû äö-
íûí, úàíûíûç, úàíû) ö÷öí… – àíä èôàäÿñè. [Ãà-
øöí ìÿíàñûíäà ìÿñëÿùÿò èôàäÿñè. [Þâðÿò
ñûì ÿìè îüëóíà:] Îüëóì, úàíûí ö÷öí, õàëîâà
ÿðèíÿ:] ..Áèð úàíûíà éàçûüûí ýÿëñèí, áèð óñàí..
äåéÿðÿì, ñÿíÿ áèð éàõøû ÷àðõû õîðóç ýÿòèðñèí.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñàëìà þçöíö àòÿøè-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Êÿëÿíòÿðëè ßìèð-
ïèðàíÿ, à ìîëëà! Ýÿëñèí éàçûüûí úàíûíà, äè-
ëèéÿ:] Áèëñÿéäèì êè, ñèç ìÿäÿíèééÿòëÿ èãòèñà-
âàíÿ, à ìîëëà! Ì.ß.Ñàáèð. Úàíûíäà àç éîõ-
äèééàòû áåëÿ ãàðøû-ãàðøûéà ãîéóðñóíóç, úà-
äóð – ÷îõáèëìèø, ýèçëèíäÿí èø ýþðÿí àäàì
íûì ö÷öí, ùå÷ àüçûìû äà à÷ìàçäûì. È.Ùö-
ùàããûíäà. Úàíûíäà ùÿëÿ (ñó) âàð (ñó ÷îõ-
ñåéíîâ. Úàíûì ãóðáàí! – îõøàìà, ÿçèçëÿ-
äóð) – ãîúàëûüûíà áàõìàéàðàã, ùÿëÿ èøëÿéÿ
ìÿ, íÿâàçèø, éàõóä éàëâàðûø ìÿíàñûíäà.
áèëÿí, ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿ áèëÿí àäàì ùàã-
[Êÿðáÿëàéû Ãóðáàí:] Ðàçûñàíìû? Úàíûì ñÿíÿ
ãûíäà. [Úàìàë:] [Ïèðèíèí] ãîúàëûüûíà áàõ-
ãóðáàí! Ö.Ùàúûáÿéîâ. [Áÿáèð:] Õàëà! Úà-
ìàéûí, úàíûíäà ùÿëÿ ñó ÷îõäóð. Ì.Ñöëåé-
íûì ñÿíÿ ãóðáàí! Ù.Íÿçÿðëè. Úàíûì ñÿíÿ
ìàíîâ. Úàíûíäà îëìàã – áèðèíÿ õàñ îëìàã,
(ñèçÿ) äåñèí… – áåëÿëèêëÿ, àõûðû êè, õöëàñÿ ìÿ-
òÿáèÿòèíäÿ, ãàíûíäà îëìàã. Úàíûíäàí áå-
íàëàðûíäà àðà ñþç êèìè èøëÿíÿí èôàäÿ. Ñîíðà,
çàð îëìàã – óñàíìàã, òÿíýÿ ýÿëìÿê; úàíà
úàíûì ñÿíÿ äåñèí, ýöíëÿðèí áèð ýöíöíäÿ ñÿíè
äîéìàã. Úàíûíäàí áåçàð îëàí Òàíðûéà ãàð-
òóòóá ñàëûðëàð òöðìÿéÿ. “Êèðïè”. Úàíûíà
üàð. (Àòà. ñþçö). Úàíûíäàí ÿë ÷ÿêìÿê
áèðÿ äöøìÿê – á à õ êöðêöíÿ áèðÿ äöøìÿê.
– þçöíäÿí áåçèêìÿê, òÿíýÿ ýÿëìÿê, áûã-
Úàíûíà úÿôà áàñìàã – þçöíÿ ÿçèééÿò âåð-
ìàã. [Ìÿøÿäè Èáàä:] Àéðû äöøäöì éàðûì-
ìÿê, çÿùìÿòÿ äþçìÿê. [Ñÿìÿíäÿð:] Áó èë
äàí; ßë ÷ÿêìèøÿì úàíûìäàí. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ôÿùëÿéÿì, úàíûìà úÿôà áàñûá îõóéàðàì, áåø-
[Ãà÷àé] ïàìáûã çàâîäóíà ýÿëÿíäÿ ùÿéàò-
àëòû èëäÿí ñîíðà îëàðàì ìöùÿíäèñ. Ì.Ùö-
äàí êöñìöø, .. úàíûíäàí ÿë ÷ÿêìèøäè. ß.Âÿ-
ñåéí. Úàíûíà äþøÿìÿê – áÿðê äàíëàìàã,
ëèéåâ. Úàíûíäàí êå÷ìÿê – þçöíö ãóðáàí
òþùìÿòëÿìÿê, òÿíãèä åòìÿê. Î êè âàð úàíûíà
âåðìÿê, þçöíö ôÿäà åòìÿê, úàíûíû âåðìÿê.
äþøÿäèëÿð. Úàíûíà ëÿðçÿ (ó÷óíìà, öøöòìÿ,
[Çàëõà:] [Áàéðàì] Ïÿðçàääàí þòðö èíäè úà-
òèòðÿìÿ) äöøìÿê – á à õ úàíûíà âèúÿ (âèú-
íûíäàí êå÷ÿð, àò, ìàë íÿ øåéäèð. Ì.Ô.Àõóíä-
âèúÿ) äöøìÿê. [Àòàø] äèíÿíäÿ åëÿ òóòàðëû
çàäÿ. Àëà ýþçëöì, ñÿíäÿí àéðû ýöëìÿðÿì;
úàâàá âåðèð êè, ãàáàüûíäàêûíûí úàíûíà ëÿðçÿ
Úàíûìäàí êå÷ñÿì äÿ, þëÿ áèëìÿðÿì. Àøûã
äöøöð. ß.Âÿëèéåâ. Áåëÿ äåéèðëÿð êè, áó
ßëÿñýÿð. Úàíûíäàí îëìàã – á à õ öðÿéèí-
éàõûíëàðäà äÿðâèøëÿðèí ãóëàüûíà ÷àòûá êè,
äÿí îëìàã. Úàíûíû àëìàã – þëäöðìÿê. Ñîð-
òöôåéëè ùÿéàò ñöðÿíëÿðëÿ úèääè ìöáàðèçÿ
äóí çÿëèòÿê ñÿí ùàìûíûí ãàíûí, à ìîëëà! Àë-
áàøëàíûá. Áó õÿáÿðäÿí îíëàðûí úàíûíà öøöò-
äûí úàíûíû õÿñòÿ ìöñÿëìàíûí, à ìîëëà!
ìÿ äöøöá. “Êèðïè”. Úàíûíà îä (àòÿø) ñàë-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ãîðóäóì þç úàíûìû âóðóø-
ìàã – 1) áÿðê ãîðõóéà ñàëìàã, òÿøâèøÿ ñàë-
ëàðäà þëöìäÿí; Úàíûìà ãûéàíëàðûí úàíûíû
ìàã; 2) éàíäûðûá-éàõìàã. Åøã àòÿøè áèð îä
àëìàã ö÷öí. Ñ.Ðöñòÿì. [Úàíáàëàéåâ:] Áó
ñàëûá úàíûìà; Éàíìàãäà éåòèøìÿç ñÿìÿíäÿð
äÿôÿ äÿ ìÿíèì öðÿéèìè êÿñèá àòìàã, áèðéîë-
ìÿíÿ. Ã.Çàêèð. Úàíûíà âÿëâÿëÿ äöøìÿê – áèð
ëóã úàíûìû àëìàã èñòÿéèðñÿí. È.Ùöñåéíîâ. Úà-
øåé îëàúàüûíäàí ãîðõàðàã áÿðê ùÿéÿúàí êå-
íûíû àçàð (äÿðä) àëûá – òÿíáÿë, ùÿâÿññèç,
÷èðìÿê, òÿøâèøÿ, âàùèìÿéÿ äöøìÿê. Úàíûíà
öðÿêñèç èø ýþðÿí àäàì ùàããûíäà. [Øÿðÿáàíû:]
âÿëâÿëÿ (ãîðõó) ñàëìàã – áÿðê ãîðõóòìàã,
[ßëèãóëóíóí] úàíûíû àçàð àëûá, íÿ ýöú âóðóð,
òÿøâèøÿ ñàëìàã. Úàíûíà âèúÿ (âèú-âèúÿ) äöø-
íÿ èòÿëÿéèð. Ú.Úàááàðëû. Úàíûíû áàüûøëàìàã
ìÿê – ñîéóãäàí, éà ãîðõóäàí òèòðÿìÿê,
– þëìÿê. Âàõò ýÿëäè, ßùìÿäèí àòàñû ãÿôèëäÿí
ÿñèì-ÿñèì ÿñìÿê. Ñîéóãäàí úàíûíà âèúÿ
àçàðëàéûá úàíûíû áàüûøëàäû îüëóíà. (Íàüûë).
385
ÚÀÍ
ÚÀÍÀÍ
Úàíûíû áîüàçûíà éûüìàã (ýÿòèðìÿê) – á à õ
Ö.Ùàúûáÿéîâ. Íàìóñëà ñöðìöøÿì þç äþâ-
úàíà äîéäóðìàã. [Ùàúû Ìåùäè:] Úàíûìû
ðàíûìû; Âåðÿðÿì ùàãã ö÷öí øèðèí úàíûìû.
áîüàçûìà éûüäûíûç. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Áàëà-
Ì.Ðàùèì. Úàíûíûí ùàéûíäà (ùàðàéûíäà)
õàí Àéäûíà:] Ñÿí úàíûìû áîüàçûìà éûüäûí, áó
îëìàã – àíúàã þçö ùàããûíäà äöøöíìÿê, þç
õàëãû êèøè ñàéìûðñàí? Ú.Úàááàðëû. Úàíûíû ÷û-
ãåéäèíÿ ãàëìàã. Àüàýöë Íàáàòîâ áó õÿáÿð-
õàðìàã – èíúèòìÿê, ÿçèééÿò âåðìÿê. Úàíûíû
äÿí øàäëàíñà äà, þç úàíûíûí ùàðàéûíà ãàëûá
÷þëÿ àòìàã – þç úàíûíà çÿðÿð îëàúàã äÿðÿ-
ÿëëÿøèð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áó ñààò Ñÿðùÿíý þç úà-
úÿäÿ èøëÿìÿê, úàíûíà ôèêèð âåðìÿìÿê, þç
íûíûí ùàéûíäàäûð. Ì.Èáðàùèìîâ. Úàíûíûí
ãåéäèíÿ ãàëìàìàã. Åëÿ áèë úàíûíû ÷þëÿ àòûá,
ãåéäèíÿ (äÿðäèíÿ) ãàëìàã – þçöíÿ ôèêèð
ýåúÿ-ýöíäöç äèíúÿëìÿê áèëìèð. “Êèðïè”.
âåðìÿê, þç ãåéäèíÿ ãàëìàã, ñàüëàìëûüûíû
Úàíûíû ÷öðöòìÿê – 1) á à õ öðÿéèíè ÷öðöò-
ãîðóìàã. Úàíëàðà äÿéÿí (äÿéÿð)… – õîø-
ìÿê; 2) áîø éåðÿ çÿùìÿò ÷ÿêìÿê, ÷àëûøìàã.
õàñèééÿò, ìåùðèáàí, íÿúèá, ìÿðä, ñÿìèìè
Úàíûíû äèøèíÿ òóòàðàã (òóòóá) – êþíöëñöç,
àäàì ùàããûíäà. [Àüúà:] À êèøè, ìÿí îüëàíû
ùÿâÿññèç, èñòÿìÿäÿí, þçöíö ìÿúáóð åäÿðÿê.
ýþðìÿìèøÿì, àíàñû úàíëàðà äÿéÿí áèð
[Ñÿìÿä] úàíûíû äèøèíÿ òóòóá, áàúûñûíû âÿ
àäàìäûð. Ù.Ñàðàáñêè. [Äîñòóì:] Ùÿð èêèñè
Çåéíÿáè Íàäèðèí éàíûíà àïàðäû. Á.Òàëûáëû.
úàíëàðà äÿéÿí îüëàíäûð, Ðÿøèäè òàíûéûðñàí,
[Òîïóø] .. ýþçëÿðèíè éóìóá à÷äû âÿ úàíûíû
áó äà îíóí äîñòó âÿ “ðÿãèáè”. Ì.Ðçàãóëó-
äèøèíÿ òóòàðàã, þçöíö áàøûàøàüû Íÿðýèçèí
çàäÿ. Éàðû úàíû ãàëìàìàã – ÷îõ àðûãëà-
àéàãëàðûíà àòìàã èñòÿéèðäè êè.. áèðäÿí ñÿê-
ìàã, öçöëìÿê, çÿèôëÿìÿê. Éîëóíà ýþç äèê-
ñÿíèá äèâàð öñòöíäÿ äèêÿëäè. ß.Ìÿììÿä-
ìÿêäÿí; Ãàëìàéûá éàðû úàíû. (Áàéàòû). Ðÿí-
õàíëû. [Øîôåð:] Ìöõòÿñÿðè, úàíûìû äèøèìÿ
ýè ñàðàëûá, ãàëìàéûá ÿñëà éàðû úàíû; Áèð ýöë-
òóòóá, áèðòÿùÿðëÿ þçöìö ãàéûüà ñàëäûì.
ìÿç îüóë, âàé! Ì.ß.Ñàáèð.
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Úàíûíû èøÿ âåðìÿìÿê –
ÚÀÍÀ-ÚÓÍÀ ñèô. äàí. Áîø, áåêàðà, äÿ-
çÿùìÿòè, èøëÿìÿéè ñåâìÿìÿê, òÿíáÿë ùÿéàò
éÿðñèç. [Øàùáÿé:] [Áöëÿíä] áèð-èêè àðàáà
êå÷èðìÿê, èøäÿí áîéóí ãà÷ûðìàã. Ùå÷
àéûí-îéóíëà úàìààòû íåúÿ ÿëÿ àëäû! Úàíà-
úàíûíû èøÿ âåðìèð. Úàíûíû ãîéìàüà éåð
úóíà àäàì äåéèë! ß.ßáöëùÿñÿí.
àõòàðìàã – íÿ åäÿúÿéèíè áèëìÿìÿê, þçöíÿ
ÚÀÍÀËÀÍ, ÚÀÍÀËÛÚÛ ñèô. 1. Úÿëëàä,
éåð òàïìàìàã, ÷àøûá ãàëìàã. Úàíûíû ãîé-
àäàìþëäöðÿí, ãàíè÷ÿí. [Ðöñòÿì:] Áóíäàí
ìàã – áöòöí ãöââÿñèíè, åíåðæèñèíè, áàúà-
ñîíðà ìÿí úàíàëûúû úÿëëàäà äþíìÿëèéÿì…
ðûüûíû ñÿðô åòìÿê. [Ðÿèñ:] Áó ìöêàôàò Áàõûø
Ú.Úàááàðëû. //ìÿú. Öçöúö, ÷îõ ÿçèééÿòëè.
Áàõûøîâóí àèëÿñèíèíäèð. Î êèøè úàíûíû òèêèí-
×îõ úàíàëàí èøäèð.
òèäÿ ãîéóð. Ìèð Úÿëàë. Úàíûíû ãóðòàðìàã –
2. ìÿú. Ôöñóíêàð, ìÿôòóíåäèúè, äèëáÿð. Äèë-
þçöíö ãóðòàðìàã, õèëàñ îëìàã, éàõàñûíû
áèëÿí, áèð úàíàëàí, áèð ãÿääè-øöìøàä àëìà-
ãóðòàðìàã. [Ìÿúèä:] Àëëàù ãöââÿò âåðñèí, àé
éûì? Þìðöìöí àõûð äÿìèíäÿ àëìàéûì, øàä
Íàäèð, áó áÿéëÿðèí ÿëèíäÿí úàíûí éàõøû
îëìàéûì. ß.Íÿçìè. Òîâóçóí úàíàëûúû ñÿñè
ãóðòàðäû. Á.Òàëûáëû. Àé àðâàä, Àëëàù èñòÿñÿ
[ßùìÿäè] äÿëèúÿñèíÿ ìÿôòóí åòìèøäè. Ì.Ñö-
ùå÷ êèìè éîõñóë éàðàòìàç äåéÿ, Àñëàí êèøè
ëåéìàíîâ. [Ãûçûí] úàíàëûúû ãàéíàð àëà ýþç-
ìÿòëÿáÿ äÿõëè îëìàéàí ìöõòÿñÿð áèð úàâàáëà
ëÿðè èíäè õöñóñè áèð ãûçüûíëûãëà ïàðûëäàéûð,
úàíûíû ãóðòàðìàã èñòÿäè. ß.Âÿëèéåâ. Úàíûíû
åùòèðàñäàí àëûøûá éàíûðäû. Â.Øûõëû.
ñûõìàã – á à õ öðÿéèíè ñûõìàã. Íàøàä ÿôÿí-
ÚÀÍÀÌÀÇ èñ. [ôàðñ.] äèí. Öñòöíäÿ íàìàç
äè ùå÷ äÿ ìÿòëÿáÿ äÿõëè îëìàéàí ëöçóìñóç
ãûëìàã ö÷öí õöñóñè øÿêèëäÿ òèêèëèá ùàçûðëà-
ñþçëÿðëÿ [Ìåùðèáàíûí] úàíûíû ñûõûðäû. Ñ.Ùö-
íàí äþðäêöíú ïàð÷à. Ãÿäèì àõøàì åâÿ ãà-
ñåéí. Úàíûíû òàïøûðìàã (òÿñëèì åòìÿê)
éûòäûãäà, àðâàäûíûí áèðèñè îíóí ö÷öí äÿñòÿ-
– þëìÿê. Åâ ñàùèáè ÷îõäàí úàíûíû òàïøûðûá.
ìàç àëìàã ö÷öí ñó ùàçûð åòñÿéäè, î áèðèñè
Ù.Ñåéèäáÿéëè. [Êèøè] áèð ùÿôòÿäÿí ñîíðà úà-
úàíàìàç ùàçûðëàéûðäû. Ò.Ø.Ñèìóðã. [Êèøè]
íûíû òàïøûðäû. ß.Ñàäûã. Úàíûíû âåðìÿê –
áèð áóúàãäà ñàëûíìûø ãÿëÿìêàð úàíàìàç
þçöíö ãóðáàí âåðìÿê, þçöíö ôÿäà åòìÿê,
öñòÿ ãèðàÿòëÿ íàìàç ãûëûð. Ù.Ñàðàáñêè.
úàíûíäàí êå÷ìÿê. [Ìÿøÿäè Èáàä:] À ãóçóì,
ÚÀÍÀÍ èñ. [ôàðñ.] Ñåâýèëè, éàð, äèëáÿð,
ýÿë éàíûìà; Úàíûìû âåðÿðÿì ìÿí éàðûìà.
ìÿùáóáÿ. Ôÿëÿê àéûðäû ìÿíè úþâð èëÿ úàíà-
386
ÚÀÍÀÑÈÍßÐ
ÚÀÍÔßØÀÍ
íûìäàí. Ôöçóëè. Íÿ õîøäó úàíàíà úàíû éå-
ÚÀÍÁßÕØ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Úàí âåðÿí,
òèðìÿê; Äîéóíúà òàìàøà åëÿéèá þëìÿê. Ã.Çà-
úàíëàíäûðàí; ùÿéàòâåðÿí, àäàìû øàä âÿ
êèð. [Òàùèð:] Åë ãÿùðÿìàíëàðûíûí ÷îõóñó úàíàí
ìÿìíóí åäÿí, ôÿðÿùëÿíäèðÿí.
éîëóíäà ìèí áèð ÿçèééÿòÿ ãàòëàøûð. Ì.Ùöñåéí.
ÚÀÍÁÈÐ ñèô. âÿ çÿðô ×îõ éàõûí, ìåùðèáàí,
ÚÀÍÀÑÈÍßÐ ñèô. âÿ çÿðô Õîøàýÿëÿí, úà-
àéðûëìàç. Úàíáèð éîëäàø. Úàíáèð îëìàã. Óçóí
íàéàòàí, öðÿéÿéàòàí. Úàíàñèíÿð èø. Úàíàñè-
ÿñðëÿðäÿí áÿðè úàí äåéèá, úàí åøèäÿí ýöðúöëÿð,
íÿð ùÿðÿêÿò åòìÿê. – Ìîëëà, èíäè êè áèçè ãî-
àçÿðáàéúàíëûëàð ùÿìèøÿ úàíáèð, ãÿëááèð îë-
íàã åëÿéèðñÿí, ýÿë þç èñòÿäèéèìèç êèìè åëÿ êè,
ìóøëàð.
úàíàñèíÿð éåéÿê. “Ì.Í.ëÿòèô.”.
ÚÀÍÁÈÐËÈÊ èñ. ×îõ éàõûíëûã, ñÿìèìèëèê,
ÚÀÍÀÂÀÐ èñ. [ôàðñ.] 1. Èò úèíñèíäÿí äÿðèñè
ìåùðèáàíëûã.
áîç, éûðòûúû ùåéâàí; ãóðä. Êÿùÿð àò ãóëàã-
ÚÀÍ-ÚÀÍ: úàí-úàí äåìÿê – ÷îõ ìåùðè-
ëàðûíû øÿêëÿéèá, úàíàâàð òÿðÿôÿ áàõûð, þêöçëÿð
áàíëûã ýþñòÿðìÿê, íÿâàçèø ýþñòÿðìÿê, ðèã-
áþéðöøìÿêäÿ äàâàì åäèðäè. ß.Âÿëèéåâ. ×î-
ãÿò ýþñòÿðìÿê. Éåòèìÿ úàí-úàí äåéÿí ÷îõ
áàí ñöðöéÿ úàíàâàð äöøäöéöíö çÿíí åäèá
îëàð, ÷þðÿê âåðÿí àç. (Àòà. ñþçö).
ãûøãûðäû. È.Ùöñåéíîâ.
ÚÀÍÚÛÜÀÇ á à õ úàí-úèéÿð. Î, ìÿíèì
2. ìÿú. ×îõ ãÿääàð, âÿùøè, éûðòûúû, ðÿùì-
úàíúûüàçûìäûð.
ñèç àäàì ùàããûíäà. [Äóðíà:] Ñîíðà áèð ýöí
ÚÀÍ-ÚÈÉßÐ èñ. ×îõ éàõûí, ìåùðèáàí, úàí-
ßñÿä áÿé, î éûðòûúû úàíàâàð; Ìÿíè êÿíääÿ
áèð ãÿëáäÿ îëàí äîñòëàð ùàããûíäà. Î, ìÿíèì
éàëãûç ýþðöá èñòÿäè êè, ãà÷ûðñûí. Ú.Úàááàðëû.
úàí-úèéÿðèìäèð. – [Äþâëÿò áÿé:] Áèç òàíûø-áè-
Çàìàí ÷àïûð þç àòûíû! Îä ïàðëàéûð ñöíýö-
ëèø, úàí-úèéÿðèê, äîñòóã. Ú.Úàááàðëû. [Áöëÿíä]
ëÿðäÿí; Ðÿçèë äöøìÿí éàðàëàíìûø éûðòûúû áèð
ýåòäèêúÿ àòàñû Àáäóëëà êèøèéÿ íÿ ãÿäÿð îõøà-
úàíàâàðäûð. Ñ.Âóðüóí.
éûðäû. Áöëÿíä – Âåéñèí äîüìà ãàðäàøû, úàíû-
ÚÀÍÀÂÀÐËÛÃ èñ. Âÿùøèëèê, éûðòûúûëûã, ãÿä-
úèéÿðè ýþð íåúÿ äàíûøûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
äàðëûã. Áöòöí, áó âÿùøèëèêëÿðÿ, áó úàíàâàð-
// ßí ÿçèç, ÿí èñòÿêëè, äîüìà. [Ãàðû Àíðèéÿ:]
ëûãëàðà ãóëàã àñìàãäàí òÿíýÿ ýÿëìèø Ìîëëà
Î ìÿíèì éåýàíÿ îüëóìäóð, úàíûì-úèéÿðèì-
äåéèð.. “Ì.Í.ëÿòèô.”.
äèð. Ñ.Âÿëèéåâ. Úàí-úèéÿð îëìàã – áèð-
ÚÀÍÀÇÀÐ ñèô. [ôàðñ.] Úàíñûç, àðûã, çÿèô,
áèðèíÿ ÷îõ éàõûí, ÷îõ ñÿìèìè, ÷îõ ìåùðèáàí
ñûñãà. Úàíàçàð óøàã.
äîñò îëìàã. Áó éàç äîñòëàðûì éåíÿ áÿõòÿâÿð
ÚÀÍ-ÁÀØ èñ. Àäàìûí úèñìàíè âÿ ìÿíÿâè
îëàúàãëàð; Úàí-úèéÿð îëàúàãëàð. Ì.Ìöøôèã.
ùàëû; úàíëû äèëäÿ ñÿùùÿò ìÿíàñûíäà èøëÿíèëèð.
ÚÀÍ×ßÊÈØÌß(ÑÈ) á à õ úàíâåðìÿ. Ãÿë-
Úàíûí-áàøûí ñàëàìàòäûðìû? Úàíûí-áàøûí íå-
áèíèí, íÿáçèíèí ÷àðïìàñû, úàí÷ÿêèøìÿ çà-
úÿäèð? – [Äîñòóìóí] ðàñò âÿ ýþçÿë ãàìÿòè ÿéè-
ìàíëàðû ñîí äÿãèãÿëÿðèíè êå÷èðìÿêäÿ îëàí
ëèá, ðÿíýè ñîëóõóá.. ãÿðÿç, úàíû-áàøû ñàëàìàò,
õÿñòÿëÿðäÿ îëàí ÷àðïìàíûí åéíèäèð. À.Øàèã.
òÿíäöðöñò âÿ ìöãòÿäèð áèð ùàëäà èêÿí èíäè ÷îõ
ÚÀÍÄÀÍÊÅ×ßÍ á à õ úàíûíäàíêå÷ÿí.
ùÿãèð âÿ ìÿéóñ ýþðöíöðäö. Ô.Êþ÷ÿðëè. Îäóð
ÚÀÍÄßÐÄÈ çÿðô Êþíöëñöç, èñòÿìÿäÿí,
êè, úàíûìûç-áàøûìûç ñàüäûð; Åëèí éàíûíäà äà
ìÿúáóðè. Úàíäÿðäè ýåòìÿëè îëäó. Áèð øåéè úàí-
öçöìöç àüäûð. Ñ.Âóðüóí. Èéèðìè äþðä éàøëû,
äÿðäè åëÿìÿê. – Øàìõàëáÿé úàíäÿðäè äÿ îëñà,
úàíû-áàøû ñàüëàì, èñòèãàíëû áèð îüëàí þçöíö
Øàùáÿéèí úàâàáûíû âåðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
íÿ ãÿäÿð ñàõëàéàúàãäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÚÀÍ-ÄÈËÄßÍ çÿðô Öðÿêäÿí, ñÿìèìèé-
ÚÀÍÁÀÇ èñ. [ôàðñ.] 1. Òàìàøà éåðëÿðèíäÿ
éÿòëÿ, ìÿìíóíèééÿòëÿ, áþéöê ùÿâÿñëÿ, âèú-
þç úàíû ö÷öí òÿùëöêÿëè îéóíëàð ýþñòÿðÿí ñèðê
äàíëà, ñÿäàãÿòëÿ. Úàí-äèëëÿ èøëÿìÿê. – [ßëè-
àðòèñòè; êÿíäèðáàç, àêðîáàò.
ãóëó:] Öìèäâàðàì êè, úàí-äèëëÿ ãóëëóã åäèá,
2. ìÿú. Îéóíáàç. Ùîããàáàç. [Ïèðè:] Øèðàñ-
ÿìðèíèçè éåðèíÿ éåòèðÿðÿì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ëàí, éàõøû áèëèðèê êè, úàíáàçñàí. Ì.Ñöëåéìà-
Îíóí õàñèééÿòèíÿ “ÿùñÿí” äåéèá, úàí-äèëëÿ
íîâ.
èøè ãóðòàðìàüà ÷àëûøûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ÚÀÍÁÀÇËÛÃ èñ. 1. Úàíáàçûí èøè, êÿíäèð
ÚÀÍßÔÇÀ [ôàðñ.] êëàñ. Úàíëàíäûðàí, úàí-
âÿ éà àò öçÿðèíäÿ âÿ ñ.-äÿ ýþñòÿðäèéè ìÿ-
ëàíäûðûúû, ðóùëàíäûðûúû. Ìöøêèí ñà÷ûíäàí áóë-
ùàðÿò, ùöíÿð.
ìóøàì øîë áóéè-úàíÿôçàéè êèì.. Íÿñèìè.
2. ìÿú. Ùèéëÿýÿðëèê, ùîããàáàçëûã, ôûðûëäàã-
ÚÀÍÔßØÀÍ ñèô. [ôàðñ.] Úàíûíû ÿñèðýÿìÿ-
÷ûëûã.
éÿí, úàíûíû ôÿäà åäÿí, úàíûíäàí êå÷ÿí.
387
ÚÀÍÔßØÀÍËÛÃ
ÚÀÍÈ
ÚÀÍÔßØÀÍËÛà èñ. Ùÿääèíäÿí àðòûã úàí
ÚÀÍÛÁßÐÊ ñèô. Äàâàìëû, ìþùêÿì, äþ-
éàíäûðìà, ñÿé ýþñòÿðìÿ, úÿùä åòìÿ. Àììà,
çöìëö, ñàüëàì. Úàíûáÿðê àäàì.
ìÿòÿÿññöô, ìöÿëëèìëÿðèí ÷îõóíäà áó ðÿâèø,
ÚÀÍÛÁßÐÊËÈÊ èñ. Äàâàìëûëûã, äþçöì-
áó ùÿðÿêÿò âÿ áó úàíôÿøàíëûã ìöøàùèäÿ îëóí-
ëöëöê, ìþùêÿìëèê.
ìóð. Ô.Êþ÷ÿðëè. [Ñÿëèì àüàíûí] áó úàíôÿ-
ÚÀÍÛ×ÛÕÌÛØ èñ. Éöíýöë ãàðüûø ñþçö.
øàíëûüû òàúèðÿ ëÿççÿò âåðèðäè. Ì.Ûáðàùèìîâ.
[Àíà:] Îüóë, éîëóíà ãóðáàí îëóì, íÿ âàõò
Îõ ãûæûëòû èëÿ ýÿëÿíäÿ éàñàâóëáàøû ãîíäàðìà
ýÿëäèí êè, ìÿí úàíû÷ûõìûø áèëìÿäèì. Ã.Èëêèí.
áèð úàíôÿøàíëûãëà þçöíö õàíûí ãàáàüûíà âåð-
ÚÀÍÛÍÄÀÍÊÅ×ßÍ ñèô. Áèð èø âÿ éà àäàì
äè.. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. //ìÿú. Ùÿääèíäÿí àðòûã
ö÷öí úàíûíû âåðìÿéÿ, úàíûíû ôÿäà åòìÿéÿ,
âÿ éà éåðñèç ùþðìÿò ýþñòÿðìÿ, ÿëäÿí-àéàã-
áàøûíäàí êå÷ìÿéÿ ùàçûð îëàí àäàì. Âÿòÿí
äàí ýåòìÿ. [Ìÿøÿäè Ãÿçÿíôÿð:] Àõøàì äà
ö÷öí úàíûíäàíêå÷ÿí ÿñýÿð.
êè, òîéäà èäèê. Ãÿðÿç, ÷îõ úàíôÿøàíëûã îëäó.
ÚÀÍÛØÈÐÈÍ ñèô. ßçèç, èñòÿêëè, õÿòèðëè. Áèð
Ö.Ùàúûáÿéîâ. Úàíôÿøàíëûã åòìÿê (ýþñ-
äÿ çÿùìÿò âåðèá, ñèçèí êèìè úàíûøèðèí ãîíàã-
òÿðìÿê) – ùÿääÿí àðòûã ñÿé ýþñòÿðìÿê, ÷à-
ëàðû òÿðïÿòìÿêäÿíñÿ, áåëÿúÿ éàõøûäûð…
ëûøìàã, úÿùä ýþñòÿðìÿê. Êîñà êóðéåð äÿ áó
Ñ.Ðÿùèìîâ.
àëÿìèí è÷èíäÿ þçöíäÿí ÷ûõûá âÿ êàáèíåòè íè-
ÚÀÍÛÉÀÍÀÍ ñèô. Áèðèíÿ öðÿéè éàíàí, îíóí
çàìà ñàëìàã ö÷öí áþéöê áèð úàíôÿøàíëûã
äÿðäèíÿ ãàëàí, ãåéäèíè ÷ÿêÿí, îíà ìåùðè-
ýþñòÿðèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ìÿí äöøöíöðäöì êè,
áàíëûã âÿ ðèããÿò ýþñòÿðÿí. Âàìèãèí Öçðà òÿê
áó àäàì î ãàäûíûí éàõûí ãîùóìóäóð, ÷öíêè
úàíûéàíàíû; Ìÿúíóíóí Ëåéëè òÿê ãÿìêöñàðû
âàð. Ã.Çàêèð. [ßëèêðàì:] [Ñÿíóáÿð] úàìààò
ùÿääÿí àðòûã úàíôÿøàíëûã åëÿéèðäè. Ñ.Ðÿùìàí.
àðàñûíäà úàíûéàíàí êèìè .. øþùðÿò ãàçàíìàã
ÚÀÍÔßÇÀ ñèô. êëàñ. Öðÿêà÷àí, ôÿðÿùâå-
èñòÿéèðñÿ, äþâëÿòèí êèñÿñèíÿ ýèðìÿñèí!
ðÿí, êþíöëà÷àí. Àïàðäû êþíëöìö áèð õîø, ãÿ-
Á.Áàéðàìîâ.
ìÿðéöç, úàíôÿçà äèëáÿð; Íÿ äèëáÿð – äèëáÿðè-
ÚÀÍÛÉÀÍÀÍËÛÃ èñ. 1. Ðèããÿò, øÿôãÿò,
øàùèä, íÿ øàùèä – øàùèäè-ñÿðâÿð! Ùÿñÿíîüëó.
öðÿéèéàíàíëûã; áèðèíèí äÿðäèíÿ øÿðèê îëìà,
Ìöøêö ÿíáÿð ñà÷ûíäàí óòàíäû; Úàíôÿçà
ìåùðèáàíëûã, ñÿìèìèééÿò ýþñòÿðìÿ. Ìöÿëëè-
ìöøê, òàçÿ ÿíáÿðñÿí. Íÿñèìè.
ìÿíèí úàíûéàíàíëûüû ùàìûíû ùåéðàí ãîéäó,
ÚÀÍÝÖÄÀÇËÛÃ èñ. êëàñ. Úàíéàíäûðàíëûã,
î, ýåúÿ ñààò èêèéÿ ãÿäÿð úÿíàçÿäÿí àéðûëìà-
úàíûéàíàíëûã; ôÿäàêàðëûã. Øÿðì åéëÿ áó åøã-
äû. Ì.Ùöñåéí. Úàíûéàíàíëûã åëÿìÿê (ýþñ-
áàçëûãäàí; Áèôàèäÿ úàíýöäàçëûãäàí. Ôöçóëè.
òÿðìÿê) – öðÿéè éàíìàã, ùÿìäÿðä îëìàã,
ßýÿð÷è áó íþâ úàíýöäàçëûã [Éóñèô Ñÿððàúà]
öðÿêäÿí àúûìàã, éàçûüû ýÿëìÿê. [Ãÿðÿíôèë:]
ñàäèã âÿ õåéðÿíäèø äîñòëàð áÿùÿì åòäè, íÿ-
Èíäè äÿ áàøëàìûñûíûç Ùöììÿòÿ úàíûéàíàíëûã
ùàéÿò, õûðäà áÿäáÿõòëèéèíÿ áàèñ îëäó.
åëÿìÿéÿ. È.ßôÿíäèéåâ. Áèð äÿôÿ íàùàð çàìà-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
íû Ôÿðìàí ýÿíú ôÿùëÿëÿðëÿ äàíûøàðêÿí äîñòó
ÚÀÍÝÖËÖÌ èñ. Ãûçëàðûí äÿñòÿ èëÿ èêè
îíà éàõûíëàøäû âÿ ñöíè áèð úàíûéàíàíëûã
úÿðýÿäÿ öç-öçÿ äóðóá îõóéà-îõóéà îéíà-
ýþñòÿðäè. ß.Ñàäûã.
äûãëàðû áèð îéóí àäû. Ñÿíÿì ãûç éîëäàøëàðû èëÿ
2. Úàíûéàíàíëûãëà øÿêëèíäÿ – öðÿéè éàíàð-
áèð éåðäÿ éûüûøûá îéíàéûðäûëàð âÿ îõóéóá ãà-
úàñûíà, àúûéàðàã, éàçûüû ýÿëÿðÿê, ùàëûíà éàíà-
âàë ÷àëûðäûëàð, .. “Úàíýöëöì” îéíàéûðäûëàð.
ðàã. Úàíûéàíàíëûãëà ñîðóøìàã. – Äöðäàíÿ
Å.Ñóëòàíîâ.
õàíûì úàíûéàíàíëûãëà äåäè.. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÚÀÍÙÀÚÀÍ çÿðô Öðÿêëÿ, ìÿùÿááÿòëÿ,
ÚÀÍÛÉÀÍÀÐ á à õ úàíûéàíàí. Ñàëìàí
ðèããÿòëÿ, íÿâàçèøëÿ, îõøàéà-îõøàéà. Úàíùà-
ñÿñèíè óúàëòìàäàí, ýóéà äîüðóäàí äà úàíû-
úàí óøàüû ãóúàãëàäû. – Áèð ìÿíèì áàøûìà
éàíàð ñÿñëÿ äåäè: – Åëÿ ìÿí äÿ îíó äåéèðÿì,
ýÿëäèìè ùèúðàí; Êèì áàñäû áàüðûíà úàíùà-
éîëäàø Ãîøàòõàí. Ì.Èáðàùèìîâ.
úàí ñÿíè?.. Ñ.Âóðüóí. Úàíùàúàí îëìàã
ÚÀÍÛÉÀÍÀÐËÛÃ á à õ úàíûéàíàíëûã 1-úè
– á à õ úàíáèð îëìàã. Áöòöí êîëõîç÷óëàð øàä-
ìÿíàäà.
ëûã åéëÿäè; Ñþâêÿíäè áèð-áèðèíÿ, úàíùàúàí
ÚÀÍÈ èñ. [ÿð.] Úèíàéÿò åòìèø, úèíàéÿòêàð.
îëäó. Àøûã Ìèðçÿ.
Êèìè úàíè .. äöøöíöð ôèòíÿ-ôÿñàä; Êèìè çþâã
ÚÀÍÙÞÂËÖ á à õ ùþâëíàê.
ÿùëè, äèëÿð ùÿð êÿñèøàä. Ù.Úàâèä. Ñÿí âÿòÿíÿ
388
ÚÀÍÈËÈÊ
ÚÀÍËÀÍÌÀÃ
ñîõóëàí ùÿð úàíèéÿ, ùÿð éàäà; Çÿðáÿëÿð âóðà-
ÚÀÍËÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ “Úàíëàíäûðìàã”-
úàãñàí éåðäÿ, ýþéäÿ, äÿðéàäà. Ð.Ðçà. Òÿð-
äàí ìÿúù. Âàãèô ÿñÿðäÿ äþâðöíöí ùÿãèãè
ëàíûí ãàíëà äîëìóø ýþçëÿðèíäÿí ãîðõóá
õàëã ãÿùðÿìàíû, õàëãûí áöòöí ìÿíÿâè ùÿéàòû
äàðòûíàí úàíè éàíà äîüðó ãà÷ìàã èñòÿðêÿí,
âÿ çÿíýèíëèêëÿðèíèí òÿðúöìàíû êèìè úàíëàí-
áèð íÿôÿð îüëàí äà Òÿðëàíà òÿðÿôäàð ÷ûõäû..
äûðûëìûøäûð. Ì.Àðèô.
Ì.Ùöñåéí. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. [Ìàùìóä:] Àë-
ÚÀÍËÀÍÄÛÐÌÀ
“Úàíëàíäûðìàã”äàí
äûüûì õÿáÿðÿ ýþðÿ úàíè êàçàê áóðàäàí éîëà
ô.èñ.
ñàëûíûáäûð. Ï.Ìàêóëó.
ÚÀÍËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Úàí âåðìÿê, äèðèë-
ÚÀÍÈËÈÊ èñ. Úèíàéÿò åòìÿ, úàíè îëìà; úè-
òìÿê. Õàíëàð áåëÿ áèð èíñàíû úàíëàíäûðûá éà-
íàéÿòêàðëûã.
ðàäà áèëÿðìè? Ñ.Ðÿùèìîâ. // Àéûëòìàã, þçö-
ÚÀÍÈØÈÍ èñ. [ôàðñ.] 1. Áèð ìÿíñÿá ñàùèáèíè
íÿ ýÿòèðìÿê. Þçöíäÿí ýåòìèø àäàìû úàí-
ÿâÿç åäÿí, îíóí éåðèíäÿ îòóðàí øÿõñ. [Ôÿððàø
ëàíäûðìàã. – Áó ôèêèðëÿð Âåðàíû úàíëàíäûðäû.
Ñÿòòàðà:] Ìÿýÿð ñÿí þçáàøûíàñàí? Î, øàùçà-
Ñ.Ðÿùìàí. [Ùöñåéí:] Îíäà úàíëàíäûðàð
äÿäèð, øàùûí îüëóäóð, øàùûí úàíèøèíèäèð..
öôöãëÿð ìÿíè; Èñòÿéÿíëÿð áàõûá ýþðÿðëÿð
Ï.Ìàêóëó.
ìÿíè… Ì.Ðàùèì. // ìÿú. Éåíè ùÿéàò âåð-
2. òàð. ×àð Ðóñèéàñûíäà: óúãàð âèëàéÿòè
ìÿê, äèð÷ÿëòìÿê, øÿíëÿíäèðìÿê; úàíëû ýþñ-
ïàäøàù àäûíäàí èäàðÿ åäÿí âÿ àëè ùàêèìèééÿò
òÿðìÿê. Äÿìèð éîë óúãàð éåðëÿðè úàíëàíäûðäû.
ùöãóãëàðûíà ìàëèê îëàí øÿõñ. Îðàäàí àëûíàí
– [Àêòéîð] ñóðÿòèí ôÿðäè, èíñàíè, ïñèõîëîæè
õÿáÿðëÿðÿ ýþðÿ Ñÿðäàð Ðÿøèä èêè ýöíöí
ýþçÿëëèéèíè âÿ çÿèôëèéèíè äÿ úàíëàíäûðà áèëèð.
è÷ÿðèñèíäÿ Ãàôãàç úàíèøèíèíÿ ñÿêêèç òåëåã-
Ì.Èáðàùèìîâ. Ìöùÿíäèñëÿð, ôÿùëÿëÿð ýÿëäèëÿð.
ðàì ýþíäÿðìèøäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Îíëàð áîç ñÿùðàíû úàíëàíäûðäûëàð.
ÚÀÍÈØÈÍËÈÊ èñ. òàð. 1. Úàíèøèí âÿçèôÿñè,
2. ìÿú. Óíóäóëóá ýåòìèø, éîõ îëìóø áèð
àäû. // Úàíèøèí èäàðÿñè. Âÿôàäàð Òèôëèñÿ úàíè-
øåéè ùàôèçÿäÿ áÿðïà åòìÿê, éàäà ñàëìàã, îíóí
øèíëèéÿ ýåòìÿê, îðàäà ïàðó÷èê Èâàíîâëà ýþ-
ùàããûíäà àéäûí òÿñÿââöð éàðàòìàã. [Êÿ-
ðöøìÿê áàðÿäÿêè õàùèøèíè áèëäèðäèêäÿ Èäðèñ
ðèìõàí] õÿéàëûíäà ùÿéàòûíûí áàøãà ñàùÿëÿðèíè
ðàçûëûã âåðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
úàíëàíäûðìàüà ÷àëûøûð. Ì.Èáðàùèìîâ. Èíäè èñÿ
2. Úàíèøèíèí èäàðÿñè àëòûíäà îëàí âèëàéÿò.
øàèðèí øöóðó áó ýåúÿ ýþðäöéö õàðàáàäàí
Ãàôãàç úàíèøèíëèéè.
ìöòÿÿññèð îëàðàã, áèð âàõòëàð çÿèô áèð äóìàí
ÚÀÍÃÓÐÒÀÐÀÍ, ÚÀÍÃÓÐÒÀÐÛÚÛ ñèô.
Òÿùëöêÿëè, ÷ÿòèí, ÷ûõûëìàç âÿçèééÿòäÿí ãóð-
êèìè òóòóá ñàõëàäûüû î ãîðõóíú ìÿíçÿðÿëÿðè
òàðàí, äàðäàí ãóðòàðàí, äàäà÷àòàí. Úàíãóð-
éåíèäÿí úàíëàíäûðûð.. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
òàðàí éîë. Úàíãóðòàðûúû úàâàá.
3. ìÿú. Ýöúëÿíäèðìÿê, ôÿàëèééÿòèíè äàùà
ÚÀÍ(ËÀ)-ÁÀØËÀ çÿðô ×îõ ùÿâÿñëÿ, öðÿê-
äà àðòûðìàã. Êÿíääÿ òèúàðÿòè úàíëàíäûðìàã.
äÿí, ñÿé âÿ ãåéðÿò ýþñòÿðÿðÿê. Úàí(ëà)-áàøëà
Èøëÿðè úàíëàíäûðìàã ëàçûìäûð. Äÿðíÿéèí ôÿà-
èøëÿìÿê. Úàí(ëà)-áàøëà ðàçû îëìàã. – Íÿ ãÿ-
ëèééÿòèíè úàíëàíäûðìàã.
äÿð âàðñà áó äöíéàäà ñåâèíú èíúèëÿðè; Þç áþ-
4. Øÿíëÿíäèðìÿê, ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðìÿê.
éöê ãÿëáèíÿ úàí-áàøëà éûüûðñàí ýåúÿëÿð.
Ãÿùðÿìàí ñàêèò îëìóø ìÿúëèñè úàíëàíäûðäû.
Ñ.Ðöñòÿì. Ôÿðìàí úàí-áàøëà ÷àëûøìàã, èøèí
ß.Âÿëèéåâ.
íÿçÿðè úÿùÿòèíè þéðÿíìÿê ñàéÿñèíäÿ ïöõòÿëÿø-
ÚÀÍËÀÍÌÀ “Úàíëàíìàã”äàí ô.èñ. Áèð
ìèø âÿ þç èøèíèí óñòàñû îëìóøäó. ß.Ñàäûã.
úàíëàíìà, áèð øÿíëèê âàð; Ýåíèø ñèíèô îòà-
[Ùöììÿò Ôÿðÿúîâà:] ×îõ ýþçÿë, õîø ýÿëìèñè-
üûíäà. Ì.Äèëáàçè. Ìÿúëèñäÿ ÿââÿëêè øóõëóã
íèç, íÿ ãóëëóüóíóç îëñà, úàí-áàøëà òÿøêèë åò-
îëìàñà äà, éåíÿ úàíëàíìà, òÿðïÿíèø áàø-
ìÿéÿ ùàçûðûã. Á.Áàéðàìîâ.
ëàäû. Á.Áàéðàìîâ. Áåø-àëòû äöêàíäàí âÿ çè-
ÚÀÍËÀÍÄÛÐÛÚÛ ñèô. Úàíëàíäûðàí, úàíâå-
áèëëè ìåéäàí÷àäàí èáàðÿò ùÿôòÿ áàçàðûíäà
ðèúè, ùÿéàòâåðèúè, äèð÷ÿëäèúè, ýöìðàùëàøäûðûúû.
áþéöê úàíëàíìà âàðäû. ß.Àáàñîâ.
Úàíëàíäûðûúû äàü ùàâàñû. Ýöíÿøèí úàíëàíäû-
ÚÀÍËÀÍÌÀÃ ô. 1. Äèðèëìÿê, äèð÷ÿëìÿê.
ðûúû ùÿðàðÿòè.
Úàíëàíûð éåíèäÿí ñþíÿí áèð ùÿéàò; Íÿ ýþçÿë
ÚÀÍËÀÍÄÛÐÛËÌÀ “Úàíëàíäûðûëìàã”äàí
éàðàøûð ñèçÿ àü õàëàò! Ñ.Âóðüóí. [Áèáèõàíû-
ô.èñ.
ìûí] ñîëüóíëàøûá àëòû êþëýÿëÿíÿí ýþçëÿðè åëÿ
389
ÚÀÍËÀÒÌÀ
ÚÀÍËÀÒÌÀ
áèë éåíèäÿí úàíëàíäû.. Á.Áàéðàìîâ. // Þçöíÿ
3. Èðè, éåêÿ, çîðáà, ìþùêÿì, ãöââÿòëè.
ýÿëìÿê, àéûëìàã. Ñó è÷ÿí êèìè úàíëàíäûì.
Êàáàá ãàíëû, èýèä úàíëû. (Àòà. ñþçö). Äÿìèð-
2. ìÿú. Äàùà ôÿàë, äàùà ñöðÿòëè, äàùà úàíëû
÷èîüëó àòàñûíäàí ýèçëèí áèð úàíëû êîòàí çÿí-
ýåòìÿê, ôÿàëëàøìàã. Øèðçàä êàòèáèí ýÿëìÿ-
úèðèíè äÿ ýþòöðöá òîããà ÿâÿçèíÿ áåëèíÿ áàü-
ñèëÿ èøëÿðèí úàíëàíàúàüûíû ýöìàí åäèá ñåâ-
ëàäû, ×ÿíëèáåëÿ òÿðÿô éîëà äöøäö. “Êîðîüëó”.
èíèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Øàýèðäëÿð áèð-áèð ýÿ-
Íîâðóç 30 éàøûíäà, ýþäÿêáîé, úàíëû áèð
ëèð; Îòàã áèðäÿí úàíëàíûð. Ì.Ñåéèäáÿéëè.
îüëàí èäè. Í.Íÿðèìàíîâ. Éàøûë, äöç âÿ úàíëû
3. ìÿú. Ùàôèçÿäÿ, õÿéàëäà áÿðïà îëìàã,
ãÿëÿìÿ àüàúëàðû áàø-áàøà âåðèá åëÿ óúàëûð
òÿúÿññöì åòìÿê, éàäà äöøìÿê. Éåääè èë ÿâ-
êè, äåéÿðñÿí, áóíëàð ùàâàäàí, ýöíÿøäÿí äîé-
âÿë.. [Õÿäèúÿ èëÿ] êå÷èðäèéèì ñààòëàð òàìà-
ìóð. Ìèð Úÿëàë.
ìèëÿ õÿéàëûìäà úàíëàíìûøäû. Ñ.Ùöñåéí.
4. ìÿú. Ôÿàë, ãûçüûí, úîøãóí, èøýöçàð. Úàíëû
..Óëäóçóí ýþçëÿðè ãàðøûñûíäà èñÿ éåääè íÿôÿð
ñþùáÿò áàøëàíäû. Ìÿøüÿëÿ ÷îõ úàíëû êå÷äè.
äþéöø÷öñö èëÿ âóðóøàí Àçàäûí ñîí ñààòëàðû
– Àçÿðáàéúàí .. ÿäÿáèééàòû úàíëû áèð éàðàäû-
úàíëàíûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû. // ìÿú. Úàíëû áèð
úûëûã ùÿéàòû êå÷èðèð.. Ì.Èáðàùèìîâ. Èúëàñ ÷îõ
øåé êèì ýþðöíìÿê. Áó òÿïÿäÿí áàõäûãäà
úàíëû êå÷äè. Ù.Ñåéèäáÿéëè. // Úàíëûëûã, ùÿéàò,
Áàêûíûí ìÿíçÿðÿñè áöòöí ÿçÿìÿòè èëÿ ýþç
ìàðàã èôàäÿ åäÿí; èôàäÿëè. Úàíëû ýþçëÿð.
ãàðøûñûíäà úàíëàíûðäû. Ñ.Ðÿùìàí. ..Èíäè ãàð-
Úàíëû áàõûø. Úàíëû ñèôÿò.
øûìäà úàíëàíàí ìÿíçÿðÿ äÿ áóíëàðûí ùå÷
5. ìÿú. Ýöúëö, ïàðëàã. Úàíëû öñëóá. Úàíëû
áèðèíÿ áÿíçÿìèðäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
áîéàëàð. Úàíëû òÿõÿééöë. – [Úÿìàëÿääèí:]
Àèëÿñè õöñóñóíäà ñþéëÿéÿúÿéèì ñþçëÿð [Ìèðçÿ
4. ìÿú. Îéàíìàã, äèð÷ÿëìÿê, úàíà ýÿë-
Ðçàíûí] ìÿòàíÿò âÿ ñÿäàãÿòèíÿ áèð úàíëû ñö-
ìÿê. Òÿáèÿò úàíëàíûð, áàùàð ÷àüûäûð; Áàü-
áóò îëàúàãäûð. Ú.Úàááàðëû. Êÿíä ùÿéàòûíäà,
÷àëàð, éàìàúëàð ÷è÷ÿêëÿíìÿäÿ. À.Øàèã. È÷-
òÿáèÿòèí î çÿíýèí âÿ ýåíèø ãóúàüûíäà íÿ ãÿäÿð
äèêúÿ è÷èá äîéäó; Áîë-áîë éàüûøû òîðïàã;
úàíëû ëþâùÿëÿð, óíóäóëìàç õàòèðÿëÿð âàðäûð!
Úàíëàíäû øåù àëòûíäà; Èëê äÿôÿ à÷àí éàðïàã.
À.Øàèã. Óñòà áó ôèêðè áèð ÷îõ úàíëû ìèñàëëàðëà
Ì.Äèëáàçè. Ãûø ãóðòàðûð, éåð úàíëàíûð; Áà-
óøàãëàðûí áåéíèíÿ éåðèäèðäè. ß.Ñàäûã.
ùàðûí õîø íÿôÿñèëÿ. Á.Âàùàáçàäÿ.
6. Äèðèáàø, ùÿðÿêÿòëè, ÷åâèê, ãûâðàã. Úàíëû
ÚÀÍËÀÒÌÀ “Úàíëàòìàã”äàí ô.èñ.
óøàã.
ÚÀÍËÀÒÌÀÃ á à õ úàíëàíäûðìàã. Ìÿí
◊ Úàíëû ÷è÷ÿê – òÿçÿ äÿðèëìèø òÿáèè ÷è÷ÿê.
ñÿíè úàíëàòìàüà; Éåíè éîëëàð áóëóðäóì;
[Ñåâäà:] Àù, ùàðäà î äèëáÿð êÿëÿáÿêëÿð; Áóð-
Éåíè îéíàã ãàíàäëàð; Éåíè ãîëëàð áóëóð-
äàí ñöçöëÿí úàíëû ÷è÷ÿêëÿð. Ù.Úàâèä. Úàíëû
äóì. Ì.Ìöøôèã.
äèë – 1) êèòàá äèëèíäÿí ôÿðãëè îëàðàã õàëãûí äà-
ÚÀÍËÛ ñèô. 1. Äèðè, ñàü, éàøàéàí (þëö çèä-
íûøäûüû äèë. Ñÿìÿäèí .. ÿäÿáè äèëè òÿøáåùëÿð,
äè). Úàíëû îðãàíèçì. Úàíëû ùöúåéðÿ. – Óúà-
èäèîìëàðëà äîëó úàíëû õàëã äèëèäèð. Î.Ñàðû-
ëàí ùåéêÿë úàíëû áèð èíñàí êèìè ýþðöíöðäö.
âÿëëè; 2) áèð õàëãûí öíñèééÿò âàñèòÿñè îëàí äèë.
Ñ.Ðÿùèìîâ. // èñ. ìÿíàñûíäà. Äèðè àäàì (ùåé-
Úàíëû Øÿðã äèëëÿðè. Úàíëû ÿëàãÿ – 1) èíñàíëà-
âàí), ñàü àäàì (ùåéâàí). Áó êÿíäÿ ýåòñÿí,
ðûí þçëÿðè òÿðÿôèíäÿí ùÿéàòà êå÷èðèëÿí ÿëàãÿ.
àíúàã àðâàä, óøàã âÿ ãîúà êèøèëÿðäÿí áàøãà
Òåëåôîí âàñèòÿñèëÿ ÿëàãÿäÿí áàøãà, úàíëû
áèð úàíëû ýþðìÿçñÿí. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ìÿí
ÿëàãÿ äÿ ëàçûìäûð; 2) ñûõ, äàèìè, áèëàâàñèòÿ.
äÿ áèð èíñàíàì, ìÿí äÿ úàíëûéàì; Ìÿíèì äÿ
Úàíëû ÿëàãÿíè äàâàì åòäèðìÿê. Ìÿêòÿáëÿ
ãÿëáèìèí àðçóëàðû âàð! Ñ.Âóðüóí. // ìÿú. ßáÿ-
úàíëû ÿëàãÿ éàðàòìàã. Úàíëû èíâåíòàð – èø-
äè, äàèìè, þëìÿç. Úàíëû îáðàç. // Ãóðóìàìûø,
ëÿê âÿ ñöäëöê ìàë-ãàðà. Úàíëû ãöââÿ –
ñîëìàìûø, òÿð. Úàíëû ÷è÷ÿêëÿð. Úàíëû àüàú.
àäàìëàð âÿ ùåéâàíëàð (ìåõàíèêè ãöââÿ,
2. Úàíëûëàð âÿ áèòêèëÿð àëÿìèíÿ ìÿíñóá
òåõíèêà ãàðøûëûüû îëàðàã). Úàíëû ñþç – éåíè,
îëàí; îðãàíèê, öçâè. Úàíëû òÿáèÿò. Úàíëû ìà-
ìàðàãëû ôèêèð èôàäÿ åäÿí âÿ äèíëÿéèúèéÿ íö-
òåðèéà. Úàíëû àëÿì. – Óøàã úàíëû ùÿéàòû äàùà
ôóç åäÿí äàíûøûã ùàããûíäà. Àäàìëàðà úàíëû
éàõøû ýþðìÿëèäèð. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Èíñàíëàðäàí,
ñþç äåìÿê ëàçûìäûð. Úàíëû òàðèõ – òàðèõè,
ùåéâàíëàðäàí èáàðÿò îëàí. Úàíëû ãöââÿëÿð.
êå÷ìèøè ùàäèñÿëÿðè, ðåàë âàðëûüû ÿéàíè ñó-
Äöøìÿíèí úàíëû ãöââÿëÿðè òöêÿíìèøäèð.
ðÿòäÿ ÿêñ åòäèðÿí øåé ùàããûíäà.
390
ÚÀÍËÛÚÀ
ÚÀÍÉÀÍÄÛÐÀÍ
ÚÀÍËÛÚÀ ñèô. ×îõ úàíëû, ÷îõ ýöúëö, ãöâ-
ëàðûíû ùÿð úöð àüûðëûã âÿ úàíñûõûúûëûãäàí ãóð-
âÿòëè, úÿñàìÿòëè. Úàíëûúàäûð, çîðáàúàäûð
òàðìûøäûð. ß.Ñóëòàíëû. Ñàëîíäàêû úàíñûõûúûëûã
áàëäûðûì; Ñûíäûðà áèëìÿç ìÿíè ùå÷ èëäûðûì.
äþçöëìÿç èäè. Ì.Ñöëåéìàíîâ.
Ì.ß.Ñàáèð.
ÚÀÍÑÛÇ ñèô. 1. Úàíëûëàð àëÿìèíÿ ìÿíñóá îë-
ÚÀÍËÛ-ÚÀÍÑÛÇ òîï. Ùÿì úàíëûëàð, ùÿì
ìàéàí, úàíû îëìàéàí. Úàíñûç òÿáèÿò. Úàíñûç
úàíñûçëàð, ùàìûñû. Ýåúÿëÿð úàíëû-úàíñûç
ìàòåðèéà. // Ùÿéàò ÿëàìÿòè îëìàéàí, þëö, ðóù-
óéóðêÿí äÿðèí-äÿðèí; Ôÿãÿò ñÿí ìÿíèì êèìè
ñóç. Úàíñûç áÿäÿí.
óéóìàçñàí äîéóíúà. Ì.Ìöøôèã.
2. Þëýöí, òàáñûç, ýöúñöç, òàãÿòñèç, çÿèô.
ÚÀÍËÛà èñ. Èñòè àëò ïàëòàðû; úàíäîíó. [×èì-
Ýöëñöì þç éåðèíäÿ áåëÿ ìþùêÿì îòóðìóøäó
íàç] ..ïàìáûãëû úàíëûüûíû ÿéíèíÿ òàõäû, ãûçûíà
êè, äåéÿñÿí, úàíñûç áèð øåéäèð. Ú.Ìÿììÿä-
äà òÿçÿ ïàëòàðûíû äÿéèøìÿéè òÿêëèô åëÿäè.
ãóëóçàäÿ. [Ùàúû Ìåùäè:] Àíä îëñóí Àëëàùà,
ß.ßáöëùÿñÿí. [ßñýÿðëÿðèí] ÿéèíëÿðèíÿ ýþðÿ
âóðàðàì, çÿèô, úàíñûç úàíûí ÷ûõàð. ß.Ùàã-
îëìàñà äà, ãûøäà îíëàðûí èñòè ïàïàüû, éóí
âåðäèéåâ. // Àðûã, ñûñãà, úûëûç. Åììà úàíñûç,
úàíëûüû, éàõøû àéàããàáûëàðû âàðäû. Ìèð Úÿëàë.
àðûã, íàçèê, ëÿòèô áèð àëìàí ãàäûíû èäè.. Å.Ñóë-
ÚÀÍËÛËÛÃ èñ. 1. Úàíëû øåéèí ùàëû. [Àðâà-
òàíîâ. Èìðàí êèøè öçäÿí àðûã âÿ úàíñûç ýþ-
äûí] ýþçëÿðèíäÿ, öçöíäÿ, áöòöí ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ
ðöíÿí, óúàáîé, øàõäàéàíàí, äöçãàìÿòëè áèð
ãåéðè-àäè áèð úàíëûëûã âàðäû.. Ì.Èáðàùèìîâ.
êèøè èäè. Ì.Ùöñåéí.
2. Òÿñèð, ãöââÿ. Ùèññëÿðèí úàíëûëûüû. Èëê òÿ-
ÚÀÍÑÛÇ-×ßËÈÌÑÈÇ ñèô. ×îõ úàíñûç, ÷îõ
ÿññöðàòûí úàíëûëûüû. // Àéäûíëûã, ïàðëàãëûã, áà-
çÿèô, úûëûç, öçýöí. Úàíñûç-÷ÿëèìñèç óøàã.
ðèçëèê. Úàíëûëûã âÿ ùÿéàòèëèê åòèáàðèëÿ Ñÿìÿä
– Êëàâäèéà áèðèíúè äÿôÿ ýþðäöéö úàíñûç-
Âóðüóíóí îáðàçëàðû õöñóñè áèð ãöââÿéÿ ìà-
÷ÿëèìñèç, îðòàáîéëó, ñàëëàãáûüëû áó àäàìà äèã-
ëèêäèð. Ìèð Úÿëàë. // ìÿú. Ùÿéàò, äèð÷ÿëèø, øÿí-
ãÿòëÿ íÿçÿð éåòèðäè. ß.Àáàñîâ.
ëèê, øÿí ÿùâàëè-ðóùèééÿ. Çöëåéõà.. êèòàáõà-
ÚÀÍÑÛÇËÀØÌÀ “Úàíñûçëàøìàã”äàí ô.èñ.
íàéà íÿ èñÿ ãåéðè-àäè áèð úàíëûëûã âÿ ùÿéàò
ÚÀÍÑÛÇËÀØÌÀÃ ô. Çÿèôëÿìÿê, àðûãëàìàã,
ýÿòèðìèøäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
úûëûçëàøìàã, öçöëöá ýåòìÿê. Óøàã ëàï úàí-
ÚÀÍÑÀÜËÛÜÛ èñ. Áÿäÿíèí áöòöí öçâëÿðè-
ñûçëàøûá.
íèí íîðìàë âÿçèééÿòäÿ îëìàñû, ñÿùùÿò. Äå-
ÚÀÍÑÛÇËÛÃ èñ. Çÿèôëèê, àðûãëûã, ñûñãàëûã,
äèì: – Áóíëàðûí ùàìûñû þòöøÿð, èíñàíà úàí-
öçýöíëöê. Úàíñûçëûüûíäàí éåðèéÿ áèëìèð.
ñàüëûüû ëàçûìäûð.. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ýöëøÿí
ÚÀÍÑÖÐÒßÍ èñ. Ùàìàìäà êèñÿ÷ÿêÿí;
äÿ] áàøãà ýÿíúëÿð êèìè Áàêûéà ýåòìÿê, Àçÿð-
êèñÿ÷è. Âàãèô Òèôëèñèí âÿçèééÿòèíè ÿââÿëúÿ ùà-
áàéúàí Òèáá Èíñòèòóòóíäà îõóìàã, ñîíðà ùÿ-
ìàìäà úàíñöðòÿí Îúàããóëóäàí þéðÿíäè.
êèì îëóá.. àäàìëàðûí öðÿéèíè äèíëÿìÿê, îí-
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëàðûí úàíñàüëûüûíû ãîðóìàã.. íèééÿòèíäÿ èäè.
ÚÀÍÒßÇßËßÉßÍ ñèô. Õîø, öðÿéÿéàòàí,
ß.Âÿëèéåâ.
öðÿêà÷àí, úàíôÿçà. Ýåòäèêúÿ áèð-áèðèíäÿí ýþ-
ÚÀÍÑÛÕÀÍ, ÚÀÍÑÛÕÛÚÛ ñèô. âÿ çÿðô Äà-
çÿë, áèð-áèðèíäÿí ôöñóíêàð, úàíòÿçÿëÿéÿí,
ðûõäûðûúû, óñàíäûðûúû, áåçèêäèðèúè, öçöúö, ÷îõ
öðÿêà÷àí ìÿíçÿðÿëÿð ýþðöðöê. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìàðàãñûç, òÿíýÿýÿòèðÿí. Úàíñûõàí éåðëÿð.
ÚÀÍÒÛÐÀÃ ñèô. äàí. Úàíëû, úöññÿëè, ÷ÿ-
Úàíñûõûúû ñóàëëàð. – Íàýÿùàí ãîïàí ôûðòûíà-
ëèìëè. Úàíòûðàã îüëàí. – Úàíòûðàã, úÿëä áèð
äàí ñîíðà øÿùÿðÿ ÿñðàðÿíýèç, ãÿðèá, áèð àç
àäàì ÿëèíäÿ êàüûç éàçûð, éàçäûüûíû äà òÿêðàð
äà úàíñûõàí, äÿðèí áèð þëöì ñöêóòó ÷þêìöø-
åäèðäè. Ìèð Úÿëàë.
äö. Ì.Ùöñåéí. Ïàéûç àéëàðûíà ìÿõñóñ úàíñû-
ÚÀÍÂÅÐÈÚÈ ñèô. Ùÿéàò áÿõø åäÿí, úàíëàí-
õûúû áèð àüûðëûã ãÿñÿáÿíè áöðöéöðäö. Ù.Íÿ-
äûðàí, ùÿéàòâåðèúè, äèðèëäÿí. Úàíâåðèúè áàõûø.
çÿðëè. Åëÿ áèë [Øàùìàðû] áöòöí àëÿìäÿí àéû-
– Úàíâåðèúè ëÿáèíäÿäèð øÿðáÿòè õÿñòÿ êþí-
ðûá, ùàðà èñÿ, úàíñûõàí áèð ýóøÿéÿ àòìûø-
ëöìöí; Êèìäèð èðèøäèðÿí àíû ëÿëè-ëÿáèí øÿ-
äûëàð. Á.Áàéðàìîâ.
ôàñûíà. Íÿñèìè.
ÚÀÍÑÛÕÛÚÛËÛÃ èñ. Öðÿêñûõûúûëûã, äàðûõäû-
ÚÀÍÂÅÐÌß èñ. Úàí öñòÿ îëìà, úàí÷ÿ-
ðûúûëûã, áåçèêäèðèúèëèê, óñàíäûðûúûëûã, ìàðàã-
êèøìÿ, þëöì ùàëûíäà îëìà.
ñûçëûã. Õàëãûìûçà õàñ îëàí õîø áèð éóìîð, ùèê-
ÚÀÍÉÀÍÄÛÐÀÍ ñèô. Òàïøûðûëàí âÿ éà þù-
ìÿòëè èôàäÿëÿð.. Ö.Ùàúûáÿéîâóí êîìåäèéà-
äÿñèíäÿ îëàí èøè, âÿçèôÿíè ñÿéëÿ, öðÿêëÿ
391
ÚÀÍÉÀÍÄÛÐÀÍËÛÃ
ÚÀÐËÀÌÀ
éåðèíÿ éåòèðÿí, èøÿ ñÿé ýþñòÿðÿí; ñÿéëè, ÷àëûø-
úàð÷ûñûéûã áèç, óçóí èëëÿð áèëèð àëÿì; Ìÿøùóð
ãàí. [Ìÿùÿððÿì áÿé:] ..Èìðàí êèìè èøëÿéÿí,
Àçÿðáàéúàí àëèìè Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ Èðàí èí-
úàíéàíäûðàí êþìÿê÷èí âàð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ãèëàáûíûí èëê úàð÷ûñû îëìóøäóð. Ï.Ìàêóëó.
Óñòàéà åëÿ ýÿëèðäè êè, ùàðà êþ÷ñÿ, áåëÿ ùþð-
ÚÀÐÈ ñèô. [ÿð.] 1. êëàñ. Úÿðÿéàí åäÿí, àõàí,
ìÿòúèë, úàíéàíäûðàí àäàìëàð ýþðÿ áèëìÿéÿ-
àõûúû. Úàðè åòìÿê – àõûòìàã. Ýöëàá âóð-
úÿê. Ì.Ñöëåéìàíîâ.
ìà öçÿ, åòìÿ ýþç éàøûí úàðè; Ýþçöì ÷ûõàð, î
ÚÀÍÉÀÍÄÛÐÀÍËÛÃ èñ. 1. Úÿùä, ãåéðÿò,
ýöë öñòöíäÿ øÿáíÿì èñòÿìÿðÿì. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ùöììÿò, ñÿé.
Ýþçöìäÿ úàðè åäèá ÿøêè ùÿì ðÿâàí ýåòìÿ!
2. Ãåéäêåøëèê, ùèìàéÿ, äèããÿò, øÿôãÿò, úà-
Õ.Íàòÿâàí. Úàðè îëìàã – 1) àõìàã, òþêöë-
íûéàíàíëûã, ãàéüûêåøëèê. Úàíéàíäûðàíëûã
ìÿê. Ìèðçÿ Íÿñèá, Õÿëèëèí àíàñûíûí äàíû-
åëÿìÿê. Úàíéàíäûðàíëûã ýþñòÿðìÿê.
øûüûíû î áèðè îòàãäà åøèäèðäè, ãîúà Ìèðçÿéÿ
ÚÀÍÉÀÍÄÛÐÌÀ èñ. Ùÿääèíäÿí àðòûã
þâðÿòèí ñþçëÿðè î ãÿäÿð òÿñèð åòäè êè, ýþçöí-
áèðèíèí âÿ éà áèð èøèí ãàéüûñûíà ãàëìà, öðÿê
äÿí áèèõòèéàð éàø úàðè îëäó. ß.Ùàãâåðäèéåâ;
éàíäûðìà, ùÿääÿí àðòûã ãåéðÿò âÿ ñÿé ýþñ-
2) ìÿú. ìÿíàäà. Ìÿêòÿáäÿ âàð øÿðàôÿò; Äÿô-
òÿðìÿ, ÷àëûøìà. [Ôàòìàíèñÿ:] Íÿ ãÿäÿð äå-
òÿðäÿ âàð ëÿòàôÿò; Úàðè îëóð ãÿëÿìäÿí; Øèðèí-
äèì: – À êèøè, ýåòìÿ, äåäè: – Îëìàç! Áó äà
øèðèí ùåêàéÿò. Ì.ß.Ñàáèð.
úàíéàíäûðìàíûí àõûðû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
2. Êå÷ìÿêäÿ îëàí, ùàë-ùàçûðêû, èíäèêè,
ÚÀÐ1: úàð ÷ÿêìÿê (÷àüûðìàã) – 1) êþùí.
èíäè áàø âåðÿí, úÿðÿéàí åäÿí. Úàðè äÿðñ èëè.
Éöêñÿê ñÿñëÿ úàìààòà áèð øåéè õÿáÿð âåð-
Úàðè èëäÿ – Èúëàñû ùÿðáè øóðàíûí ñÿäðè Ñÿòòàð-
ìÿê, åëàí åòìÿê, áèëäèðìÿê. [Ìîçàëàí áÿé:]
õàí à÷äû âÿ ãûñà îëàðàã úàðè âÿçèééÿò âÿ ýÿ-
Ýþðäöì, áèð ùàìáàë úàð ÷àüûðûð êè, ö÷ ýöí-
ëÿúÿê âÿçèôÿëÿð ùàããûíäà äàíûøìàã ö÷öí ßëè
äöð Ùàúû Ñåéèä Àüàíûí ãûçûëãóøó ãà÷ûáäûð.
Ñÿùëàíëûéà ñþç âåðäè. Ï.Ìàêóëó.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Øåéõ Ùàøèìè íèøàí÷ûëàðà:]
◊ Úàðè åòìÿê (åëÿìÿê) êëàñ. – ìöÿééÿí
Òåç îëóí, úàð ÷ÿêèí! Úàð ÷ÿêèí, áöòöí áàçàð
öñóë âÿ éà ãàéäà èëÿ èúðà åòìÿê, éåðèíÿ éåòèð-
ÿùëè áóðà éûüûëñûí! ß.Ìÿììÿäõàíëû; 2) ìÿú.
ìÿê, ðÿñìè øÿêëÿ ñàëìàã. [Øàù:] Ñîíðà öçöí
Àëÿìÿ éàéìàã, ùàìûéà áèëäèðìÿê, õÿáÿð
Ìîëëà Ðÿñóëà òóòóá áóéóðäó êè: – Áóíëàðûí
âåðìÿê, ùàìûéà åøèòäèðìÿê (õÿáÿðè, áèð ñþçö
ñèüåéè-òàëàãëàðûíû úàðè åéëÿ! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
âÿ ñ.-íè); // Ìÿú. ìÿíàäà. Úàð ÷ÿêèð ÷àðõëà-
[Øåéõ Íÿñðóëëàù Øåéõ ßùìÿäÿ:] Øåéõ ßù-
ðûí ÷àõíàøûã ñÿñè; Úàð ÷ÿêèð, ãûøãûðûð íÿùÿíý
ìÿä, ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí âÿêèë îë âÿ ñèüÿíè
ìîòîðëàð... Ñ.Âóðüóí. Åëëÿðÿ úàð ÷ÿêÿí ïà-
úàðè åëÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Úàðè îëìàã
éûçûí ñÿñè; Äöçëÿðäÿ ñÿðò ÿñÿí êöëÿêëÿðäÿäèð.
– èúðà îëóíìàã, ðÿñìè øÿêëÿ ñàëûíìàã, ãàíó-
Í.Õÿçðè. Ãÿçÿá Ñÿëòÿíÿòè õîðóçëàð úàð ÷ÿêèá
íèëÿøìÿê. [Ìèðçÿ ßùìÿä àüà:] ..Ãûçûíûí íè-
áàíëàøûíúàéà ãÿäÿð éàòìàüà ãîéìàìûøäû.
êàùûíûí Ôÿðìàíà úàðè îëìàñûíà ðèçà âåðèð-
Á.Áàéðàìîâ.
ñÿíìè? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÚÀÐ2 á à õ úàðè 1-úè ìÿíàäà. Úàð îë-
ÚÀÐÈÉß èñ. [ÿð.] Êå÷ìèø çàìàíëàðäà þçýÿ
ìàã – úÿðÿéàí åòìÿê, àõìàã, òþêöëìÿê.
þëêÿëÿðäÿí çîðëà ãà÷ûðûëàðàã àçàäëûãäàí
Ùàíû áó éàéëàãäà éàéëàéàí åëëÿð? Ýþðÿíäÿ
ìÿùðóì åäèëÿí, ïóëëà àëûíûá-ñàòûëà áèëÿí, ùÿð
ýþçöíäÿí úàð îëäó ñåëëÿð. Àøûã ßëÿñýÿð.
úÿùÿòäÿí ñàùèáèíèí àðçóëàðûíà òàáå îëàí ãûç
ÚÀÐ×Û èñ. 1. êþùí. Úàð ÷ÿêÿí, óúà ñÿñëÿ áèð
âÿ éà ãàäûí. Ùþêìäàð ñàðàéëàðûíûí úàðè-
õÿáÿðè âÿ ñ. úàìààòà åëàí åäÿí, áèëäèðÿí.
éÿëÿðè îëìàñàéäû, ùþêìäàðëàð áèð ýöí äÿ îë-
[Êîðîüëó] åëÿ òÿçÿúÿ áàçàðà ýèðìèøäè, áèð äÿ
ñóí þç ìÿëÿêÿëÿðè èëÿ éàøàéà áèëìÿçäèëÿð.
ýþðäö, úàð÷ûëàð úàð ÷ÿêèðëÿð. “Êîðîüëó”. ..Úàð-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Öìóìèééÿòëÿ ãóëëóã÷ó,
÷ûëàð îðòàäà ýÿçèá, ìöõòÿëèô õÿáÿðëÿð âåðèðäè-
õèäìÿò÷è ãûç. Áó ñûðàäà Ñåâäà úàðèéÿëÿðè èëÿ
ëÿð. Ñ.Ðÿùìàí.
áÿðàáÿð ýÿëèð. Ù.Úàâèä. [Øàèð ãàñèäÿ:] Áó
2. ìÿú. òÿíò. Ìöæäÿ÷è, áèð øåéèí èëê õÿáÿð-
ãûçû èñÿ ãàéòàðûá ýåðè àïàðûí, ìÿíÿ êÿíèç âÿ
÷èñè. Àçÿðáàéúàí òîðïàüû âÿ Àçÿðáàéúàí õàë-
éà úàðèéÿ ëàçûì äåéèë! ß.Ìÿììÿäõàíëû. Úà-
ãûíûí áþéöê èôòèõàðû îëàí Íèçàìè áöòöí
ðèéÿëÿð, íþêÿðëÿð äöøäöëÿð ÿë-àéàüà; Ùÿðÿñè
äöíéàäà ùóìàíèçìè òÿðÿííöì åäÿí èíòèáàù
áèð òÿðÿôäÿí ãóëëóã åòäè ãîíàüà. Á.Âàùàáçàäÿ.
äþâðöíöí èëê úàð÷ûñû èäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Ñöëù
ÚÀÐËÀÌÀ “Úàðëàìàã”äàí ô.èñ.
392
ÚÀÐËÀÌÀÃ
ÚÀÂÀÙÈÐ
ÚÀÐËÀÌÀÃ ô. Úàð ÷ÿêìÿê, óúà ñÿñëÿ úà-
ìàã. [Íöñðÿò:] Ùÿð øåé ö÷öí ìÿí þçöì úàâ-
ìààòà åëàí åòìÿê, áèëäèðìÿê. Óçàãäàí ÷à-
àá âåðÿúÿéÿì. Ú.Úàááàðëû. [Çàùèä îüëó:] Ãîé
âóø úàðëàéûð, úàìààò ñàëàâàò ÷ÿêèð. Ú.Ìÿì-
èíäè Ôÿðùàä îüëó þç àü áàøû èëÿ ÿäàëÿò ìÿù-
ìÿäãóëóçàäÿ.
êÿìÿñè ãàðøûñûíäà úàâàá âåðñèí! Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÚÀÑÓÑ èñ. [ÿð.] 1. Ìÿõôè ìàòåðèàëëàðû ýèçëè
// ×àüûðûøà ùàé âåðìÿ, ñÿñÿ ñÿñ âåðìÿ. Úà-
ñóðÿòäÿ þéðÿíèá áàøãàëàðûíà ÷àòäûðàí øÿõñ.
âàá ÿâÿçèíÿ éåíÿ äÿ åéíè ñöêóò… Ù.Íÿçÿðëè.
Ôÿùëÿëÿð, Øåíäðèêîâ ãàðäàøëàðûíûí úàñóñ îë-
2. Ðèéàçè ìèñàë âÿ ìÿñÿëÿíèí ùÿëëè, íÿ-
äóãëàðûíû ñþéëÿéÿíäÿ áÿçè éîëäàøëàð áóíà øöá-
òèúÿñè. Ìÿñÿëÿíèí äöçýöí úàâàáûíû àëìàã.
ùÿ èëÿ áàõûðäûëàð. Ì.Ùöñåéí. [Áàüûðõàí:] Î
Ìèñàëà úàâàá éàçìàã.
ýåäÿðêÿí òàïøûðäû êè, áóðàäà åùòèéàòëû äîëà-
ÚÀÂÀÁÄÅÙ ñèô. âÿ çÿðô [ÿð. úàâàá âÿ ôàðñ.
íàã. Àðàíäàí ýÿëÿí ùÿð éàä àäàìû äþâëÿò
…äåù] Áèð èø ö÷öí ìÿñóëèééÿò äàøûéàí, úà-
úàñóñó ùåñàá åäÿê. Ï.Ìàêóëó. // äàí. Áèðèíè
âàá âåðìÿëè îëàí, öçÿðèíÿ ìÿñóëèééÿò äö-
àääûì-àääûì èçëÿéÿí, ùÿð ùÿðÿêÿòèíÿ ýþç
øÿí, ìÿñóëèééÿòëè, ìÿñóë. Ùÿð êÿñ þç èøèíÿ,
ãîéàí, ïóñàí àäàì ùàããûíäà. [Ñîíà:] Úàñóñ-
þç ñþçöíÿ úàâàáäåùäèð. – [Ðöñòÿìáÿé:] Íàüû
ëàðûí ÿí áàø÷ûñûíû òàíûäûì. Ù.Íÿçÿðëè. Éàñà-
áÿé þëÿð, úàâàáäåù áèç îëàðûã. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
âóëáàøû áó êþùíÿ úàñóñó [òîïàëû] ýþðÿí êèìè
[Øèðàñëàí:] Èíäè ìÿí ýÿðÿê äþâëÿò êîíòðîëó
úàíûíà ëÿðçÿ äöøäö. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ãàðøûñûíäà úàâàáäåù îëàì. Ì.Ñöëåéìàíîâ.
2. ìÿú. Õÿáÿð÷è, øåéòàí÷ûëûãëà ìÿøüóë îëàí.
ÚÀÂÀÁÄÅÙËÈÊ èñ. Þç ùÿðÿêÿò âÿ èøëÿðè
Ìÿøÿäèíèí äîñòó áèð ïàð÷à àü êàüûçäà êà-
ö÷öí úàâàá âåðìÿ, îíëàðûí íÿòèúÿëÿðè ö÷öí
ðàíäàøëà úàñóñ àäëàíäûðäûüû òÿëÿáÿíèí êà-
ìÿñóëèééÿòè þç öçÿðèíÿ ýþòöðìÿ; ìÿñóëèééÿò.
ðèêàòóðàñûíû ÷ÿêèá, îíóí àëòûíäà “úàñóñ!”
[Ñÿêèíÿ Ìàéàéà:] Ñÿí êèøèéÿ ãóëàã àñìà, èøèí
ñþçöíö éàçäû.. Ì.Ùöñåéí.
÷îõäóð, àüûð èøäèð, úàâàáäåùëèéè áþéöêäöð.
ÚÀÑÓÑËÓÃ èñ. Äþâëÿò ñèððè îëàí ìÿëóìà-
Ì.Èáðàùèìîâ. Òÿìèðèí áöòöí úàâàáäåùëèéè
òû, ìàòåðèàëëàðû âÿ ñ.-íè áàøãà äþâëÿòÿ âåð-
Öìèäèí öçÿðèíäÿ èäè. Á.Áàéðàìîâ.
ìÿê ö÷öí ýèçëè ñóðÿòäÿ òîïëàìàãäàí èáàðÿò
ÚÀÂÀÁÄßÙßÍÄß [ÿð. úÿâàá âÿ ôàðñ.
úèíàéÿòêàð ôÿàëèééÿò. Úàñóñëóã åòìÿê. – Ýþé-
…äÿùÿíäÿ] Á à õ úàâàáäåù.
÷ÿê.. úàñóñëóã õèäìÿòèíÿ ýþðÿ ÷îõ éàõøû òÿëòèô
ÚÀÂÀÁÄßÙßÍÄßËÈÊ á à õ úàâàáäåùëèê.
åäèëÿúÿéèíÿ ãÿòè èíàíûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÚÀÂÀÁßÍ çÿðô [ÿð.] Úàâàá îëàðàã, úàâà-
ÚÀÂÀÁ èñ. [ÿð.] 1. Øèôàùè âÿ éà éàçûëû ñóà-
áûíäà. Ñóàëà úàâàáÿí áóíëàðû äåäè… – Øö-
ëà, ñîðüóéà âÿ ñ.-éÿ ãàðøûëûã îëàðàã ñþéëÿ-
êöôÿëÿíìèø ýöëëÿð íÿñèìèí äÿéìÿñèíäÿí
íÿí ñþç (ñóàë, ñîðüó ìöãàáèëè). Úàâàá òàï-
åíèá-ãàëõäûãúà Ýöëñöìöí âèäàñûíà úàâàáÿí
ìàã. Úàâàáû þë÷öá-áè÷ìÿê. Áó úàâàá îëìà-
“ýåò, Àëëàù ñÿíè õîøáÿõò åëÿñèí!” – äåéèðäè-
äû. – Íÿ ö÷öí òðåñò ýåðèäÿ ãàëûð? Ñóàë ãûñà âÿ
ëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
àéäûí îëäóüó ö÷öí úàâàá äà åéíè äÿðÿúÿäÿ
ÚÀÂÀÁËÛ ñèô. Úàâàáû îëàí, úàâàáû âåðè-
ãûñà âÿ àéäûí îëìàëû èäè. Ì.Ùöñåéí. // Éàçû-
ëÿí. Úàâàáëû ñóàë. Úàâàáëû òåëåãðàì.
ëàí ìÿêòóáà, ìöðàúèÿòÿ âÿ ñ. úàâàá îëàí ìÿê-
ÚÀÂÀÁÑÛÇ ñèô. âÿ çÿðô Úàâàáû îëìàéàí,
òóá. ..Ìÿêòóáóí úàâàáûíû àëäûì. ßðèçÿíèí úà-
úàâàáû âåðèëìÿéÿí. Úàâàáñûç ìÿêòóá. Úà-
âàáû ùÿëÿ äÿ éîõäóð. – Áàùàäûð êàüûçûíà úà-
âàáñûç ñóàëëàð. Áèð äÿíÿ ÿðèçÿ úàâàáñûç ãàë-
âàá ýþçëÿéèðäè. Í.Íÿðèìàíîâ. // Êå÷èëìèø
ìàìàëûäûð. // Ìÿú. ìÿíàäà. Åëëÿð òàëàí îëóð,
äÿðñèí âÿ éà âåðèëìèø ñóàëûí ìöÿëëèìÿ èçàù
âåðýèëÿð àüûð; Ýþéëÿð úàâàáñûçäûð, áóëóäëàð
åäèëìÿñè; âåðèëìèø ñóàëà äàèð ìàòåðèàëûí õö-
ñàüûð. Ñ.Âóðüóí. Úàâàáñûç åøãèíèí òÿëàòö-
ëàñÿ åäèëìÿñè. Úàâàáëàð èìòàùàí êîìèñ-
ìöíäÿ; Àéëàð, èëëÿð áîéó àøûá-äàøäû î.
ñèéàñûíû ãàíå åòäè. Úàâàáëàðà äèããÿòëÿ ãóëàã
Á.Âàùàáçàäÿ. Úàâàáñûç áóðàõìàã (ãîé-
àñìàã. – ..Àíúàã âåðäèéèì èçàùåäèúè ñóàë-
ìàã) – úàâàá âåðìÿìÿê. Ñóàëû úàâàáñûç ãîé-
ëàðà Àüàðÿùèì ÷îõ ãÿøÿíý úàâàáëàð âåðäè.
ìàã. – Ëàëÿ äÿ, ôÿùëÿëÿð äÿ [Ãöäðÿòè] úàâàá-
Ñ.Ðÿùìàí. Úàâàá âåðìÿê – 1) ñîðüóéà
ñûç áóðàõäûëàð. Ì.Ùöñåéí.
ãàðøûëûã îëàðàã ñþç äåìÿê. Ìÿììÿä ñÿáèðëè
ÚÀÂÀÙÈÐ èñ. [ÿð.] Ãèéìÿòëè äàø (àëìàç,
òÿðïÿíäè, ñàêèò âÿ ñîéóããàíëû úàâàá âåðäè.
éàãóò âÿ ñ.). [Ñÿêèíÿ õàíûì:] Àüà Ùÿñÿí èñ-
Â.Øûõëû; 2) ìÿñóëèééÿò äàøûìàã, úàâàáäåù îë-
òÿéèð ìÿíè áàøäàí-àéàüà úàâàùèðÿ äÿ òóòà,
393
ÚÀÂÀÙÈÐÀÒ
ÚÀÂÈÄ
ìÿí îíà ýåäÿí äåéèëÿì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÚÀÂÀÍßÇßÍ èñ. [ôàðñ.] Úàâàí ãàäûí. ßë-
// Úàâàùèðäÿí ãàéðûëìûø, äöçÿëäèëìèø. Úàâà-
áÿòòÿ, ÿëáÿòòÿ, ùÿéàíûí þçö úàâàíÿçÿí ö÷öí
ùèð ãîëáàã.
áþéöê ýþçÿëëèêäèð. Í.Âÿçèðîâ. [Òåëëè:] Áöòöí
ÚÀÂÀÙÈÐÀÒ èñ. [ÿð. “úÿâàùèð” ñþç. úÿìè]
êÿíääÿ ùå÷ áèð úàâàíÿçÿíèí åëÿ çÿðèô õàë-
Ãèéìÿòëè äàøëàð, äàø-ãàø. Úàâàùèðàò òàõ-
÷àëàðû éîõäóð. Ñ.Ùöñåéí.
ìàã. Úàâàùèðàò ìàüàçàñû. – [Îäàáàøû:] Ùàúû
ÚÀÂÀÍËÀÍÌÀ “Úàâàíëàíìàã”äàí ô.èñ.
Êàìéàáûí åâèíäÿ äÿ úàâàùèðàò àç äåéèëäè.
ÚÀÂÀÍËÀÍÌÀÃ á à õ úàâàíëàøìàã.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÚÀÂÀÍËÀØÄÛÐÌÀ “Úàâàíëàøäûðìàã”-
ÚÀÂÀÙÈÐÀÒ×Û èñ. Úàâàùèðàò ñàòàí, úàâà-
äàí ô.èñ.
ùèðàò àëâåð÷èñè, úàâàùèðàò òàúèðè. // Úàâàùèðàò-
ÚÀÂÀÍËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Äàùà úàâàí ýþñ-
äàí (ãèéìÿòëè äàøëàðäàí) áÿçÿê øåéëÿðè ãà-
òÿðìÿê. Áó ïàëòàð îíó ëàï úàâàíëàøäûðûð.
éûðàí óñòà, çÿðýÿð.
2. ìÿú. Ýöìðàùëàøäûðìàã, ýöú, ãöââÿò,
ÚÀÂÀÙÈÐÀÒ×ÛËÛÃ èñ. Úàâàùèðàò÷ûíûí èøè,
åíåðæè âåðìÿê. Íàðçàí âàííàëàðû àäàìû ëàï
ñÿíÿòè; úàâàùèðàò èøè èëÿ ìÿøüóë îëìà.
úàâàíëàøäûðûð. Äàü ùàâàñû ãîúàëàðû äà úà-
ÚÀÂÀÙÈÐ×È á à õ úàâàùèðàò÷û.
âàíëàøäûðûð.
ÚÀÂÀÙÈÐÔÖÐÓØ [ÿð. úÿâàùèð âÿ ôàðñ. ôö-
ÚÀÂÀÍËÀØÌÀ “Úàâàíëàøìàã”äàí ô.èñ.
ðóø.] êþùí. Á à õ úàâàùèðñàòàí. [Îñìàí] äèê-
ÚÀÂÀÍËÀØÌÀÃ ô. 1. Ýöíäÿí-ýöíÿ éàõ-
ñèíèá áàøûíû äþíäÿðäèêäÿ úàâàùèðôöðóøóí õà-
øûëàøìàã, úàâàí ýþðöíìÿê; þçöíö úàâàí
íûìû Ëèäàíû ýþðäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áèð éàí-
êèìè ãûâðàã ùèññ åòìÿê; ýÿíúëÿøìÿê. “Àé åë-
äàí úàâàùèðôöðóøëàð, áèð òÿðÿôäÿí çÿðýÿðëÿð
ëÿð!” äåéèðÿì öðÿéèìäÿ ìÿí; Þìöð úàâàíë-
íàçÿíèí ýþçÿëëÿðÿ çèéíÿò âÿ éàðàøûã ÿñáàáû
àøûð åëëÿð äåìÿêäÿí. Ñ.Âóðüóí. Îüóë àíàñûíà
ìöùÿééà åäèðëÿðìèø. Ô.Êþ÷ÿðëè.
äèããÿòëÿ íÿçÿð ñàëäû: – Áèð ìÿíÿ éàõøû-éàõøû
ÚÀÂÀÙÈÐËÈ ñèô. Úàâàùèðëÿ, ãèéìÿòëè äàø-
áàõ, ýþðöì, úàâàíëàøìûñàí, éà éîõ?
ãàøëà áÿçÿäèëìèø. Úàâàùèðëè êÿìÿð. – Îäóð
Ì.Ùöñåéí.
“ÿäàëÿò çÿíúèðèíè” áîéíóíäàí àñàðàã, áÿ-
2. ìÿú. Þçöíö ýöìðàù, ñàüëàì, úàâàí ùèññ
çÿêëè âÿ úàâàùèðëè ãûëûíúà ñþéêÿíìèø âÿëèÿùä
åòìÿê. Èäìàí ìÿøüÿëÿëÿðèíäÿí ñîíðà õåéëè
áþéöê ùÿéÿòäÿêè ÷àðùîâóçóí éàíûíäà äà-
úàâàíëàøìûøàì.
éàíìûøäûð. Ï.Ìàêóëó.
ÚÀÂÀÍËÛÃ èñ. Úàâàí éàøëàð, ýÿíúëèê
ÚÀÂÀÙÈÐÑÀÒÀÍ èñ. Ãèéìÿòëè äàø-ãàø ñà-
äþâðö, ýÿíúëèê (ãîúàëûã çèääè). ßôñóñ, ãîúàë-
òàí òàúèð, äàø-ãàø àëâåð÷èñè.
äûì, àüàúûì äöøäö ÿëèìäÿí; Ñÿä ùåéô úàâàí-
ÚÀÂÀÍ [ôàðñ.] 1. Á à õ ýÿíú 1-úè ìÿíà-
äà. Úàâàí ìöüÿííè. Úàâàí îüëàí. Úàâàí
ëûã! Ì.ß.Ñàáèð. Áèð àç ñöêóòäàí ñîíðà Éóñèô
ìöÿëëèì. – Ðþâøÿí Ðöñòÿì êèìè èýèä, éåíè-
äåäè: – Úàâàíëûãäûð, çÿðÿð éîõäóð. Í.Íÿðèìà-
éåòìÿ, úàâàí áèð îüëàí èäè. “Êîðîüëó”. Áó
íîâ. // Úàâàíëûãäà – ýÿíú éàøëàðûíäà, ýÿíú-
úàâàí îüëàí ðàéêîì êàòèáè Ãîøãàð Ñàäûã-
ëèêäÿ, úàâàí âàõòëàðûíäà. Úàâàíëûãäàí ãîúà-
çàäÿ èäè. È.Ùöñåéíîâ. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Úà-
ëûüà ýöú ñàõëà. (Àòà. ñþçö). Äåéèðëÿð êè, úà-
âàíëàð âÿ ãîúàëàð. – [Ìÿøÿäè Èáàä:] À êèøè,
âàíëûãäà Ìèðçÿ Ñÿôÿð þçö øàèðëèê ôèêðèíÿ äö-
âàëëàù, ìÿí íÿ ãÿäÿð ãîúà îëñàì äà, ìèí áû-
øöá øåèð äåìÿê ö÷öí ÷îõ ÷àëûøìûøäû, ëàêèí áèð
üûáóðìà úàâàíà äÿéÿðÿì. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Øî-
íÿòèúÿ ùàñèë îëìàìûøäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ôåð ãàðàýþç, ãàðàãàø, ãûðìûçû, ýèðäÿñèôÿò, ñàü-
ÚÀÂÀÍËÛ-ÃÎÚÀËÛ ñèô. Ùÿì úàâàíëàð,
ëàì áèð úàâàí èäè. Ñ.Âÿëèéåâ.
ùÿì ãîúàëàð, ùàìûëûãëà. Úàâàíëû-ãîúàëû òþêö-
2. ñèô. Òÿçÿ ÿêèëìèø, òÿçÿúÿ ñàëûíìûø. Úà-
ëöøöá ýÿëäèëÿð. Úàâàíëû-ãîúàëû ùàìû äà áóí-
âàí àüàú. Úàâàí áàü (ìåøÿ).
ëàðà ãîøóëìóøäó.
3. Éåíè ìåéäàíà ÷ûõìûø. Åëìèí úàâàí ñà-
ÚÀÂÀÍÌßÐÄ [ôàðñ.] á à õ úîìÿðä.
ùÿñè.
ÚÀÂÀÍÌßÐÄËÈÊ á à õ úîìÿðäëèê.
ÚÀÂÀÍÚÀ ñèô. Úàâàí, ëàï úàâàí. Úàâàí-
ÚÀÂÀÍÉÀÍÀ ñèô. Úàâàíà éàðàøàí, úà-
úà áèð îüëàí è÷ÿðè ýèðäè.
âàíà ìöíàñèá îëàí. Úàâàíéàíà ýåéèíìÿê.
ÚÀÂÀÍÚÀÑÛÍÀ çÿðô Úàâàí (ýÿíú) êèìè,
ÚÀÂÈÄ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ.] êëàñ. ßáÿäè, äàè-
úàâàíà (ýÿíúÿ) éàðàøàí òÿðçäÿ. Úàâàíúà-
ìè, ùÿìèøÿéàøàð, þëìÿç. Ìåéäèð ëÿáè, ÿììà
ñûíà ùÿðÿêÿò åòìÿê.
áó ìåéèí íÿøÿñè úàâèä; Ýöëäöð öçö, àììà áó
394
ÚÀÂÈÄÀÍ
ÚÅÚß
ýöëöí âàð áÿãàñû. Ã.Òÿáðèçè. Äöíéàäà âàðñà
ñÿñèíäÿí. Í.Õÿçðè. Úàç îðêåñòðè äóðìàäàí ÷à-
äþâëÿòè-úàâèä, î åøãäèð; Îëìàç ñåâèá-ñåâèëìÿ-
ëûð, ðÿããàñÿëÿð .. îéíàéûðëàð. Ñ.Âÿëèéåâ.
éÿí þìðöíäÿ áÿõòèéàð. Ù.Úàâèä.
2. Áåëÿ îðêåñòðäÿ ÷àëûíìàã ö÷öí éàçûëìûø
ÚÀÂÈÄÀÍ [ôàðñ.] êëàñ. Á à õ úàâèä.
ÿéëÿíúÿëè, ÿñàñÿí ðÿãñ ìóñèãèñè.
ÚÀÂÈÄÀÍÈ á à õ úàâèä. Øàèðèì! Ãÿì
ÚÀÇÈÁß èñ. [ÿð.] 1. Úèñèìëÿðèí áèð-áèðèíè
éåìÿ, àëàìè-úÿùàí, ôàíèäèð; Úàâèäàíè éàøà-
þçöíÿ úÿçá åòìÿñè õàññÿñèíäÿí èáàðÿò ôèçèêè
éûø ëÿççÿòè-ðöùàíèäèð. Ì.Ùàäè.
ùàäèñÿ. Åéíøòåéíèí úàçèáÿ íÿçÿðèééÿñè. Úàçèáÿ
ÚÀÉÄÀÃ ñèô. äàí. Óçóí, àðûã, óçóíäðàç.
ãöââÿñè ìÿëóì ãàðøûëûãëû òÿñèð ãöââÿëÿðèíäÿí
Úàéäàã àäàì. Úàéäàã îüëàí. – [Òàùèð] ùÿ-
ÿí çÿèôèäèð.
ëÿëèê – äåéÿ, ýöëÿ-ýöëÿ óçóí, úàéäàã ãûçà ÿë
2. ìÿú. Èíñàíûí êþíëöíö úÿçá åäÿí õàññÿ,
åëÿäè âÿ ñöðÿòëÿ óçàãëàøäû. Ì.Ùöñåéí. Êÿ-
úÿçáåäèúè ãöââÿ, ëÿòàôÿò. [ßçðà Çÿùðàéà:]
ëÿíòÿðëèíè éàõûíäàí òàíûéàíëàð.. áèëèðäèëÿð êè,
Ñÿíäÿ áèð þéëÿ ùöñíö úàçèáÿ âàð; Êè, îëóð ùÿð
áó ùàúûëåéëÿê êèìè úàéäàã êèøè ïåíúÿéè ÿé-
ýþðÿí ïÿðÿñòèøêàð. Ù.Úàâèä. [Õàâÿð] ýþçÿë-
íèíäÿí ãîéñà, äÿðùàë àäàìëûãäàí ÷ûõàð.
ëÿøìèø, éàíàãëàðûíäà áèð ãûçàðòû âÿ úàçèáÿ
È.Ùöñåéíîâ.
ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè. Ì.Èáðàùèìîâ. ..Ãûçûí ñè-
ÚÀÉÍÀà èñ. 1. Áèð ÷îõ ùåéâàí âÿ ãóøëà-
ôÿòèíäÿêè ìÿðäàíÿ ýþçÿëëèê, ..ñÿððàñòëûüû, äà-
ðûí áàðìàãëàðûíûí ãàðìàãâàðè èòè óúëàðû. Ãàð-
íûøûüûíäàêû úàçèáÿ [Ñÿëèìèí] ýþçöíäÿí ãà÷-
òàë úàéíàüû. – [Òàüû:] Ãàðàãóø äà éåðäÿ äîâ-
ìàìûøäû. Á.Áàéðàìîâ.
øàíûí ãà÷äûüûíû, éà êÿêëèéèí ó÷ìàüûíû ýþð-
ÚÀÇÈÁßÄÀÐ [ôàðñ.] á à õ úàçèáÿëè. Úàçè-
äöêäÿ, èëäûðûì êèìè øûüûéûá úàéíàüûíà àëà-
áÿäàð ýþçÿëëèê. Úàçèáÿäàð ìÿíçÿðÿ. – Îí
äîããóç-èéèðìè éàøëàðûíäà îëàí [Ñöäàáÿ]
úàãäûð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Éóñèô Øàùìàðà:] Éå-
úàçèáÿäàð áèð ýþçÿëëèéÿ ìàëèê èäè. Ì.Èáðàùè-
ìÿëè ãóøëàðûí – ãûðãîâóëóí, êÿêëèéèí, òóðàúûí
ìîâ. [Ñîíà] áàùàð àõøàìû êèìè òÿçÿ, ÿòèðëè
úàéíàüû ö÷ îëóð. Á.Áàéðàìîâ. Êàìàë åëÿ
âÿ úàçèáÿäàð èäè. ß.ßáöëùÿñÿí. [Ñîíàíûí] úà-
áèð ùÿéÿúàíëà ÷ûüûðäû êè, åëÿ áèë ãàðàãóø èí-
çèáÿäàð ìàâè ýþçëÿðè èðèëÿíèá äàùà äà ýþçÿë-
äèúÿ úàéíàãëàðû èëÿ îíóí öç-ýþçöíö äûðìà-
ëÿøäè… Á.Áàéðàìîâ.
ëàéàúàãäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ÚÀÇÈÁßÄÀÐËÛà èñ. Úàçèáÿëèëèê, úÿçáåäè-
2. ìÿú. ×ÿíý. Úàéíàüûíà êå÷ìÿê. – [Áÿ-
úèëèê, úàçèáÿ ãöââÿñèíÿ ìàëèê îëìà; ëÿòàôÿò.
äÿë:] Úÿìàÿòèìèç õàí úàéíàüûíäàí ãóðòà-
Ýöëýÿç áöòöí ýþçÿëëèéè âÿ úàçèáÿäàðëûüû èëÿ
ðûá, þç ÿëèíèí ÿìÿéèíè ðàùÿò éåéèá éàøàéûð.
[Ñÿìÿäèí] ãàðøûñûíäà äàéàíûá, ñåùèðëÿíìèø
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ñÿëáèíàç õàíûì àíàñûíà:]
êèìè éåðèíäÿí òÿðïÿíÿ áèëìèðäè. ×ÿìÿíçÿ-
..Ìÿíè íÿäÿí þòðö áó êàôòàðûí úàéíàüûíà
ìèíëè. Îëäóãúà úàçèáÿëè âÿ íÿçàêÿòëè ãûç þç
âåðìèñÿí… Í.Âÿçèðîâ.
èøèëÿ ìÿøüóë èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Ëÿòàôÿòëè, ìÿ-
ÚÀÉÍÀÃËÀÌÀ “Úàéíàãëàìàã”äàí ô.èñ.
ëàùÿòëè. [Ùÿñÿí:] Àììà íÿ úàçèáÿëè ñÿñè âàð?
ÚÀÉÍÀÃËÀÌÀÃ ô. Úàéíàüû èëÿ òóòìàã,
Ù.Íÿçÿðëè.
úàéíàüû èëÿ òóòóá ýþòöðìÿê.
ÚÀÇÈÁßËÈËÈÊ èñ. Úàçèáÿ ãöââÿñè; èíñàíûí
ÚÀÉÍÀÃËÀØÌÀ “Úàéíàãëàøìàã”äàí ô.èñ.
êþíëöíö úÿçá åòìÿ õàññÿñè; úàçèáÿ, ëÿòàôÿò.
ÚÀÉÍÀÃËÀØÌÀÃ ãàðø. Áèð-áèðèíè úàé-
ÚÅ “Ú” ùÿðôèíèí âÿ áó ùÿðôëÿ èøàðÿ îëóíàí
íàãëà äèäìÿê, úàéíàãëàðûíû èøÿ ñàëàðàã áèð-
ñàìèòèí àäû.
áèðèëÿ äþéöøìÿê.
ÚÅÚß èñ. 1. Áÿçè éàüëû áèòêèëÿðèí éàüûíû
ÚÀÉÍÀÃËÛ ñèô. Úàéíàüû îëàí. Áó ìåøÿäÿ
ñûõûá ÷ûõàðäûãäàí ñîíðà ãàëàí òîõóìó, ãàëûã-
úàéíàãëû áèð øèð øàùëûã åëÿéèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëàðû. ×èéèä úåúÿñè. Ãàðüûäàëû úåúÿñè. – Çåéòóí
[Õàí:] Ýþðäöì êè, ãàïãàðàíëûã ýþéëÿðäÿí
ìåéâÿëÿðèíèí éàüû ÷ûõàðûëäûãäàí ñîíðà éåðäÿ
ãàðà ãàíàäëû, ãàðà úàéíàãëû ÿæäàùàëàð áàøû-
ãàëàí úåúÿ (æìûõ) ùåéâàíëàðûí éåìëÿíìÿñè
ìûí öçÿðèíäÿ ùÿðëÿíèð, ãûçûë øàùèíèìè ãàïûá
ö÷öí èøëÿäèëèð. È.Àõóíäçàäÿ.
àïàðûðëàð.. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
2. Ìåéâÿíèí éåéèëìÿéÿí è÷ ùèññÿñè, òî-
ÚÀÇ èñ. [èíý.] 1. ßñàñ ùèññÿñè íÿôÿñëè âÿ
õóìëó ùèññÿñè, ïó÷àë. Ùåéâà úåúÿñè. – Øèç
çÿðáëè àëÿòëÿðäÿí èáàðÿò îëàí îðêåñòð. Ìåðè ñÿù-
[÷îúóüó] èòÿëÿéÿðÿê ÿëèíÿ áèð àëìà úåúÿñè âåð-
íÿäÿäèð, Ìåðè îõóéóð; Ãóëàãëàð òóòóëóð úàçûí
äè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
395
ÚÅÚßÄÎÜÐÀÉÀÍ
ÚßÁÁßÕÀÍÀ
ÚÅÚßÄÎÜÐÀÉÀÍ èñ. õöñ. Úåúÿ äîüðà-
ÚÅÉÐÀÍ èñ. Àíòèëîï úèíñèíäÿí èðèýþçëö,
éàí àëÿò, ìàøûí. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Úåúÿäîü-
èíúÿàéàãëû, ñöðÿòëÿ ãà÷àí çÿðèô ùåéâàí. Úåé-
ðàéàí ìàøûí. Úåúÿëÿðè úåúÿäîüðàéàí ìàøûí
ðàíûí ãà÷ìàüûí åëÿ ýþðäöì, ÿòèíäÿí çÿùëÿì
õûðäàëàéûð.
ýåòäè. (Ìÿñÿë). Úåéðàí ÷îõ èòè ãà÷àí âÿ ùÿñ-
ÚÅÚÈÌ èñ. Àðàñûíà éîðüàí-äþøÿê âÿ ñ.
ñàñ ùåéâàíäûð. È.ßôÿíäèéåâ. Áàùàäóð úåé-
éûüìàã, äþøÿìÿéÿ ñàëìàã, éà äà õàë÷à êèìè
ðàíà áàõäû, úåéðàíûí ýþçëÿðè îíà ùÿãèãÿòÿí
äèâàðäàí àñìàã ö÷öí ìöõòÿëèô ðÿíýëè èï-
êèìèíñÿ ýþçëÿðèíè õàòûðëàòäû. Ñ.Ðÿùìàí.
ëÿðäÿí òîõóíàí çîëàãëû, éàõóä íàõûøëû äþøÿ-
// Òÿøáåùëÿðäÿ ýþçÿëÿ èøàðÿ.
íÿúÿê. Õàëû, õàë÷à, úåúèì âÿ èïÿêëÿ áÿçÿíìèø
◊ Úåéðàí áåëèíÿ ÷ûõìàã – ãûò îëìàã, òà-
áó îòàã Øóøà ñþâäÿýÿðè Ùàúû Êÿðèìèí ãûçû
ïûëìàìàã, ÷îõ ÷ÿòèí òàïûëìàã. [Õàëûãâåð-
Àíàõàíûì ö÷öí àéðûëìûøäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
äèíèí] ..àèëÿñèíè âÿ äîñòëàðûíû äàðäàí ãóðòàð-
Ðÿùèì áÿéëÿ èêèìèç áèð êÿíàðäà, îòóí öçÿ-
ìàã ö÷öí òàõûë ýÿðÿê èäè. Òàõûë èñÿ, íåúÿ äå-
ðèíÿ ñàëûíìûø úåúèì öñòöíäÿ ÿéëÿøèá, ñþùáÿòÿ
éÿðëÿð, úåéðàíûí áåëèíÿ ÷ûõìûøäû. ß.Âÿëèéåâ.
ìÿøüóë îëäóã. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àðàáàíûí è÷è-
ÚÅÉÐÀÍÁÀÕÛØËÛ á à õ úåéðàíýþç(ëö).
íÿ ãóðó îò òþêöá, öñòöíäÿí áèð úåúèì ñàëäûëàð.
Úåéðàíáàõûøëû äèëáÿð, äóðíàýþçëö íàçÿíèí;
Ò.Ø.Ñèìóðã.
Þìðöíäÿ ýþðìÿìèøäèð íÿ ýþç éàøû, íÿ ÿíèí.
ÚÅÙÈÇ èñ. ßðÿ ýåäÿðêÿí àòà åâèíäÿí ãûçà
Í.Ðÿôèáÿéëè.
âåðèëÿí ÿøéàëàðäàí èáàðÿò ùÿäèééÿ. [Òåëëè:]
ÚÅÉÐÀÍÁÀÑÀÍ ñèô. Èòè ãà÷àí. Úåéðàí-
Ìÿíè éàíäûðàí úÿùÿò áóðàñûäûð êè, Èñëàì èêèíúè
áàñàí àò. – Áó àéãûð Áåéðÿêèí úåéðàíáàñàí
àðâàäûíû ìÿíèì úåùèçèìëÿ àëäû. Ñ.Ùöñåéí. Ýÿ-
áîç àòû èäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ëèíëÿð, ãûçëàð íèøàíëûíûí úåùèçèíè ùÿéÿòèí îðòà-
ÚÅÉÐÀÍÝÞÇ(ËÖ) ñèô. Èðè, ãÿøÿíý ýþçëÿðè
ñûíäà äóðàí èêèòÿêÿðëè àðàáàéà éöêëÿéèðäèëÿð.
îëàí. Ýþëëÿðèíäÿ þðäÿêëÿðè öçÿðëÿð; ×þëëÿðèí-
Ì.Ùöñåéí.
äÿ ìàðàëëàðû ýÿçÿðëÿð; Ýöëëÿðèíäÿí ýÿëèíëÿð
ÚÅÙÈÇËÈ ñèô. Úåùèçè îëàí, þçö èëÿ úåùèç
òàú áÿçÿðëÿð; Úåéðàíýþçëö ãûçëàðû âàð þë-
àïàðàí (ýÿòèðÿí). Úåùèçëè ýÿëèí.
êÿìèí. Ú.Úàááàðëû. Ñÿí úåéðàíýþçëöñÿí, ÷àò-
ÚÅÙÈÇËÈÊ èñ. Úåùèç êèìè àéðûëìûø, úåùèç
ìàãàøëûñàí; Òàéûí-òóøóí ÷îõäóð, éàð-éîë-
îëàðàã âåðèëìèø. Úåùèçëèê õàëû. Úåùèçëèê ãàáëàð.
äàøëûñàí.. Í.Ðÿôèáÿéëè.
– Ðÿùìÿòëèê ãîúà íÿíÿíèí úåùèçëèê ãûçûëëàðû
òîðêñèíÿ äîüðó àõûð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Ðçà:]
ÚÅÉÐÀÍÛ èñ. ìóñ. Àçÿðáàéúàí õàëã îéóí
[Àíàì] ãàò êÿñìèø úåùèçëèê áîü÷àñûíû à÷äû..
ùàâàëàðûíäàí áèðèíèí àäû. “Úåéðàíû” ðÿãñèíè
Ì.Èáðàùèìîâ.
àäÿòÿí ãàäûíëàð èôà åäèð. – [Ýöëéàç] ..îðä-
ëàðûíû øèøèðäèá çóðíàäà “Úåéðàíû” ùàâàñû ÷à-
ÚÅÙÈÇÑÈÇ ñèô. Úåùèçè îëìàéàí. Úåùèçñèç
ýÿëèí. Òîé úåùèçñèç, ýÿëèí éåíýÿñèç îëìàç.
ëàí ÷àëüû÷ûëàðûí ãàðøûñûíäà ìÿùàðÿòëÿ îé-
(Àòà. ñþçö). – Ýþéäÿ óëäóçëàð; Øàõòàëû áóçëàð:
íàéûðäû. Ì.Ùöñåéí.
Úåùèçñèç ãûçëàð; Áó áàëàìà ãóðáàí. (Ëàéëà).
ÚÅÉÐÀÍÊÅ×ÌßÇ ñèô. ×îõ äàð, êå÷èë-
ÚÅÌ èñ. [èíý. æàì – ìöðÿááÿ] Ìåéâÿ âÿ
ìÿñè ÷ÿòèí. Úåéðàíêå÷ìÿç éîë.
ýèëÿìåéâÿäÿí ùàçûðëàíàí ãàòû ìöðÿááÿ. Àëìà
ÚÅÉÐÀÍÎÒÓ èñ. áîò. Áÿçè íþâëÿðèíèí
úåìè. Ãàéñû úåìè. Ïàñòåðèçÿ åäèëìèø úåì.
öñòö õîâëó òöêúöêëÿðëÿ þðòöëö óçóí ãûë÷ûãëû
ÚÅÌÏÅÐ èñ. [èíý.] Éàõàëûãñûç òîõóíìà
îò – áèòêè.
êîôòà, ôóôàéêà. Ãûðìûçû úåìïåð.
ÚßÁßË èñ. ìÿù. Äàü, ÷ÿòèí ãàëõûëàí éåð.
ÚÅÍÒËÌÅÍ èñ. [èíý.] 1. Àðèñòîêðàò úÿìèé-
ÚßÁÁßÕÀÍÀ èñ. [ÿð. úÿáùÿ âÿ ôàðñ.
éÿòèíèí ãàéäà-ãàíóíëàðûíà âÿ ÿõëàã íîðìà-
...õàíÿ] Ñèëàù âÿ ùÿðáè ñóðñàò ñàõëàíàí éåð,
ëàðûíà úèääè ðèàéÿò åäÿí àäàì.
àíáàð; àðñåíàë. [Ôÿõðÿääèí] ÿëèíè ÷ÿíÿñèíèí
2. Þç úèääè, ãÿøÿíý ýåéèìè, èíúÿ äàâðàíûøû èëÿ
àëòûíà ñþéêÿéèá úÿááÿõàíà ìåéäàíûíäàí ýÿ-
ôÿðãëÿíÿí íÿçàêÿòëè, òÿðáèéÿëè àäàì ùàããûíäà.
ëèá-êå÷ÿí êèøèëÿðÿ âÿ ãàäûíëàðà áàõûðäû.
Áóðàäà ìÿí äàéàíäûì âÿ êÿíàðäà îòóðàí âÿ
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ñÿòòàðõàíëà Áàüûðõàí] úÿá-
áèçèì äàíûøûüûìûçà ãóëàã âåðÿí úåíòëìåíÿ ãóëàã
áÿõàíà òÿðÿôÿ êå÷ìÿê èñòÿéèðäèëÿð êè, áèð ÷þ-
âåðÿíäÿí ñîíðà áèð àçúà øöáùÿëÿíìÿéÿ áàø-
ðÿê äöêàíûíûí ãàáàüûíäà áþéöê ãÿëÿáÿëèê
ëàäûì.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ýþðäöëÿð. Ï.Ìàêóëó. // Ùÿðáè ñóðñàò, ùÿðáè ëÿ-
396
ÚßÁÙß
ÚßÄÂßË×È
âàçèìàò. // ìÿú. Áþéöê åùòèéàò ìÿíáÿéè.
äöøìÿê, ÿçèééÿò ÷ÿêìÿê. [Ìóõòàð Ôèðÿíýè-
ßäÿáèééàò äèëèí úÿááÿõàíàñûäûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
çÿ:] Àðâàä êèøèíèí éàíûíäà îëñà, èø äÿ áó ãÿ-
ÚßÁÙß èñ. [ÿð.] ùÿðá. 1. Äöøìÿíëÿ öç-
äÿð àðòìàç, àðâàä äà áèð áåëÿ úÿáðÿ äöøìÿç..
öçÿ äóðóá âóðóøàí îðäó ùèññÿëÿðèíèí éåðëÿø-
Á.Áàéðàìîâ.
äèéè ñàùÿ, õÿòò. Úÿáùÿ áîéó ùöúóìà êå÷ìÿê.
ÚßÁÐ2 èñ. [ÿð.] Ðèéàçèééàòûí, ÿäÿäè ãèé-
– Åëäàð áèð åùòèéàò êîìàíäèðè êèìè úÿáùÿéÿ
ìÿòëÿðèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã, êÿìèééÿò öçÿ-
ýåòìÿëè îëäó. È.ßôÿíäèéåâ. Ãÿùðÿìàíëà Åë-
ðèíäÿ àïàðûëàí ÿìÿëèééàòëàðû þéðÿíÿí ñàùÿñè.
äàð úÿáùÿ éîëäàøû èäèëÿð. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
Úÿáðÿ àèä èëêèí òÿäãèãàòëàð 4 ìèí èë ÿââÿë
// Ùÿð ùàíñû áèð éåðäÿ ÷îõ ýåíèø ìèãéàñäà
Áàáèëèñòàíäà àïàðûëìûøäûð.
àïàðûëàí ùÿðáè ÿìÿëèééàò. Úÿáùÿ ëÿüâ åäèë-
ÚßÁÐßÍ çÿðô Çîðëà, ýöúëÿ, çîð èøëÿäÿðÿê,
ìèøäèð. // Ìöùàðèáÿ âàõòû ÿí èðè ãîøóí áèð-
çîðëà ìÿúáóð åäÿðÿê, ìÿúáóðèééÿò àëòûíäà.
ëÿøìÿñè, ãîøóí ùèññÿñè. Úÿáùÿ êîìàíäàíû.
Úÿáðÿí ðàçû îëìàã. Úÿáðÿí ãÿáóë åòìÿê. –
Úÿáùÿ ãÿðàðýàùû.
[Ïÿðè Úàäó:] Ùÿð ýöí, äåéÿñÿí, ìÿíè úÿáðÿí
2. ìÿú. Åéíè âàõòäà êöòëÿâè ñóðÿòäÿ, ýåíèø
ýÿòèðèðëÿð áóðàéà. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìèãéàñäà èø àïàðûëà áèëÿí éåð, ñàùÿ. Áèð úÿá-
ÚßÁÐÈ1 ñèô. 1. Çîðëà èúðà îëóíàí, çîðëà åäè-
ùÿíèí àäàìëàðû. – Ùÿðÿ þç úÿáùÿñèíäÿ; Áèð
ëÿí, ìÿúáóðè, çîðÿí. Ùàúûéåâÿ íÿ ö÷öíñÿ åëÿ
âÿçèôÿ äàøûéûð. Ì.Ðàùèì. // Ùÿð ùàíñû áèð äþâ-
ýÿëäè êè, áó ýöëöø úÿáðè áèð ýöëöøäöð.
ëÿò âÿ éà ñèéàñè ôÿàëèééÿò ñàùÿñè. Èäåîëîæè úÿá-
ß.ßáöëùÿñÿí.
ùÿ. ßìÿê úÿáùÿñè. – “ßêèí÷è” íÿøð åäèëäèéè
2. Èúáàðè, ìÿúáóðèééÿò àëòûíäà. Áåø ýöí
ýöíäÿí ñîí íþìðÿñèíÿ ãÿäÿð èêè úÿáùÿ, èêè
êå÷äè, ìÿùáóñëàð àçàä îëóíäó âÿ àðõ öñòÿ
èúòèìàè ýþðöø âÿ èêè ìåéèë àðàñûíäà ýåäÿí
úÿáðè èø èëÿ ìÿøüóë îëàíëàð äà þç èøëÿðèíÿ ãà-
ìöáàðèçÿíè ÿêñ åòìèøäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
éûòäûëàð. Á.Òàëûáëû.
// ìÿú. Áèð ìÿãñÿä, áèð àìàë óüðóíäà ÷àëûøàí
ÚßÁÐÈ2 ñèô. ðèéàç. Úÿáðÿ àèä îëàí. Èððà-
àäàìëàðûí ÿí ýåíèø áèðëÿøìÿñè. Ñöëù òÿðÿô-
ñèîíàë úÿáðè òÿíëèê. Ñàäÿ úÿáðè ÿäÿäëÿð.
äàðëàðûíûí âàùèä úÿáùÿñè. Õàëã úÿáùÿñè.
ÚßÁÐØÖÍÀÑ èñ. [ÿð. úÿáð âÿ ôàðñ. ...øöíàñ]
3. ìåòåîð. Ìöõòÿëèô ùàâà êöòëÿëÿðè àðàñûí-
Úÿáð ìöòÿõÿññèñè.
äà áþëýö çîíàëàðû. Àòìîñôåð úÿáùÿñè.
ÚßÄÄ èñ. [ÿð.] Àòà âÿ éà àíàíûí àòàñû; áà-
◊ Ùÿð èêè úÿáùÿäÿ – èêè èñòèãàìÿòäÿ. Ùÿð
áà; ÿúäàä. Ùÿçðÿòè-Éÿãóá .. ñîíðà áóéóðäó
èêè úÿáùÿäÿ ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿê.
êè, .. úÿñÿäèìè úÿääèì Èáðàùèì Õÿëèë ìÿçà-
ÚßÁÙß×È èñ. Ìöùàðèáÿ âàõòû úÿáùÿäÿ
ðûíäà äÿôí åäÿñèíèç. À.ß.Àõóíäçàäÿ.
îëàí âÿ éà îëìóø àäàì. Úÿáùÿ÷è àèëÿñè. Úÿá-
ÚßÄÄ-ßÃÐßÁÀ èñ. [ÿð.] Áöòöí íÿñèë,
ùÿ÷èëÿðèí áàéðàìû. – Úÿáùÿ÷èëÿð ùÿìèøÿ þí
ãîùóì-ÿãðÿáà, àòà-áàáà.
àòÿø õÿòòèíäÿ äàéàíìàëûäûðëàð. ß.Âÿëèéåâ.
ÚßÄÈÄ(ß) ñèô. [ÿð.] Éåíè, òÿçÿ. Íÿ ìÿäðÿñÿ,
ÚßÁÐ1 èñ. [ÿð.] Çîð, çîð èøëÿòìÿ, çöëì.
íÿ ìöÿëëèì, íÿ áèð öñóëè-úÿäèäÿ; Âÿ íÿ óøàã-
Ôÿëÿêèí úÿáðèíäÿí, åë òÿíÿñèíäÿí; Äÿðäèì
ëàðûìûçäà áó ãàáèëèééÿò îëàéäû! Ì.ß.Ñàáèð.
àðòûá, áèð öììàíà äþíöáäö. Àøûã ßëÿñýÿð.
ÚßÄÂßË èñ. [ÿð.] Ãðàôàëàð öçðÿ ìöÿééÿí
[Ñþíìÿç:] Õàëã ÿðÿáëÿðèí úÿáðèíäÿí ãóðòàð-
ãàéäàäà éûüûëìûø ùÿð ùàíñû ìÿëóìàò âÿ éà
ìàã ö÷öí îäëàðäàí êþìÿê èñòÿéèð. Ú.Úàá-
ðÿãÿìëÿð ñèéàùûñû. Äÿðñ úÿäâÿëè. Îéóí úÿä-
áàðëû. ßââÿë ýöíäÿí ñåâìÿäèì úÿáðè âÿ áåëÿ
âÿëè. – Ðöñòÿì êèøè àðàì èëÿ òðóáêàñûíû òöñ-
úÿáðëè øåéëÿðè õîøëàìàäûì. Ð.Ðçà. Úÿáð
òöëÿäÿðÿê, ãàáàüûíäàêû úÿäâÿëè ýþçäÿí êå-
÷ÿêìÿê – úÿçàñûíû ÷ÿêìÿê. Çåéíàë [Ãàäèð
÷èðäèéèíäÿí, Ñàëìàí õåéëè äàíûøìàéûá îíà
ö÷öí] úÿáðèíäèð ÷ÿê (äåäè).. ß.ßáöëùÿñÿí.
áàõäû. Ì.Èáðàùèìîâ. ..[Øàùìàð] èêè-ö÷ àé-
Úÿáð åòìÿê (åëÿìÿê) – çîð èøëÿòìÿê, çöëì
äàí áÿðè úÿäâÿëäÿ ãàëàí ÿìÿêýöíëÿðèíè êè-
åòìÿê. ßçèçèì úÿáð åéëÿäè; Éàð éàðà úÿáð åé-
òàá÷àëàðà êþ÷öðöðäö. Á.Áàéðàìîâ.
ëÿäè. Ñàü îëñóí öðÿéèì êè; Áèð áåëÿ ñÿáð åéëÿ-
ÚßÄÂßË×È èñ. Úÿäâÿë äöçÿëäÿí, úÿäâÿë
äè. (Áàéàòû). // Çîðëà ìÿúáóð åòìÿê. [Òàðâåð-
òÿðòèá åäÿí èäàðÿ âÿ éà ìöÿññèñÿ èø÷èñè. [Ùà-
äè:] Íàìàç, áóðà ýÿë, áèëèðñÿíìè, úÿáð åëÿìÿ,
úûéåâà] åëÿ ýÿëäè êè, íîðìà÷ûëàðûíìû, úÿä-
ýþðöðñÿí êè, ãîðõóðëàð, äÿõè íèéÿ ãûñíàéûðñàí?
âÿë÷èëÿðèíìè, ìöùÿíäèñëÿðèíìè áàøñîéóãëó-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Úÿáðÿ äöøìÿê – çîðà
üóíäàí áåëÿ îëìóøäóð. Ìèð Úÿëàë.
397
ÚßÔÀ
ÚßÔÒßËÈ
ÚßÔÀ èñ. [ÿð.] ßçàá, ÿçèééÿò, öçöíòö, èí-
Áóíäàí áåëÿ áèçè ñÿðÿôðàç åëÿ; Úàíûì ÷îõ
úèòìÿ. Õÿçàíÿ ìåéë åëÿäè, àëìàäû âÿôà íÿ-
éîëóíäà úÿôàëàíûáäûð. Ì.Ï.Âàãèô.
çÿðÿ; Éåòèøäè áöëáöëÿ ÷îõ-÷îõ ãÿìö úÿôàñû
ÚßÔÀËÛ ñèô. Úÿôàâåðÿí, ÿçèééÿòÿ äö÷àð
ýöëöí. Õ.Íàòÿâàí. [Âàãèô:] Ýþðìöøÿì øàù-
åäÿí, èíúèäÿí.
ëàðûí âÿôàñûíû ìÿí; Õàíëàðûí çöëìöíö, úÿô-
ÚßÔßÍÝ ñèô. [ÿð.] Ìÿíàñûç, áîø, äÿéÿð-
àñûíû ìÿí. Ñ.Âóðüóí. Úÿôà ÷ÿêìÿê – èç-
ñèç. [Ôèðÿíýèç Ìóõòàðà:] Áóíëàð ÷åéíÿíìèø
òèðàá ÷ÿêìÿê, ÿçèééÿò ÷ÿêìÿê. Ãûéìàçäû
úÿôÿíý ñþçëÿðäèð. Á.Áàéðàìîâ. ßñÿäöääþâëÿ
èíòèãàìÿ ìÿíè çàðäÿí ðÿãèá; ×ÿêìèø îëàéäû
ñàõòà òÿêÿááöðëö, þçöíö÷ÿêÿí, àüûçäàí úÿ-
ìÿí òÿêè éàðûí úÿôàñûíû. Ñ.ß.Øèðâàíè. Úÿôà
ôÿíý áèð àäàì èäè. Ï.Ìàêóëó.
âåðìÿê – ìÿíÿâè ÿçàá âåðìÿê, ÿçèééÿò âåð-
ÚßÔßÍÝÈÉÀÒ èñ. [ÿð.] Úÿôÿíý, áîø, ìÿ-
ìÿê, çöëì åòìÿê. Úÿôàñûíû ÷ÿêìÿê – ÿçèé-
íàñûç, äÿéÿðñèç ñþçëÿð, ÷ÿðÿí-ïÿðÿí. ..Áàüûø-
éÿòèíè ÷ÿêìÿê, ìþùíÿòèíè ÷ÿêìÿê, äÿðä-
ëà, ìîëëà ÿìè, äåéÿñÿí, ÷îõ úÿôÿíýèéàò ñþé-
áÿëàñûíû ÷ÿêìÿê. Úÿôàñûí ÷ÿêÿí ñÿôàñûí
ëÿäèì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ýþðÿð. (Àòà. ñþçö). Áóíà áàõìàéàðàã, Ìåù-
ÚßÔßÍÝËßÌß “Úÿôÿíýëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ðèáàí ÿðèíèí ùÿð úÿôàñûíû ÷ÿêÿí, îíóí ðàùàò
ÚßÔßÍÝËßÌßÊ ô. Áîø-áîø äàíûøìàã,
éàøàìàñû ö÷öí ùÿð áèð ôÿäàêàðëûüà ùàçûð
ìÿíàñûç ñþçëÿð äàíûøìàã, ÷ÿðÿí-ïÿðÿí äà-
îëàí áèð ãàäûí èäè. Ñ.Ùöñåéí.
íûøìàã, ÷ÿðÿíëÿìÿê.
ÚßÔÀ×Û á à õ úÿôàêåø. Ìèí òÿí èëÿ áèð úÿ-
ÚßÔßÍÝËÈÊ èñ. Áîøëóã, ìÿíàñûçëûã, äÿ-
ôà÷û ñÿééàä; Îë çàðÿ éåòìèøäè, ãûëäû ôÿðéàä.
éÿðñèçëèê. Úÿôÿíýëèê åëÿìÿê. // Úÿôÿíý ñþç-
Ôöçóëè.
ëÿð, úÿôÿíýèéàò, ÷ÿðÿí-ïÿðÿí.
ÚßÔÀÊÀÐ ñèô. âÿ èñ. [ÿð. úÿôà âÿ ôàðñ. ...êàð]
ÚßÔßÐÈ èñ. [ÿð.] áîò. Êåøíèøÿ îõøàð éåéèëÿí
Úÿôàâåðÿí, ÿçàáâåðÿí, èíúèäÿí, çöëìêàð. Îë
áîñòàí áèòêèñè. Úÿôÿðè òîõóìóíäà åôèð éàüû âàð.
úÿôàêàð íÿçÿðäÿí áèçè àòìûø êèìèäèð; Ãåéð
ÚßÔßÐÎÒÓ èñ. áîò. Âÿçÿðèéÿ îõøàð éåéè-
èëÿ ùÿìäÿì îëóá, öëôÿòè ãàòìûø êèìèäèð.
ëÿí áîñòàí áèòêèñè.
Ã.Çàêèð. ßëÿñýÿð åøãÿ äöøöá; Ñåâäè úÿôàêàðû
ÚßÔÒß èñ. [ÿð.] Ìþùêÿì áàüëàíìàã ö÷öí
ýåíÿ. Àøûã ßëÿñýÿð. Íÿ ðÿùì áèëÿð, øÿðì
ãàïûéà, ïÿíúÿðÿéÿ âÿ ñ.-éÿ âóðóëàí äÿìèð
ãàíàð, àüëàìàã àíëàð; Áþéëÿ ôÿëÿê îëìàç!
ãàðìàã. [ßáöëùÿñÿíáÿé:] ..Õèäìÿò÷è éàòàí
Éîõ áþéëÿ èêèäèëëè, éàìàíöçëö úÿôàêàð; Áèð
ãàïûíûí ÷þëäÿí úÿôòÿñèíè âóðäóì. Ì.Ñ.Îð-
çÿððÿ óòàíìàç! Ì.ß.Ñàáèð.
äóáàäè. Ðÿçÿëÿðè ïàñëàíìûø áèð ãàïû êöëÿê-
ÚßÔÀÊÀÐËÛÃ èñ. Úÿôà âåðìÿ, ÿçàá, ÿçèé-
éÿò âåðìÿ; èíúèòìÿ; çöëìêàðëûã. Úÿôà-
äÿí à÷ûëûá þðòöëöð, ñàëëàíàí úÿôòÿñè ýàù òàõ-
êàðëûã åòìÿê – ÿçàá âåðìÿê, èíúèòìÿê, çöëì
òà ãàïûéà, ýàù äà äÿìèð ùàëãàéà òîõóíóðäó.
åòìÿê. [Úàâàä áÿé:] Õàí úÿíàáûíûçà ìÿëóì
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
îëàí ÿäàâÿòÿ ýþðÿ Ñÿìÿä õàíûí îüëó Ñÿôèãóëó
ÚßÔÒßËßÌß “Úÿôòÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
õàí áþéöê úÿôàêàðëûã åäèð. Í.Âÿçèðîâ.
ÚßÔÒßËßÌßÊ ô. Úÿôòÿ èëÿ áàüëàìàã,
ÚßÔÀÊÅØ ñèô. [ÿð. úÿôà âÿ ôàðñ. êåø] Úÿôà
úÿôòÿñèíè âóðìàã. [Ãîðîäîâîé] ãàïûíûí áèð
÷ÿêÿí, ùÿð úöð äÿðäÿ, ÿçàáà äþçÿí, ìþùíÿ-
òàéûíû úÿôòÿëÿéÿðÿê äåäè: – Ãóðòàðäû. Ìèð
òÿ ãàòëàøàí. Íÿ èøäèð, åé ôÿëÿê, äèëäàðû äèëäà-
Úÿëàë. Õÿëèë Ìèðçÿ éöéöðöá þçöíö ñòàíñèéà
ðûíäàí àéûðìàã; Úÿôàêåø àøèãè éàðè-âÿôàäà-
ðÿèñèíèí éàíûíà ñàëäû âÿ ãàïûíû òåç è÷ÿðè òÿ-
ðûíäàí àéûðìàã? Ôöçóëè. Äîüðóäàí.. àíà
ðÿôäÿí úÿôòÿëÿäè. Ã.Èëêèí.
ãÿäÿð äþçöìëö úÿôàêåø ìÿõëóã éîõäóð.
ÚßÔÒßËßÍÌß “Úÿôòÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ß.Âÿëèéåâ. Áåéðÿê âÿ éîëäàøëàðû úÿôàêåø êö-
ÚßÔÒßËßÍÌßÊ ìÿúù. Úÿôòÿ èëÿ áàü-
ðÿê÷èëÿðëÿ ùÿñðÿòëè äîüìà ãàðäàøëàð êèìè
ëàíìàã, úÿôòÿñè âóðóëìàã. Ãàïû è÷ÿðèäÿí
áèð-áèðëÿðèíÿ ñàðìàøäûëàð. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
úÿôòÿëÿíèá.
ÚßÔÀËÀÍÌÀ “Úÿôàëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÚßÔÒßËÈ ñèô. Úÿôòÿñè îëàí. Úÿôòÿëè ïÿí-
ÚßÔÀËÀÍÌÀÃ ô. Úÿôà ÷ÿêìÿê, ÿçàá
úÿðÿ. – Áèð îòàã ãàïûñû ãàðà úÿôòÿëè; Îòóðàð-
÷ÿêìÿê, çöëì ÷ÿêìÿê, ìþùíÿò ÷ÿêìÿê, èç-
äûã, î äÿëè, ìÿí äÿëè; Áÿçÿí òà ñöáùÿ êèìè
òèðàá ÷ÿêìÿê. Ïÿðèìè ýþðÿíäÿ åäèì çèéàðÿò;
øåèð îõóéàðäûã; Ìÿçÿëè-ìÿçÿëè. Ð.Ðçà. // Úÿôòÿ èëÿ
Úàíûì éàð éîëóíäà úÿôàëàíûáäû. Ãóðáàíè.
áàüëàíìûø, úÿôòÿñè âóðóëìóø.
398
ÚßÔÒßÑÈÇ
ÚßÙßÍÍßÌ
ÚßÔÒßÑÈÇ ñèô. Úÿôòÿñè îëìàéàí. Úÿôòÿñèç
Ñ.Ðÿùèìîâ. Úÿùä åòìÿê – ÷îõ ÷àëûøìàã,
ãàïû.
ñÿé âÿ ãåéðÿò ýþñòÿðìÿê, úèää-úÿùä åòìÿê,
ÚßÔÒßØßÊÈËËÈ ñèô. Úÿôòÿéÿîõøàð, úÿôòÿ
úàí éàíäûðìàã. [Ìåùðèáàí] íÿ ãÿäÿð úÿùä
êèìè.
åäèð, úÿëä èøëÿìÿéÿ ÷àëûøûðäûñà äà, îëìóðäó,
ÚßÙÀËßÒ èñ. [ÿð.] Àâàìëûã, íàäàíëûã,
òåç-òåç ÷àøûðäû. Ù.Ñåéèäáÿéëè. Ùÿð äÿôÿ óä-
úàùèëëèê, ìÿäÿíè ýåðèëèê, ìÿäÿíèééÿòñèçëèê,
ãóíóá íÿôÿñ àëìàüà úÿùä åòäèêúÿ [ßëëÿçîü-
åëì âÿ ìÿðèôÿòèí îëìàäûüû ùàë. Úÿùàëÿòëÿ
ëó] ãûçàðûá ïþðòöð, íàçèê áîüàçûíûí äàìàð-
ìöáàðèçÿ çèéàëûëàðäàí áþéöê èðàäÿ, úÿñàðÿò
ëàðû øèøèá, áàðìàã éîüóíëóüóíäà îëóð. È.Ùö-
âÿ ìÿòàíÿò òÿëÿá åäèðäè. À.Øàèã. [Ìÿùÿð-
ñåéíîâ. // Ìÿãñÿä. Úÿùäèí íÿäèð?
ðÿì:] Àù! Úÿùàëÿò! Úÿùàëÿò! Ñÿíäÿí äàùà
ÚßÙÄËß çÿðô Áþéöê ñÿéëÿ, úèääè ÷àëûø-
íÿëÿð ýþçëÿìÿê îëìàç! Ú.Úàááàðëû.
ìàãëà, úèääè èøëÿìÿêëÿ. Úÿùäëÿ èøëÿìÿê. –
ÚßÙÀËßÒÏßÐßÑÒ èñ. [ÿð. úÿùàëÿò âÿ
Úÿùäëÿ ñè÷àí òàõòàíû äÿëÿð. (Àòà. ñþçö). Éà-
ôàðñ. ...ïÿðÿñò] Êöòëÿëÿðèí úÿùàëÿòäÿ ãàëìàñûíû
ðûøäà áàñûëìàìàã ö÷öí .. úÿùäëÿ èøÿ ýèðèø-
èñòÿéÿí, éåíèëèéÿ, òÿðÿããèéÿ, ìààðèôÿ äöø-
ìÿëèéèê. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ìÿí îëàí àäàì; èðòèúà÷û, ìààðèô äöøìÿíè.
ÚßÙÄËÈ ñèô. ×àëûøãàí, úÿùä ýþñòÿðÿí,
ÚßÙÀËßÒÏßÐßÑÒËÈÊ èñ. Úÿùàëÿò òÿ-
úàíéàíäûðàí.
ðÿôäàðëûüû, úÿùàëÿòïÿðÿñò àäàìûí çåùíèééÿòè
ÚßÙßÍÝ èñ. Àüûçûí êöíúö. [Ìóñàíûí íÿ-
âÿ èøè, åëìÿ, ìÿäÿíèééÿòÿ âÿ ìààðèôÿ äöø-
âÿñè] .. øàëâàð úèáèíäÿí ÷ûõàðòäûüû àüàïïàã
ìÿí îëìà. Úÿùàëÿòïÿðÿñòëèê áöòöí ìÿäÿíèé-
áèð éàéëûãëà úÿùÿíýëÿðèíÿ áóëàøàí ãàòûüû òÿ-
éÿò ö÷öí áþéöê áèð òÿùëöêÿ éàðàäûð.
ìèçúÿ ñèëäè. Ãàíòÿìèð. Ãÿçÿáèíäÿí [Ýþéö-
ÚßÙ-ÚßÙ òÿãë. Ãóøëàðûí þòÿðêÿí ÷ûõàð-
øöí] úÿùÿíýëÿðèíäÿ êþïöê ýþðöíäö. ß.Àá-
äûãëàðû õîø ñÿñ. Ãóøëàðûí úÿù-úÿùè ùàâàéà
áàñãóëèéåâ.
óúàëäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ãóøëàð... úÿù-úÿù èëÿ
ÚßÙßÍÍßÌ èñ. [ÿð.] 1. Áó äöíéàäà ýöíàù
ìèí úöðÿ íÿüìÿëÿð îõóéóá, ìåøÿíè ñÿäàëàðû
èøëÿð ýþðìöø àäàìëàðûí þëäöêäÿí ñîíðà ÿáÿäè
èëÿ äîëäóðìóøäóëàð. À.Äèâàíáÿéîüëó. Ãàðûøäû
ÿçàá ÷ÿêÿúÿêëÿðè éåð. [Õîðòäàí:] Íàýàù õÿéà-
ãàããûëòûëàð; Áöëëóð ñÿñëè úÿù-úÿùÿ; Éöêñÿëäè ùÿð
ëûìà úÿùÿííÿì äöøäö. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Àð-
áóäàãäàí; Áèð íàçÿíèí ãÿùãÿùÿ. ß.Úàâàä.
âàäû óñòàéà:] À êèøè, àüàíûí .. äàëûíúà î ãÿäÿð
Úÿù-úÿù âóðìàã – åòìÿê, îõóìàã (ãóø-
àäàì ýåäÿúÿê êè, îíäà ãûë êþðïöäÿí êå÷ÿ áèë-
ëàð ùàããûíäà). Áó ãóø ýþé ÷ÿìÿíèí è÷èíäÿí
ìÿðèê, .. úÿùÿííÿìÿ òþêöëëöê. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
íàãàôèë úÿù-úÿù âóðóá ùàâàéà òóëëàíûð. Å.Ñóë-
2. ìÿú. Ñîí äÿðÿúÿ ÿçàáëû, ÿçèééÿòëè, èøýÿí-
òàíîâ. Ãóøëàð, ãóøëàð, à ãóøëàð! Úÿù-úÿù âó-
úÿëè, äþçöëìÿç øÿðàèò, ìöùèò ùàããûíäà. [Éàø-
ðóí áóðàäà; Ýàù éåðäÿ, ýàù éóâàäà. À.Ñÿù-
ëû êèøè:] Î èëè áàü ìþâñöìö ìÿíèì ö÷öí áèð
ùÿò. Áèð äÿ ýþðäöëÿð, áèðäÿí áöëáöë ýÿëèá, ìÿ-
úÿùÿííÿì êèìè êå÷äè. Ñ.Ùöñåéí. [Ðàìàçàí:]
íèì ãàðøûìäà áèòìèø àüàúûí áóäàüûíäà ÿéëÿ-
ßýÿð êå÷ìèøäÿ úÿùÿííÿìè ýþðìÿê èñòÿñÿéäèí,
øèá áàøëàäû úÿù-úÿù âóðìàüà. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ýÿðÿê Áàêû ìÿäÿíëÿðèíÿ ýÿëÿéäèí. Ì.Ùöñåéí.
◊ Áöëáöë êèìè úÿù-úÿù âóðìàã (þòìÿê)
// Äþçöëìÿç äÿðÿúÿäÿ èñòè éåð. Ñÿãôè, äèâàðëà-
– õîø àâàçëà, õîø ñÿñëÿ, øèðèí-øèðèí îõóìàã.
ðû, äþøÿìÿñè íÿì; Ãûøäà áóçõàíàäûð, éàéäà
[Ùàúû:] Øÿðàá ùÿìèøÿ èíñàíûí ìèçàúûíû à÷ûð, ..
úÿùÿííÿì. Ù.Ê.Ñàíûëû. Éàéû úÿùÿííÿì ãÿäÿð
ýþðöðñÿí êè, øàèðèí òÿáè ýÿëèð, íàòèãèí íèòãè
èñòè îëàí .. áó ãÿñÿáÿäÿí ìèëéîíëàðëà àäàì
à÷ûëûð, õàíÿíäÿ áöëáöë êèìè úÿù-úÿù åäèð.
êå÷ìèøäèð. ß.ßáöëùÿñÿí.
Á.Òàëûáëû. Áöëáöë úÿù-úÿù âóðóá îõóìàçäû;
◊ Úÿùÿííÿì îë! – ÷ûõ ýåò! Ðÿää îë!
Îíà áöëáöë àäû ãîéóëìàñàéäû? Á.Âàùàáçàäÿ.
[Ìÿøÿäè Çåéíÿá àúûãëû âÿ óúàäàí:] Úÿùÿí-
ÚßÙÄ èñ. [ÿð.] Áèð èøè éåðèíÿ éåòèðìÿê âÿ
íÿì îëóí áóðàäàí, éîõñà, âàëëàù, áó äàøíàí
éà áèð øåéè ÿëäÿ åòìÿê ö÷öí úèääè ÷àëûøìà,
âóðóá áàøûíûçû éàðàðàì. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
ñÿé âÿ ãåéðÿò ýþñòÿðìÿ. [Âàãèô:] Ìèðçÿ ßëè-
çàäÿ. [Ìÿøÿäè Èáàä Ùÿñÿí áÿéÿ:] Úÿùÿí-
ìÿììÿä, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, “úÿùä ÷àðûã éûð-
íÿì îë î éàíà, ìöðòÿä! Ìÿíÿ ìåéìóí äå-
òàð!” äîüðó ìÿñÿëäèð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ñöá-
éèá, ñîíðà äà ÿë âåðèðñÿí? Ö.Ùàúûáÿéîâ. [Éó-
ùàíâåðäèçàäÿíèí áöòöí úÿùäëÿðè ÿáÿñ éåðÿ
ñèô:] Ãîé úÿùÿííÿì îëñóí! [Ñÿìÿä:] Ãàðà-
ãàíàä ÷àëàí êîð éàòàëàã êèìè ó÷óá ýåòäè.
äîíëóíó äèíäèðÿí õåéèð òàïìàç. È.Ùöñåéíîâ.
399
ÚßÙßÍÍßÌËÈÊ
ÚßËÁ
Úÿùÿííÿìäÿí áèëåòñèç ãà÷àí – ÷îõ êèôèð,
õûðäà èøäÿí þòðö úÿùë åëÿìÿñè, þç äåäèéèíè
åéáÿúÿð àäàì ùàããûíäà. Ìöìêöí äåéèë êè,
ñöáóòà ÷àòäûðìàüà ÷àëûøìàñû, ùàããû áàòèë
Áÿäèðúàùàíà êöïÿýèðÿí ãàðû, éà êè úÿùÿí-
åëÿìÿñè èìèø. ß.Âÿëèéåâ. Úÿùëÿ ñàëìàã –
íÿìäÿí áèëåòñèç ãà÷àí äåìÿéÿñÿí. Í.Âÿçè-
äöç øåéè äîëàøûüà, ÷ÿòèíÿ ñàëìàã. [Øèðçàä
ðîâ. Úÿùÿííÿìÿ êè… – íÿ èøèìÿ, íÿ âåúè-
Ðöñòÿìÿ:] Áÿëè, ñèç ýÿðýèí èøëÿìÿêäÿí ãîð-
ìÿ, íÿ îëñóí êè (ëàãåéäëèê áèëäèðèð).
õóðñóíóç! Áåëÿ îëìàñàéäû, àéäûí ìÿòëÿáè
ÚßÙßÍÍßÌËÈÊ 1. ñèô. Ãàðüûø, ñþéöø
úÿùëÿ ñàëìàçäûíûç. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìÿãàìûíäà èøëÿíèëèð. [Îüëàí:] Áÿëè, úÿùÿí-
ÚßÙËÊÀÐ ñèô. âÿ èñ. [ÿð. úÿùë âÿ ôàðñ.
íÿìëèê Íèêîëàéûí áàáàñû áèçèì áàáàëàðû áó
êàð] Òÿðñ, èíàäúûë, ùþúÿò, èíàä, äåäèéèíäÿí ÿë
éåðëÿðÿ ñöðýöí åòìèøäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
÷ÿêìÿéÿí, èíàäêàð. ×îõ úÿùëêàð àäàìäûð.
2. Úÿùÿííÿìè àíäûðàí, úÿùÿííÿì êèìè;
ÚßÙÐß èñ. 1. Éóí ÿéèðìÿê ö÷öí ÿë èëÿ
äÿùøÿòëè. Ìÿíèì áó ýöí úÿùÿííÿìëèê äóìàí
èøëÿäèëÿí ÿí ñàäÿ àëÿò. Èéäÿ âàðñà, úÿùðÿäÿ
àëìûø éîëëàðûìû; Áèð ÿçðàèë ïÿíúÿñè êè, ñàð-
äÿ âàð. (Ìÿñÿë). Ìàùìóäóí åâèíèí ãàáàüû.
ìûø úàíñûç ãîëëàðûìû. ß.Úàâàä.
Ñîë òÿðÿôäÿ åâèíèí ãàïûñû, ãàïûíûí éàíûíäà
ÚßÙßÒ èñ. [ÿð.] 1. Òÿðÿô, éþí, ñÿìò. Úÿ-
áèð úÿùðÿ ãîéóëóá. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ýþé-
ùÿòëÿðè ñå÷ìÿê ÷ÿòèí èäè. Íÿðèìàí äþíöá
÷ÿê] ñîíðà äà úÿùðÿíèí áþéðöíäÿ îòóðóá
äàëà áàõàíäà ýÿëäèéè éåðèí äÿ èçèíè èòèðìèø
éóí ÿéèðìÿéÿ áàøëàäû. ß.Âÿëèéåâ.
ýþðäö. Ìèð Úÿëàë.
2. ìÿú. Íàñàç, ïðèìèòèâ øåé ùàããûíäà.
2. Áèð øåéèí òÿðêèá ùèññÿñè, åëåìåíòè.
ÚßÙÐß×È èñ. êþùí. Áàøãàëàðû ö÷öí úÿù-
Ìÿôùóìóí èêè úÿùÿòè. – Èíäè ìÿñÿëÿíèí èêèíúè
ðÿäÿ éóí ÿéèðÿí.
úÿùÿòè ãàëûðäû.. Ñ.Ùöñåéí.
ÚßÙÐß×ÈËÈÊ èñ. êþùí. Úÿùðÿäÿ éóí ÿéèðìÿ
3. Áèð øåéÿ àèä îëàí, îíó ñÿúèééÿëÿíäèðÿí
èøè, ïåøÿñè. Ôàòìà úÿùðÿ÷èëèê åäèá áèð íþâ
êåéôèééÿò, ÿëàìÿò, õöñóñèééÿò. ßñÿðèí êîì-
ýöíäÿëèê ÷þðÿéèíè ãàçàíûðäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ïîçèñèéà úÿùÿòè. Ôèëìèí áÿäèè úÿùÿòè. Ëà-
Ìÿí óøàãëàðû úÿùðÿ÷èëèêëÿ áþéöòäöì. Ñ.Ðÿ-
éèùÿíèí òåõíèêè úÿùÿòè. – Áèð õàëãûí ÿí ýþçÿë
ùèìîâ.
úÿùÿòëÿðèíè þçöíäÿ òÿúÿññöì åòäèðÿí àäàì-
ÚßËÀÉÈ-ÂßÒßÍ [ÿð.] Âÿòÿíèíäÿí àéðû
ëàð îëóðñà, îíëàðäàí áèðè äÿ Ùÿçè Àñëàíîâ
äöøìöø, äÿðáÿäÿð äöøìöø, ùÿéàòûíû ãöðáÿòäÿ
èäè. Ì.Èáðàùèìîâ. ×àéãûðàüûíûí éàõøû áèð
êå÷èðÿí. Úÿëàéè-âÿòÿí îëìàã – âÿòÿíèí-
úÿùÿòè äÿ áó èäè êè, ñó âÿ ïåéèíëèê éàõûí îë-
äÿí àéðû äöøìÿê, éóðäñóç-éóâàñûç îëìàã,
äóüóíäàí, áóðäà .. ëîáéà, ñîüàí ÿêèðäèëÿð.
ãöðáÿòÿ äöøìÿê, äÿðáÿäÿð äöøìÿê. [Ãóðáàíè:]
ß.ßáöëùÿñÿí.
Íÿ ìöääÿòäè úÿëàéè-âÿòÿí îëìóøàì; Áàø ýþ-
4. Ñÿáÿá áèëäèðèð – ýþðÿ. ×ÿðõ ùÿð àé áàøû-
òöðöá Ýÿíúÿ äåéèá ýåäèðÿì. “Ãóðáàíè”.
íà ñàëìûø ãàøûíäàí áèð õÿéàë; Áó úÿùÿòäÿíäèð
[Îõóìóø àäàìëàðûí] ùå÷ áèðè øÿùÿðèìèçäÿ áàø
ùÿð àé áàøûíäà îëìàã áèð ùèëàë. Ôöçóëè.
÷ûõàðäà áèëìÿéèá, òàìàì úÿëàéè-âÿòÿí îë-
..Õÿñòÿ îëäóüóì úÿùÿòÿ áó éàé õûðìàíûì
ìóøäóëàð.. Å.Ñóëòàíîâ.
ùàìûäàí ýåðèéÿ ãàëìûøäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÚßËÁ [ÿð.] Þçöíÿ÷ÿêìÿ, úÿçáåòìÿ.
ÚßÙßÒÚß çÿðô …áàõûìûíäàí, …ýþðÿ,
Úÿëá åòìÿê – 1) ÷ÿêìÿê, úÿçá åòìÿê,
…åòèáàðèëÿ. Áó ãÿñð Áàüäàä ãÿñðëÿðèíèí ÿí
þçöíÿ òÿðÿô ÷ÿêìÿê. Ùàìûíûí ùöñí-ðÿüáÿòèíè
êè÷èéè, ëàêèí çèéíÿò âÿ çÿíýèíëèê úÿùÿòúÿ ÿí
úÿëá åòìÿê. – [Ñàááàù:] Èñôàùàí ñÿìòèíè åòäèì
áþéöéöäöð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìÿñêÿí; Ìÿíè úÿëá åòäè Íèøàáóð éåíèäÿí.
ÚßÙË èñ. [ÿð.] 1. Íàäàíëûã, àâàìëûã, úà-
Ù.Úàâèä. [Ùöñåéí] ìÿùàðÿò èøëÿäèá êÿñèð éî-
ùèëëèê, úÿùàëÿò. Åëì áèð íóð, úÿùë çöëìÿòäèð;
ëóíó; Éåíèäÿí úÿëá åäèð äþéöøÿ îíó. Ì.Ðàùèì.
Úÿùë äóçÿõäèð, åëì úÿííÿòäèð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
Ñàíêè áó õàðàáà, Úàëàëû áèð ìàãíèò êèìè þçöíÿ
Úÿùëèí ÿëëÿðèíäÿ ãûëûíú ýþðöðñÿí; Àüëûí àéà-
úÿëá åäÿðÿê äåéèðäè.. Ñ.Âÿëèéåâ; 2) áèð èøÿ ãîø-
üûíäà ãàðà áèð òèêÿí. Ì.Ìöøôèã.
ìàã, ñþâã åòìÿê, áèð èøäÿ èøòèðàê åòäèðìÿê.
2. ñèô. ×îõ êÿú, ÷îõ òÿðñ, èíàä. Úÿùë àäàì.
Èøÿ úÿëá åòìÿê. Ñþùáÿòÿ úÿëá åòìÿê. – [Äÿìèð
Úÿùë åòìÿê (åëÿìÿê) – òÿðñëèê åëÿìÿê,
Àòàøà:] Öðÿê ãûçäûðäûüûí àäàìëàðäàí áèð
êÿúëèê ýþñòÿðìÿê, èíàä åëÿìÿê. Ôÿðÿú áÿéèí
íå÷ÿñèíè úÿëá åëÿ! ß.Âÿëèéåâ; 3) ìÿú. Ìàðàã
íàãèñ úÿùÿòëÿðèíäÿí áèðèñè äÿ íàùàã éåðÿ
îéàòìàã, äèããÿòèíè ÷ÿêìÿê. [Ðöñòÿìáÿé]
400
ÚßËÁÅÄÈÚÈ
ÚßÌÀÄÈÉßËÀÕÈÐ
..áûüëàðûíà âÿ òÿçÿ ãûðõûëìûø öçöíÿ åëÿ ìÿëà-
ñàëìàã – òîðà ñàëìàã. Ö÷ íÿôÿð ìÿðä, ñà-
ùÿò âåðäè êè, Ñîôéàíûí ôèêðèíè þçöíÿ úÿëá åòäè.
ùèáè-èìàí; Ö÷ö áèð éåðäÿ åòäèëÿð ïåéìàí;
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ìöíÿââÿð õàíûìûí øÿêëè-
Èñòÿéèá ñàëñûí þçýÿñèí úÿëÿéÿ; Äöøäöëÿð þç-
øÿìàéûëè Ùàúûíû ëàï ÿââÿë ýöíäÿí úÿëá åëÿ-
ëÿðè ùàìàí òÿëÿéÿ. ß.Ãÿìêöñàð.
ìèøäè. Ìèð Úÿëàë.
ÚßËßÑß èñ. [ÿð.] êþùí. Èúëàñ, ìÿúëèñ.
ÚßËÁÅÄÈÚÈ ñèô. ×îõ úÿëá åäÿí, ÷îõ ìà-
Èíäè.. úÿëÿñÿ îëàúàã, ýÿë îòóð, ñÿíÿ áèð ñòÿêàí
ðàãëû. Úÿëáåäèúè êèòàá. Ìÿúëèñäÿ, ãîíàãëûãäà
÷àé âåðèì, ñîíðà ýåäÿðÿì. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìàðàãëû âÿ úÿëáåäèúè ñþùáÿò åòìÿê áàúàðûüû
[Ùàúû ßëè:] Úÿëÿñÿìèçè à÷ìàäàí ÿââÿë ñèçÿ
÷îõ éöêñÿê ãèéìÿòëÿíäèðèëèð.
õîø áèð õÿáÿð âåðìÿê èñòÿéèðÿì. Ï.Ìàêóëó.
ÚßËÄ ñèô. 1. çÿðô Òåç, èòè, éåéèí, äÿðùàë.
ÚßËËÀÄ èñ. [ÿð.] 1. Þëöì ùþêìöíö èúðà
Úÿëä îõóìàã. Úÿëä àääûìëàìàã. Úÿëä ÷åâ-
åäÿí àäàì. [Õàí] úÿëëàä ÷àüûðûá ÿìð åëÿäè
ðèëìÿê. – Õàíëàð úÿëä ýåðèéÿ äþíäö. ×óõóð
êè, Àëû êèøèíèí áîéíóíó âóðñóí. “Êîðîüëó”.
áèð éåð òàïûá, äàëäàëàíìàã èñòÿäè. Ì.Ùöñåéí.
..Áàøûì úÿëëàä ÿëèíäÿ; Äèëèì ñÿíè ùàðàéëàð.
ßëëÿçîüëó òàõòà êèìè ãóðó îâúóíó ãîðóí öñòö-
(Áàéàòû).
íÿ áàñûá, úÿëä éåðÿ àòûëäû. È.Ùöñåéíîâ. Úÿëä
2. ìÿú. Ãàíè÷ÿí, ãÿääàð, ìÿðùÿìÿòñèç
òÿðïÿíìÿê – úÿëä ùÿðÿêÿò åòìÿê, ãàáàãëà-
àäàì. [Ðÿùèì:] Ìàùìóä úÿëëàäûí áèðèäèð, àð-
ìàã. Úÿëä òÿðïÿíñÿéäèí, áåëÿ îëìàçäû.
âàäû îíäàí áÿäòÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Äÿðâèø:]
2. ñèô. Çèðÿê, ÷åâèê, äèðèáàø. Úÿëä óøàã. –
Î áàõûø þéëÿ áèð áàõûø èäè êè, úÿëëàä ýþðñÿ èäè,
Ùÿð èêèñè ãûçëàðûí; Áèð-áèðèíäÿí ãÿøÿíýäè;
õÿíúÿðèíè éåðÿ àòàðäû. À.Äèâàíáÿéîüëó.
Áèðè ñàêèò ýþðêÿìëè; Áèðè úÿëääè, öðêÿêäè.
3. ìÿú. êëàñ. Ýþçÿëèí ìÿôòóíåäèúè ãàøëà-
Ì.Äèëáàçè.
ðûíà, ýþçëÿðèíÿ èøàðÿ. Ñèç áèëèí, ìàèë îëäóì;
ÚßËÄËßØÄÈÐÌß “Úÿëäëÿøäèðìÿê”äÿí
Áèð ãàøû úÿëëàäà áó ýöí. Àøûã ßëÿñýÿð.
ô.èñ.
ÚßËËÀÄËÛà èñ. Çàëûìëûã, ãÿääàðëûã, àìà-
ÚßËÄËßØÄÈÐÌßÊ ô. Ñöðÿòèíè àðòûðìàã,
íñûçëûã, ìÿðùÿìÿòñèçëèê, éûðòûúûëûã. [Åëõàí:]
éåéèíëÿòìÿê.
Ìÿí öçöìÿ áèð äèí ãàëõàíû ÷ÿêèá, úàùàíýèð-
ÚßËÄËßØÌß “Úÿëäëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ëÿðèí úÿëëàäëûüûíû ãÿáóë åäÿ áèëìÿðÿì.
ÚßËÄËßØÌßÊ ô. Èøèíäÿ, ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ
Ú.Úàááàðëû.
äàùà úÿëä îëìàã, çèðÿêëèê, ÷åâèêëèê ýþñòÿðìÿê.
ÚßÌ èñ. [ÿð.] 1. Áèð øåéèí öìóìè ñàéû,
ÚßËÄËÈÊ èñ. Äèðèáàøëûã, çèðÿêëèê, ÷åâèê-
ìèãäàðû, òîïëóñó. Úÿì åòìÿê (åëÿìÿê)
ëèê; ùÿðÿêÿòäÿ, èøäÿ èòèëèê, ñöðÿò. Ìÿììÿä-
– òîïëàìàã, éûüìàã. Õöëàñÿ, éîëäàøëàðûìû
âÿëè áèð ãóø úÿëäëèéè èëÿ àéàüà ãàëõäû, î áèðè
áèð éåðÿ úÿì åëÿäèì âÿ àüäàìëûëàð êèìè áàø-
îòàüà êå÷äè. Ñ.Ðÿùìàí. Ëàêèí [ßêáÿð] ùå÷
ëàäûã ùåñàá ýþðìÿéÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
âàõò .. þçöíäÿ áåëÿ úÿëäëèê, úÿñàðÿò âÿ ìþù-
Àçàúûã ìÿâàúèáÿ ãÿíàÿò åäÿí ìóçäóð þç
êÿìëèê ùèññ åòìÿìèøäè. Ìèð Úÿëàë. Úÿëä-
áîüàçûíäàí ãÿïèê-ãÿïèê êÿñèá, îí èëèí ÿð-
ëèê åëÿìÿê (åòìÿê) – çèðÿêëèê ýþñòÿðìÿê,
çèíäÿ àëòû éöç ìàíàò ïóë úÿì åòìèøäè.
çèðÿê (úÿëä) òÿðïÿíìÿê, ÷åâèêëèê ýþñòÿðìÿê.
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Úÿì îëìàã – òîïëàøìàã, éû-
[Àëàúÿùðÿ] íÿ ãÿäÿð úÿëäëèê åòñÿ äÿ, àõûðäà
üûøìàã. Ìåøÿíèí òàìàì áöëáöëëÿðè òàðëàðûí
äàäëû ãîç ëÿïÿñè îíóí ÿñèð äöøìÿñèíÿ áàèñ
ñÿñèíÿ úÿì îëìóøäóëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ñà-
îëàðäû. Ñ.Àõóíäîâ.
áàù à÷ûëäû. Ýöí ãàëõäû. Áþéöê, êè÷èê ùàìû
ÚßËß èñ. Àò ãóéðóüó ãûëûíäàí èëìÿê øÿê-
êëóáà úÿì îëäó. Ãàíòÿìèð.
ëèíäÿ äöçÿëäèëÿí òÿëÿ; äóçàã. Ùÿð ñÿùÿð
2. ðèéàç. Áèð âÿ éà áèð íå÷ÿ ÿäÿäèí öñò-öñòÿ
ìàëëàðûí àëòûíû òÿìèçëÿéèá, ñó âÿ éåìëÿðèíè
ýÿòèðèëìÿñèíäÿí ùàñèë îëàí ÿäÿä, òîïëàìà.
âåðäèêäÿí ñîíðà ìÿí ùÿéÿòèìèçäÿêè ïåéèí-
ÚßÌÀÄÀÒ èñ. [ÿð.] êëàñ. Úàíñûç òÿáèÿò.
ëèêäÿ úÿëÿ ãóðàðäûì. Ì.Èáðàùèìîâ. // Ìÿú.
ßêèí éåðè èêè ãèñèì øåéäÿí ÿìÿëÿ ýÿëèá: áè-
ìÿíàäà. [Àüà:] Ýþçÿë áèð àðâàä äà îëñà,
ðèñè úàíñûç øåéäÿí, éÿíè úÿìàäàòäàí âÿ áè-
áàøû ÿçèëÿñè áèð èëàíäûð. Àç-àç êèøè îíóí úÿ-
ðèñè úàíëû øåéäÿí, éÿíè ùåéâàíàò âÿ íÿáàòàò-
ëÿñèíäÿí ÷ûõà áèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàí ìÿõëóã îëàí øåéëÿðäÿí. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
◊ Úÿëÿ ãóðìàã ìÿú. – áèðèíÿ ãàðøû ùèéëÿ
ÚßÌÀÄÈÉßËÀÕÈÐ èñ. [ÿð.] ßðÿá ãÿìÿðè
ãóðìàã, òîð ãóðìàã, òÿëÿ ãóðìàã. Úÿëÿéÿ
òÿãâèìèíäÿ àëòûíúû àéûí àäû.
401
ÚßÌÀÄÈÉßËßÂÂßË
ÚßÌÈÉÉßÒßÇÈÄÄ
ÚßÌÀÄÈÉßËßÂÂßË èñ. [ÿð.] ßðÿá ãÿ-
áèðè äÿ úÿìè-úöìëÿòàíû îòóç éàøû îëàí Ïîëàä
ìÿðè òÿãâèìèíäÿ áåøèíúè àéûí àäû.
èäè. Ñ.Ðÿùìàí. [Ðÿøèä:] [Áÿéèì õàëà] úÿìè-
ÚßÌÀÄÈÉßÑÑÀÍÈ á à õ úÿìàäèéÿëàõèð.
úöìëÿòàíû èêè êÿðÿ ìÿíèì ñóàëëàðûìà áèð ãÿ-
[Ùàúû ßëè:] Äåäèì êè, éàçûð, úÿìàäèéÿññàíè
äÿð òÿôÿððöàòëà úàâàá âåðìèøäè. È.Ùöñåéíîâ.
àéûíûí 14-äÿ øàù ìÿøðóòÿíèí ùþêìöíö âå-
ÚßÌÈÑÈ çÿðô Àíúàã, éàëíûç, âóð-òóò. [Òà-
ðèá. Ï.Ìàêóëó.
ùèð] èêèîòàãëû òÿçÿ ìÿíçèëèíäÿ úÿìèñè áèð ùÿôòÿ
ÚßÌÄßÊ èñ. 1. Ùåéâàí þëöñö, ëåø, úÿñÿä.
ãàëìûøäû. Ì.Ùöñåéí. Ùàúû Ñÿìñàìûí úÿìèñè
Êÿíääÿí áèð äÿíÿ áèéàð àðàáà ýÿòèðèá, ãà-
ö÷ êÿíäè âàðäû. Ï.Ìàêóëó.
áàíûí úÿìäÿéèíè è÷èíÿ éûõûá, þçöì äÿ öñòöí-
ÚßÌÈÉÉßÒ èñ. [ÿð.] 1. Êîíêðåò òàðèõè-
äÿ éîëà äöøäöì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Éîëóí
ìàääè ùÿéàò øÿðàèòè öìóìèëèéè ÿñàñûíäà áèð-
öñòöíäÿ ãîõóìóø áèð êþïÿê úÿìäÿéè äöø-
ëÿøìèø èíñàí òîïëóñó. Èíñàí úÿìèééÿòè. Úÿ-
ìöøäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìèééÿòèí èíêèøàôû. Úÿìèééÿò òàðèõè. Úÿìèééÿò
2. Èíñàí áÿäÿíè, áÿäÿí. Íå÷ÿ èëëÿð îíäàí
ùàããûíäà åëì (úÿìèééÿòøöíàñëûã). – [Àøûã:]
ñîíðà éîë÷óëàð; Áèð ÷óõóðäà èêè úÿìäÿê òàï-
Ñàü îëóí, ÿçèç éîëäàøëàð, õàëãà, úÿìèééÿòÿ
äûëàð. À.Ñÿùùÿò. [Ìÿììÿäÿëè:] Áàúûîüëó!
õèäìÿò åëÿìÿê áèçèì âÿòÿíäàøëûã áîðúóìóç-
Éàòûðäûá àüçû éåðäÿ î ãÿäÿð ýîïàðàì úÿì-
äóð. Á.Áàéðàìîâ. // Òàðèõÿí ìöÿééÿíëÿø-
äÿéèíÿ, øèøèá äàìà äþíÿðñÿí. Í.Âÿçèðîâ.
ìèø èãòèñàäè ãóðóëóø âÿ îíà óéüóí öñòãóðóì.
◊ Úÿìäÿéèíÿ äþøÿìÿê – áàõ úàíûíà äþ-
Èáòèäàè úÿìèééÿò. Ñîñèàëèçì úÿìèééÿòè. Êàïè-
øÿìÿê (“úàí”äà). ßìèíÿ.. Ñîíàíûí òóòãóí-
òàëèçì úÿìèééÿòè. – [Àëìàç:] Éîëäàøëàð, ìÿ-
ëóüóíà ÿùÿìèééÿò âåðìÿéèá îíóí úÿìäÿéèíÿ
äÿíè úÿìèééÿò áó ýöíäÿ éàøàéà áèëìÿç.
äþøÿéèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí. [Ìþùëÿòîâ:] Éàõøû
Ú.Úàááàðëû.
äàíûøàí óøàãëàðäàí áèð-èêèñèíè äÿ êÿíàðà
2. Ùÿð ùàíñû (ìÿíøÿ, âÿçèééÿò, ìÿíàôå âÿ
÷ÿêèá þéðÿäÿðÿì. Èúëàñäà î êè âàð Ùåéäÿðîâóí
ñ.) öìóìèëèéè ÿñàñûíäà áèðëÿøÿí àäàìëàð ìö-
úÿìäÿéèíÿ äþøÿéÿðÿì. Ìèð Úÿëàë.
ùèòè. Çàäÿýàí úÿìèééÿòè. Éöêñÿê úÿìèééÿòäÿ
ÚßÌÄßÊÉÅÉßÍ èñ. Úÿìäÿê, ëåø éå-
äîëàøìàã. // Èúòèìàè ìöùèò. Úÿìèééÿòäÿ þçöíö
ìÿêëÿ äîëàíàí éûðòûúû ãóø.
àïàðà áèëìÿê. – Òàëåéèíè åâ õèäìÿò÷èëÿðè èëÿ
ÚßÌßÍ, ÚßÌÈÉÉßÍ çÿðô [ÿð.] êþùí.
áèðëÿøäèðÿí áèð ãûçûí úÿìèééÿòÿ ýèðÿ áèëìÿñè âÿ
Áöòöíëöêëÿ, ùàìûëûãëà, ùàìûñû áèð éåðäÿ, òà-
êöòëÿ àðàñûíäà ìöÿééÿí áèð ìþâãå òóòìàñû
ìàìèëÿ. Ìÿí ýèðÿíäÿ úÿìÿí äóðäóëàð àéà-
ìöìêöí äåéèëäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
üà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Êàðâàí úÿìèééÿí,
3. Ãàðøûëàðûíà öìóìè ìÿãñÿä ãîéìóø
àðâàäëû-êèøèëè ìÿçàðûí ÿòðàôûíà éûüûøûá òà-
àäàìëàð áèðëèéè; òÿøêèëàò. Òÿëÿáÿ åëìè úÿìèé-
ìàøà åäèðäèëÿð. Å.Ñóëòàíîâ.
éÿòè. Èäìàí úÿìèééÿòè. Ñèéàñè âÿ åëìè áèëèê-
ÚßÌÈ èñ. [ÿð.] Áöòöí, ùàìû. [Ìèðçÿ Ùåé-
äÿð:] Úÿìè àëÿì [àòàìà] ðÿùìÿò îõóéóð.
ëÿðè éàéàí úÿìèééÿò. Ñÿùìäàðëàð úÿìèééÿòè.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ùàøûì.. àç áèð çàìàíäà ôÿù-
– “Ñÿàäÿò” úÿìèééÿòè ìààðèôè þç þùäÿñèíÿ àë-
ëÿëèêäÿí ÷ûõûá Ùàúû Ìÿùÿììÿäèí úÿìè èø-
ìàã èñòÿéèðäè. Ìèð Úÿëàë.
ëÿðèíÿ áàõûúû îëäó. Á.Òàëûáëû. // Áöòöí, òàìàì.
ÚßÌÈÉÉßÒ×È èñ. Úÿìèééÿò õàäèìè; úÿ-
Ñÿñ ÿââÿë [Çåéíàëûí] ãóëàãëàðûíäà ÿúèá áèð
ìèééÿòè, õàëãû ñåâÿí, îíà õèäìÿò åäÿí
ùàëëà úèíýèëäÿéèá, úÿìè áÿäÿíèíÿ ñèðàéÿò åòäè.
àäàì, èúòèìàè õàäèì. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè áèð ÿäèá
×ÿìÿíçÿìèíëè.
âÿ áèð øàèð îëìàãäàí äàùà àðòûã áèð úÿìèé-
2. Úÿìè(ñè), öñò-öñòÿ, àíúàã. Îíó úÿìè áèð
éÿò÷è, áèð ÿìÿëïÿðâÿðäè. Ú.Úàááàðëû.
íå÷ÿ ýöíäöð òàíûéûðàì. – Êîìàíäèð Ìèä-
ÚßÌÈÉÉßÒ×ÈËÈÊ èñ. Úÿìèééÿòè, õàëãû
ùÿòèí úÿìè àëòû àé ìàøûí ñöðäöéöíö áàøà ñà-
ñåâìÿ, îíà õèäìÿò åòìÿ.
ëûð, äöøìÿí “Ì-109”-ëàðû èëÿ âóðóøìàüà
ÚßÌÈÉÉßÒÄßÍÃÀ×ÀÍ ñèô. Àäàìëàðà
îíà èúàçÿ âåðÿ áèëìÿéÿúÿéèíè òÿêðàð åäèðäè.
èñèíèøìÿéÿí, éàõûíëàøà áèëìÿéÿí, îíëàðëà
ß.Âÿëèéåâ. [Ãûç] äöíéàäà úÿìè îí ñÿêêèç
öíñèééÿò áàüëàìàéàí, öíñ òóòìàéàí. Úÿ-
áàùàð ýþðìöøäö. È.ßôÿíäèéåâ.
ìèééÿòäÿíãà÷àí àäàì.
ÚßÌÈ-ÚÖÌËßÒÀÍÛ çÿðô Úÿìèñè, àíúàã.
ÚßÌÈÉÉßÒßÇÈÄÄ ñèô. Úÿìèééÿòÿ, úÿ-
Î çàìàí áó êÿíääÿ úÿìè-úöìëÿòàíû 15-20
ìèééÿòèí ìÿíàôåéèíÿ çèää îëàí, éàáàí÷û
òöñòö âàð èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àüñàããàëëàðäàí
îëàí. Úÿìèééÿòÿçèää ùÿðÿêÿò.
402
ÚßÌÈÉÉßÒÈ-ÕÅÉÐÈÉÉß
ÚßÍÚßË
ÚßÌÈÉÉßÒÈ-ÕÅÉÐÈÉÉß á à õ õåéðèééÿ
ÚßÌËßØÌßÊ ô. Áèð éåðÿ òîïëàíìàã, áèð
úÿìèééÿòè (“õåéðèééÿ”äÿ).
éåðÿ éûüûëìàã, úÿì îëìàã. [Ñàëìàí áÿé:]
ÚßÌÈÉÉßÒÏßÐßÑÒ [ÿð. úÿìèééÿò âÿ
Áàëàì, ñÿí äÿ ìÿí ýöíëö, ìÿí äÿ ñÿí ýöíëö,
ôàðñ. ïÿðÿñò] á à õ úÿìèééÿò÷è.
ñàáàù åðòÿ äÿðäëèëÿð úÿìëÿøèá. Í.Âÿçèðîâ.
ÚßÌÈÉÉßÒÏßÐßÑÒËÈÊ á à õ úÿìèé-
Äÿñòÿ áèð éåðÿ úÿìëÿøÿð, áèð “àíà” ñå÷ÿðäè.
éÿò÷èëèê.
Ù.Ñàðàáñêè.
ÚßÌÈÉÉßÒØÖÍÀÑ èñ. [ÿð. úÿìèééÿò âÿ
ÚßÍÀÁ èñ. [ÿð.] 1. êþùí. Ýþðöíöøöíäÿí
ôàðñ. …øöíàñ] Úÿìèééÿò åëìëÿðè ìöòÿõÿñ-
úÿìèééÿòèí èìòèéàçëû òÿáÿãÿñèíÿ ìÿíñóá
ñèñè. ..[Ùÿéàòû] äÿðèíäÿí âÿ ùÿðòÿðÿôëè þéðÿíèá
øÿõñÿ îõøàéàí àäàì. Áèð úÿíàá è÷ÿðè äàõèë
öìóìèëÿøäèðìÿëè îëàí úÿìèééÿòøöíàñ àëèì-
îëäó. Áó úÿíàá êèìäèð? // Öìóìèééÿòëÿ ùþð-
ëÿðèí, èëê íþâáÿäÿ èãòèñàä÷ûëàðûí ãàðøûñûíà
ìÿò, ñàéüû ìÿãàìûíäà èøëÿäèëèð. Áèç àõóíä
áþéöê âÿ òÿõèðÿñàëûíìàç âÿçèôÿëÿð ãîéóëóð.
úÿíàáëàðûíûí ôÿðìàéèøèíè àõûðàäÿê òÿñäèã
ÚßÌÈÉÉßÒØÖÍÀÑËÛÃ
èñ. Úÿìèééÿò
åäèðèê. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ñÿðíèøèí:]
ùàããûíäàêû åëìëÿðèí ìÿúìóñó.
..Ýþðöíöð, ñÿí ùÿìèøÿ ôàéòîíäà ýÿçìèø úÿ-
ÚßÌËßÌß “Úÿìëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
íàáëàðäàíñàí.. Ãàíòÿìèð.
2. Èìòèéàçëû úÿìèééÿòÿ ìÿíñóá øÿõñëÿðÿ,
ÚßÌËßÌßÊ ô. Òîïëàìàã, áèð éåðÿ òîï-
ëàìàã (éûüìàã). // Áèð-áèðèíèí öñòöíÿ ýÿë-
åëÿúÿ äÿ áàøãà äþâëÿòëÿðèí íöìàéÿíäÿëÿ-
ìÿê. ßäÿäëÿðè úÿìëÿìÿê. // Á à õ úÿìëÿø-
ðèíÿ âÿ éà âÿòÿíäàøëàðûíà íÿçàêÿòëÿ ìöðà-
úèÿò ôîðìàñû. Úÿíàá ñÿôèð. Úÿíàá ýåíåðàë.
äèðìÿê. Ñÿíóáÿð ùàããûíäà åøèòäèêëÿðèíè áèð
// Áÿçÿí èñòåùçà, êèíàéÿ èëÿ äåéèëèð. Áó úÿ-
éåðÿ úÿìëÿìÿê .. Ùèäàéÿò ö÷öí ùÿìèøÿêèí-
íàáëàðäàí ùÿð øåé ýþçëÿìÿê îëàð. – [Ìèðçÿ
äÿí .. ìöøêöë èäè. Á.Áàéðàìîâ.
Àááàñ:] Úÿíàá íà÷àëíèê, áèçèì øÿðèÿòèìèçäÿ
ÚßÌËßÍÌß “Úÿìëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
êåôëÿíìÿê ìÿíäèð âÿ ñèç úÿíàáûí ùöçóðóíäà
ÚßÌËßÍÌßÊ ô. Áèð éåðÿ éûüûëìàã, áèð
ìÿí î ãÿëÿòè åëÿìÿðÿì âÿ åäÿ áèëìÿðÿì.
éåðÿ òîïëàíìàã, áèð éåðäÿ ìÿðêÿçëÿøìÿê.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
[ßðÿñòóíóí] ôèêèðëÿðè éåíÿ þç äàñòàíû öçÿðèí-
3. Ìöñÿëìàíëàðäà: òÿçèì èôàäÿñè îëàðàã
äÿ úÿìëÿíäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áöòöí äóéüóëàðûì
Àëëàùûí, ïåéüÿìáÿðëÿðèí âÿ éà ìöãÿääÿñ
ýþçöìÿ úÿìëÿíìèøäè. Ìèð Úÿëàë.
ñàéûëàí øÿõñëÿðèí àäëàðûíûí ÿââÿëèíÿ ýÿòè-
ÚßÌËßÍÌÈØ ô.ñèô. Áèð éåðÿ òîïëàíìûø,
ðèëèð; ùÿçðÿò.
áèð éåðÿ éûüûëìûø, áèð-áèðèíèí öñòöíÿ ãîéóë-
ÚßÍÀÇß èñ. [ÿð.] Êÿôÿíÿ òóòóëìóø þëö;
ìóø. Ïðîêóðîð ìèçèí öñòöíäÿ úÿìëÿíìèø
ìåéèò. Ùÿúÿð Ìåùäèíèí úÿíàçÿñè öñòöíÿ äö-
éåòìèø èêè ìèí ìàíàòû [ìóçäóðà] ýþñòÿðèá
øöá, ýþç éàøëàðûíû áàùàð áóëóäó êèìè àõûäûð.
ðóñ äèëè èëÿ áèð-èêè ñþç äåäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
“Ãà÷àã Íÿáè”. // Òàáóò. Ìöÿëëèìÿíèí úÿíà-
ÚßÌËßØÄÈÐÌß “Úÿìëÿøäèðìÿê”äÿí
çÿñèíè ãîéìàã ö÷öí Òÿðëàí äÿðñ îòàãëàðûí-
ô.èñ.
äàí áèðèíè áîøàëòäûðäû. Ì.Ùöñåéí. Áèðäÿí
ÚßÌËßØÄÈÐÌßÊ ô. Úÿìëÿìÿê, ìÿð-
[Àäèëÿ] ñàíêè ìöâàçèíÿòèíè èòèðèá, úÿíàçÿíèí
êÿçëÿøäèðìÿê. Áöòöí äèããÿòèíè [Õÿëèë] áèð
öñòöíÿ ñÿðèëäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
íþãòÿäÿ úÿìëÿøäèðäè. Ì.Ùöñåéí. Ãûç äèê Åé-
ÚßÍÚßË 1. ñèô. Ãàðûøûã, äîëàøûã, äàâàëû,
âàçûí ýþçëÿðèíÿ áàõûð, ñîíðà àíè îëàðàã, éà
ãàëìàãàëëû, øÿð. [Äèëàðà Àüàýöëÿ:] Íÿ ö÷öí áö-
êÿíäëÿðèíÿ òàìàøà åäèð, éàõóä Ãàðàòÿïÿíèí
òöí áó úÿíúÿë èøëÿðäÿ ýÿðÿê ùÿìèøÿ ñÿí èøòèðàê
òàïäàã éåðëÿðèíÿ íÿçÿð ñàëûá òÿêðàð áàõûøûíû
åëÿéÿñÿí? ß.Ìÿììÿäõàíëû. Ôîòîãðàô.. þçöíö
Åéâàçûí ñèôÿòèíäÿ úÿìëÿøäèðèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
úÿíúÿë èøëÿðäÿí óçàã òóòóðäó.. Ñ.Âÿëèéåâ.
◊ Þçöíö úÿìëÿøäèðìÿê – 1) ôèêðèíè, äèã-
2. Äàâàêàð, ãàëìàãàë÷û, þúÿøêÿí, áþùòàí-
ãÿòèíè, èðàäÿñèíè áèð øåé öçÿðèíäÿ ìÿðêÿç-
÷û, øÿð. Úÿíúÿë àäàì. – [Ìöðøöä:] Ñàäûüû
ëÿøäèðìÿê; 2) þçöíö òîïëàìàã, þçöíö ÿëÿ
ýþçëÿéèðÿì, áÿñ íåúÿ? Î éàçûã äà ìÿíèì
àëìàã. Ãîúà õàí þçöíö úÿìëÿøäèðäè. Ñ.Ðÿ-
êèìè äöøìöøäö áèð úÿíúÿë àðâàäûí ÿëèíÿ,
ùèìîâ. Íÿðýèç äîäàüûíû ýÿìèðèá þçöíö
ýöúëÿ éàõàñûíû ãóðòàðäû. Ñ.Ðÿùìàí. [×èéÿ-
úÿìëÿøäèðäè. Á.Áàéðàìîâ.
ëÿê Ùèäàéÿòÿ:] Úÿíúÿë ìöøòÿðè ýþðìÿìèñÿí..
ÚßÌËßØÌß “Úÿìëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
Á.Áàéðàìîâ. // èñ. Äàâà, ãàëìàãàë, ãîâüà,
403
ÚßÍÚßË×È
ÚßÍÍßÒ
ìöáàùèñÿ. [Ïÿðè Áÿùðàìà:] Éåíÿ íÿ îëóá,
ìÿíè ýþíäÿð äÿ îðäó òîïëàéûì. ×ÿìÿíçÿ-
Ñàðàíûí ÿùâàëûíäàíìû ÿùâàëûí ãàðûøûá?
ìèíëè. [Ñöäàáÿ:] Ñÿéàâóøóí ñàüëûüûíà è÷äè-
Ú.Úàááàðëû. Áóíóí íèýàùûíäà äà úÿíúÿëäÿí
ëÿð; Î ùÿì ýÿíú âÿ ýþçÿë, ùÿì äÿ úÿíýàâÿð.
áàøãà áèð øåé ýþðìÿäèì. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Çöë-
Ù.Úàâèä. // Èñ. ìÿíàñûíäà. ×îõ êå÷ìÿìèø
ôöãàð:] Ðàéîíà òÿçÿ ýÿëìèøÿì, àãðîíîìàì.
Ýèðäìàí úÿíýàâÿðëÿðè áþéöê ìåéäàíäà äÿ-
Ñèçèí úàìààòûí úÿíúÿëèíè êÿñìÿéÿ ýÿëìèøÿì.
íèç êèìè äàëüàëàíûá òÿëàòöìÿ ýÿëäèëÿð.
Á.Áàéðàìîâ. Úÿíúÿë ÷ûõàðòìàã – ñÿ-
Ì.Ùöñåéí. // Á à õ ðûòñàð.
áÿáñèç éåðÿ äàâà ñàëìàã, ãàëìàãàë ñàëìàã,
ÚßÍÝÀÂßÐÚßÑÈÍß çÿðô Úÿíýàâÿðÿ, úÿ-
ãîâüà ñàëìàã. [Áàõøû:] Úàíûì, áèð øåé éîõ-
ñóð äþéöø÷öéÿ éàðàøàí òÿðçäÿ, úÿíýàâÿð êèìè.
äóð, áèç ùÿëÿ áóðàäà ÷àëûá îéíàéûðäûã, áó
Úÿíýàâÿðúÿñèíÿ âóðóøìàã.
îüëàí ýÿëäè, úÿíúÿë ÷ûõàðòäû. Ú.Úàááàðëû.
ÚßÍÝÀÂßÐËÈÊ èñ. Âóðóøëàðäà, äþéöø-
[Úÿìèëÿ] þçèëÿ ùÿéàò éîëäàøû îëàúàã áèð àäà-
ëÿðäÿ ôþâãÿëàäÿ ìÿùàðÿò, ðÿøàäÿò; äþéöø-
ìûí .. èúòèìàè áèð éåðäÿ úÿíúÿë ÷ûõàðûá õóëè-
ëÿðäÿ, âóðóøëàðäà áèøìèø àäàìûí ùàëû. Ðöñ-
ãàíëûã åòìÿñèíÿ áèð ìÿíà âåðÿ áèëìÿéèðäè.
òÿìáÿé Ãàôãàç áàðÿñèíäÿ õàíûìà áèð ÷îõ
Ñ.Ùöñåéí. Úÿíúÿë åëÿìÿê (ñàëìàã) – äàâà
øåéëÿð íàüûë åëÿäè, øöúàÿò âÿ úÿíýàâÿðëèéèí-
åëÿìÿê (ñàëìàã), ãàëìàãàë ñàëìàã. [Ìÿ-
äÿí äàíûøäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
øÿäè Èáàä Ùÿñÿíãóëó áÿé âÿ Ùÿñÿí áÿéÿ:]
ÚßÍÝ-ÚÈÄÀË èñ. [ôàðñ.] êþùí. Äàâà-äà-
Úÿíúÿë åëÿìÿê íåé÷öí? Êèøèíèí ùàìàìûíäà
ëàø, äàâà-ìÿðÿêÿ, ãàëìàãàë. [Ñÿêèíÿ Ðöñ-
èêè ñààòäûð êè, ÷èìèáñèíèç.. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Úÿí-
òÿìÿ:] À êèøè, – äåäè, – åøèòìèøÿì îðàäà äà
úÿëÿ ñàëìàã – äàâàéà ñàëìàã, ãàëìàãàëà
úÿíý-úèäàë à÷ìûñûíûç. Ì.Èáðàùèìîâ. // Ìö-
ñàëìàã, ïèñ, õîøàýÿëìÿç áèð èøÿ ñàëìàã.
ùàðèáÿ, âóðóø, äàâà. Áàøûíûí öñòöíäÿí ÿñðëÿ-
[Èìàìéàð Òöðáÿòÿ:] Àõûð áèëèðÿì, ñèç ìÿíè
ðèí úÿíý-úèäàëû þòöá êå÷ÿí áó àáèäÿ þç âö-
áèð úÿíúÿëÿ ñàëàúàãñûíûç. Ú.Úàááàðëû.
ãàðûíû .. ñàõëàìûøäû. Á.Áàéðàìîâ.
ÚßÍÚßË×È ñèô. Úÿíúÿë ñàëàí, ãàëìàãàë
ÚßÍÝßË èñ. [ôàðñ.] Ñûõ, ãàëûí àüàú, êîë-
ñàëàí, úÿíúÿë, áþùòàí÷û, ôèòíÿêàð, úÿíúÿë ñàë-
êîñ, îò áàñìûø éåð. Úÿíýÿë äÿ þçöíö áàü ñà-
ìàüû ñåâÿí, äàâàêàð. ×îõ úÿíúÿë÷è àäàìäûð.
íàð. (Àòà. ñþçö). [Àüà Êÿðèì õàí:] Ýþðöð-
ÚßÍÚßËËÈ ñèô. Äàâàëû, äàâà-äàëàøëû,
ñöíöç, Çöëåéõà õàíûì, ìÿíèì ãûçûì íÿ òåç
ãàëìàãàëëû; ÷îõ ãàðûøûã, ÷îõ äîëàøûã, ÷îõ
ãàëõûá, ..ìÿëóì èøäèð, úÿíýÿëäÿ îò òåç áèòÿð.
ìöáàùèñÿëè, áàøàüðûñûíà ñÿáÿá îëàí. Ìöãèì
Í.Âÿçèðîâ. Àëëàùâåðÿí äàéû úÿíýÿë áöðöìöø
áÿé Úàâàíøèð ðöòáÿéÿ íÿ ãÿäÿð ñóñàñà äà,
äàì-äàøûíû ýþñòÿðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
èíäèêè çàìàíäà áó ðöòáÿ îíà äàùà ÷îõ úÿí-
ÚßÍÝßËËÈÊ èñ. Ñûõ àüàúëûã, êîëëóã, êîë-
úÿëëè ýþðöíöðäö. Ñ.Ðÿùèìîâ. // ìÿú. ×îõ ìö-
êîñëóã; êå÷èëìÿç ãàëûí ìåøÿ, éà êîëëóã.
ðÿêêÿá, íàðàùàòëûã äîüóðàí.
Úÿíýÿëëèêäÿ èòìÿê. – Ùÿìèøÿ [Ùèäàéÿòÿ] àðûã,
ÚßÍÝ1 èñ. [ÿð.] êþùí. Äàâà, ìöùàðèáÿ,
úàíñûç-ýöúñöç ýþðöíÿí Ùÿìèøÿéåâ .. úÿí-
âóðóø, äþéöø. Àüûç à÷ûá ýþéëÿð áåëÿ ùåéðàí
ýÿëëèê è÷ÿðèñèíäÿí àòûëìàüà ùàçûð îëàí åðêÿê
ãàëäû áó úÿíýÿ! Ñ.Ðöñòÿì. Úÿíý åòìÿê
øèð êèìè ýþðöíöðäö. Á.Áàéðàìîâ.
– ìöùàðèáÿ åòìÿê, âóðóøìàã, äþéöøìÿê.
ÚßÍÝÈ èñ. [ôàðñ.] ìóñ. Ãÿùðÿìàíëûã âÿ
Äþðäöíúö îòàüûí äèâàðëàðûíäà Øàùíàìÿäÿ
úÿíýàâÿðëèê ðóùóíäà ùàâà. [Åëäàð:] Çàëûìà
éàçûëàí Èðàíûí ãÿäèì ïÿùëÿâàíëàðûíûí âÿ
ýþçäàüû, áèçÿ øàí ãûëûíú; Àçàäëûã óüðóíäà
Ìàçàíäàðàí äèâëÿðèíèí ñóðÿòè éàçûëìûøäû êè,
âóðóøàí ãûëûíú. Èíäè äàéàíñûí Ãàúàð! Úÿíýè
áèð-áèðèëÿ úÿíý åäèðäèëÿð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
÷àëûí, ùöúóì âàð! Ñ.Âóðüóí. Êîðîüëóíóí
Îä, òöñòö è÷èíäÿ åòìèøÿì úÿíý; Ùå÷ îëìà-
úÿíýè ùàâàñû äàüëàðà, äÿðÿëÿðÿ ñÿñ ñàëäû.
ìûøàì áó íþâ äèëòÿíý. À.Ñÿùùÿò.
Ì.Ùöñåéí.
ÚßÍÝ2 èñ. [ôàðñ.] Ïàõûð, ïàñ. Ìèñ ãàçàí
ÚßÍÝÈÌß “Úÿíýèìÿê”äÿí ô.èñ.
úÿíý àòûá.
ÚßÍÝÈÌßÊ ô. Ïàõûð áàñìàã, ïàñ àòìàã,
ÚßÍÝÀÂßÐ ñèô. [ôàðñ.] Úÿñàðÿòëè, ìÿùà-
ïàñëàíìàã.
ðÿòëè äþéöø÷ö, éàõøû âóðóøàí, äþéöøëÿðäÿ
ÚßÍÍßÒ [ÿð.] á à õ áåùèøò. Áèçèì áàáà-
áèøìèø äþéöø÷ö; äþéöøêÿí. Úÿíýàâÿð òàéôà-
ìûç Àäÿìÿ âÿ àíàìûç Ùÿââàéà úÿííÿòäÿ íÿ
ëàð. – [×îïî:] Úÿíóáäà úÿíýàâÿð õàëãëàð âàð,
ÿñêèê èäè, ýåíÿ Àëëàùûí ÿìðèíè ñûíäûðäûëàð âÿ
404
ÚßÍÍßÒËÈÊ
ÚßÐÝßËßÌß
úÿííÿòäÿí ãîâóëäóëàð? Èíñàí áåëÿäèð!
ÚßÐßÉÀÍ èñ. 1. Ñóéóí þç ìÿúðàñû èëÿ àõ-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Äåéèðëÿð êè, ãûø ôÿñëèíäÿ
ìàñû; àõûí. Èòè úÿðÿéàí. // Äÿíèçëÿðäÿ, îêå-
úÿííÿòèí ãàïûëàðû Ìóüàíà òÿðÿô à÷ûëûð..
àíëàðäà ñóéóí ùÿð ùàíñû áèð èñòèãàìÿòäÿ ùÿ-
Ì.Èáðàùèìîâ.
ðÿêÿòè, ùàáåëÿ ìöÿééÿí èñòèãàìÿòäÿ ùÿðÿ-
ÚßÍÍßÒËÈÊ á à õ áåùèøòëèê.
êÿò åäÿí ñó àõûíûíûí þçö. Äÿíèç úÿðÿéàíëàðû.
◊ Úÿííÿòëèê îëñóí! – éåðè úÿííÿò îëñóí!
Èñòè úÿðÿéàí. Ñîéóã úÿðÿéàí.
(þëìöø àäàì ùàããûíäà). [Ãàäûí:] Êèøè ÷îõ
2. ôèç. Åëåêòðèê éöêöíöí ùÿðÿêÿòè; åëåêòðèê
áàøëû àäàì èìèø, úÿííÿòëèê îëñóí! Ìèð Úÿëàë.
åíåðæèñè. Éöêñÿêòåçëèêëè úÿðÿéàí. Úÿðÿéàíûí
ÚßÍÓÁ èñ. [ÿð.] 1. Äþðä úÿùÿòäÿí áèðè, øè-
ýöúö. – Êå÷èðèúè ìöùèòäÿ ÿìÿëÿ ýÿòèðèëÿí
ìàë ÿêñè. Êîìïàñ úÿíóáó ýþñòÿðèð. // Øèìàëà
åëåêòðèê ñàùÿñè åëåêòðèê úÿðÿéàíû ÿìÿëÿ ýÿ-
ìöãàáèë îëàí ñÿìò, òÿðÿô. Úàëóñ Õÿçÿðèí úÿ-
òèðèð. Ç.Êàçûìçàäÿ.
íóá ñàùèëèíäÿ éàøûë áèð øÿùÿðäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
3. ìÿú. ßäÿáè-áÿäèè âÿ éà èúòèìàè, ñèéàñè
// Áèð þëêÿíèí, äþâëÿòèí, ãèòÿíèí ùÿìèí èñòè-
ùàäèñÿ. Ñàòèðèê úÿðÿéàí. Ìöðòÿúå úÿðÿéàí. Èí-
ãàìÿòäÿ éåðëÿøÿí ÿðàçèñè, ùèññÿñè. ..Áóëóäëàð
úÿñÿíÿòäÿ úÿðÿéàíëàð. – “Êÿøêöë” ñÿùèôÿëÿðèí-
ïàð÷àëàíûá úÿíóáà äîüðó àõûøìàüà áàøëàäû.
äÿ êþùíÿ ñõîëàñòèê ÿäÿáèééàò öñëóáó èëÿ ùà-
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
êèì ÿäÿáè úÿðÿéàí îëìàüà áàøëàéàí ðåàëèçì
2. Èñòè èãëèì ãóðøàüûíäà éåðëÿøÿí þëêÿ,
ÿäÿáè öñëóáó ìöáàðèçÿ åäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÿðàçè. Èñòèðàùÿòè úÿíóáäà êå÷èðìÿê. Úÿíóá
◊ Úÿðÿéàí åòìÿê – 1) êå÷ìÿê, àõìàã,
áèòêèëÿðè. – Äóðíàëàð äÿñòÿ-äÿñòÿ ýþéäÿ ó÷àð;
ùÿðÿêÿò åòìÿê. Ãóðó ñÿùðàëàð àíúàã èñòè
Îõóéàð íÿüìÿëÿð, úÿíóáà ãà÷àð. À.Ñÿùùÿò.
êöëÿêëÿð úÿðÿéàí åäÿí çàìàí ñÿñëÿíèð, ùÿì
Úÿíóáäà èêè þëêÿéÿ ñÿðùÿä îëàí ñÿíýÿðëÿð
äÿ ÷îõ äàðûõäûðûúû, éîðóúó îëóðëàð. Ñ.Ðÿùè-
áèð ïàëàç êèìè ñÿðèëìèøäè. Ì.Ùöñåéí. Úÿíóá-
ìîâ; 2) áàø âåðìÿê, îëìàã. Ùàäèñÿ äÿ î
äà ìàðò ýèðÿí çàìàí; ßñèë ýþçÿë áàùàð îëóð.
âàõò îëäóüó êèìè, Ãàôãàçûí êèì áèëèð ùàðà-
Ì.Äèëáàçè.
ñûíäà.. úÿðÿéàí åäèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí. Ùàäè-
ÚßÍÓÁÈ ñèô. [ÿð.] Úÿíóáà ìÿíñóá, èñòè èã-
ñÿëÿð ñöðÿòëÿ úÿðÿéàí åäèðäè. Ìèð Úÿëàë;
ëèì ãóðøàüûíà àèä; úÿíóáäà îëàí. Úÿíóáè
3) êå÷ìÿê. Ùÿéàòûí íåúÿ úÿðÿéàí åäèð?
Àìåðèêà þëêÿëÿðè.
ÚßÐßÉÀÍÞË×ßÍ èñ. õöñ. Åëåêòðèê âÿ éà
ÚßÍÓÁ-ÃßÐÁ èñ. Öôöãöí úÿíóáëà ãÿðá
àðàñûíäàêû ùèññÿñè, ñÿìòè. Úÿíóá-ãÿðáÿ ýå-
ñó úÿðÿéàíûíûí ýöúöíö þë÷ìÿê ö÷öí úèùàç.
äÿí éîë. // Þëêÿíèí, äþâëÿòèí, ãèòÿíèí ùÿìèí
ÚßÐÝß á à õ ñûðà. Ãàäûí öçöíö ÷åâèðÿ-
èñòèãàìÿòäÿ éåðëÿøÿí ùèññÿñè. Àâðîïàíûí
ðÿê: – Ýåðèäÿ ãàëìà, íèçàìû ïîçìà, úÿðýÿ-
úÿíóá-ãÿðáè.
íè äöçÿëò, – äåéÿ, óúà ñÿñëÿ êîìàíäà åòäè.
ÚßÍÓÁËÓ ñèô. Úÿíóá þëêÿëÿðèíèí áèðèíäÿ
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Éîëóí ùÿð èêè òÿðÿôè áèð íå÷ÿ
äîüóëóá éàøàéàí àäàì. ..Ëåíèíãðàäûí ùàâàñû
úÿðýÿ àüàúëûã èäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ðöòóáÿòëè îëäóüóíäàí, áèð ÷îõ úÿíóáëóëàð
ÚßÐÝßÀÐÀÑÛ á à õ úÿðýÿëÿðàðàñû.
êèìè.. [Íóðèééÿéÿ] äÿ äöøìöð. È.ßôÿíäèéåâ.
ÚßÐÝßÁßÚßÐÝß çÿðô Úÿðýÿ-úÿðýÿ,
ÚßÍÓÁ-ØßÐà èñ. Öôöãöí úÿíóáëà øÿðã
ñûðà-ñûðà, ñÿôáÿñÿô. Úÿðýÿáÿúÿðýÿ äöçöëìÿê.
àðàñûíäàêû ùèññÿñè, ñÿìòè. Úÿíóá-øÿðãÿ òÿðÿô
– [Øàèð:] Þçöíö êèøèäÿí ÿñêèêìè ñàéäûí; Äÿ-
èñòèãàìÿò àëìàã. // Þëêÿíèí, äþâëÿòèí, ãèòÿ-
ëèëÿð äóðàíäà úÿðýÿáÿúÿðýÿ? Ñÿí, åé ýþçÿë
íèí áó èñòèãàìÿòäÿ éåðëÿøÿí ùèññÿñè. Àôðèêà-
Íèýàð, ñÿí îëìàñàéäûí; Êîðîüëó Êîðîüëó îë-
íûí úÿíóá-øÿðãè.
ìàçäû áÿëêÿ. Í.Õÿçðè.
ÚßÐÚßÍßÊ èñ. Îìáà ñöìöêëÿðèíè áèð-
ÚßÐÝß-ÚßÐÝß çÿðô Úÿðýÿëÿðëÿ, ñûðà-
ëÿøäèðÿí áóüóì. Úÿðúÿíÿê îëìàã – îì-
ñûðà, ñÿô-ñÿô, úÿðýÿëÿð ùàëûíäà. Úÿðýÿ-úÿðýÿ
áà àüðûñû òóòìàã. [Ðöñòÿì êèøè:] ×öíêè òÿëÿ-
äóðìàã. – ßëëÿðäÿ éåëëÿíÿí ãûçûë áàéðàãëàð;
ñÿðñÿí, úÿðúÿíÿê îëàðñàí. Ì.Èáðàùèìîâ.
Ýÿëèð úÿðýÿ-úÿðýÿ äàëüàëàð êèìè. Ñ.Âóðüóí.
◊ Úÿðúÿíÿéèíè àéûðìàã – ÿçèøäèðìÿê, êþ-
Ýöúëö áèëÿéèìèçäÿ çàìàíûí íÿáçè âóðñóí;
òÿêëÿìÿê, úÿçàëàíäûðìàã. [Êÿðèì:] Ùàíû î
Þíöìöçäÿ áàëàëàð äöçöëñöí úÿðýÿ-úÿðýÿ.
àðâàä êèìè ãà÷ûá ýèçëÿíÿí òöëêö, áèðúÿ îíó ìÿ-
Ñ.Ðöñòÿì.
íÿ âåðèí, úÿðúÿíÿéèíè àéûðûì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÚßÐÝßËßÌß 1. “Úÿðýÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
405
ÚßÐÝßËßÍÌß
ÚßÐÐÀÙËÛÃ
2. çÿðô ìÿíàñûíäà. Úÿðýÿ èëÿ, úÿðýÿ-úÿðýÿ,
ïóëëà þäÿìÿê, ïóëëà ÿâÿçèíè âåðìÿê. [Àòà:]
ñûðà-ñûðà. Åâëÿð úÿðýÿëÿìÿ òèêèëèá.
Îüóë, Ðþâøÿí, ýåò áóçîâ éèéÿñèíè òàï, áóçîâóí
ÚßÐÝßËßÍÌß ô. “Úÿðýÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
úÿðèìÿñèíè âåð, ðàçû ñàë. “Êîðîüëó”.
ÚßÐÝßËßÍÌßÊ ô. Úÿðýÿ-úÿðýÿ, ñûðà-
ÚßÐÈÌßËßÌß “Úÿðèìÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ñûðà äöçöëìÿê, äóðìàã, ñûðàëàíìàã. Áàõûí
ÚßÐÈÌßËßÌßÊ ô. Áèðèíÿ ïóë úÿçàñû êÿñ-
úÿðýÿëÿíèá êå÷ÿí ÿñýÿðÿ; Ñÿñèíÿ ñÿñ âåðèð
ìÿê: úÿðèìÿ åòìÿê. Ìóçäóð èëòèúà èëÿ îíäàí
ùÿð äàü, ùÿð äÿðÿ. Ñ.Âóðüóí.
ñîðóøäó: àüðóâè àëûì, áÿé, àõûð áèëìÿäèì, ïèð-
ÚßÐÝßËßÐÀÐÀÑÛ ñèô. ê.ò. ßêèëìèø áèòêè
üóðîð àüà ìÿíè Ñèáèðÿ ýþíäÿðèð, éîõñà úÿðè-
úÿðýÿëÿðè àðàñûíäà îëàí. Úÿðýÿëÿðàðàñû ñàùÿ.
ìÿëÿéèð? Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. [Ìàùìóä:] Ùå÷ áè-
ßêèíëÿðèí úÿðýÿëÿðàðàñû áåúÿðèëìÿñè. – [Áè-
ëèðñÿí, ÿðáàá íÿ åéëÿéèá? Äÿäÿìýèëè ùÿì äþé-
ëàë:] ..Úÿðýÿëÿðàðàñû ñóâàðìà úûçëàðûíû ÷ÿê-
äöðöá, ùÿì äÿ úÿðèìÿëÿéèá. Ï.Ìàêóëó.
ìÿê áþéöê óñòàëûã èñòÿéèð. Á.Áàéðàìîâ. // èñ.
ÚßÐÈÌßËßÍÌß “Úÿðèìÿëÿíìÿê”äÿí
ßêèëìèø áèòêè úÿðýÿëÿðè àðàñûíäà îëàí ñàùÿ.
ô.èñ.
Úÿðýÿëÿðàðàñûíûí øóìëàíìàñû. Áàü ñàùÿ-
ÚßÐÈÌßËßÍÌßÊ ìÿúù. Úÿðèìÿ åäèë-
ëÿðèíäÿ úÿðýÿëÿðàðàñûíû áåúÿðìÿê ö÷öí àé-
ìÿê, úÿðèìÿ àëûíìàã.
ðûúà “ÏÂ-1,7” ìàðêàëû êîòàí òÿòáèã åäèëäè.
ÚßÐÐÀÙ èñ. [ÿð.] Õÿñòÿëÿðè éàðìàã öñóëó
ÚßÐÝßËßØÌß “Úÿðýÿëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
èëÿ ìöàëèúÿ åäÿí ùÿêèì. Åâÿ ÷àòàí êèìè Ðÿùèì
ÚßÐÝßËßØÌßÊ á à õ úÿðýÿëÿíìÿê.
øÿùÿðèí ìÿøùóð úÿððàùûíû ÷àüûðòäû. Ñ.Ñ.Àõóí-
Áèð ãÿäÿð äÿ îòóðóá.. Ãóçó äàüûíà âÿ ýöí-
äîâ. Úÿððàùëàð éîðóëìàéûá áû÷àãëàðûíû èøëÿ-
áàòàíäàí ýöíäîüàíà úÿðýÿëÿøÿí õûðäàúà
äèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áÿùðàìû úÿððàù ñòîëóíà
äàüëàðà òàìàøà åòìÿéè ãÿñä åòäèìñÿ, áà-
ãîéàíäà ùÿêèì ìÿíè àðõàéûí ñàëäû. Ìèð Úÿëàë.
úàðìàäûì… À.Äèâàíáÿéîüëó.
ÚßÐÐÀÙÈ ñèô. [ÿð.] Úÿððàùëûüà àèä îëàí,
ÚßÐÝßËÈ ñèô. ê.ò. Äöçýöí úÿðýÿ, ñûðà èëÿ
úÿððàùëûãëà áàüëû îëàí. Úÿððàùè ÿìÿëèééàò.
ÿêèëÿí. Úÿðýÿëè ÿêèí öñóëó.
Úÿððàùè àíàòîìèéà. Úÿððàùè õÿñòÿ (úÿððàùëûã
ÚßÐÝßÂÈ 1. Á à õ ñûðàâè. Úÿðýÿâè äþ-
öñóëó èëÿ ìöàëèúÿ îëóíìàëû õÿñòÿ).
éöø÷ö.
ÚßÐÐÀÙÈÉÉß èñ. [ÿð.] Úÿððàùëûã. Úÿð-
2. Úÿðýÿ-úÿðýÿ, ñûðàëàðëà, ñûðà èëÿ. Ýöáðÿíèí
ðàùèééÿ êàôåäðàñû. Úÿððàùèééÿ øþáÿñè. Úÿð-
òîðïàüà úÿðýÿâè öñóëëà âåðèëìÿñè. – Éåíè ÷àé
ðàùèééÿ ÿìÿëèééàòû. Úÿððàùèééÿ îòàüû –
òàðëàñûíäà áèòêèëÿð úÿðýÿâè öñóëëà ÿêèëìèøñÿ, 2-
õÿñòÿõàíàäà, õÿñòÿëÿðèí îïåðàñèéà îëóíäóüó
úè èë ïàéûçûí ÿââÿëëÿðèíäÿ úÿðýÿëÿðäÿ ñåéðÿëòìÿ
îòàã. Àüõàëàòëû ùÿêèì úÿððàùèééÿ îòàüûíäàí
êå÷èðèëìÿëèäèð. Ô.Ôÿòÿëèçàäÿ.
÷ûõäû. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ÚßÐÈÄß èñ. [ÿð.] êþùí. Ãÿçåò. [Ãÿçåò÷è:]
ÚßÐÐÀÙËÛà èñ. 1. Õÿñòÿëèêëÿðèí îïåðà-
Ìÿí úÿðèäÿì äîëìàã ö÷öí ìÿòëÿáè óçàòìû-
ñèéà öñóëëàðû èëÿ ìöàëèúÿñè, ùàáåëÿ òèáá åëìè-
øàì. Ì.ß.Ñàáèð. Ùÿðÿíèí áèð åòèãàäû âàð,
íèí, õÿñòÿëèêëÿðè îïåðàñèéà éîëó èëÿ ìöàëèúÿ
ùÿð úÿðèäÿíèí áèð ìÿñëÿêè âàð, ùÿð éàçû÷ûíûí
öñóëëàðûíäàí áÿùñ åäÿí øþáÿñè. Òèáá èíñ-
áèð ìÿòëÿáè âàð.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
òèòóòóíóí úÿððàùëûã ôàêöëòÿñè. Ýþç úÿððàùëûüû
ÚßÐÈÌß èñ. [ÿð.] Ïóëëà þäÿíèëÿí úÿçà íþâö.
(ýþç õÿñòÿëèêëÿðèíèí îïåðàñèéà öñóëó èëÿ
[Ôÿõðÿääèí:] Ìÿëóìóíóç îëìàëûäûð êè, áóíëà-
ìöàëèúÿñè). // Úÿððàùëûüà àèä îëàí, úÿððàùëûãëà
ðûí ÿêñÿðèééÿòè úÿðèìÿ, âåðýè âÿ ùÿðá òÿìèíàòû
áàüëû îëàí. Úÿððàùëûã òÿúðöáÿñè. Úÿððàùëûã êëè-
ìöãàáèëèíäÿ àëûíàí ãûçëàðäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
íèêàñû. – Ñîí äÿðÿúÿ ìöõòÿëèô îëàí çÿäÿëÿíìÿ-
// Þùäÿëèéè éåðèíÿ éåòèðìÿäèéèíÿ, ãàéäàíû ïîç-
ëÿðèí þéðÿíèëìÿñè úÿððàùëûã ñàùÿñèíÿ àèä îëäó-
äóüóíà ýþðÿ âåðèëÿí úÿçà, éàõóä àëûíàí íÿüä
üó ö÷öí áó àìèëëÿðèí îðãàíèçìÿ àíúàã öìó-
ïóë. Ùÿúÿðèí àòàñû Ìàùìóä áÿéèí éàíûíà ýÿ-
ìè òÿñèðèíè íÿçÿðäÿí êå÷èðÿê. “Èíñàí íÿäÿí
ëèð. Áó ãÿäÿð úÿðèìÿ âåðäèêäÿí ñîíðà Íÿáèíè
õÿñòÿëÿíèð”. // Îïåðàñèéà ÿìÿëèééàòëàðûíäà èñ-
áóðàõäûðûð. “Ãà÷àã Íÿáè”. [Ùàúû Ôÿðÿú:] ..Èñ-
òèôàäÿ åäèëÿí. Úÿððàùëûã àëÿòëÿðè. Úÿððàùëûã
òÿéèðñÿíìè, ìöãàâèëÿíè ïîçóá, ñÿíäÿí èêè éöç
ãàé÷ûñû. // Îïåðàñèéà èëÿ ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëè
ìàíàò úÿðèìÿ àëûì, ùà? Í.Âÿçèðîâ. [Òàùèð:]
îëàí; îïåðàñèéàëûã. Îí áåø ýöí êå÷ìÿìèø õÿ-
Íå÷ÿ ùÿôòÿäèð áèð éîë äà úÿðèìÿ âåðìÿìèøÿì.
áÿð ýÿëäè êè, Çàùèäèí õÿñòÿëèéè áÿðêäèð, úÿð-
Ì.Ùöñåéí. Úÿðèìÿñèíè âåðìÿê – çÿðÿðè
ðàùëûã èøè âàð. Ìèð Úÿëàë.
406
ÚßÑÀÌßÒ
ÚßÑßÄ
2. Úÿððàùûí èøè, ïåøÿñè, ñÿíÿòè, èõòèñàñû.
äûðìàã. Ñÿàäÿò õàíûìûí ñóàëëàðû ìÿíè úÿñà-
Úÿððàùëûãëà ìÿøüóë îëìàã. Úÿððàùëûã ÷ÿòèí
ðÿòëÿíäèðèðäè. Ìèð Úÿëàë.
ñÿíÿòäèð.
ÚßÑÀÐßÒËßÍÌß “Úÿñàðÿòëÿíìÿê”äÿí
ÚßÑÀÌßÒ èñ. [ÿð.] Áþéöêëöê, èðèëèê, éå-
ô.èñ.
êÿëèê. Ãàôãàç äàüëàðûíûí úÿñàìÿòè. – Ãàðà-
ÚßÑÀÐßÒËßÍÌßÊ ô. Úÿñàðÿò åòìÿê,
áàü àòëàðûíûí úÿñàìÿòèíè âÿ éöíýöë-ãîøãó
ãîðõóñó ýåäèá úöðÿòëÿíìÿê, öðÿêëÿíìÿê;
ãàáèëèééÿòèíè éàõøûëàøäûðìàã ö÷öí èðè âÿ åëèò
þçöíäÿ úÿñàðÿò ùèññ åòìÿê; ðóùëàíìàã;
Òåðåê úèíñ àéüûðëàðäàí äà èñòèôàäÿ åäèëìÿ-
äàùà ùå÷ øåéäÿí ãîðõìàìàã. [Ãà÷àãëàð] åëÿ
ëèäèð. Ð.Ñÿòòàðçàäÿ.
øèääÿòëè úÿñàðÿòëÿíìèøäèëÿð êè, íÿèíêè êÿíä-
ÚßÑÀÌßÒËÈ ñèô. Áþéöê, èðè, éåêÿ, úöñ-
ëÿðÿ, ùÿòòà áàëàúà øÿùÿðëÿðÿ äÿ ùöúóì åäèð-
ñÿëè. Úÿñàìÿòëè àò.
äèëÿð.. Å.Ñóëòàíîâ. [Ãàäûí ìÿðñèéÿõàíà:]
ÚßÑÀÐßÒ èñ. Ãîðõìàçëûã, ùöíÿð, úöðÿò.
Íÿùàéÿò, úÿñàðÿòëÿíäèì; ìÿíÿ õóäáèí ùèñ-
Úÿùàëÿòëÿ ìöáàðèçÿ çèéàëûëàðäàí áþéöê èðà-
ñëÿð ýÿëäè, î ñÿñ ìÿíèì îëàúàã – äåäèì. ×ÿ-
äÿ, úÿñàðÿò âÿ ìÿòàíÿò òÿëÿá åäèðäè. À.Øàèã.
ìÿíçÿìèíëè.
// Úöðÿò. [Áÿéïîëàä:] Úÿñàðÿòèìèí ÿôâ åäèëÿ-
ÚßÑÀÐßÒËÈ ñèô. Úöðÿòëè, èýèä, öðÿêëè, ãî-
úÿéèíÿ ÿìèíÿì, ÷öíêè ñÿìèìèééÿòäÿí èðÿëè
÷àã. Òàãÿò êÿñÿí ãàðëû êöëÿê ýÿð÷è äàâàì
ýÿëÿí ãöñóðëàð äàèìà ÿôâ åäèëèð. Ù.Úàâèä.
åäèðäè; Úÿñàðÿòëè ßùìÿä ëàêèí ãåéðÿò èëÿ ýå-
[Íóðèééÿ:] Áöòöí ýöúöìö, úÿñàðÿòèìè
äèðäè. À.Ñÿùùÿò. Éàøàð úÿñàðÿòëè îëìàüà ÷à-
òîïëàéûá ýåäèðäèì. È.ßôÿíäèéåâ. Úÿñàðÿò
ëûøäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
åòìÿê – öðÿêëÿíìÿê, öðÿê åëÿìÿê, úöðÿò
ÚßÑÀÐßÒËÈËÈÊ èñ. Úÿñàðÿòëè àäàìûí ùàë
åòìÿê, ãîðõìàìàã. [Ìöðñÿë:] Ùÿðäÿí úÿñàðÿò
âÿ êåéôèééÿòè; ãî÷àãëûã, ùöíÿðëèëèê, èýèäëèê,
åäèá àòìàã èñòÿéÿíäÿ àíàì àúûãëàíûð(äû). Ìèð
çèðÿêëèê. Ôóòáîë àäàìëàðäà êîëëåêòèâ÷èëèê, èðà-
äÿëèëèê, ÷åâèêëèê, äþçöìëöëöê, úÿñàðÿòëèëèê, âÿ-
Úÿëàë. Úÿñàðÿò åòìÿìÿê – ãîðõìàã, ÷ÿêèí-
çèééÿòè äöçýöí ãèéìÿòëÿíäèðìÿê âÿ áèð ÷îõ áàø-
ìÿê, öðÿê åëÿìÿìÿê. Çåéíàë éàâàøúà àääûì-
ãà õöñóñèééÿòëÿðè òÿðáèéÿëÿíäèðèð. ß.Áàáàéåâ.
ëàð èëÿ Ìåùðèáàíà éàõûíëàøäû. Áèð ñþç äåéÿúÿê-
ÚßÑÀÐßÒÑÈÇ ñèô. Ãîðõàã; úÿñàðÿòè, úö-
äè. Áèð äöðëö úÿñàðÿò åòìÿéèð, öçö ýÿëìÿéèðäè.
ðÿòè îëìàéàí, öðÿêñèç, àüúèéÿð. Úÿñàðÿòñèç
Úÿñàðÿò âåðìÿê – úÿñàðÿòëÿíäèðìÿê, öðÿê-
àäàì. Úÿñàðÿòñèç ùÿðÿêÿò. // çÿðô Ãÿòèééÿò-
ëÿíäèðìÿê, öðÿê âåðìÿê, úöðÿòëÿíäèðìÿê.
ñèç, ÷ÿêèíÿðÿê; ãîðõà-ãîðõà, ÷ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ,
Áó ôèêèð [Êàçûìû] ãîðõóòìàäû, ÿêñèíÿ, ãÿðèáÿ
úÿñàðÿò åòìÿäÿí. [Õàíûì:] Áèëìÿéèðÿì,
áèð úÿñàðÿò âåðäè.. Ì.Èáðàùèìîâ. Ôÿðìàíûí
íåúÿ êèòàá âåðèì êè, õîøëàðûíà ýÿëñèí: – äåäè.
ñþçëÿðè Áàõûø áÿéèí öðÿéèíúÿ îëäó, Íþâðÿñ-
Ãóëëóã÷ó äþéöêäö. Õàíûì äà úÿñàðÿòñèç áèð
òÿíè ÿëÿ êå÷èðìÿê ö÷öí îíà úÿñàðÿò âåðäè.
ùàëäà äóðóõäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Øèðàñëàí
ß.Àáàñîâ. Ñ.Ùöñåéí. Ðçà äóðóõóðäó, íÿ úà-
úÿñàðÿòñèç áèð ñÿñëÿ ñþùáÿòè äÿéèøèðäè.
âàá âåðÿúÿéèíÿ úÿñàðÿò åòìÿéèá éàñàëàìàüà
Ì.Ñöëåéìàíîâ.
öç ãîéäó. ß.Âÿëèéåâ. Úÿñàðÿòè ÷àòìàìàã
ÚßÑÀÐßÒÑÈÇËÈÊ èñ. Úÿñàðÿòñèç àäàìà
– þçöíäÿ úÿñàðÿò ùèññ åòìÿìÿê, öðÿê åëÿìÿ-
õàñ îëàí ùàë; ãîðõàãëûã, öðÿêñèçëèê, àüúèéÿð-
ìÿê, úöðÿò åòìÿìÿê, ãîðõìàã. Úÿððàùèééÿ
ëèê. Úÿñàðÿòñèçëèê ýþñòÿðìÿê.
ÿìÿëèééàòû àïàðìàã ìöìêöí èäè. Àíúàã Ëåé-
ÚßÑßÄ èñ. [ÿð.] 1. Ìåéèò, þëö áÿäÿíè.
ëàíûí úÿñàðÿòè ÷àòìûðäû. Á.Áàéðàìîâ.
..Äàð àüàúëàðûíäàí àñûëìûø éûðüàëàíàí ãàðà
2. Úÿñàðÿòëÿ øÿêëèíäÿ – öðÿêëÿíÿðÿê,
úÿñÿäëÿð ýþðöð, öðÿêïàð÷àëàéàí àíà ôÿðéàäû
ãîðõìàäàí, ÷ÿêèíìÿäÿí. Èëòèôàò åéëÿñÿç, åé
åøèäèðäèì. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Âóðóøìàäà òÿëÿ-
àëèúÿíàá; Âåðÿðÿì ìÿí äÿ úÿñàðÿòëÿ úàâàá.
áÿëÿðäÿí áèðè þëäö. Úàìààò âÿ òÿëÿáÿëÿð îíóí
À.Ñÿùùÿò. Ãàì÷ûëàéûð úÿñàðÿòëÿ ÿéÿð-ÿñêèê
ãàíûíû öçöíÿ ñöðòöá ôÿðéàä ãîïàðà-ãîïàðà
íÿ âàðäûðñà; Ñþçëÿð àéäûí, ôèêèð äÿðèí, ìÿíà
úÿñÿäè ìÿäðÿñÿéÿ àïàðäûëàð. Ï.Ìàêóëó.
áþéöê, ìÿêòóá ãûñà. Ð.Ðçà.
2. Áÿäÿí. Òà úÿñÿäèí úèäà îëìàéûá úàí-
ÚßÑÀÐßÒËßÍÄÈÐÌß “Úÿñàðÿòëÿíäèð-
äàí; Áèë þçöíö àðòûã ñóëòàíäàí, õàíäàí.
ìÿê”äÿí ô.èñ.
Ì.Ï.Âàãèô. Îüðóí-îüðóí äàëäàëàðäàí áà-
ÚßÑÀÐßÒËßÍÄÈÐÌßÊ ô. Úÿñàðÿò âåð-
õûðñàí; Àëûðñàí úÿñÿääÿí úàíû, ñåâäèéèì!
ìÿê, öðÿê âåðìÿê, öðÿêëÿíäèðìÿê, ðóùëàí-
Àøûã ßëÿñýÿð.
407
ÚßÑßÄËÈ
ÚßÇÁ
ÚßÑßÄËÈ ñèô. Áÿäÿíúÿ, áîéúà èðè, ýþâ-
ýÿðÿê çàëûìû úÿçàñûíà ÷àòäûðñûí. ß.Ùàãâåð-
äÿëè, âöúóäëó, úöññÿëè. Ñîíà õàëà éàëàí, éàë-
äèéåâ. Úÿçàñûíû àëìàã – þç ïèñ ÿìÿëèíÿ, åò-
òàãëûã, àë÷àãëûã ñåâìÿç, ñàüëàì, åðêÿê-
äèéè úèíàéÿòÿ ýþðÿ úÿçàéà ìÿðóç ãàëìàã, úÿ-
òÿáèÿòëè, óúàãàìÿòëè, úÿñÿäëè áèð ãàäûí èäè.
çàéà äö÷àð îëìàã, úÿçà ÷ÿêìÿê. Úÿçàñûíû
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
÷ÿêìÿê – 1) á à õ úÿçàñûíû àëìàã; 2) þç ãö-
ÚßÑÈÌ ñèô. [ÿð.] Áþéöê, èðè, éåêÿ, ýþâ-
ñóðóíóí âÿ éà åùòèéàòñûçëûüûíûí çÿðÿðèíè ÷ÿê-
äÿëè, úÿñàìÿòëè, ÿçÿìÿòëè. Òîëñòîéóí, ýöëëÿ-
ìÿê, àëòûíû ÷ÿêìÿê.
ëÿðëÿ äåøèëìèø Ùàúû Ìóðàäû àéàã öñòÿ ãàëõà-
◊ Àëëàù úÿçàñûíû âåðñèí – áàõ Àëëàù úàíû-
ðàã, ñîíðà þëö áèð ùàëäà éåðÿ éûõûëàðêÿí,
íû àëñûí (“Àëëàù”äà). Úÿçà äÿñòÿñè; úÿçà åêñ-
àäàìà åëÿ ýÿëèð êè, ãîúà, úÿñèì áèð äàü ó÷óá
ïåäèñèéàñû – ÿìÿê÷èëÿðèí íàðàçûëûüûíû áîüìàã
òþêöëöð. Ú.Úàááàðëû. Ýÿëèí ãàéàñû úÿñèì
âÿ îíëàðà äèâàí òóòìàã ö÷öí éàðàäûëàí ùÿðáè
ùåéêÿë êèìè øàùàíÿ áèð âöãàðëà äàéàíìûøäû.
ïîëèñ äÿñòÿñè.
Á.Áàéðàìîâ.
ÚßÇÀËÀÍÄÛÐÛËÌÀ “Úÿçàëàíäûðûëìàã”-
ÚßÑÓÐ ñèô. Úÿñàðÿòëè, èýèä, ãî÷àã, ãîðõ-
äàí ô.èñ.
ìàç, öðÿêëè. Ìÿðäàí ñàüëàì, úÿñóð áèð óøàã
ÚßÇÀËÀÍÄÛÐÛËÌÀà ìÿúù. Úÿçà âåðèë-
èäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Úåéðàí] úÿñóð, ìÿòèí, ãÿù-
ìÿê, úÿçàéà ìÿùêóì åäèëìÿê.
ðÿìàí áèð ãàäûí èäè. Ñ.Ùöñåéí.
ÚßÇÀËÀÍÄÛÐÌÀ “Úÿçàëàíäûðìàã”äàí
ÚßÑÓÐÀÍß çÿðô [ÿð. úÿñóð âÿ ôàðñ. …àíÿ]
ô.èñ.
Ãîðõìàäàí, ÷ÿêèíìÿäÿí; úÿñóð, ãî÷àã àäà-
ÚßÇÀËÀÍÄÛÐÌÀà ô. Úÿçà âåðìÿê, úÿ-
ìà éàðàøàí áèð òÿðçäÿ; èýèä êèìè, èýèäúÿñèíÿ,
çàéà ìÿùêóì åòìÿê, úÿçàéà ëàéèã îëàíûí
ãî÷àãëûãëà, úÿñàðÿòëÿ. Úÿñóðàíÿ ìåéäàíà àòûë-
úÿçàñûíû ùÿéàòà êå÷èðìÿê. [Ôèðÿíýèç Øàùèíÿ:]
ìàã.
ßýÿð ýöíàùûíûí ÿçàáûíû ÷ÿêìèñÿíñÿ, ñÿíè èêèíúè
ÚßÑÓÐËÓà èñ. Úÿñàðÿò, èýèäëèê, ãî÷àãëûã,
äÿôÿ úÿçàëàíäûðìàã èíñàôñûçëûã îëàð. Á.Áàéðà-
öðÿêëèëèê, ãîðõìàçëûã.
ìîâ.
ÚßÂÀÍß ñèô. [ôàðñ.] êþùí. Úàâàí ãàäûí
ÚßÇÀËÀÍÌÀ “Úÿçàëàíìàã”äàí ô.èñ.
(ãûç). Ùàøûì åâ ñàùèáèíèí ãîúàëûüûíû âÿ îíóí
ÚßÇÀËÀÍÌÀà ô. Úÿçà àëìàã, úÿçàéà
çþâúÿñèíèí úàâàíÿ îëäóüóíó ýþðöá, Ùàúû Ìÿ-
ìÿðóç ãàëìàã.
ùÿììÿäèí ìÿñëÿùÿòèíè éàäûíà ñàëäû. Á.Òàëûáëû.
ÚßÇÀÍß: úÿçàíÿ ýÿëìÿê éàõóä úàíû úÿ-
ÚßÂßÐßÍ èñ. Áàëàúà ñÿáÿò, ãîâñàðà. Áèð
çàíà ýÿëìÿê – òÿíýÿ ýÿëìÿê, úàíà ýÿëìÿê,
úÿâÿðÿí òóò. – Ïèðè êèøè þçö áèð ñÿáÿò ýþòöðäö
áûãìàã, óñàíìàã. Òÿðëàíûì ñàð ÿëèíäÿí, Äÿðä
âÿ Ãàðàúà ãûçà äà áèð úÿâÿðÿí âåðäè.
÷ÿêèð õàð ÿëèíäÿí. Úàíûì úÿçàíà ýÿëäè; Áèâÿôà
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
éàð ÿëèíäÿí. (Áàéàòû). [Øàù Ìèðçÿ Òÿãèéÿ:]
ÚßÇÀ èñ. [ÿð.] Ùÿð ùàíñû òÿãñèðÿ, úèíàéÿòÿ,
Áÿñäèð, äàùà ìÿí úÿçàíà ýÿëäèì – ùÿð êÿñäÿ
ïèñ ÿìÿëÿ ãàðøû òÿòáèã åäèëÿí òÿñèð òÿäáèðè.
çöëì ýþðöðñÿíñÿ, åäàì åò, ÷ÿêäèð äàðà,
Éöêñÿê úÿçà. Øèääÿòëè úÿçà. – Ýöëäÿñòÿ, ñÿíèí
äàüûò çöëìö! Ú.Úàááàðëû. Ãà÷àã Íÿáèíèí ÿëèí-
úÿçàí àüûð îëàúàã. Ù.Ñåéèäáÿéëè. Úÿçà
äÿí Íèêîëàé ïàäøàùûí úàíû úÿçàíà ýÿëìèøäè.
àëìàã – á à õ úÿçàëàíìàã. ..Ñÿí ö÷ áþéöê
Ñ.Ðÿùèìîâ.
úèíàéÿò åòìèñÿí, áóíà ýþðÿ úÿçà àëàúàãñàí.
ÚßÇÀÂÅÐÈÚÈ èñ. Úÿçàéà ìÿùêóì åäÿí,
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ìÿììÿäîâ:] Áóíóí ö÷öí ìÿí
úÿçàëàíäûðàí, úÿçà âåðìÿê ìÿãñÿäè äàøû-
ëàçûìè úÿçà àëìûøàì. Ù.Ñåéèäáÿéëè. Úÿçà
éàí. Úÿçàâåðèúè îðãàíëàð.
ýþðìÿê – úÿçàëàíäûðûëìàã. Úÿçà âåðìÿê –
ÚßÇÁ èñ. [ÿð.]: úÿçá åòìÿê – þçöíÿ òÿðÿô
á à õ úÿçàëàíäûðìàã. Àç ãàëäû ñþéëÿñèí, ýö-
÷ÿêìÿê. Úèíñ úèíñèíè ùÿìèøÿ úÿçá åéëÿð;
íàù èøëÿäèí; Ñÿíÿ úÿçà âåðÿí ÿìÿëëÿðèíäèð.
Éîõäó áó èøäÿ ñþùáÿòè-äèýÿð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
Ì.Ðàùèì. Úÿçàñûíà éåòèðìÿê (÷àòäûðìàã)
Àñëàíûí çèðÿêëèéè, ùàçûðúàâàáëûüû, îíóí àëíû-
– åòäèéè úèíàéÿòÿ, òÿãñèðèíÿ ýþðÿ úÿçàñûíû âåð-
íûí ýåíèøëèéè, áÿçÿí áþéöêëÿðÿ ìÿõñóñ áèð
ìÿê, úÿçàëàíäûðìàã. [Èñýÿíäÿð:] Àé áàúû, êàø
ÿäà èëÿ äÿðèí ôèêèðëÿðÿ ýåòìÿñè ìöÿëëèìèí
ñàü îëàéäûí, þç ýþçöíëÿ ýþðÿéäèí êè, ñÿíèí
äèããÿòèíè áèð àùÿíðóáà êèìè þçöíÿ úÿçá
íàìóñóíà ñàòàøàíû íåúÿ úÿçàñûíà éåòèðìè-
åäèðäè.. Ñ.Ðÿùèìîâ; // ìÿú. þçöíö èñòÿòìÿê,
øÿì. Å.Ñóëòàíîâ. [Ùÿñÿí:] ßýÿð ÿäàëÿò âàð èñÿ,
ùåéðàí åòìÿê, ìÿôòóí åòìÿê. Úÿçá åéëÿìÿ-
408
ÚßÇÁÅÄÈÚÈ
ÚÛÜÀÐÀ
ñÿéäè îíó øóðè-ëÿáè-Øèðèí; Äàüëàðäà êöëöíý
ìàã.. ãûëûíú îéíàòìàã [Êè÷èêáÿéèì] ö÷öí
÷àëìàç èäè áàøûíà Ôÿðùàä. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ýö-
òÿáèè áèð åùòèéàú êèìè èäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëàðàíûí àëìà êèìè ãûçàðìûø éàíàüû, ãàéíàð
[Òåëëè Ïÿðøàíà:] Êÿíä [Ìàéàíû] ýþðìÿìèø,
áóëàüà áÿíçÿð ýþçëÿðè èëê áàõûøäàí Ìóñàíû
åë-îáà ýþðìÿìèø úàâàí ýÿëèíè íèéÿ [Ãàðàø]
úÿçá åòìèøäè. ß.Âÿëèéåâ.
úûäûðà ÷ûõàðäûð? Ì.Èáðàùèìîâ.
ÚßÇÁÅÄÈÚÈ ñèô. Úÿçá åäÿí, úàçèáÿäàð, úà-
2. Ìèíèê àòëàðûíûí éàðûøû êå÷èðèëÿí éåð,
çèáÿëè, ìÿôòóíåäèúè. Úÿçáåäèúè ýþçÿëëèê. Úÿçá-
ìåéäàí. Úûäûð ìåéäàíû.
åäèúè ýþçëÿð. – Ýÿíúëèéèí ÿëâàí òàáëîëàðû éåíÿ
ÚÛÄÛÐ×Û èñ. Úûäûðà ÷ûõàí, úûäûðäà èøòèðàê
äÿ þç úÿçáåäèúè ïÿðäÿñèíè Ùöñàìÿääèíèí
åäÿí øÿõñ. Ýåäèð äöçÿ ÷ûõàíäà; Î, ãóëàíû
ãàðøûñûíäà à÷äû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Íèë] éåòèøìèø
÷àïàðàã; Ùàìû äåéèð: – Úûäûð÷û; Îëàúàãäûð
ýþçÿë áèð ãûç êèìè úÿçáåäèúè èäè. Ñ.Âÿëèéåâ.
áó ãî÷àã. Ì.Äèëáàçè.
ÚßÇÁÅÄÈÚÈËÈÊ á à õ úàçèáÿëèëèê.
ÚÛÜ èñ. áîò. 1. Òîðïàüûí öñòöíö áàñàí ñö-
ÚßÇÁÅÒÌß èñ. ôèç. Úèñèìëÿðèí áèðè-áèðèíè
ïöðýÿâàðè îò. [Åë÷èí] àëòûíà úûü òþêäö .. þçö-
úÿçá åòìÿñèíäÿí èáàðÿò ôèçèêè ùàäèñÿ; úàçèáÿ.
íÿ ðàùàò éåð äöçÿëòäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ÚßÇß-ÔßÇß èñ. [ÿð.] äàí. Áèð øåéëÿ ðàçû
2. Äÿíèçîòó.
îëìàäûüûíû, åòèðàçûíû áó âÿ éà áàøãà ùÿðÿêÿ-
ÚÛÜÀ á à õ úûããà 1-úè ìÿíàäà. Éàíàøñà
òè èëÿ áèëäèðìÿ. [Êàðâàíûí àäàìëàðû] ..Ìÿì-
öçöíÿ ìöøòàã äÿùàíëàð; Íÿôÿñ äÿéÿð, úûüà-
ìÿäÿ éàõûí ýÿëäèëÿð âÿ ñîðóøäóëàð êè, îíóí
ëàðû éåëëÿíÿð. Ãóðáàíè. ßñìÿ, ñÿáà éåëè, òèò-
áó úÿçÿ-ôÿçÿñèíÿ ñÿáÿá íÿ îëóáäóð? Å.Ñóë-
ðÿìÿ ÷þëëÿð; Úûüàëàð òÿðïÿíèá òåë èíúèìÿñèí.
òàíîâ. [Úÿáè:] Àüà, áåëÿ èøäÿ ñÿáð ëàçûìäûð,
Àøûã Àááàñ. ×ÿïêÿíè ùÿð ðÿíý ÷àëûð; Òîâó-
àäàìûí ýÿðÿê òÿäáèðè ÷àøìàñûí, àðòûã úÿçÿ-
çóí úûüàñû êèìè. Àøûã ßëÿñýÿð.
ôÿçÿ ñèçèí àäûíûçà ëàéèã äåéèë. Í.Âÿçèðîâ.
ÚÛÜÀË ñèô. Îéóí çàìàíû îéóíóí ãàéäà-
Úÿçÿ-ôÿçÿ åòìÿê (åëÿìÿê) – ðàçû îëìà-
ëàðûíû ïîçìàüà âÿ ùàãñûç îëäóüó ùàëäà ìö-
ìàã, ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìÿê, àòûëûá-äöøìÿê.
áàùèñÿ åòìÿéÿ àäÿò åòìèø àäàì. [Ùÿáèáÿ]
[ßëèãóëó:] Úÿçÿ-ôÿçÿ åòìÿê àðòûãäûð.
ñà÷û äàüûíûã, àéàãéàëûí, àðûã, úûëûç, úûüàë áèð
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Èëéàñ áÿé îüëó Ñÿôèãóëóéà:]
óøàã èäè. Ìèð Úÿëàë. ßââÿëëÿð êÿíä óøàãëàðû,
Íÿ ÷îõ äàü-äÿðÿ, ÷îõ úÿçÿ-ôÿçÿ åëÿñÿ [Ùö-
“õàí úûüàë îëàð” – äåéÿ, [Ìÿììÿäõàíëà] îé-
ðöíö] ýþòöð àïàð, åëÿ éåðäÿ ñàõëà êè, ùàéûíà
íàìàã èñòÿìÿñÿëÿð äÿ, ñîíðàëàð ðàçûëûã âåð-
÷àòàí îëìàñûí. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìèøäèëÿð. Ï.Ìàêóëó.
ÚßÇÌ èñ. [ÿð.] 1. êþùí. Êÿñìÿ, ãÿò åòìÿ.
ÚÛÜÀËÁÀÇ ñèô. [úûüàë âÿ ôàðñ. ...áàç] Úû-
2. Ãÿòè ñóðÿòäÿ ãÿðàðëàøäûðìà.
üàëëûã åòìÿéè ñåâÿí, ùÿìèøÿ úûüàëëûã åäÿí.
3. ßðÿá ÿëèôáàñûíäà ñöêóò âÿ ùÿðÿêÿòñèçëèê
Úûüàëáàçû (èñ.) îéóíäàí êÿíàð åòìÿê.
ÿëàìÿòè.
ÚÛÜÀËÁÀÇËÛÃ èñ. Úûüàëëûüû àäÿò åòìÿ,
ÚßÇÈÐß [ÿð.] Àäà. Íå÷ÿ áþéöê úÿçèðÿëÿð
ùÿìèøÿ úûüàëëûã åòìÿ; úûüàëëûã.
éîõà ÷ûõäû äÿíèçëÿðäÿ; Ãûëûíú ÷àëàí ìèí áèð
ÚÛÜÀËËÀÌÀ “Úûüàëëàìàã”äàí ô.èñ.
ôàòåù àä ãîéìàäû ùå÷ áó éåðäÿ. Í.Ðÿôèáÿéëè.
ÚÛÜÀËËÀÌÀÃ ô. Ãÿñäÿí îéóíóí ãàéäà-
ÚÛÁÁÛËÛ, ÚÛÁÚÛÁÁÛËÛ ñèô. äàí. ×îõ áàëà-
ëàðûíû ïîçìàã, úûüàëëûã åëÿìÿê.
úà, áàïáàëàúà, õûðäàúà, úûããûëû. .. [Ùèíäÿ]
ÚÛÜÀËËÛÃ èñ. Úûüàë àäàìûí õàñèééÿòè, ùÿ-
áàëà-áàëà úöúÿëÿð âàð, áàõ áåëÿ-áåëÿ úûá-
ðÿêÿòè; îéóí ãàéäàëàðûíû ãÿñäÿí ïîçìà. Úû-
úûááûëû, ÿòúÿáàëà. Ñ.Ðÿùèìîâ.
üàëëûã åëÿìÿê. – [Ñÿëèì Çÿðíèøàíà:] Áèðúÿ êàñà
ÚÛÁÛÐÛÃ èñ. Ãîçóí öñò ýþé ãàáûüû, éàõóä
áîçáàøûíà áåø òÿðèô äåìÿñÿì, ùÿð ùèêêÿíÿ, úû-
öñò ýþé ãàáûüû ÷ûõàðûëìûø ãîç.
üàëëûüûíà òàá ýÿòèðìÿñÿì, êàñàíû àäàì îëàíûí
◊ Úûáûðûüûíû ÷ûõàðòìàã – 1) áÿðê äþé-
áàøûíà ÷þíäÿðÿðäèí. Á.Áàéðàìîâ.
ìÿê, ÿçèøäèðìÿê; 2) òàìàì ñîéìàã, ìöôëèñ
ÚÛÜÀÐÀ [èñï. úèýàððà] Ñèãàðåò, ïàïèðîñ.
åëÿìÿê, âàð-éîõóíó ÿëèíäÿí àëìàã.
Úûüàðà ÷ÿêìÿê. Úûüàðà ãóòóñó. – Ñàðûøûí,
ÚÛÄÛÐ èñ. 1. Àò éàðûøû. Àçÿðáàéúàíäà úûäû-
ùÿññàñ áàõûøëû Øåéäà èñÿ úûüàðàíû äóìàíëà-
ðûí ãÿäèì òàðèõè âàð. Úûäûðà ÷ûõìàã – àò
äàðàã, ÿëè àëíûíäà äöøöíöá äóðóð. Ù.Úàâèä.
éàðûøûíà ÷ûõìàã, àò éàðûøûíäà èøòèðàê åòìÿê,
ßáäöë àüà àüàú ìöøòöêÿ êå÷èðäèéè áàðìàã
àò ÷àïìàãäà éàðûøìàã. Àò ìèíèá úûäûðà ÷ûõ-
éîüóíëóãäà úûüàðàñûíû ôèêèðëè-ôèêèðëè ÷ÿêèðäè.
409
ÚÛÜ-ÁÛÜ
ÚÛÃÃÀ
Ï.Ìàêóëó. Úûüàðà êàüûçû – ÷îõ íàçèê,
ãàðû .. Ãóìðó èëÿ áÿðàáÿð îáà àëòûíäàí êå÷èá,
çÿðèô êàüûç, ïàïèðîñ êàüûçûíà îõøàð êàüûç.
éàìàúäà áóðóëàí úûüûðà äöøäö. ß.Ìÿì-
Áó, çÿððÿáèíëÿ îõóíàúàã äÿðÿúÿäÿ õûðäà çÿ-
ìÿäõàíëû. Åëõàí ùÿìèí úûüûðû òàïûá, ñåâèíúÿê
ðèô áèð õÿòò èëÿ úûüàðà êàüûçûíà éàçûëìûø áèð
Îãòàéû ñÿñëÿäè.. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ìÿêòóá èäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. – Àé êèøèëÿð, èí-
2. ìÿú. Éîë, èñòèãàìÿò, úÿðÿéàí. Èíúÿñÿ-
ñàôûíûç îëñóí, áàòäûã ñóéóí è÷èíäÿ! Áåëÿ äÿ
íÿòäÿ éåíè úûüûðëàð. – Òàíûòäû êþðïÿëÿðÿ;
ãûð áàñàðëàð? Çàëûì óøàüû åëÿ áèë äàìà úû-
Øàíëû ñàáàùà ýåäÿí; Úûüûðëàðû, èçëÿðè. Á.Âà-
üàðà êàüûçû ÷ÿêèáëÿð. “Êèðïè”.
ùàáçàäÿ. Úûüûð à÷ìàã – 1) èñòèãàìÿò
ÚÛÜ-ÁÛÜ, ÚÛÜ-ÂÛÜ Éåðáÿéåðäÿí ÷ûõàí,
âåðìÿê, éîë à÷ìàã; 2) éåíè èñòèãàìÿò (úÿðÿ-
àíëàøûëìàéàí, ãàðûøûã íàçèê ñÿñëÿð, ñÿñ-êöé.
éàí) éàðàòìàã.
[Ìîëëà Ùöñö:] Áó ýöí – ñàáàù ýþçöìöçö à÷ûá
3. ìÿú. Èç, õÿòò. Ãûç úàâàí èäè. Ãàðà ñà÷-
ýþðÿúÿéèê êè, àòàñûíäàí, àíàñûíäàí áèõÿáÿð
ëàðûíà àü úûüûð, ýèðäÿ, òÿð ñèôÿòèíÿ ãûðûø äöø-
ÿúèííÿëÿðè äîëäóðóáëàð [ìÿñúèäÿ], úûü-
ìÿìèøäè. Á.Áàéðàìîâ. [Ìÿììÿäèí] ñÿëèãÿ
áûüäàí ãóëàã òóòóëóð.. Ì.Èáðàùèìîâ.
èëÿ éàíà äàðàäûüû ñûõ, ãàðà ñà÷ëàðûíäà àü
ÚÛÜ-ÚÛÜ1 á à õ úûü-áûü.
òöêëÿð äîëàøûã úûüûðëàð à÷ìûø, ýèúýàùëàðû
ÚÛÜ-ÚÛÜ2 èñ. çîîë. Ãàüàéû úèíñèíäÿí õûð-
òàìàì ÷àëëàøìûøäû. Â.Øûõëû.
äà ñóãóøó, ÷àé-ýþë ãàüàéûñû.
◊ Úûüûðäàí (úûüûðûíäàí) ÷ûõìàã – á à õ
ÚÛÜÚÛÜÀ1 èñ. åòíîã. 1. Ýÿëèí ýåäÿí ãûçëà-
úûçûüûíäàí ÷ûõìàã (“úûçûã”äà).
ðûí áàøûíà ñàëûíàí ãûçûë ïàðûëòûëû áÿçÿê øåéè.
ÚÛÜÛÐÀ×ÀÍ èñ. ê.ò. Òîðïàãäà úûüûð à÷àí âÿ
Ýÿëèíèí âÿ éåíýÿëÿðèí äóâàãëàðû àøàüû ñàëûíäû,
ñÿïèëÿí òîõóìóí öñòöíö òîðïàãëà þðòÿí ìå-
öçëÿðèíÿ äóâàüûí öñòöíäÿí úûüúûüà òàõûëìûøäû.
õàíèçì (òîõóìñÿïÿí âÿ éà ÿêÿí ìàøûíëàðäà).
×ÿìÿíçÿìèíëè. // Áÿçÿê ö÷öí ýÿëèíëÿðèí áà-
ÚÛÜÛÐÄÀØ èñ. 1. Áèð éîëëà, áèð éåðäÿ ýå-
øûíà ñÿïèëÿí ïàðûëòûëû, àëà-áÿçÿê ïÿðÿêëÿð. Ýÿ-
äÿí; éîëäàø.
ëèíèí öçöíÿ àü-ñàðû ïÿðÿêëÿð éàïûøäûðûá, áàøû-
2. ìÿú. Ìöâÿããÿòè îëàðàã, éà äà çàùèðÿí
íà ïàðëàã úûüúûüà òþêäöêëÿðèíäÿí îíóí ùÿð
ùÿð ùàíñû èúòèìàè-ñèéàñè ùÿðÿêàòà ãîøóëàí,
òÿðÿôè ïàðûëäàéûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
îíóíëà àéàã-àéàã ýåäÿí àäàì. Èíãèëàá úûüûð-
2. Úûüúûüà êèìè øàõ øåé ùàããûíäà. [Ùàúû
äàøëàðû. Ïðîëåòàð ÿäÿáèééàòû úûüûðäàøëàðû.
Íîâðóç:] Úûüúûüà ÿñýèíàçëàð âåðìèøÿì, ñàðû
ÚÛÜËÀÍÄÛÐÌÀ “Úûüëàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
ãûçûëëàð ñàéûá èøëÿòìèøÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÚÛÜËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. Öòìÿê, öçäÿí éàí-
ÚÛÜÚÛÜÀ2 èñ. áîò. ×èé-÷èé éåéèëÿí, éàõóä
äûðìàã, ãàðñàëàìàã.
ãóòàáûí è÷èíÿ ãîéóëàí éàáàíû îò.
ÚÛÜËÀÍÌÀ “Úûüëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÚÛÜÛËÄÀÌÀ “Úûüûëäàìàã”äàí ô.èñ.
ÚÛÜËÀÍÌÀÃ ô. Öòöëìÿê, öçäÿí éàíìàã.
ÚÛÜÛËÄÀÌÀÃ ô. Úûü-úûü ñÿñ ÷ûõàðìàã,
ÚÛÜËÛà èñ. ×îõëó úûü îëàí, úûü áàñìûø éåð.
úûüûëòû ñÿñè ÷ûõàðìàã. ßëèêðàìûí úÿùÿíýëÿðè
ÚÛÃÃ èñ. Ýöëëÿ ñÿñè. Ùÿð éàðàãëàíûá äþ-
êþïöêëÿíñÿ äÿ, ñÿñè ýöúñöç úûüûëäàäû.
éöøÿ ÷ûõàí, þëäöðÿúÿéÿì äåéÿí, áèð äÿ ýþ-
Á.Áàéðàìîâ.
ðöðñÿí êè, úûãã åëÿìÿäÿí îëäöðöëäö, äöçÿ
ÚÛÜÛËÄÀØÌÀ “Úûüûëäàøìàã”äàí ô.èñ.
àòûëäû! Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÚÛÜÛËÄÀØÌÀÃ ô. Úûüûëòû ñÿñè ÷ûõàðìàã.
ÚÛÃÃÀ èñ. [ôàðñ.] 1. Áàøûí þí âÿ éàí òÿ-
[Íÿúÿôàëû] àüàúûí äèáèíäÿí àðàëàíàíäà
ðÿôèíÿ òþêöëÿí òåëëÿð. Ñèéàù çöëôö äàë ýÿð-
àéàãëàðûíû àòäûãúà ãîçëàð úûüûëäàøûðäû.
äÿíäÿ áèð ãóëàú! Ñîíà úûããàñûòÿê óúëàðû ãûé-
Á.Áàéðàìîâ.
üàú. Ã.Çàêèð. Ýöëàá ãîõóñó øàèðè íÿøÿëÿí-
ÚÛÜÛËÒÛ èñ. Ãîç, ôûíäûã, ñÿðòãàáûãëû øåé-
äèðäè. Õîø áèð òÿáÿññöìëÿ øàýèðäèíè ñöçäö:
ëÿðèí áèð-áèðèíÿ òîõóíìàñûíäàí âÿ éà áàñûëûá
úûããà òåëëÿðè àü úóíàäàí ÷ûõûá ýÿðäÿíèíÿ
ÿçèëìÿñèíäÿí ùàñèë îëàí ñÿñ.
òîïëàíìûøäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÚÛÜÛÐ èñ. 1. Ýåäèø-ýÿëèøäÿí ÿìÿëÿ ýÿëÿí
2. Òàúøÿêèëëè, äàø-ãàøëû ãàäûí áàøëûüû.
åíñèç, äàð éîë. Åâëÿð, äàìëàð, òàõòàïóøëàð
[ßðÿí:] Õàíûì éöðöäöêúÿ úûããàñûíûí çèãèé-
ýöìöø êèìè àüàðûð; Ãàð òàïäàíûá, ïàë÷ûã
ìÿò ãàøëàðû ìèíáèð ðÿíý ÷àëûðäû. ×ÿìÿíçÿ-
îëóá, äàüäà úûüûð ãàðàëûð. À.Ñÿùùÿò. Èççÿò
ìèíëè. Úöôòèëÿ àëûíìûø áðèëéàíò ñûðüà; Ìèíàëû
410
ÚÛÃÃÀËÛ
ÚÛÍÃÛËÄÀÌÀÃ
áèëÿðçèê, àëìàçëû úûããà. Ù.Ê.Ñàíûëû. Úûããàíûí
ÚÛËÛÇËÀØÌÀÃ ô. Ýåò-ýåäÿ áàëàúàëàøìàã,
îðòàñûíäà ãóø éóìóðòàñû áþéöêëöéöíäÿ ö÷
úûëûç îëìàã, ñûñãàëàøìàã. Óøàã ëàï úûëûçëàøûá.
..ãèéìÿòëè äàø ïàðëàéûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
// ìÿú. ßââÿëêè êåéôèééÿòèíè, ñàíáàëûíû èòèðìÿê.
ÚÛÃÃÀËÛ ñèô. Úûããà òàõìûø, áàøûíäà úûã-
ÚÛËÛÇËÛÃ ñèô. Úûëûç îëìà; úûëûç àäàìûí,
ãà îëàí.
øåéèí ùàëû; ñûñãàëûã. Úûëûçëûüûíäàí óøàüûí
ÚÛÃÃÛËÛ á à õ úûááûëû. Úûããûëû ñûðüà. Úûã-
éàøû áèëèíìèð.
ãûëû öçöê. – ßëÿìäàð ýþðäö êè, áèð íàçëû õà-
ÚÛÍÀÃ èñ. Êöðÿêëÿ äþø ãÿôÿñèíè áèðëÿøäè-
íûì õåéëè ãûçûë ñàéûá áó äàø-ãàøäàí òÿê áèð-
ðÿí ñöìöê. Ñÿáèðëÿ ùÿð øåéè þéðÿíìÿê îëàð,
úÿ úûããûëûñûíû àëûð.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
– äåéÿ, Éóñèô òöôÿíýè úûíàüûíà àëûá ãàáàüà
ÚÛÃÃÛËÒÛ èñ. Àüàú ñûíàðêÿí ÷ûõàí ñÿñ.
äöøäö. Á.Áàéðàìîâ.
Áóäàüûí úûããûëòûñû ýÿëäè.
ÚÛÍÀÃËÛ ñèô. Êöðÿêëè, ñöìöêëö, øàããàëû.
ÚÛÃÃÛÐ: úûããûð ÷ûõìàìàã – ãÿòèééÿí
Úûíàãëû îüëàí. – [Õàíìÿììÿä:] [Ñÿôÿð]
ñÿñ ÷ûõìàìàã, ñóñìàã. [Ìöãèì áÿé:] Ìÿí
èéèðìè-èéèðìè èêè éàøûíäà îëàð, àììà çàëûì
áþéöê îëàí ìàùàëäà ýÿðÿê àëò-öñò áèð úûããûð
úûíàãëû øåéäèð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
÷ûõìàñûí, ëÿëÿ! Ñ.Ðÿùèìîâ. Úûããûðûíû ÷ûõàð-
ÚÛÍÄÀ èñ. äàí. 1. ßõëàãñûç, ïîçüóí ãàäûí.
ìàìàã (÷ÿêìÿìÿê) – ùå÷ äèíìÿìÿê, ãÿ-
2. Á à õ úûíäûð. Úàâàùèð úûíäà è÷èíäÿ
òèééÿí ñÿñèíè ÷ûõàðòìàìàã, ñóñìàã. Ãûð äþ-
îëàð. (Àòà. ñþçö).
øÿìÿ öçÿðèíÿ éûõûëìûø ãîúà èñÿ úûããûðûíû ÷û-
ÚÛÍÄÛÐ ñèô. Òàìàì êþùíÿëèá éàðàìàç ùàëà
õàðìàéûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ýÿëìèø, úûðûã-úûðûã îëìóø, ýåéèëìÿñè ãàëìà-
éàí, éûïðàíìûø. Äèëÿí÷è, ãîëòóüóíäàêû êþù-
ÚÛÃÃÛÐÛÃ á à õ úûããûð.
íÿ ïàëòàðû êè, îíà Àëëàù ïàéû âåðìèøäèëÿð,
ÚÛËÄÛÐ-ÚÛËÄÛÐ á à õ ýèëäèð-ýèëäèð.
Íóðÿääèíÿ ýåéèíäèðäè âÿ áèð úûíäûð éàéëûãëà
ÚÛËÔÛÐ ñèô. äàí. Ãåéðè-úèääè, ùÿð èøÿ éöí-
áàøûíû þðòäö. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Òîõóúóëàðûí]
ýöë éàíàøàí, ñÿòùè äöøöíÿí, äàíûøûüûíû áèë-
ÿêñÿðèééÿòè .. úûíäûð ÷èò ÷àäðàëàðà áöðöíìöø
ìÿéÿí, áàìáûëû. Úûëôûð àäàì.
ãàäûíëàð èäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû. // èñ. ìÿíà-
ÚÛËÕÀ ñèô. Õàëèñ, ñÿëò. ßò úûëõà éàüäûð.
ñûíäà. ßñýè ïàð÷àñû, éûïðàíìûø, éûðòûëìûø,
// Ãàòûøûãñûç, ãàðûøûãñûç. Úûëõà ñöä.
úûíäûð ùàëà ýÿëìèø ïàëòàð âÿ ñ.
ÚÛËÕÀÚÀ áàõ úûëõà. [Ýöëíèñÿ:] Àíà,
◊ Úûíäûðûíäàí úèí ùöðêöð – öñò-áàøû òà-
ñöäëö éàéìàíû úûëõàúà ñöääÿí áèøèðèì, éîõ-
ìàì òþêöëìöø, úûí-úûíäûð ýåéèíìèø àäàì
ñà ñó äà ãàòûøäûðûì? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ùàããûíäà. Ýþçöíÿ ýèðñèí, .. î âàõò úûíäûðûí-
ÚÛËÛÇ ñèô. 1. ×îõ àðûã, áàëàúà, çÿèô, ñûñãà,
äàí úèí ùöðêöðäö, èíäè ôîðìà ýåéèá íÿ÷ÿðíèê
úàíñûç, þëöâàé. Úûëûç óøàã. Úûëûç ãûç.
îëìóñàí. Ñ.Ðÿùèìîâ.
– ..Ìöñòÿíòèã àðûã, úûëûç ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêÿ-
ÚÛÍÄÛÐ×Û èñ. Èøÿ éàðàìàéàí, êþùíÿ-
÷ÿêÿ, òÿëàøëà è÷ÿðè ýèðèá ÿëèíäÿêè áþéöê ãîâ-
êöðöø, éûïðàíìûø ïàë-ïàëòàðû âÿ ñ. éûüûá ñàò-
ëóüó ñòîëóí öñòöíÿ ãîéìàìûø, ïðîêóðîðó àéûã
ìàãëà ìÿøüóë îëàí àäàì.
ñàëäû. Ì.Ùöñåéí. Áöòöí ýþðêÿìèíèí úûëûç îë-
ÚÛÍÄÛÐËÀØÌÀ “Úûíäûðëàøìàã”äàí ô.èñ.
ìàñûíà áàõìàéàðàã, áó àäàìûí ìèñ êèìè
ÚÛÍÄÛÐËÀØÌÀà ô. ×îõ èøëÿíìÿêäÿí,
úèíýèëäÿéÿí ÷îõ ìþùêÿì ñÿñè.. âàðäû.
ýåéèëìÿêäÿí òàìàìèëÿ éàðàðñûç ùàëà ýÿëìÿê,
ß.ßáöëùÿñÿí. [Åëõàíûí îüëóíóí] éàíûíäà
úûðûëìàã, éûðòûëûá-äàüûëìàã, éûïðàíìàã. Öñò-
áàëàúàáîé, úûëûç ìöøàâèðäÿí áàøãà îí àòëû
áàøû ëàï úûíäûðëàøûá.
äà âàðäû. Ï.Ìàêóëó.
ÚÛÍÄÛÐËÛ ñèô. Öñò-áàøû úûíäûð îëàí. Úûí-
2. ìÿú. Èíêèøàô åòìÿìèø, áîé àòìàìûø, çÿèô.
äûðëû àäàì.
Úûëûç ïàìáûã êîëëàðû. – ..Òÿáèÿò ñàíêè ãÿñäÿí
ÚÛÍÄÛÐ-ÌÛÍÄÛÐ òîï. äàí. Úûíäûð-úûíäûð
áèð àç óçàãäà õÿñòÿ âÿ úûëûç ãîë-ãàíàäëû, êöñ-
îëìóø, äàüûëìûø ïàë-ïàëòàð âÿ ñ. // ßñýè-öñýö.
êöí áóäàãëû èêè-ó÷ ñþéöä àüàúû éàðàòìûøäû.
Úûíäûð-ìûíäûðû éûüûá àòìàã.
À.Øàèã.
ÚÛÍÃ, ÚÛÍÃ-ÚÛÍÃ á à õ úûíãûëòû.
ÚÛËÛÇËÀÍÌÀ “Úûëûçëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÚÛÍÃÛËÄÀÌÀ “Úûíãûëäàìàã”äàí ô.èñ.
ÚÛËÛÇËÀÍÌÀÃ á à õ úûëûçëàøìàã.
ÚÛÍÃÛËÄÀÌÀÃ ô. Úûíãûëòû ÷ûõàðìàã, úûí-
ÚÛËÛÇËÀØÌÀ “Úûëûçëàøìàã”äàí ô.èñ.
ãûëòû ñÿñè ÷ûõàðìàã, úûíã-úûíã åëÿìÿê.
411
ÚÛÍÃÛËÄÀÒÌÀ
ÚÛÐÛËÄÀÒÌÀ
ÚÛÍÃÛËÄÀÒÌÀ “Úûíãûëäàòìàã”äàí ô.èñ.
éàéûí ÿí èñòè ÷àüûíäà. [×è÷ÿê:] Áèëìèðÿì éàéûí
ÚÛÍÃÛËÄÀÒÌÀÃ ô. Úûíãûëòû ñÿñè ÷ûõàðò-
úûðúûðàìàñûíäà áó íÿ êóðñ èäè? Á.Áàéðàìîâ.
ìàã. Ãàáëàðû áèð-áèðèíÿ âóðóá úûíãûëäàò-
ÚÛÐÄÛÐÌÀ “Úûðäûðìàã”äàí ô.èñ.
ìàã. Õûðäà ïóëëàðû úûíãûëäàòìàã.
ÚÛÐÄÛÐÌÀÃ èúá. Úûðìàüà ìÿúáóð (âàäàð)
ÚÛÍÃÛËÛ á à õ úóìáóëó.
åòìÿê. Êàüûçû úûðäûðìàã.
ÚÛÍÃÛËÒÛ èñ. Äÿìèð âÿ á. ìåòàë øåéèí áàø-
ÚÛÐÙÀÚÛ èñ. ìÿù. Øèðèí ãûðìûçû àëìà íþâö.
ãà áèð øåéÿ âÿ éà áèð-áèðèíÿ òîõóíàðêÿí ÷ûõàð-
ÚÛÐÙÀÚÛÐ 1. òÿãë. Àðàìñûç ÷ûõàí úûðûëòû ñÿñè
äûüû ñÿñ. Çÿíúèð úûíãûëòûñû. – [Ìÿøÿäè Ñÿòòàð:]
ùàããûíäà. Êöëÿê âóðäóãúà ãóðó àüàú úûðùàúûð
Úèáèíäÿ ïóëóí úûíãûëòûñûíû åøèäèá äåäè êè, ýÿðÿê
ñÿñëÿíèð. – [Çÿððèíòàú] òåç-òåç áàøûíû ãàëäûðûá,
ýåäèá, àüàíû çèéàðÿò åëÿéÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
àõøàìäàí éîëà ñàëûíàí ìåéâÿ àðàáàëàðûíûí
Ñÿñ éîõ èäè, ãÿëéàíëàðûí ñÿñè, ÷àé ãàøûãëàðûíûí
äîëàìà éîëëà íåúÿ úûðùàúûðëà (ç.) ÷ûõäûüûíà òà-
úûíãûëòûñû äà ñóñìóøäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìàøà åäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÚÛÍÃÛÐ á à õ úûããûð.
2. Áÿðê éàíäûðûúû, ãûçìàð ùàâà ùàããûíäà.
◊ Úûíãûðûíû ÷ûõàðìàìàã (÷ÿêìÿìÿê) –
Éàéûí úûðùàúûðû èäè.
á à õ úûããûðûíû ÷ûõàðìàìàã (“úûããûð”äà).
ÚÛÐÛà ñèô. 1. Áèð âÿ éà ÷îõ éåðäÿí úûðûë-
Íÿ ùÿéÿòäÿ, íÿ äÿ äÿùëèçäÿ úûíãûðûíû ÷ÿêÿí
ìûø, éûðòûëìûø, ïàð÷à-ïàð÷à îëìóø; éûðòûã. Úû-
âàðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áöòöí ñèíèô úûíãûðûíû
ðûã ïàëòàð. Úûðûã ÷ÿêìÿ. Úûðûã þðïÿê. – [Íÿ-
÷ûõàðìûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
íÿõàíûì] áèð äÿ ýåðè ãàéûòäû, ÿñíÿéÿ-ÿñíÿéÿ
ÚÛÍÃÛÐÎÂ á à õ çûíãûðîâ.
äàëûíà áèð ÷èðêëè âÿ úûðûã éîðüàí ñàëûá îòóð-
ÚÛÐ ñèô. 1. Èíñàí ÿëè èëÿ äåéèë, òÿáèè øÿðàèò-
äó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Äÿðâèø:] Ðóãèééÿ áèð
äÿ, þç-þçöíÿ áèòÿí. Úûð àüàú. – [Éóñèô àã-
êþùíÿ êå÷ÿ öñòöíäÿ, áèð êþùíÿ úûðûã êèëèìäÿ
ðîíîìà:] Ìåéâÿ áàüû äåéèëÿíäÿ, áàõ, áó ÷à-
éàòûðäû. À.Äèâàíáÿéîüëó. // èñ. Úûðûëìûø, ñþêöë-
éûí ãàøûíäàêû èéèðìè-îòóç úûð àëìà-àðìóä
ìöø, éûðòûëìûø éåð. Êþéíÿéèí úûðûüûíû òèêìÿê.
àüàúûäûð. Á.Áàéðàìîâ. Áèçèì úûð àë÷àíûí
2. Áèòèøìèø éàðà éåðè.
ýöëëÿðè êèìè; Éåðèí ñèíÿñèíÿ ñÿïÿëÿíèð ãàð.
ÚÛÐÛÃ-ÚÛÐÛÃ ñèô. Òàìàì úûðûã, ùÿð éåðè
ß.Êöð÷àéëû.
úûðûã. Úûðûã-úûðûã äÿôòÿðëÿð. // Çÿðô ìÿíàñûí-
2. ìÿú. Íàçèê âÿ ãûúûãëàíäûðûúû. ß, òîïàë
äà. Êèòàáû úûðûã-úûðûã åëÿìÿê.
ùà äåéèëñÿí! – äåéÿ, ïÿðò îëìóø ßëëÿçîüëó
ÚÛÐÛËÄÀÌÀ “Úûðûëäàìàã”äàí ô.èñ.
úûð ñÿñëÿ àðâàäûíà òÿïèíäè. È.Ùöñåéíîâ.
ÚÛÐÛËÄÀÌÀÃ ô. Úûðûëòû ñÿñè ÷ûõàðìàã, úûð-
3. ìÿú. Òåç ùèðñëÿíÿí, òåç þçöíäÿí ÷ûõàí,
úûð åëÿìÿê. Àðàáàíûí éàüëàíìàìûø òÿêÿðè úû-
êÿìùþâñÿëÿ, òöíä. ×îõ úûð àäàìäûð.
ðûëäàäûüûíäàí Òÿðëàí ãàáàãäà ýåäÿí îüëàíûí
ÚÛÐ-ÚÛÍÄÀ á à õ úûð-úûíäûð. [Êÿðáÿëàéû
úàâàáûíû åøèäÿ áèëìÿäè. Ì.Ùöñåéí. Îí áåø
Åéâàç Äöðíèñÿéÿ:] Äóð, úûð-úûíäàíû éûü, ýå-
ýöíäö êè, Úÿìèëèí êàñûá äàõìàñûíûí ãàïûñû
äÿê ãàçûíûí éàíûíà, ñÿíè áîøóéóðàì. ×ÿ-
úûðûëäàìûðäû. Ìèð Úÿëàë. ..Ïÿíúÿðÿíèí ãà-
ìÿíçÿìèíëè. Öñò-áàøûíäàí ÷ÿêìÿ ìàçû âÿ
áàüûíäà ïèëëÿêÿíèí òàõòàëàðû àðà-ñûðà úûðûë-
úûð-úûíäà èéè ýÿëÿí éåêÿïÿð áèð êèøè è÷ÿðè ýèð-
äàéûðäû. È.Ùöñåéíîâ. // Úûðúûðàìà ùàããûíäà.
äè. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
Úûðúûðàìà úûðûëäàéûð. // Úûðûëòûëû ñÿñ ÷ûõàðìàã.
ÚÛÐ-ÚÛÍÄÛÐ á à õ úûíäûð-ìûíäûð. ..Ãà-
Íàäèð Ñÿôÿðÿëè ìöÿëëèìèí ñóàëûíà éàâàø, òèòðÿê
ïûäàí úûð-úûíäûð è÷èíäÿ, ñàããàë-áûü áàñìûø
ñÿñëÿ úàâàá âåðäè: – Éàõøû ìöÿëëèì. – Éîõ, áó
áèð àäàì ýèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. ..[Ìàùìó-
îëìàäû. Ñÿñèí úûðûëäàéûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
äóí] áàøûíà ãîéäóüó ÷àëìà èñÿ úûð-úûí-
ÚÛÐÛËÄÀØÌÀ “Úûðûëäàøìàã”äàí ô.èñ.
äûðäàí îëóðäó. Ñ.Âÿëèéåâ.
ÚÛÐÛËÄÀØÌÀÃ ãàðø. Áèð éåðäÿ àüûç-àüû-
ÚÛÐÚÛÐÀÌÀ èñ. çîîë. ßëâàí ãàíàäëàðû
çà âåðèá úûð-úûð ñÿñ ÷ûõàðòìàã, úûðûëäàìàã.
ó÷àðêÿí úûð-úûð ñÿñè âåðÿí óçóíýþâäÿëè úö-
Ãàðüà êèìè ÷îõ äà ãûüûëäàøìàéûí! Àé úö-
úö. Úûðúûðàìà éàç, áàùàð; Íÿüìÿ îõóð áèãÿ-
úÿëÿð, áÿñäè, úûðûëäàøìàéûí! ß.Íÿçìè. ..Ñóéó
ðàð. À.Ñÿùùÿò. Õîø ñöêóò è÷èíäÿ éàëíûç úûð-
ãóðóìóø àðõûí öñòöíäÿêè ñþéöä àüàúûíäà
úûðàìàëàðûí àðàìñûç, éåêíÿñÿã ñÿñè åøèäèëèð-
úûðúûðàìàëàð úûðûëäàøûðäû. Á.Áàéðàìîâ.
äè. È.ßôÿíäèéåâ. Éàéûí úûðúûðàìàñûíäà –
ÚÛÐÛËÄÀÒÌÀ “Úûðûëäàòìàã”äàí ô.èñ.
412
ÚÛÐÛËÄÀÒÌÀÃ
ÚÛÐÌÀÃËÀÌÀÃ
ÚÛÐÛËÄÀÒÌÀÃ èúá. Úûðûëäàìàñûíà ñÿáÿá
ÚÛÐËÀÌÀÃ ô. Áèð øåéäÿí, ñþùáÿòäÿí,
îëìàã, úûð-úûð ñÿñ ÷ûõàðòäûðìàã. Ñöáùàíâåð-
çàðàôàòäàí âÿ ñ.-äÿí òåç èíúèéèá ïîçóëìàã,
äèçàäÿ åøÿëÿíÿðÿê ìÿôòèëëè êðîâàòû úûðûëäàòäû.
ïÿðò îëìàã, õîøëàíìàìàã.
Ñ.Ðÿùèìîâ. Ñåéèä ãàìûø ãÿëÿìè úûçûãëû êàüûç
ÚÛÐËÀØÌÀ “Úûðëàøìàã”äàí ô.èñ.
öçÿðèíäÿ úûðûëäàäàðàã êÿøèäÿ õÿòëÿ Òà-
ÚÛÐËÀØÌÀÃ ô. Íÿñëè ïîçóëìàã, úèíñè
ùèðçàäÿéÿ øÿùàäÿòíàìÿ éàçäû. Ìèð Úÿëàë.
ïîçóëìàã, ïèñëÿøìÿê. ßìÿêñèç, èíñàíñûç áèð
ÚÛÐÛËÜÀÍ ñèô. Òåç úûðûëàí, òåç äàüûëàí,
èø ýþðìÿäè; Àüàúëàð úûðëàøäû, ìåéâÿ âåðìÿ-
äàâàìñûç. Úûðûëüàí ïàð÷à.
äè. Ì.Äèëáàçè. Òÿúðöáÿ ýþñòÿðèð êè, çåéòóí
ÚÛÐÛËÜÀÍËÛÃ èñ. Úûðûëüàí øåéèí êåéôèééÿòè.
àüàúëàðûíà ïèñ áàõûëäûãäà ìåéâÿëÿðè úûðëà-
ÚÛÐÛËÌÀ “Úûðûëìàã”äàí ô.èñ.
øûð. È.Àõóíäçàäÿ. // ìÿú. ßââÿëêè êåéôèééÿ-
ÚÛÐÛËÌÀÃ ô. 1. Äàðàëìàãäàí, ÷ÿêèëìÿê-
òèíè, äÿéÿðèíè, ýþçÿëëèéèíè âÿ ñ.-íè èòèðìÿê;
äÿí âÿ éà ÷îõ èøëÿíèá êþùíÿëìÿêäÿí éûï-
ïèñëÿøìÿê.
ðàíìàã, öçöëìÿê, äèäèëìÿê, êÿñèëìÿê. Ïàë-
ÚÛÐËÛÃ èñ. 1. Úûð àüàú âÿ éà êîëëàð áàñìûø
òàðû úûðûëìàã. Êþéíÿéèí ãîëó úûðûëìûøäûð. –
éåð. Úûðëûã, êþð-êþòöê áàñìûø éåðëÿðè [Ðöñ-
×öðöìöø ïàð÷àíûí äÿõè ôàéäàñû éîõäóð. Áèð
òÿì êèøè] òÿìèçëÿìÿéÿ ýèðèøäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
éàíäàí éàìàäûí, î áèðè éàíäàí úûðûëàúàã.
2. ìÿú. ßââÿëêè êåéôèééÿòèíè èòèðìÿ, ÿñëè,
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ãàðàêèøè Íÿúÿôàëû-
úèíñè ïîçóëìà, âÿùøèëÿøìÿ.
éà:] Éîðüàíû äàðòàðñàí úûðûëàð, àììà àéà-
ÚÛÐÌÀ “Úûðìàã”äàí ô.èñ.
üûíû ãàðíûíà éûüà áèëÿðñÿí. Á.Áàéðàìîâ.
ÚÛÐÌÀÃ1 ô. 1. Êàüûç, ïàð÷à êèìè øåéëÿðè
2. Ïàð÷àëàíìàã, ïàðòëàìàã. Õöëàñÿ, Øöêöð
ãûðàãëàðûíäàí äàðòàðàã ïàð÷à-ïàð÷à, äîüðàì-
÷îìàüû ýþòöðöá ÷ÿïÿðäÿí êå÷äè âÿ ÷àòàí
äîüðàì åòìÿê. [Áàíûõàíûì:] Îüóë, áó íÿ
êèìè åëÿ âóðäó êè, Êàçûìûí áàøû ãàðïûç òÿê
ýöíäöð äöøöáñÿí, ñÿíèí öñò-áàøûíû êèì úûð-
úûðûëäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìûøäûð? “Àøûã Ãÿðèá”. Ýÿðàé äåéèëÿí ñþçö
ÚÛÐÛËÒÛ èñ. Úûð-úûð ñÿñè; ãûúûðòû. ×àðïàéû-
åøèòìèð, âåðèëÿí äÿðñè ÿçáÿðëÿìèð, ôÿðøëÿðèí
íûí úûðûëòûñû. – Ôóðãîí àñòàúà úûðûëäàéûðäû.
öñòöíäÿ éóìáàëàíûð, äÿôòÿð-êèòàáûíû úûðûð,
Áó úûðûëòû Ãóëóéà õîø ýÿëìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÿë-àéàã àëòûíà àòûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Êöëÿê
Çûíãûðîâëó ôàéòîíäà ùå÷ êÿñ äèíèá-äàíûøìûð,
[Äöððÿíèí] ýåòìÿñèíÿ ìàíå îëóá ïàëòàðûíû
éåð-éóðäó áöðöéÿí äóìàí-÷èñêèíäÿ àíúàã
ñàíêè úûðìàã èñòÿéèðäè.. Ñ.Âÿëèéåâ.
Òîïóøóí ñÿñè, áèð äÿ òÿêÿðëÿðèí àðàìñûç
2. Úûðìàãëàìàã. Öçöíö úûðìàã.
úûðûëòûñû åøèäèëèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
3. ìÿú. äàí. Ýèçëèúÿ ãà÷ìàã, ýþòöðöëìÿê.
ÚÛÐÛËÒÛËÛ ñèô. Úûðûëòû ñÿñè âåðÿí, úûðûëäà-
Ãîíàãëàð åâ ñàùèáè èëÿ.. ýöëöøäöêäÿ óøàã
éàí. Úûðûëòûëû ñÿñ.
áþðêöíö áàøûíà ãîéóá, éàâàøúà îòàãäàí
ÚÛÐÛÌ-ÚÛÍÄÛÐ á à õ úûð-úûíäûð. Àëòûìûç-
“úûðäû”. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Éÿùéà Êàìàë Äè-
äà õàëû äåéèë, úûðûì-úûíäûð ùÿñèðäèð; Ëÿìÿ-
ëÿíÿ:] [Êèøè] áèð ýöíöí è÷èíäÿ ùþêóìÿòè êÿí-
äÿñÿ ðÿíýè ó÷ìóø áåø-îí íèì÷ÿ, êàñà âàð.
äÿ òþêäö. Ìÿí ýåúÿ áàüëàðûí è÷èíäÿí úûðäûì.
Ñ.Ðöñòÿì. [Éÿùéà Êàìàë:] Ïàëòàðû äåñÿí,
Ìèð Úÿëàë.
éàõøû, úûðûì-úûíäûð ýÿçÿðÿì. Éåìÿéè äåéèð-
ÚÛÐÌÀÃ2 á à õ úàéíàã.
ñÿí, õÿëâÿòäÿ! Àíúàã êè àðâàäñûç èøèì êå÷-
ÚÛÐÌÀÃËÀÌÀ “Úûðìàãëàìàã”äàí ô.èñ.
ìèð. Ìèð Úÿëàë.
ÚÛÐÌÀÃËÀÌÀÃ ô. Úûðìàã àòìàã, äûðíà-
ÚÛÐÛÌ-ÚÛÐÛÌ á à õ úûðûã-úûðûã.
üû èëÿ äÿðèñèíè ãîïàðòìàã. [Ìóðòóç:] Àõû ïè-
ÚÛÐÛÍÃ-ÚÛÐÛÍÃ òÿãë. Ñàõñû ãàá-ãàúàã
øèéè äàðà ãûñíàðñàí, ãàéûäûá àäàìûí öçöíö
ñûíàðêÿí ÷ûõàí ñÿñ.
úûðìàãëàð. ß.Àááàñãóëóéåâ. ßáèø ïàêåòè
ÚÛÐÛÍÃÙÀÚÛÐÛÍÃ çÿðô Úûðûíãûëòû èëÿ,
ýþðÿð-ýþðìÿç âÿùøè áèð ùÿðÿêÿòëÿ îíóí ÿëèíè
úûðûíã-úûðûíã ñÿñ ÷ûõàðàðàã. Úûðûíãùàúûðûíã
úûðìàãëàéûá ïàêåòè ÷àëäû.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ãàáëàð éåðÿ òþêöëäö.
◊ Áèð-áèðèíè úûðìàãëàìàã – áèð-áèðèëÿ äà-
ÚÛÐÛÍÃÛËÒÛ á à õ úûíãûëòû.
ëàøìàã, éîëà ýåòìÿìÿê, úûðìàãëàøìàã. Áèð
ÚÛÐÃÓÐÑÀÃ á à õ úûðòãîç.
àç áèð-áèðèìèçè úûðìàãëàéàíäàí âÿ êþòÿêëÿ-
ÚÛÐÃÓÐÑÀÃËÛÃ á à õ úûðòãîçëóã.
éÿíäÿí ñîíðà áèð äÿ ýþðäöì êè, áèð ãîúà
ÚÛÐËÀÌÀ “Úûðëàìàã”äàí ô.èñ.
êèøèíèí ãóúàüûíäàéàì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
413
ÚÛÐÌÀÃËÀØÌÀ
ÚÛÇÛÃ
ÚÛÐÌÀÃËÀØÌÀ “Úûðìàãëàøìàã”äàí ô.èñ.
äà úûâûëäàøìàéûí! Åé úöúÿëÿð, ÷îõ äà úûðûë-
ÚÛÐÌÀÃËÀØÌÀÃ ãàðø. Áèð-áèðèíÿ úûð-
äàøìàéûí! ß.Íÿçìè.
ìàã àòìàã, áèð-áèðèíè úûðìàãëàìàã. Óøàã-
ÚÛÂÛËÄÛÇ èñ. ìÿù. Äèðèáàø. áóðäàí áàòûá
ëàð úûðìàãëàøäûëàð.
îðäàí ÷ûõàí, çèðÿê. Úûâûëäûçûí áèðèäèð.
ÚÛÐÍÀÃ á à õ úàéíàã.
ÚÛÂÛËÒÛ èñ. òÿãë. Úöúÿëÿðèí, êè÷èê ãóøëàðûí
ÚÛÐÍÀÌÀ “Úûðíàìàã”äàí ô.èñ.
÷ûõàðäûüû úûâ-úûâ ñÿñè. Ãóøëàð, î ôÿðÿùáÿõø úû-
ÚÛÐÍÀÌÀÃ ô. Çàðàôàò ýþòöðìÿéÿðÿê âÿ
âûëòèëÿ ùÿâàäÿ; Þç ëàíÿëÿðè ñÿìòèíÿ åéëÿðëÿð
éà áàøãà áèð øåéäÿí ãûçûøìàã, ùèðñëÿíìÿê,
èðàäÿ. À.Ñÿùùÿò. Áÿçÿí úûâûëòû èëÿ éåðäÿí ãàë-
þçöíäÿí ÷ûõìàã. Çàðàôàòäàí úûðíàìàã. –
õûá ùàâàíû ãàðàëäàí ñûüûð÷ûí ñöðöëÿðè äÿëè
..Åëÿ êè áèðèíèí çàðàôàòäàí àúûüû ýÿëäèéèíè,
àòëàðû ñÿêñÿíäèðèá, éîëäàí êÿíàðà ÷ûõàðûðäû.
úûðíàäûüûíû ýþðäö, î àäàìûí éàõàñûíäàí ÿë
Ì.Ùöñåéí.
÷ÿêìÿçäè. Â.Øûõëû. // ×ÿêèëìÿê, àúèçëèê ýþñ-
ÚÛÂÐÛà ñèô. ×îõ äèðèáàø, ÷åâèê, úÿëä, çè-
òÿðìÿê, àúèçëèéèíè áîéíóíà àëìàã.
ðÿê. Úûâðûã óøàã.
ÚÛÐÍÀÒÌÀ “Úûðíàòìàã”äàí ô.èñ.
ÚÛÂÐÛÃËÛà èñ. ×îõ ÷åâèêëèê, äèðèáàøëûã,
ÚÛÐÍÀÒÌÀÃ ô. Ãÿñäÿí ùèðñëÿíäèðìÿê,
çèðÿêëèê, úÿëäëèê.
àúûãëàíäûðìàã; þçöíäÿí ÷ûõàðòìàã.
ÚÛÇ1, ÚÛÇÇ òÿãë. óø. Îä, éàíäûðûúû øåé. Úûçç,
ÿë âóðìà! // ßò êèìè øåéëÿðèí éàüäà ãûçàðàð-
ÚÛÐÒ1 èñ. Ãóðó àüàúû ñûíäûðäûãäà ÷ûõàí ñÿñ.
êÿí, éà éàíàðêÿí ÷ûõàðäûüû ñÿñè àíëàäûð.
ÚÛÐÒ2 á à õ ÷ûðò.
ÚÛÇ2 á à õ úûçûã. [Áÿäèðúàùàí:] ..Áàøûí
ÚÛÐÒÄÀÍ èñ. 1. ×îõ õûðäà àäàì. Òåëëè äÿ
áîé àòìàéûð; Úûðòäàíäàí áàëàúàäûð; Éàøûäû Ñÿ-
ö÷öí, õàí! Áó úûçëàðäàí éöç èéèðìè èêè ýþðö-
íöð. Í.Âÿçèðîâ.
íÿì îíäàí; Ùÿì ñàüëàì, ùÿì óúàäûð. Ì.Äèë-
áàçè. Áèð äÿ ýþðöðñÿí êè, äàü áîéäà èíñàí; Áèð
ÚÛÇÁÛÇ èñ. È÷ãîâóðìàñû. ..Ëåéëÿê áèð ãÿ-
äÿð ýåäÿíäÿí ñîíðà úûçáûç èéè àëäû. Ñ.Ðÿùè-
úûðòäàí þíöíäÿ úöúÿäèð, úöúÿ. Á.Âàùàáçàäÿ.
ìîâ. Áèð òÿðÿôäÿ úûçáûç, áèð òÿðÿôäÿ ÷àé;
[Ýöëëö õàíûì:] ..Åéíøòåéí äåéèá êè, úûðòäàíû
Àëìà, ùåéâà, àðìóä, ñîüàí, âÿçÿðè; Áèð òÿ-
íÿùÿíýèí áàøûíà ìèíäèðñÿí äÿ îíäàí íÿùÿíý
ðÿôäÿ õàëû, òèðìÿ, êÿëàüàé; Áàããàëëàð ãûø-
÷ûõìàç.. Á.Áàéðàìîâ. // ñèô. ìÿíàñûíäà. ×îõ
ãûðûð: “Ýÿë, àé ìöøòÿðè!”. Ù.Ùöñåéíçàäÿ.
êè÷èê, úûëûç, ñûñãà. ßëëÿçîüëó úûðòäàí ýþâäÿñèíè
ÚÛÇÁÛÇ×Û èñ. Úûçáûç áèøèðèá ñàòàí àäàì.
÷ÿêèá, áó èðè ãîë-áóäàãëû àäàìûí ãàðøûñûíäà
ÚÛÇÁÛÇÕÀÍÀ èñ. Úûçáûç áèøèðèëèá ñàòûëàí éåð.
þçöíö éûüûøäûðäû. È.Ùöñåéíîâ.
ÚÛÇÄÀÃ èñ. Ãóéðóã ÿðèäèëäèêäÿí ñîíðà
2. ìÿú. Íà÷èç, äÿéÿðñèç, ëÿéàãÿòñèç àäàì
ãàëàí áÿðê ùèññÿëÿðè. Õÿìèðÿ úûçäàã ãàòìàã.
ùàããûíäà. [Êÿðÿìîâ:] Àäàìëûüû, ãàáèëèééÿòè
ÚÛÇÙÀÚÛÇ çÿðô Ãîâðóëà-ãîâðóëà, úûçûë-
åòèáàðèëÿ úûðòäàí îëäóüó ùàëäà, þçöíö àñëàí
äàéà-úûçûëäàéà. Ôåéçè è÷ãîâóðìàñûíû òåøòäÿ
ùåñàá åäèð. È.ßôÿíäèéåâ.
úûçùàúûç ýÿòèðäè.. Á.Áàéðàìîâ.
ÚÛÐÒÄÀÍÁÎÉËÓ ñèô. Áîéó ÷îõ áàëàúà,
◊ Úûçùàúûç éàíìàã – áÿðê àúûã ÷ÿêìÿê,
êè÷èê, õûðäà. Úûðòäàíáîéëó óøàã.
éàíûá òþêöëìÿê. Ìÿäÿä ùèðñèíäÿí úûçùàúûç
ÚÛÐÒÄÀÍËÛÃ èñ. Ùÿääÿí àðòûã áàëàúàëûã,
éàíûð, è÷ÿðèäÿí ãûâðûëà-ãûâðûëà ãàëûðäû.
êè÷èêëèê, õûðäàëûã.
ß.Âÿëèéåâ.
ÚÛÐÒÃÎÇ èñ. äàí. çàð. Òåç ùèðñëÿíÿí, òåç
ÚÛÇÛÃ èñ. Õÿòò. [Âåéñ] ..äþíöá ýöúÿíÿ-
þçöíäÿí ÷ûõàí, éöíýöë âÿ ãåéðè-úèääè àäàì
ýöúÿíÿ äèâàðà äèêèíÿ éàíàøû ö÷ úûçûã, êþí-
ùàããûíäà. Úûðòãîçóí áèðèäèð.
äÿëÿíèíÿ éàíàøû èêè úûçûã ÷ÿêäè. ß.ßáöëùÿ-
ÚÛÐÒÃÎÇËÓÃ èñ. äàí. çàð. Òåç ùèðñëÿíìÿ,
ñÿí. Ñóëòàí àéàüà ãàëõàíäà êðåñëîíó åëÿ
òåç þçöíäÿí ÷ûõìà; úûðòãîç àäàìûí õàñèééÿòè.
ãÿçÿáëÿ èòÿëÿäè êè, ïàðêåò äþøÿìÿäÿ àü ãîøà
ÚÛÂÛËÄÀÌÀ “Úûâûëäàìàã”äàí ô.èñ.
úûçûãëàð äöøäö. È.Ùöñåéíîâ.
ÚÛÂÛËÄÀÌÀÃ ô. Úûâ-úûâ, úèâèëòè ñÿñè ÷û-
◊ Úûçûüûíäàí ÷ûõìàã – ùÿääèíè àøìàã,
õàðìàã (êè÷èê ãóøëàð, úöúÿëÿð ùàããûíäà).
ãóäóðìàã, úûüûðûíäàí ÷ûõìàã. Íåúÿäè, ÿçè-
ÚÛÂÛËÄÀØÌÀ “Úûâûëäàøìàã”äàí ô.èñ.
çèì! Áèð äÿ ìÿíè òÿíýÿ ýÿòèðÿðñÿí? Áèð äÿ
ÚÛÂÛËÄÀØÌÀÃ ãàðø. Ùàìûñû áèð éåðäÿ,
úûçûüûíäàí ÷ûõàðñàí? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ñÿñ-ñÿñÿ âåðèá úûâûëäàìàã. Áóíúà ãàáàüûí-
Úûçûüûíû àøìàã – á à õ úûçûüûíäàí ÷ûõìàã.
414
ÚÛÇÛÃ-ÚÛÇÛÃ
ÚÈÁ
ÚÛÇÛÃ-ÚÛÇÛÃ ñèô. âÿ çÿðô Úûçûëìûø, úûçûã-
ÚÛÇÌÀ-ÃÀÐÀ èñ. Àéäûí îõóíìàéàí, ñÿ-
ëàð ÷ÿêèëìèø. Êèòàáûí öñòö úûçûã-úûçûãäûð. –
ëèãÿñèç, ãàðûøûã éàçû. Î, äÿôòÿð úèëäèíäÿ éàç-
Ãàðàø îòàüûí îðòàñûíäàêû éàíëàðû éîíóëóá
äûüû úûçìà-ãàðàíû Õÿëèëÿ óçàòäû: – Áóäóð,
úûçûã-úûçûã îëìóø ñòîëóí áàø òÿðÿôèíäÿ ãî-
áàõ, éàçìûøàì. Ì.Ùöñåéí. // èñòåù. Ëöçóì-
éóëìóø êÿòèëÿ ÿéëÿøäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ñóç, ôàéäàñûç, ìÿíàñûç éàçû. Úûçìà-ãàðà
ÚÛÇÛÃËÀÌÀ “Úûçûãëàìàã”äàí ô.èñ.
åòìÿê (åëÿìÿê) – ñÿëèãÿñèç, òÿëÿñèê, ãàðûøûã
ÚÛÇÛÃËÀÌÀÃ ô. Úûçûã ÷ÿêìÿê, õÿòò
õÿòëÿ éàçìàã, ãàðàëàìàã. Ìåøèíîâ ãÿëÿìëÿ
÷ÿêìÿê. // ìÿú. Úûçìà-ãàðàëàìàã, éàçìàã.
éàçà áèëìÿäèéèíäÿí, ìÿëóìàòëàðûí ùàìûñûíû
[Ñÿëèì Çÿðíèøàíà:] Ìÿíèì ùåéêÿëèì, áàøû-
êàðàíäàøëà úûçìà-ãàðà åäÿð(äè).. Ñ.Ðÿùè-
ìûí óúàëûüû áàëàëàðûìäûð, áèð äÿ áàõ áó ìö-
ìîâ. // Ôàéäàñûç, ìÿíàñûç éàçû èëÿ ìÿøüóë
ðÿêêÿáëÿäèéèì, úûçûãëàäûüûì êàüûçëàðäûð.
îëìàã. Ïèðè îòóðóá úûçìà-ãàðà åäÿ-åäÿ áà-
Á.Áàéðàìîâ.
øûíû ãàðûøäûðûðäû. Ì.Ñöëåéìàíîâ.
ÚÛÇÛÃËÀÍÌÀ “Úûçûãëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÚÛÇÌÀ-ÃÀÐÀ×Û èñ. Úûçìà-ãàðà éàç-
ÚÛÇÛÃËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Úûçûã ÷ÿêèëìÿê.
ìàãëà ìÿøüóë îëàí àäàì.
ÚÛÇÛÃËÛ ñèô. Úûçûãëàð ÷ÿêèëìèø, úûçûãëàðû
ÚÛÇÌÀ-ÃÀÐÀËÀÌÀ “Úûçìà”-ãàðàëà-
îëàí, ìèëÿìèë. Úûçûãëû äÿôòÿð. – Ìèðçÿ îòó-
ìàãäàí ô.èñ.
ðóá, úûçûãëû êàüûçû ÷ûõàðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ñåéèä
ÚÛÇÌÀ-ÃÀÐÀËÀÌÀÃ ô. Ñÿëèãÿñèç, íå-
ãàìûø ãÿëÿìè úûçûãëû êàüûç öçÿðèíäÿ úûðûëäà-
úÿýÿëäè, òÿëÿñèê éàçìàã âÿ éà ÷ÿêìÿê (øÿ-
äàðàã.. Òàùèðçàäÿéÿ øÿùàäÿòíàìÿ éàçäû. Ìèð
êèë). Àíúàã ìÿíè õàðàá .. èø î èäè êè, ùÿð íÿ
Úÿëàë.
èøÿ ýåäèðäèìñÿ, ýÿðÿê áèð éåêÿ êàüûç ÿëèìÿ
ÚÛÇÛËÄÀÌÀ “Úûçûëäàìàã”äàí ô.èñ.
àëûá, ùåêàéÿäÿí, íàüûëäàí úûçìà-ãàðàëà-
ÚÛÇÛËÄÀÌÀÃ ô. Úûç-úûç åëÿìÿê, úûçûëòû
éàéäûì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ñÿñè ÷ûõàðòìàã. Ïàâëóøà ÿëèíè àëíûíà ÷ÿêäè,
ÚÛÇÌÀËÀÌÀ “Úûçìàëàìàã”äàí ô.èñ.
òÿð ãûçàðìûø äÿìèðèí öñòöíÿ òþêöëÿðÿê úûçûë-
ÚÛÇÌÀËÀÌÀÃ á à õ úûçìàã 1-úè ìÿ-
äàäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. ..Éàü ÿðèäèêúÿ êþçöí öñ-
íàäà.
òöíÿ äàìúûëàéûá úûçûëäàéûð, ñåéðÿê òöñòö ãàë-
ÚÈÁ èñ. 1. Ïóë âÿ áàøãà õûðäà øåéëÿð ãîé-
õûá ñàêèò ùàâàäà éàéûëûð, ùÿéÿòè êàáàá èéè
ìàã ö÷öí ïàëòàðà öñò âÿ è÷ òÿðÿôäÿí òèêèëÿí
áöðöéöðäö. È.Ùöñåéíîâ.
êèñÿúèê. Ïåíúÿéèí éàí úèáëÿðè. – Ìÿùÿì-
ÚÛÇÛËÒÛ èñ. Îä âÿ éà ãûçüûí øåé öñòöíÿ äö-
ìÿäùÿñÿí ÿìè òÿçÿäÿí êèñÿíè úèáèíäÿí ÷ûõàðûá
øÿí éàü, ñó âÿ ñ.-äÿí ùàñèë îëàí ñÿñ. Êàáà-
ìÿøüóë îëäó ÷óáóüó äîëäóðìàüà.. Ú.Ìÿì-
áûí úûçûëòûñû. Éàüûí úûçûëòûñû. – Êþçöí öñòöíÿ äö-
ìÿäãóëóçàäÿ. Éöêäàøûéàí ÷àìàäàíû éåðÿ
çöëìöø ýþáÿëÿêëÿðèí úûçûëòûñûíäàí þçýÿ ñÿñ-
ãîéàíäà ßçèç ÿëèíè úèáèíÿ ñàëäû. Ñ.Ðÿùìàí.
ñÿäà åøèäèëìÿäè. Á.Áàéðàìîâ.
2. Ïîðòôåëäÿ, ÷àìàäàíäà âÿ ñ.-äÿ àéðûúà
ÚÛÇÌÀ “Úûçìàã”äàí ô.èñ.
áþëìÿ, ýþç.
ÚÛÇÌÀÃ ô. 1. Õÿòò, úûçûã ÷ÿêìÿê; äûðíàüû
3. Úèáÿ ãîéóëàí, úèáäÿ ýÿçäèðèëÿí. Úèá áû-
âÿ áàøãà áÿðê, óúó èòè áèð øåéëÿ áàñàðàã èç
÷àüû. Úèá ñààòû. Úèá äÿôòÿðè. – Áó õîí÷àäà
áóðàõìàã. Õÿëèë äþø úèáèíäÿí ãÿëÿìèíè ÷û-
îëàð .. áèð úèôò ÿëà òóôëè, úîðàá, ÿíëèê, ðàñûã äà-
õàðäûá, êàòèáèí äûðíàüû èëÿ úûçäûüû éåðäÿí
øû âÿ ìàçû, èêè êèñÿ õûíà, úèá ýöçýöñö, ãàé÷û.
èìçàñûíû àòäû. Ì.Ùöñåéí.
Ð.ßôÿíäèéåâ. Ìèðçÿ Úÿìèë úèá äÿñìàëûíû ÷û-
2. Ãàðàëàìà øÿêëèíäÿ éàçìàã, ÷ÿêìÿê,
õàðûá ýþçëÿðèíè ñèëÿ-ñèëÿ äèëëÿíäè.. ß.Âÿëèéåâ.
ùàçûðëàìàã. Ùÿñðÿò úûçäûüû ïëàíëàð áàðÿäÿ
◊ Úèáÿ çÿðÿð âóðìàã – ÷îõëó ïóë õÿðúëÿ-
ÿââÿëúÿ Éóñèôëÿ, Äàøäÿìèðëÿ .. ìÿñëÿùÿòëÿø-
ìÿéÿ, ìàääè çÿðÿð ÷ÿêìÿéÿ ìÿúáóð îëìàã
ìÿê èñòÿäè. Á.Áàéðàìîâ.
(éà åòìÿê). Úèáèíäÿ ñè÷àí (éåë) îéíàéûð –
3. Ñèéèðìÿê, äÿðèñèíè ãîïàðòìàã. Àüàú
úèáèíäÿ ïóëó îëìàéàí àäàì ùàããûíäà. Úèáèíÿ
ãîëóíó úûçûá. Òèêàí ÿëèìè úûçäû. // Úûðìàãëà-
(úèáèìÿ) ýþðÿ äåéèë – áèðèíèí èìêàíûíà ýþðÿ
ìàã, úûðìàã, úûçûã-úûçûã åëÿìÿê.
÷îõ áàùà øåé ùàããûíäà. Úèáèíÿ ÿë àòìàã –
4. ìÿú. Äöøöíìÿê, äöçÿëòìÿê. Ïëàí úûç-
ñÿõàâÿòÿ ýÿëìÿê. Úèáèíÿ ãîéìàã – ìÿíèì-
ìàã.
ñÿìÿê, úèáëÿìÿê, þçö ö÷öí ýþòöðìÿê.
415
ÚÈÁÁÈËÒÈ
ÚÈÄÀ
[Ãà÷àã Íÿáè] ..ôÿãèð êÿíäëèëÿðèí òþéúöëÿðèíè
ëÿêëÿð, ãóëäóðëàð!.. Í.Âÿçèðîâ. Òàëàéûð àäàì
þçëÿðèíÿ ãàéòàðûá, çÿíýèíëÿðèí òþéúöñöíö úè-
ýþç áàõà-áàõà; Áó éåíè úèáêÿñÿí, áó éåíè
áèíÿ ãîéóðäó. Å.Ñóëòàíîâ. Úèáèíè áîøàëòìàã
îüðó. Á.Âàùàáçàäÿ.
– áöòöí ïóëëàðûíû õÿðúëÿòìÿê, éà õÿðúëÿìÿëè
ÚÈÁËßÌß “Úèáëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
îëìàã. Úèáèíè äîëäóðìàã – 1) ãåéðè-ãàíóíè
ÚÈÁËßÌßÊ ô. Áàøãàñûíûí ïóëóíó ìÿ-
éîëëà âàðëàíìàã; 2) áàøãàñûíû âàðëàíäûðìàã,
íèìñÿìÿê, úèáèíÿ þòöðìÿê. Êèìèí èõòèéàðû
äþâëÿòëÿíäèðìÿê. À êèøè, þçýÿ õÿðúëÿð äóðñóí
âàð, ìÿíèì ïóëóìó úèáëÿñèí. Àëíûìûí òÿðè èëÿ
êÿíàðäà, òÿêúÿ àüàíûí úèáèíè äîëäóðìàã îë-
ãàçàíìûøàì. Ì.Ùöñåéí. ..Ìÿëóìäóð êè, ùÿ-
ìóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Úèáèíè êÿñìÿê – úèáèí-
ìèí ïóëó óøàã àëìàéûá, êèì èñÿ áàøãàñû úèá-
äÿêè ïóëóíó îüóðëàìàã. Áàçàðäà Ìîëëàíûí
ëÿéèáäèð. “Êèðïè”.
úèáèíè êÿñèðëÿð. “Ì. Í. ëÿòèô.”. (Þç) úèáèíè
ÚÈÁËÈ ñèô. Úèáè, éà úèáëÿðè îëàí, úèá òèêèëìèø,
ýöäìÿê – àíúàã þç õåéðèíè, þç ìÿíôÿÿòèíè
úèá ãîéóëìóø. Úèáëè ïåíúÿê. Úèáëè õàëàò. –
ýöäìÿê. [Áàðàò Àëëàùâåðäèéÿ:] Áóíëàð ùà-
ßêñÿðÿí .. úèáëè êþéíÿê ýåéÿðÿê áåëèíè ãàéûøëà
ìûñû åëÿ àäàìëàðûí èøèäèð êè, þç úèáëÿðèíè ýö-
áÿðêèòìèø êèøèëÿð àðàáàíûí éàí òÿðÿôëÿðèíÿ äî-
äöðëÿð. Ú.Úàááàðëû. Úèáèíèí àüçûíû (ýåíèø)
ëóøìóø(äóëàð). Ì.Èáðàùèìîâ. // ìÿú. Âàðëû,
à÷ìàã (áîø ãîéìàã) – ñÿõàâÿò ýþñòÿðìÿê,
äþâëÿòëè ìÿíàñûíäà. Úèáëè àäàìäûð.
÷îõëó ïóë õÿðúëÿìÿê, éà õÿðúëÿìÿéÿ ùàçûð
ÚÈÁËÈÊ èñ. Úèá òèêìÿéÿ àéðûëàí ïàð÷à.
îëìàã. Úèáèíèí àüçûíû ñþêìÿê – á à õ
// Ñèô. ìÿíàñûíäà. Úèáëèê ïàð÷à.
úèáèíèí àüçûíû (ýåíèø) à÷ìàã. …áöêöá úè-
ÚÈÚÈ1 èñ. Áÿçè éåðëÿðäÿ íÿâàçèøëÿ àíàéà
áèíÿ ãîéìàã – áèðèíèí áàøãàñûíäàí (éà áàøãà-
äåéèëèð. ..Áóíëàð ìÿýÿð òÿçÿ ñþçäöð? Áóíó
ëàðûíäàí) äàùà çèðÿê, äàùà áèú, éàõóä äàùà
úèúèì äÿ áèëèð. “Ìîë. Íÿñð.”. Áèð äÿ áèëèðñÿí
íÿ âàð, Ýöëäàíÿ, ùàìàð éîëëà ýåòìÿéÿ íÿ âàð,
áèëèêëè îëäóüóíó áèëäèðèð.
úèúèì äÿ ýåäÿð. ß.Âÿëèéåâ.
ÚÈÁÁÈËÒÈ á à õ úèâèëòè. Úöúÿëÿðèí úèááèëòèñè.
ÚÈÚÈ2 èñ. óø. Óøàüûí õîøóíà ýÿëÿí øåé.
ÚÈÁ-ÚÈÁ òÿãë. Òîéóã, õîðóç âÿ úöúÿëÿðè
Àíà ñÿíÿ úèúè ýÿòèðèá.
÷àüûðìàã ö÷öí ÷ûõàðûëàí ñÿñ. Îâúóíó äÿíëÿ
ÚÈÚÈ-ÁÀÚÛ èñ. äàí. Áèð-áèðèíÿ ÷îõ éàõûí
äîëäóðóá úèá-úèá åëÿìÿê.
îëàí ðÿôèãÿëÿð ùàããûíäà. Áó ãûçëàð ëàï úèúè-
ÚÈÁÚÈÊ èñ. Áàëàúà úèá. Ïåíúÿéèí úèáúèéè.
áàúûäûðëàð. Úèúè-áàúû îëìàã – áèð-áèðèëÿ
ÚÈÁßÝÈÐßÍ á à õ úèáýèð.
÷îõ éàõûí îëìàã, àíà-áàúû êèìè îëìàã.
ÚÈÁÝÈÐ èñ. Úèá îüðóñó, úèáÿ ýèðÿí îüðó,
ÚÈÚÈ-ÁÀÚÛËÛÃ èñ. Úèúè-áàúû êèìè îëìà.
õÿñïóø. Éîõäó ïóë ãÿäðè áèëÿí äÿùðäÿ úèáýèð
ÚÈÄÀ1 èñ. Ñèâðè äÿìèð óúëóãëó, äÿëèúè ãÿ-
êèìè. Ì.Ìþúöç. Úÿôÿðãóëó áèð ãÿäÿð ÷ÿêèíäè.
äèì ñèëàù; ìèçðàã. Úèäàíû ÷óâàëäà ýèçëÿòìÿê
Îíà äåìèøëÿðäè êè, “øÿùÿð éåðèíäÿ úèáýèð ÷îõ
îëìàç. (Àòà. ñþçö). Êîðîüëó ãàéûòìàç, òóôàí
îëàð, þçöíö ýþçëÿ”. Ãàíòÿìèð. Õóëèãàíëàð âÿ
ñà÷ìàñà; Úèäà èøëÿòìÿñÿ, ãûëûíú ÷àõìàñà.
úèáýèðëÿð äÿñòÿñè ãîéóí ñöðöñö êèìè äóðóá èðÿ-
“Êîðîüëó”. Úèäà áîéó – þë÷ö áèëäèðèð (àäÿ-
ëèëÿìÿêäÿí ãîðõóðäó. Ì.Ùöñåéí.
òÿí, ýöí, ýöíÿø ñþçëÿðè èëÿ äåéèëèð). [Èíòåë-
ÚÈÁÝÈÐËÈÊ èñ. Úèáýèðèí ïåøÿñè, úèáÿ ýèð-
ëèýåíòèí àíàñû:] [Îüëóì] ýöí èêè úèäà áîéó
ìÿêëÿ ìÿøüóë îëìà; õÿñïóøëóã.
ãàëõìàìûø, öñòöíÿ äèðè èëàí ñàëàñàí, éåðèíäÿí
ÚÈÁÕßÐÚËÈÉÈ èñ. Ýöíäÿëèê õûðäà õÿðú
òÿðïÿíìÿç. Ãàíòÿìèð. [Ïÿðè úàäó:] ßýÿð ýöí
ö÷öí àéðûëàí, âåðèëÿí ïóë. [Ìèðçÿäàäàø:] ..Ùÿò-
áèð úèäà áîéó ãàëõûíúà áóðàäà îëìàñà, ñÿíèí
òà ìÿí îíäàí îòóçúà ìàíàò úèáõÿðúëèéè àëà-
ÿòèíè þç àíàíà éåäèðäÿúÿéÿì. ß.Ùàãâåð-
ðàì. Í.Âÿçèðîâ. Ùÿñÿí ìîëëà ö÷öí áèð àç
äèéåâ. Ýöíÿø áèð úèäà áîéäà óúàëàíäà óçàã-
úèáõÿðúëèéè ñàõëàäû, ãàëàíûíû äà äþøÿéèíèí
äà áàëàúà áèð ãàðàëòû ýþðöíäö. Ï.Ìàêóëó.
àëòûíäà ýèçëÿòäè.. Ñ.Ðÿùìàí.
◊ Úèäàíûí óúó ÷óâàëäàí ÷ûõûð – á à õ õî-
ÚÈÁÈØÄÀÍ çàð. “Úèá” 1-úè ìÿíàäà.
ðóçóí ãóéðóüó ýþðöíöð (“õîðóç”äà).
◊ Úèáèøäàíà ãîéìàã (þòöðìÿê) – á à õ
ÚÈÄÀ2 çÿðô [ôàðñ. úöäà] êëàñ. Àéðû, óçàã.
úèáèíÿ ãîéìàã (“úèá”äÿ).
Úöìëÿñèí ðàùè-ùÿãèãÿòäÿí úèäà ýþðìÿêäÿ-
ÚÈÁÊßÑßÍ èñ. Úèáýèð, îüðó, ñîéüóí÷ó.
éÿì.. Ú.Úàááàðëû. Úèäà äöøìÿê, úèäàéÿ
[Ïàøà:] Àäëàðû áÿé, þçëÿðè úèáêÿñÿíëÿð, äÿë-
äöøìÿê – óçàã äöøìÿê, àéðû äöøìÿê. Ôèêðèì,
416
ÚÈÄÀË
ÚÈÄÄÈ
çèêðèì, ñþçöì, õÿéàëûì ñÿíñÿí; Ùà÷àí êþíëöì
ÚÈÄÄßÍ çÿðô [ÿð.] Úèääè îëàðàã, úèääè ñó-
ñÿíäÿí úèäàéÿ äöøÿð. Ì.Â.Âèäàäè. Úèäà äöøöá
ðÿòäÿ, ýåð÷ÿêäÿí, ùÿãèãÿòÿí. Ýþçëÿíìÿéÿí
óëóñóíäàí, åëèíäÿí; ßíêÿáóòòÿê úàí àñûëûð òå-
ÿäíàëûüûí èúàäûíà úèääÿí; Ùèììÿò åäÿí
ëèíäÿí. Àøûã ßëÿñýÿð. [Äÿðâèø:] Ùåéâàíëàð äà
èíñàíëàðûíà øöêð, õóäàéà! Ì.ß.Ñàáèð. [Ðöñ-
òÿê-òÿêèíÿ äîëàíìàéûá, àðõàäàøëàð ýÿçäèêëÿðè
òÿìáÿé:] Òÿðñ êèìè ìÿíèì êöòöáõàíàìäà
ùàëäà ìÿí þç ùÿìúèíñèìäÿí úèäà äöøöá îð-
äà áåëÿ äîëàøûã êèòàáëàð âàð êè, úèääÿí ãîðõ-
ìàíëàðäà, ñÿùðàëàðäà ãàëìûøäûì. À.Äèâàí-
ìàëûäûð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ïàñû àðâàä Úÿáèíè
áÿéîüëó. Úèäà åòäèðìÿê êëàñ. – àéûðìàã.
þçöíÿ àëûøäûðûð, àíàñû Ýöëñÿíÿìäÿí îíó úèä-
[Øàù:] Áó íåúÿ îëàí èøäèð! Éîõñà êåøèø ìÿíè
äÿí ãîðóéóð, ýåúÿëÿðè óøàüû þçö èëÿ éàòûðäûð-
àëäàòäû. Áó ñààò îíóí áàøûíû áÿäÿíèíäÿí úèäà
äû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
åòäèðÿðÿì. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Úèäà ñàëìàã – àéûð-
ÚÈÄÄÈ ñèô. âÿ çÿðô 1. Þç ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ,
ìàã, àéðû ñàëìàã. ßçÿë àéðûëûüûìûç ùàããûí èøè-
ôèêèðëÿðèíäÿ, ùÿéàòà ìöíàñèáÿòèíäÿ ìöñáÿò-
äèð; Ôÿëÿê áèçäÿí úèäà ñàëäû ñàüëàðû. “Ëÿòèô
ëèéè, ìþùêÿìëèéè, ñàáèòëèéè èëÿ ôÿðãëÿíÿí, äÿ-
øàù”. [Ðóãèééÿ:] ..Ìÿíè þçöíäÿí úèäà ñàëìà,
ðèí äöøöíÿí; àüûðáàøëû, òÿìêèíëè. Úèääè àäàì.
àéðûëûã îäóíà äþçÿ áèëìÿðÿì. À.Äèâàíáÿé-
Úèääè îüëàí. – Òàíûéàíëàð áèëèð, éåääè éàøûíäà;
îüëó.
Úèääè áèð ãûç èäèí, ÿãëè áàøûíäà! ß.Úàâàä. Ùÿëÿ
ÚÈÄÀË èñ. [ÿð.] Äàâà, äþéöø, ãîâüà, âó-
ýÿíú èêÿí ÷ÿòèí èìòàùàíëàðäàí êå÷ìèø àäàì-
ðóø (÷îõ çàìàí úÿíý-úèäàë øÿêëèíäÿ èøëÿäè-
ëàð èñòÿð-èñòÿìÿç úèääè âÿ äöøöíúÿëè îëóðëàð.
ëèð). ßúÿë êþéíÿéèíè ýåéèá ÿéíèìÿ; Úÿíý-úè-
È.Ãàñûìîâ. // Þç èøèíÿ äÿðèí âÿ òÿëÿáêàð éàíà-
äàëûí ýöçàðûíà ýÿëìèøÿì. “Êîðîüëó”. Äþíÿð
øàí, þç èøèíè, ìÿñóëèééÿòèíè éàõøû áèëÿí. Úèääè
ýöíÿøèí àòÿøÿ, ñà÷ ãÿðáÿ, øèìàëÿ; Òîïëà íÿ
àëèì. Úèääè éàçû÷û. // Ìÿíàúà, ìÿçìóíúà ÿùÿ-
ýöúöí âàðñà, ýèðèø ãÿòè úèäàëÿ. Ú.Úàááàðëû.
ìèééÿòëè, ìÿçìóíëó. Úèääè äàíûøûã. Úèääè ÿñÿð.
Úèäàë åòìÿê – äàâà åòìÿê, ãîâüà åòìÿê,
Úèääè ÿäÿáèééàò. – Ìóõòàð ùå÷ òÿñÿââöð åò-
âóðóøìàã. Ìÿñò îëóá õàëãà úèäàë åòäèì;
ìÿçäè êè, à÷äûüû ñþùáÿò áó ãÿäÿð úèääè áèð
ßãëèìè úÿùëÿ ïàéìàë åòäèì. Ñ.ß.Øèðâàíè.
øÿêëÿ äöøÿ áèëÿð. Ñ.Ùöñåéí. Òàùèðèí áó úöð
// Ìÿú. ìÿíàäà. Óçóí îëñóí þìðöì äåéÿ;
äöøöíúÿëè âÿ úèääè äàíûøìàüû Ëÿòèôÿíè ñåâèí-
Ýÿëÿí ýöíäÿí áîðú àëìûøàì; Ñþçöí úÿíýè-
äèðèðäè. Ì.Ùöñåéí. // Çàðàôàòñûç, çàðàôàò îë-
úèäàëûíäà ãîúàëìûøàì. Ð.Ðçà.
ìàéàí. Úèääè äåéèðÿì. Ñþçöì úèääèäèð. // Ùÿ-
ÚÈÄÀËÝÀÙ èñ. [ÿð. úèäàë âÿ ôàðñ. ýàù] êëàñ.
ãèãè, ÿñèë, ýåð÷ÿê. Úèääè ùèññ. Úèääè èíàì. Úèä-
Ìöùàðèáÿ ìåéäàíû, âóðóøìà éåðè.
äè ñåâýè. Úèääè âÿäÿ. // ßñàñëû, ÿìÿëëè-áàøëû.
ÚÈÄÀÐ èñ. [ÿð.] 1. Äèâàð, àðàêÿñìÿ.
Äÿðñ êåéôèééÿòè óüðóíäà úèääè ìöáàðèçÿ
2. ìÿú. Ìàíåÿ.
àïàðûëûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áÿçÿí òÿñàäöôÿí áàø-
ÚÈÄÄ-ÚßÙÄ èñ. [ÿð.] Âàð ýöúö èëÿ ÷àëûøìà,
ëàíàí ñþùáÿò áèð êèòàáûí âÿ éà áèð ìÿñÿëÿíèí
ñÿé åòìÿ, úÿùä ýþñòÿðìÿ. [Íóðèééÿ:] Áöòöí
úèääè ìöçàêèðÿñèíÿ ÷åâðèëèðäè. ß.Ñàäûã.
úèää-úÿùäèìÿ áàõìàéàðàã, ñÿñèì òèòðÿéèðäè.
2. ßùÿìèééÿòèíÿ âÿ éà àãèáÿòèíÿ ýþðÿ õö-
È.ßôÿíäèéåâ. Áó ãÿëÿáÿ ìÿêòÿáäÿ óçóí èëëÿð
ñóñè äèããÿò òÿëÿá åäÿí. Úèääè õÿñòÿëèê. Úèääè
áîéó äàâàì åäÿí úèää-úÿùäèí, èíàäëû
âÿçèééÿò ãàðøûñûíäà ãàëìàã. – Î, úèääè áèð ôÿ-
÷àëûøãàíëûüûí.. íÿòèúÿñè èäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ëàêÿòèí áàøëàíäûüûíû äóéäó. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àð-
[Ìóõòàð:] Ñÿí ìÿíè ÿëÿ ñàëìà, Ôèðÿíýèç,
âàäûíûí áåëÿ ñàäÿëèéè âÿ úèääè ìÿñÿëÿéÿ éöíýöë
èíòèãàì àëìàã ö÷öí úèää-úÿùä ÿáÿñäèð.
áàõìàñû Éàâÿðÿ òîõóíäó.. Ì.Èáðàùèìîâ.
Á.Áàéðàìîâ. Úèää-úÿùä åòìÿê – âàð ýöúö
Äöøöíäöðäö ìÿíè õåéëè; Îíóí áåëÿ úèääè ùàëû.
èëÿ ÷àëûøìàã, ñÿé ýþñòÿðìÿê. ..Çåéíÿá úèää-
Í.Ðÿôèáÿéëè. // Áþéöê, ÿñàñëû. Úèääè ÷ÿòèí-
úÿùä åëÿéèðäè êè, àüëàìàüûíû áöðóçÿ âåðìÿ-
ëèêëÿð ãàðøûñûíäà ãàëìàã. – Áåëÿëèêëÿ, ãÿçåò
ñèí êè, îüëóíóí öðÿéè ñûõûëñûí. Ú.Ìÿììÿä-
éàðàíäûüû ýöíäÿí úèääè íÿçàðÿò àëòûíäà èäè.
ãóëóçàäÿ. Áóíëàð âàõòûíäà ùÿðÿ þç ìÿùÿëëÿ-
Ì.Èáðàùèìîâ.
ñèíèí àáàä îëìàüûíà úèää-úÿùä åòìèøëÿð..
3. Ôèêèðëè, ôèêðÿ äàëìûø, äàëüûí, ÿíäèøÿëè, èç-
Í.Íÿðèìàíîâ. [Ýÿëäèéåâ] ãàí-òÿð è÷èíäÿ
òèðàáëû. // Úèääèééÿò, ãàéüû, òÿëàø, èçòèðàá, ÿí-
Âàùèäèí èøèíè òàïìàüà úèää-úÿùä åëÿäè.
äèøÿ èôàäÿ åäÿí. Úèääè ýþðêÿì. Úèääè òîíëà
Ìèð Úÿëàë.
äàíûøìàã. – Ðóùíÿâàç õàíûì úèääè áàõûøûíà
417
ÚÈÄÄÈËßØÄÈÐÌß
ÚÈÊ-ÁÈÊ
ùå÷ äÿ òÿüéèð âåðìÿéÿðÿê Ãóðáàíëûíûí ãàð-
ÚÈÔÒ [ôàðñ.] êþùí. Á à õ úöò1 1-úè ìÿíàäà.
øûñûíäà îòóðäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ìàùèðÿ ..
Ýåòìèøäè áèð úèôò äàíà; Îòëàìàüà áèð éàíà.
ôåëäøåðÿ ãÿëÿáÿ ÷àëäûüûíû êÿñäèðäè, úèääè áèð
À.Ñÿùùÿò. [Äÿðâèø:] [Ãûçûí] ùÿð áèëÿéèíäÿ áèð
ùàë àëäû. Ì.Ùöñåéí.
úèôò áèëÿðçèê, áàøûíäà ðÿíýáÿðÿíý èêè èïÿê äÿñ-
ÚÈÄÄÈËßØÄÈÐÌß “Úèääèëÿøäèðìÿê”äÿí
ìàë âàð èäè. À.Äèâàíáÿéîüëó. [Ãûç ö÷öí] áèð
ô.èñ.
úèôò éàñòûã, áèð úèôò ìöòÿêêÿ, áèð úèôò äþâð äþ-
ÚÈÄÄÈËßØÄÈÐÌßÊ ô. Úèääè åëÿìÿê, úèä-
øÿê, áèð ÿäÿä ãàéûíàíà äþøÿéè, èêè äÿñò éîðüàí-
äè øÿêèë âåðìÿê. Öçöíö úèääèëÿøäèðìÿê. – ×èí-
äþøÿê.. òÿäàðöê ýþðöíÿúÿêäèð. Ð.ßôÿíäèéåâ.
ýè ýöëöø âÿçèééÿòèíäÿêè ñèìàñûíû úèääèëÿøäè-
ÚÈÔÒËßØÄÈÐÌß “Úèôòëÿøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ðÿðÿê ìàñàíû òàããûëäàòäû... ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÚÈÔÒËßØÄÈÐÌßÊ á à õ úöòëÿøäèðìÿê.
// Úèääè õàðàêòåð âåðìÿê, àüûðëàøäûðìàã. Ìÿ-
ÚÈÔÒËßØÌß “Úèôòëÿøìÿê”äÿí ô.èñ. Ùÿìè-
ñÿëÿíè úèääèëÿøäèðìÿê.
øÿ ÿëëÿðè ïåíúÿéèíèí úèáèíäÿ îëàí úàâàí ÷îáàí
ÚÈÄÄÈËßØÌß “Úèääèëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
òÿêëèô åëÿéèðäè êè, ÿýÿð ëàçûìè øÿðàèò éàðàäûëñà,
ÚÈÄÄÈËßØÌßÊ ô. 1. Úèääè ýþðêÿì àëìàã,
úèôòëÿøìÿ ôàðàø àïàðûëñà .. ùÿð éöç ãîéóíäàí
úèääè øÿêèë àëìàã, úèääè òþâð àëìàã. – Íÿùà-
îðòà ùåñàáëà èêè éöç ãóçó àëìàã îëàð.
éÿò, ñòóäåíòèí ñèìàñû ãàéÿò úèääèëÿøäè; õàíû-
ß.Âÿëèéåâ.
ìà áàõìàéàðàã îòàüûíûí ãàïûñûíû à÷äû..
ÚÈÔÒËßØÌßÊ á à õ úöòëÿøìÿê.
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ñÿäðèí öçö úèääèëÿøäè.
ÚÈÙÀÄ èñ. [ÿð.] Äèí óüðóíäà ìöùàðèáÿ,
È.ßôÿíäèéåâ. Ãàðäàøû îüëóíóí ýþçëÿðèíäÿ òÿø-
äèí éîëóíäà âóðóøìà.
âèø âÿ ùÿéÿúàí îõóéàíäà èñòÿð-èñòÿìÿç Ñóë-
ÚÈÙÀÇ èñ. [ÿð.] 1. Ùÿð ùàíñû áèð èøè ýþðìÿê
òàíûí äà ñèôÿòè úèääèëÿøäè. È.Ùöñåéíîâ.
ö÷öí àëÿò, àïàðàò, ìåõàíèçì. ×ÿêè úèùàçëàðû.
2. Ýöúëÿíìÿê, øèääÿòëÿíìÿê, ýÿðýèíëÿø-
Îïòèê úèùàç. Èñèäèúè úèùàç. – Áóíëàðûí ÿëèíäÿ
ìÿê, úèääè øÿêèë àëìàã. Ìöáàùèñÿ ýåòäèêúÿ
îâ òöôÿíýè äåéèë, úöðáÿúöð þë÷ö àëÿòëÿðè âÿ
úèääèëÿøäè. – Ìÿñÿëÿ úèääèëÿøìèøäè, õàëã ùÿ-
úèùàçëàðû âàðäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Ìàñàëàðûí
éÿúàíäà èäè. Ñ.Ùöñåéí. Úåéðàí ìöÿëëèìÿíèí
öñòöíäÿ ÷îõëó äÿìèð âÿ øöøÿ úèùàç, áîðó âÿ
ñèíôèíäÿ äÿðñëÿð úèääèëÿøèð(äè).. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñàèðÿ ýþðöíöðäö. Ì.Ñöëåéìàíîâ. // Áèð íå÷ÿ
ÚÈÄÄÈËÈÊ èñ. 1. Úèääèééÿò, àüûðáàøëûëûã,
ÿøéàäàí, ùèññÿäÿí èáàðÿò àëÿò, ëÿâàçèìàò,
òÿìêèí. // Úèääè àäàìûí ùàëû. Ðóùíÿâàç õà-
êîìïëåêò. Éàçû úèùàçû. Öçãûðõàí úèùàç. Ñöôðÿ
íûì àäè úèääèëèéè èëÿ ÿë âåðäè âÿ [Ãóðáàíëûíû]
úèùàçû (ãàá-ãàúàã, ÷ÿíýÿë-áû÷àã, ãàøûã âÿ ñ.).
ãàïûéà ãÿäÿð òÿøéè åòäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ãÿù-
2. ôèçèîë. Îðãàíèçìäÿ ìöÿééÿí âÿçèôÿ èôà
ðÿìàí ýþðäö êè, îüëó [Ñàáèðäÿ] áþéöêëÿðÿ
åäÿí îðãàíëàð. Ùÿçì úèùàçû.
ìÿõñóñ úèääèëèê ÿëàìÿòëÿðè þçöíö ýþñòÿðìÿéÿ
3. êþùí. Úåùèç. Áþéöêõàíûì .. ñàíäûãëàðû
áàøëàéûð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àäàìëàðäà áèð úèääèëèê,
à÷ûá þç àòàñûíäàí ýÿòèðìèø úèùàçëàðûíû òþ-
áèð ýÿðýèíëèê äóéóëäó. Ìèð Úÿëàë.
êöá, ùàíñû Ìöíÿââÿð õàíûìà ëàéèã èñÿ àéû-
2. ìÿú. Àüûðëûã, ìöðÿêêÿáëèê, ýÿðýèíëèê.
ðûá, áèð òÿðÿôÿ ãîéóðäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Øÿðàèòèí úèääèëèéè. Èøèí úèääèëèéè. – [Ãÿùðÿìàí:]
ÚÈÙÀÇÃÀÉÛÐÀÍ ñèô. Ìöõòÿëèô úèùàçëàð
Àòÿø ýåòäèêúÿ øèääÿòëÿíèð âÿ âÿçèééÿòèí úèä-
ùàçûðëàéàí, èñòåùñàë åäÿí. Úèùàçãàéûðàí çà-
äèëèéèíè àíäûðûðäû. Ù.Íÿçÿðëè.
âîä. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Úèùàçãàéûðàíëàð .. éåíè
ÚÈÄÄÈÉÉßÒ [ÿð.] Á à õ úèääèëèê 1-úè ìÿ-
ìÿùñóëëàðûí êöòëÿâè áóðàõûëûøûíû òÿøêèë åòìÿéè
íàäà. Öçëÿðäÿ úèääèééÿò, ýþçëÿðäÿ èíàì; Äþ-
âÿ ãàéäàéà ñàëìàüû þùäÿëÿðèíÿ àëìûøëàð.
éöíÿí ãÿëáëÿðäÿ áèð ùèññ – èíòèãàì! Ð.Ðçà.
ÚÈÙÀÇÃÀÉÛÐÌÀ èñ. Ìöõòÿëèô úèùàçëàð âÿ
Òàùèðçàäÿ úèääèééÿòèíè ïîçìàäû. Ñÿñèíè äàùà
îíëàðûí ùèññÿëÿðèíè èñòåùñàë åòìÿ, úèùàç èñ-
äà óúàëòäû. Ìèð Úÿëàë. Ñÿíóáÿðèí ñèôÿòèíÿ úèä-
òåùñàëû èëÿ ìÿøüóë îëìà. Úèùàçãàéûðìà ñÿ-
äèééÿò ýÿëäè. Á.Áàéðàìîâ.
íàéåñè. Áàêû úèùàçãàéûðìà çàâîäóíóí ìÿù-
ÚÈÄÄÈÉÉßÒËß çÿðô Úèääè ñóðÿòäÿ, úèääè
ñóëëàðû. Úèùàçãàéûðìàíûí ñöðÿòëÿ èíêèøàô
áèð øÿêèëäÿ, úèääèëèêëÿ. Úèääèééÿòëÿ èøÿ ýèðèø-
åäÿí èñòèãàìÿòëÿðè.
ìÿê. – Ñîíà úèääèééÿòëÿ ÿìèñèíÿ úàâàá âåð-
ÚÈÊ-ÁÈÊ: úèêè-áèêè, úèêèíÿ-áèêèíÿ êèìè
äè.. ß.ßáöëùÿñÿí. – Áèç íèéÿ? – äåéÿ, Ñèìóçÿð
(ãÿäÿð), úèêèíè-áèêèíè äÿ, úèêèíè äÿ-áèêèíè
åéíè úèääèééÿòëÿ úàâàá âåðäè. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
äÿ – ùÿðòÿðÿôëè, ÿí êè÷èê òÿôÿððöàòûíà ãÿäÿð.
418
ÚÈÊ-ÚÈÊ
ÚÈËÄ
[Ðÿøèä ìöÿëëèì:] Éîõ, óñòà ßáöëãàñûì, ýÿ-
ÚÈËÀËÀÌÀ “Úèëàëàìàã”äàí ô.èñ. Ìàéåëè
ðÿê ñÿí áó ìàøûíûí úèêèíè-áèêèíè òàìàì-êà-
úèëàëàìà äÿçýàùû. Õàððàò úèëàëàìàñû.
ìàë áèëÿñÿí. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Òàùèð:] Ñÿí äåéèð-
ÚÈËÀËÀÌÀÃ ô. ßøéàéà úèëà âåðìÿê, ñöðò-
äèí, [Ëÿòèôÿíèí] íèøàíëûñû âàð. Ìÿí úèêèíè-áè-
ìÿêëÿ ïàðûëäàòìàã, ïàðûëòû âåðìÿê. Ãèéìÿò-
êèíè þéðÿíìèøÿì. Íèøàíëûñû-çàäû éîõäóð.
ëè äàøëàðû úèëàëàìàã. Ìÿðúàíû úèëàëàìàã.
Ì.Ùöñåéí. [Ùÿìçÿ:] Éàõøû, èíäè áàøëàéàã
– ßñðëÿð áîéó äàëüàëàð áó äàøëàðû åëÿ éóéóá
úèêè-áèêè èëÿ ùÿð øåéäÿí äàíûøìàüà… ß.ßáöë-
úèëàëàìûøäû êè, îíëàð ýöçýö òÿêè áÿðã âóðóð-
ùÿñÿí. Ùàëáóêè áèç îíëàðûí úèêèíè äÿ-áèêèíè
äó. Ì.Ñöëåéìàíîâ. // ìÿú. Éàõøûëàøäûðìàã,
äÿ éîõëàìûøûã.. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
òÿêìèëëÿøäèðìÿê, ýþçÿëëÿøäèðìÿê. Õàëã þç
ÚÈÊ-ÚÈÊ òÿãë. Ñÿð÷ÿëÿðèí âÿ ãåéðè êè÷èê
ìàùíûëàðûíû ÿñðëÿð áîéó úèëàëàéûð âÿ òÿêìèë-
ãóøëàðûí ÷ûõàðäûüû ñÿñ. Íÿäèð î èñòÿêëè, î ùåé-
ëèëèéèí ÿí éöêñÿê äÿðÿúÿñèíÿ ÷àòäûðûð. ß.Áÿ-
ðàí áàõûø? Íÿ äàäëû úèê-úèê, íÿ ýþçÿë ÷ûðïûíûø!
äÿëáÿéëè. Ùÿëÿ áÿðêäÿ-áîøäà áèøìÿìèø úàâàí
À.Ñÿùùÿò. Áè÷èí÷èëÿðäÿí áèðè îðàüûíû áþéöê áèð
.. äöøöíúÿëÿðèíè úèëàëàéûá, àõûðûíû áèð ñÿìòÿ
ãàíãàëûí êþêöíäÿí åíäèðÿðêÿí ãóø áàëàëàðû
÷ûõàðà áèëìÿäè. Á.Áàéðàìîâ.
“úèê-úèê” åäèá .. ãàëûí îòëàð àðàñûíà ñîõóëäó-
ÚÈËÀËÀÍÌÀ “Úèëàëàíìàã”äàí ô.èñ.
ëàð. À.Øàèã. Íóðÿääèí áèð äÿ ýþðäö êè, áèð àíà
ÚÈËÀËÀÍÌÀÃ ô. 1. Ùàìàðëàíìàã, òàðàø-
ñÿð÷ÿ àüçûíäà áèð ýþé úöúö ïÿíúÿðÿíèí öñòöíÿ
ëàíìàã (ñöðòöëìÿêäÿí). // Ìÿú. ìÿíàäà. Ýö-
ãîíäó âÿ îðàäàí úèê-úèê ñÿñè ýÿëäè. Ñ.Ñ.Àõóí-
íÿø ÷ûõäû, çèéàëàíäû éåð öçö; Úèëàëàíäû, ñÿôà-
äîâ.
ëàíäû éåð öçö. À.Ñÿùùÿò.
2. Éàõøûëàøìàã, òÿêìèëëÿøìÿê, ýþçÿëëÿøìÿê.
ÚÈÊÊß: úèêêÿ ÷ÿêìÿê – íàçèê ñÿñëÿ áÿðê
ãûøãûðìàã. Àðâàä úèêêÿ ÷ÿêäè.
ÚÈËÀËÀÉÛÚÛ èñ. ßøéàéà úèëà âåðÿí óñòà;
úèëà÷û. [Ðÿèñ:] ×îõ äèðèáàø ãûçäûð, éàõøû úèëà-
ÚÈÊÊÈËÄßÌß “Úèêêèëäÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ëàéûúû îëìàñû ñÿíäÿí àñûëûäûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ÚÈÊÊÈËÄßÌßÊ ô. 1. Úèê-úèê ñÿñ ÷ûõàðìàã
ÚÈËÀËÛ ñèô. Úèëàñû îëàí, úèëàëàíìûø, òàðàø
(êþðïÿ ãóøëàð ùàããûíäà). Úèêêèëäÿéèð ãóøëàð
åäèëìèø, ïàðûëäàäûëìûø. Úèëàëû àëìàç.
éóâàëàðûíäà; Êþ÷ÿðèëÿð äóðìóø îâàëàðûíäà.
ÚÈËÄ èñ. [ÿð.] 1. Êèòàáûí öçö, öç ãàáûüû.
À.Ñÿùùÿò. Úèê-úèê ýÿëäè, úèêêèëäÿäè; Ãàíàäûíû
Êèòàáûí úèëäèíäÿ ãàðà ðàìêà è÷ÿðèñèíäÿ äþø-
áöêöá äåäè: – Éóìóðòàäàí ÷ûõäûì òÿçÿ; Óìàú
äÿí éóõàðû ÷ÿêèëìèø áèð àäàì øÿêëè âàðäû.
âåðèð íÿíÿ áèçÿ. Ì.Äèëáàçè.
Ì.Èáðàùèìîâ.
2. ìÿú. äàí. Éåðñèç ñþùáÿòÿ ãàðûøìàã, ìö-
2. Áþéöê áèð ÿñÿðèí àéðû-àéðû êèòàá øÿê-
äàõèëÿ åòìÿê. Áó íÿ úèêêèëäÿéèð?
ëèíäÿ îëàí ùèññÿëÿðèíäÿí ùÿð áèðè, ùÿì÷èíèí
ÚÈÊÊÈËÄßØÌß “Úèêêèëäÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
àéðûúà êèòàá øÿêëèíäÿ îëàí ÷àï ÿñÿðè. Åíñèêëî-
ÚÈÊÊÈËÄßØÌßÊ ãàðø. Àüûç-àüûçà âåðèá
ïåäèéàíûí èêèíúè úèëäè. – Äÿìèðîâ ÿëèíè óçàäûá
úèêêèëäÿìÿê. Éàøûë òóìóðúóãëàðû ýþéÿðìèø áó-
úèëäëÿðè þçöíÿ òÿðÿô ÷ÿêäè âÿ ñÿëèãÿ èëÿ äöçÿëòäè.
äàãëàðäà ãóøëàð úèêêèëäÿøèðäè. Ì.Ñöëåéìàíîâ.
Ñ.Ðÿùèìîâ. [Âàùèä:] Ýåúÿ-ýöíäöç éàçäûüûí
ÚÈË á à õ úûü. Úèë – áàòàãëûãëàðäà áèòÿí
î úèëäëÿðèí ñàùèáëÿðè ùå÷ çàìàí ñÿíèí çÿùìÿòèíè
÷îõèëëèê îò îëóá, êþêÿáÿíçÿð ýþâäÿñèíäÿ àøû
óíóòìàçëàð, àíà! Á.Áàéðàìîâ.
ìàääÿñè âàðäûð. Àçÿðáàéúàíäà ÷îõ ìöõòÿëèô
3. ìÿú. Äîí, ãèéàôÿ. Þòÿð êå÷äèéèíèç éåðäÿ
íþâëÿðè áèòèð. Ð.Ðçàçàäÿ.
áàéãóøëàð; Ãÿùðÿìàí úèëäèíÿ ýèðÿí ñÿðõîøëàð!
ÚÈËÀ èñ. [ÿð.] Èøûüû ÿêñ åòäèðÿúÿê äÿðÿúÿ-
Ù.Úàâèä. [Ñÿôÿðÿëè:] Äåìÿëè, ýåäÿê úèëäèìèçè
äÿ ïàðûëòûëû îëìàã ö÷öí ÿøéàíûí öçÿðèíÿ ÷ÿ-
äÿéèøìÿéÿ. Ù.Íÿçÿðëè.
êèëÿí ìàääÿ âÿ áó ìàääÿ èëÿ ÿøéàéà âåðè-
◊ Úèëääÿí-úèëäÿ ýèðìÿê – á à õ äîíà
ëÿí ïàðëàãëûã; öìóìèééÿòëÿ, ïàðûëòû, ïàðëàãëûã.
(ìèí äîíà) ýèðìÿê (“äîí1”äà). [Ïðîôåññîð:]
Íÿ ýþçÿë ñöðìÿäÿí úèëà ýÿòèðäè; Äþíäö áèð
Úèëääÿí-úèëäÿ ýèðÿí áó áöðöíúÿêëè àäàì-
àôÿòè-úàíà ýþçëÿðèí. Ì.Ï.Âàãèô. Éöç èë ýÿð
ëàðà ãàðøû ÷îõ êÿñêèí, ÷îõ àìàíñûç ìöáàðèçÿ
ùèúð ÷ÿêñÿ, ãÿëáè-àøèãäÿí ñÿôà ýåòìÿç; Òèëà
àïàðìàã ëàçûìäûð.. Ñ.Ðÿùèìîâ. ...úèëäèíÿ ýèð-
õàê è÷ðÿ ãàëìàã÷ûí âöúóäóíäàí úèëà ýåò-
ìÿê – éàëàíäàí þçöíö ... îõøàòìàã, éàëàí-
ìÿç. Ñ.ß.Øèðâàíè.
äàí þçöíö ... êèìè ýþñòÿðìÿê. Ìöÿëëèô ñàíêè
ÚÈËÀ×Û á à õ úèëàëàéûúû.
þçö Ôÿðùàä úèëäèíÿ ýèðÿðÿê, èðÿëè ýÿëèð âÿ
419
ÚÈËÄ-ÚÈËÄ
ÚÈËÎÂ
öðÿéèíè áîøàëäûð. Ì.Èáðàùèìîâ. Úèëäèíè äÿ-
ÚÈËÈÊ-ÚÈËÈÊ: úèëèê-úèëèê îëìàã – úèëèê-
éèøìÿê – áàøãà äîíà ýèðìÿê, ùÿð ùàíñû ìö-
ëÿíìÿê, òèêÿ-òèêÿ îëìàã, ïàð÷à-ïàð÷à îëìàã,
ùèòÿ, øÿðàèòÿ óéüóíëàøìàã. Êÿðÿìîâ ìöùèòÿ
ãÿëïÿ-ãÿëïÿ îëìàã, ñûíûã-ñûíûã îëìàã. Ñòÿ-
óéüóí îëàðàã êÿðòÿíêÿëÿ êèìè úèëäèíè äÿéèøñÿ
êàí éåðÿ äöøöá úèëèê-úèëèê îëäó. – Ëàï éàõûí-
äÿ, åëÿ ùÿìèí Êÿðÿìîâäóð. È.ßôÿíäèéåâ.
äà ïÿíúÿðÿëÿðäÿí áèðèíèí ãàïàüû à÷ûëûá òàã-
ÚÈËÄ-ÚÈËÄ çÿðô Úèëäëÿðëÿ, ÷îõëó. Ðÿôÿ
ãûëäàäû, øöøÿëÿð àñôàëòà òþêöëöá úèëèê-úèëèê îëäó.
úèëä-úèëä êèòàáëàð äöçöëìöøäöð.
Ì.Ùöñåéí. ßìàíÿò àëûíìûø áèð íå÷ÿ áöëëóð
ÚÈËÄ×È èñ. Úèëä÷ÿêÿí óñòà. Êèòàáû úèëä-
ãÿäÿù èëÿ áèð íå÷ÿ ìåéâÿ âàçàñû àøûá úèëèê-úèëèê
÷èéÿ âåðìÿê.
îëäó. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Úèëèê-úèëèê åëÿìÿê
ÚÈËÄ×ÈËÈÊ èñ. Úèëä÷èíèí èøè, ïåøÿñè. Úèëä-
– òèêÿ-òèêÿ åëÿìÿê, ïàð÷à-ïàð÷à åëÿìÿê, ñûíûã-
÷èëèê åëÿìÿê.
÷ó] íÿ ýþòöðöðäö, î ñààòúà ñàëûá úèëèê-úèëèê
ÚÈËÄÕÀÍÀ èñ. [ÿð. úèëä âÿ ôàðñ. ...õàíÿ]
åëÿéèðäè. È.Ùöñåéíîâ.
Úèëä ÷ÿêèëÿí åìàëàòõàíà (ñåõ). Êèòàáëàðû úèëä-
ÚÈËÈÊËßÍÌß “Úèëèêëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
õàíàéà àïàðìàã. – Èíäè èñÿ [Ìèðçÿ Ãÿäèðèí]
ÚÈËÈÊËßÍÌßÊ ô. Úèëèê-úèëèê îëìàã, òèêÿ-
ñîí ñèñòåìäÿ äþðä áþéöê ÷àï ìàøûíû, àéðûúà
òèêÿ îëìàã, ïàð÷à-ïàð÷à îëìàã, ãÿëïÿëÿíìÿê.
úèëäõàíàñû âàðäû. Ñ.Ùöñåéí.
Øöøÿ äàøà äÿéèá úèëèêëÿíäè. Á.Áàéðàìîâ.
ÚÈËÄËßÌß “Úèëäëÿìÿê”äÿí ô.èñ. Ìÿò-
ÚÈËËÈÊ á à õ úûüëûã. Àò úèëëèéÿ ýèðìèø êèìè
áÿÿíèí úèëäëÿìÿ ñåõè.
àéàüûíû ãîéóá ýþòöðäöêúÿ áàòàã ñÿñëÿíèðäè.
ÚÈËÄËßÌßÊ ô. Êèòàáà âÿ ñ.-éÿ úèëä ÷ÿê-
Ìèð Úÿëàë.
ìÿê. Öìóìè äÿôòÿðè úèëäëÿìÿê. Ýöíäÿëèéè úèëä-
ÚÈËÎÂ èñ. Ãîøãó ëÿâàçèìàòûíûí, àüûçëûüà
ëÿìÿê.
(êÿìÿ) áÿíä åäèëìèø óçóí ùèññÿñè; ãàéûøäàí
ÚÈËÄËßÍÌß “Úèëäëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
(éà èïäÿí) èáàðÿò îëàí âÿ ãîøóëìóø àòû èäàðÿ
ÚÈËÄËßÍÌßÊ ìÿúù. Úèëä ÷ÿêèëìÿê.
åòìÿéÿ õèäìÿò åäÿí ùèññÿñè. Àòûí úèëîâóí-
Ãÿçåòëÿð úèëäëÿíèá.
äàí éàïûøìàã. – [Éóñèô Ñÿððàú] îòóðóá, ÿëèí-
ÚÈËÄËßÍÌÈØ ô.ñèô. Úèëä ùàëûíà ñàëûíìûø,
äÿêè úèëîâó òèêèá, òàìàì åäèðäè, ÷öíêè ìöø-
úèëä ÷ÿêèëìèø, úèëäëè. Æóðíàë-ãÿçåòëÿðèí ñÿëè-
òÿðè òàïøûðìûøäû êè, ýÿðÿê î ýöí ùàçûð îëà.
ãÿ èëÿ òèêèëèá úèëäëÿíìèø íþìðÿëÿðè èíäè òþêö-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Óñòà ÿëèíäÿêè úèëîâó òèêèá
ëöá, áèðè-áèðèíÿ ãàðûøìûøäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ùàçûðëàìàüà ÷àëûøûð(äû). À.Øàèã. Êÿíäëè. àòûí
ÚÈËÄËßÒÄÈÐÌß “Úèëäëÿòäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
úèëîâóíäàí òóòäó. Ì.Ùöñåéí. // ìÿú. Èòàÿò-
ÚÈËÄËßÒÄÈÐÌßÊ á à õ úèëäëÿòìÿê.
äÿ, ÿëäÿ ñàõëàìàã, ÿë-ãîë à÷ìàüà ãîéìà-
ÚÈËÄËßÒÌß “Úèëäëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
ìàã ö÷öí âàñèòÿ, ãöââÿ. [Êöðä Ìóñà:] Øà-
ÚÈËÄËßÒÌßÊ èúá. Úèëä ÷ÿêäèðìÿê, úèëä
ëèêî, Øàëèêî! Ãöââÿò áèçäÿäèð; Äöíéàíûí úè-
âóðäóðìàã, öç ÷ÿêäèðìÿê. Æóðíàëëàðû úèëä-
ëÿòìÿê. Êèòàáû úèëäëÿòìÿê.
ëîâó ÿëèìèçäÿäèð. Ñ.Âóðüóí.
◊ Áàøûíà úèëîâ êå÷ìÿê – ìÿú. åâëÿíìÿê,
ÚÈËÄËÈ ñèô. Úèëä ÷ÿêèëìèø, úèëäè îëàí. Ãûð-
ìûçû úèëäëè êèòàá. – Ãàçû .. êèòàáëàðû åøèá, áèð
áàøû áàüëàíìàã. [Íÿíÿõàíûì:] [Øàããóëó-
ãàðà úèëäëè êèòàá ýÿòèðèá à÷äû. Ú.Ìÿììÿä-
íóí] áàøûíà úèëîâ êå÷ÿíäÿí ñîíðà ìÿí äÿ
ãóëóçàäÿ. Ñàëåù ÷åøìÿéèíè òàõûá êèòàá îõó-
ðàùàò îëàðàì, äàùà êèøèíèí êþòÿéèíè éåìÿ-
éóð, àðàáèð ãàðà úèëäëè áëîêíîòóíà íÿ èñÿ ãåéä
ðÿì. ×ÿìÿíçÿìèíëè. (ßëèíäÿí) úèëîâ ýÿ-
åäèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
ìèðìÿê – áèðèíèí ÿëèíäÿí ÷îõ áÿðê ùèðñëÿí-
ÚÈËÄËÈÊ èñ. Úèëä ÷ÿêìÿéÿ éàðàð. Úèëäëèê
ìÿê, îíà ãàðøû êèí áÿñëÿìÿê, îíó úÿçàëàí-
äÿðè. Úèëäëèê êîðäîí. // Úèëäëÿðäÿí èáàðÿò, êöëë
äûðìàã ö÷öí ôöðñÿò àðàìàã. [Ýþéöø:] [Ñàë-
ùàëûíäà. Ì.Ôöçóëèíèí 6 úèëäëèéè.
ìàíûí] ôåðìàéà ýåòìÿéèíäÿí õÿáÿð òóòàí
ÚÈËÄÑÈÇ ñèô. Úèëäè îëìàéàí, úèëä ÷ÿêèë-
Âåéñÿë äÿ ßùìÿä êèìè úèëîâ ýÿìèðèðäè.
ìÿìèø. Úèëäñèç æóðíàë. – Ïÿíúÿðÿäÿí êöëÿê
ß.Àááàñãóëèéåâ. Úèëîâäà ñàõëàìàã – òàáåëè-
ÿñèð, úèëäñèç êèòàáûí úûðûã âÿðÿãèíè òÿðïÿäèðäè.
éèíäÿ, ÿëèíäÿ ñàõëàìàã. Úèëîâó ÿëèíäÿ îëìàã
ß.Âÿëèéåâ.
– òàìàìèëÿ àñûëû îëìàã, èòàÿòèíäÿ îëìàã. [Ãÿ-
ÚÈËÅÒ á à õ æèëåò. Òàúèð ßëè ãàðà ïåíúÿ-
äèð:] Áèçèì ôàüûð-ôöãÿðàíûí úèëîâó ùÿìèøÿ
éèíèí ÿòÿéèíè à÷äû, úèëåòèíèí úèáèíäÿí .. èðè úèá
ñèçèí ÿëèíèçäÿ îëóá. Ìèð Úÿëàë. Úèëîâóíäàí
ñààòûíû ÷ûõàðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
òóòóá ýåðè ÷ÿêìÿê – á à õ úèëîâóíó éûüûø-
420
ÚÈËÎÂÄÀÐ
ÚÈÍ
äûðìàã (éûüìàã, ÷ÿêìÿê, äàðòìàã). Áè-
ãóðáàí; Áèëìÿì, íèéÿ ýåòäèí, íèéÿ äþíäöí,
ðèíúè ãàäûí áèð àç ñóñäóãäàí ñîíðà ôèêèðëè
íèéÿ áàõäûí? Ù.Úàâèä. Áöòöí âàðëûã .. ôöñóí-
ùàëäà äåäè: – Èíäè ìþùêÿì áèð ÿë ëàçûìäûð
êàð áèð úèëâÿäÿ [øàèðèí] ýþçëÿðèíäÿ èøûãëàíûð-
êè, [Ðÿøèäèí] úèëîâóíäàí òóòóá ýåðè ÷ÿêñèí.
äû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ß.Ìÿììÿäõàíëû. Úèëîâóíó (ÿëäÿí) áó-
ÚÈËÂßÊÀÐ [ÿð. úèëâÿ âÿ ôàðñ. ...êàð] êëàñ.
ðàõìàã (âåðìÿê) – áèðèíÿ òàì ñÿðáÿñòëèê
á à õ úèëâÿëè.
âåðìÿê, áàøëû-áàøûíà áóðàõìàã. Úèëîâóíó
ÚÈËÂßÊÀÐËÛà èñ. Èøâÿêàðëûã, íàçëûëûã,
ÿëèíäÿ ñàõëàìàã – áàõ úèëîâäà ñàõëàìàã.
ãÿìçÿëèëèê, íàçÿíèíëèê; íàçñàòìà.
[Ñöðÿééà:] Àììà, ãûçûì, Çàêèðèí úèëîâóíó
ÚÈËÂßËßÍÌß “Úèëâÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ÿëèíäÿ ìþùêÿì ñàõëà ùà! Ù.Ñåéèäáÿéëè.
ÚÈËÂßËßÍÌßÊ ô. Íàçëàíìàã, íàç åò-
Úèëîâóíó éûüûøäûðìàã (éûüìàã, ÷ÿêìÿê,
ìÿê, ÿçèëèá-áöçöëìÿê. Òàâóñ êèìè úèëâÿëÿíÿ
äàðòìàã) – á à õ èïèíè ÷ÿêìÿê (“èï”äÿ).
ùÿð ñÿùÿð; Áÿçÿê âåðÿ úàìàëûíà ñÿðáÿñÿð.
[Ýöëìÿììÿä:] Âàõòûíäà úèëîâóíó ÷ÿêìÿäèí.
Ì.Ï.Âàãèô. Ýþðöðñÿíìè îüðóí áàõàí ýþçÿëè;
Èíäè äÿ äàëûíû áàüëàìàã îëìàéûð. ß.Ùàãâåð-
Òÿðëàí êèìè íåúÿ úèëâÿëÿíèáäèð? Àøûã ßëÿñ-
äèéåâ. [Ðöñòÿì Ãàðàøà:] Íÿ [Ìàéàíûí] äÿäÿñè
ýÿð ..Õàíûì ðöáÿíäè âÿ ÷àðøàáû àòûá, ìÿðñè-
ìÿëóìäóð, íÿ íÿíÿñè! Âàõò èêÿí úèëîâóíó
éÿõàíûí ãàðøûñûíäà úèëâÿëÿíìÿéÿ áàøëàäû.
áÿðê éûüûøäûð, ñîíðà ýåú îëàð! Ì.Èáðàùèìîâ.
×ÿìÿíçÿìèíëè. // Ìÿú. ìÿíàäà òÿøáåùëÿðäÿ.
ÚÈËÎÂÄÀÐ èñ. 1. Ãàáàãäà ýåäÿí àòûí úèëî-
Ñó öñòöíäÿ úèëâÿëÿíèð; Ñþéöäëÿðèí éàðïàãëàðû.
âóíäàí òóòóá ÷ÿêÿí àäàì. Âàãèô úèëîâäàðëàðû,
Á.Âàùàáçàäÿ.
çèíïóø÷óëàðû âÿ éàíûíúà ýþòöðäöéö Ñÿôÿðè
ÚÈËÂßËÈ ñèô. Íàçëû, ãÿìçÿëè, èøâÿëè, äèëáÿð,
àòëàðûí éàíûíäà ãîéäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
íàçÿíèí. Úèëâÿëè ãûç. Úèëâÿëè ãàäûí. // Ìÿú.
2. ìÿú. Þíúöë, þíäÿ ýåäÿí. Êàðâàíûí
ìÿíàäà òÿøáåùëÿðäÿ. [Äÿðâèø:] Ãîúà êèøè þçö
úèëîâäàðû.
úèëâÿëè îüëàí êèìè òÿðïÿíèá, àëà÷ûãäàí òöôÿíýè
ÚÈËÎÂËÀÌÀ “Úèëîâëàìàã”äàí ô.èñ.
ýÿòèðäè.. À.Äèâàíáÿéîüëó. Úèëâÿëè òÿðëàíûì,
ÚÈËÎÂËÀÌÀà ô. Áàøûíà úèëîâ êå÷èðìÿê,
äöøöðñÿí éîëà; Ãîëàú ãîëëàðûíû áîéíóìà
éöéÿíëÿìÿê. Àòû úèëîâëàìàã. – Àòûíû ìèíÿí
äîëà. Àøûã Ùöñåéí.
úèëîâëàð. (Àòà. ñþçö). Âÿçèðëÿ âÿêèë ñàðûñà÷
ÚÈÌ èñ. [ÿð.] ßðÿá ÿëèôáàñûíäà “
” øÿê-
àäàìûí àòûíû úèëîâëàéûá ñàõëàäû. ß.Âÿëèéåâ.
ëèíäÿ éàçûëàí ùÿðôèí àäû.
// ìÿú. Ñàõëàìàã, éûüûøäûðìàã, áîüìàã, ÿë-
◊ “Úèì”èí éàíûíà “ðåé” ãîéìàã çàð.
ãîë à÷ìàüà ãîéìàìàã. Ðöáàáÿ êèðïèêëÿðèíè
– ãà÷ìàã, äàáàíûíà òöïöðìÿê, äàáàí àëìàã.
ãàëäûðûá, àòàñûíû ãàðøûñûíäà ýþðÿíäÿ öðÿéèíÿ
ÚÈÍ1 èñ. 1. [ÿð.] Íàüûëëàðà âÿ áÿçè èíàíúëà-
òÿñêèíëèê âåðìÿéÿ, ùèññèíè úèëîâëàìàüà ÷àëûøäû.
ðà ýþðÿ ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí âàðëûã ìþâùóìè
Ìèð Úÿëàë. [Áàéðàì êèøè:] ßôòÿðàíäà äà äÿëè
áèð ìÿõëóã. Úèíè òóòóá åâäÿ èøëÿäèðìèøëÿð. Úèí
õÿçðèíè úèëîâëàìàã ëàçûìäûð. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ùÿð èøè òÿðñèíÿ åëÿéèðìèø.. Úèí ùÿð ýöí éàëâà-
ÚÈËÎÂËÀÍÌÀ “Úèëîâëàíìàã”äàí ô.èñ.
ðàðìûø êè, öñòöíäÿêè èéíÿéè ÷ûõàðòñûíëàð.
ÚÈËÎÂËÀÍÌÀà ìÿú. Áàøûíà úèëîâ êå÷èðèë-
×öíêè úèíëÿð èéíÿäÿí ãîðõóðëàð.. (Íàüûë). Ùÿëÿ
ìÿê (òàõûëìàã). // ìÿú. Ãàáàüû, ãàðøûñû àëûíìàã.
óøàãëûãäà [Éàðìÿììÿä] åøèòìèøäè êè, áîø
ÚÈËÎÂËÓ ñèô. Áàøûíà úèëîâ âóðóëìóø, úè-
÷þëëÿð úèíëÿðëÿ äîëó îëóð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ëîâó îëàí. Úèëîâëó àò.
2. ìÿú. Õûðäàúà, úûëûç, ëàêèí ÷åâèê, çèðÿê
ÚÈËÎÂÑÓÇ ñèô. Áàøûíà úèëîâ âóðóëìàìûø,
óøàã ùàããûíäà. Åëÿ áèë áó óøàã úèíäèð.
úèëîâó îëìàéàí. // ìÿú. Ðàì îëìàéàí, èïÿ éàò-
◊ Úèí àòûíà ìèíäèðìÿê – áÿðê ùèðñëÿí-
ìàéàí, àçüûí. Ìÿíäÿ íÿ èðàäÿ, íÿ èõòèéàð âàð;
äèðìÿê, úèíëÿíäèðìÿê. Áåëÿ ùÿðÿêÿò Ñÿêèíÿ-
Õÿéàëûì úèëîâñóç áèð äÿëè ðóçýàð. Ñ.Âóðüóí.
íè ëàï úèí àòûíà ìèíäèðÿðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÚÈËÂß èñ. [ÿð.] Äèëáÿðúÿñèíÿ ùÿðÿêÿò, íàç,
Õàííàçèðèí .. ãà÷ûá ýÿëìÿñè Ùàúû Ñÿìñàìû
ãÿìçÿ, èøâÿ; ùÿðÿêÿòäÿ, äàâðàíûøäà, äàíûøûã-
úèí àòûíà ìèíäèðìèøäè. Ï.Ìàêóëó. Úèí àòûíà
äà èíúÿëèê, çÿðèôëèê, ýþçÿëëèê, ëÿòàôÿò. Ñûüàë-
ìèíìÿê – áÿðê ùèðñëÿíìÿê, úèíëÿíìÿê. Úèí
ëàìà ùÿðäÿì òÿðëàí ãóø êèìè; Òàìàì ñö-
áàøûíà (áåéíèíÿ, òÿïÿñèíÿ) âóðìàã – á à õ
ìöéöíäÿ úèëâÿ ýÿðÿêäèð. Ì.Ï.Âàãèô. [Õÿé-
úèí àòûíà ìèíìÿê. [Êîõà:] Úèí âóðäó áà-
éàì:] Ýÿë, ýÿë, îëàéûì ñÿíäÿêè ùÿð úèëâÿéÿ
øûìà, ÷ûõäûì þçöìäÿí; Ùàìûñûí äîéóíúà
421
ÚÈÍ
ÚÈÍÝÈËÄßÌßÊ
êþòÿêëÿäèì ìÿí. Ñ.Ðöñòÿì. Úèí âóðäó Ýÿëäè-
ÚÈÍÀÉßÒÊÀÐËÛÃ èñ. Úèíàéÿò ìàùèééÿ-
éåâèí áàøûíà, èñòÿäè [Àüúà õàíûìû] ýþòöðöá
òèíäÿ îëàí, úèíàéÿò õàðàêòåðè äàøûéàí ùÿðÿ-
ìûõëàñûí éåðÿ. Ìèð Úÿëàë. Úèí áèñìèëëàùäàí
êÿò, èø. Ïÿðçàä úèíàéÿòêàðëûüûíû àíëàäûüûí-
ãîðõàí êèìè ãîðõìàã – áèð øåéäÿí âÿ éà
äàí ñîíðà îðàäà, î êèìñÿñèç äàìäà ãàëìà-
àäàìäàí ÷îõ áÿðê ãîðõìàã, åùòèéàò åòìÿê,
éàúàãäûð. Ìèð Úÿëàë.
÷ÿêèíìÿê. Úèí äÿìèðäÿí ãîðõàí êèìè ãîðõ-
ÚÈÍÀÉßÒËÈ ñèô. ßñàñûíäà úèíàéÿò îëàí,
ìàã – á à õ úèí áèñìèëëàùäàí ãîðõàí êèìè
úèíàéÿò ìÿãñÿäèëÿ îëàí. Úèíàéÿòëè ãÿñä.
ãîðõìàã. Úèí êèìè – çÿêàëû, çèðÿê àäàì ùàã-
ÚÈÍÁÀÇ á à õ úèíäàð.
ãûíäà. Úèí òóòìàã – äÿëè îëìàã, ÷ûëäûðìàã.
ÚÈÍÁÀÇËÛÃ á à õ úèíäàðëûã.
Úèíè òóòìàã – áèðäÿí áÿðê ùèðñëÿíìÿê, áÿðê
ÚÈÍÚÈËÈÌ èñ. áîò. Íÿì éåðëÿðäÿ áèòÿí, éà-
àúûüû òóòìàã. Úèíèíè áàøûíà éûüìàã – á à õ
òûã ýþâäÿëè, õûðäà ýöëëö éåéèëÿí îò áèòêèñè. Úèí-
úèí àòûíà ìèíäèðìÿê. Úèííè-Úÿôÿð ãîøó-
úèëèì ãóòàáû. – Ãûçëàð ìåøÿíèí ÿòðàôûíäàêû ýþé
íó (êèìè) çàð. – ÷îõ ùàé-êöéëö, ñÿñ-êöéëö
÷ÿìÿíëèéè ýÿçäèëÿð, äîëàíäûëàð, úèíúèëèì, ãàç-
óøàã èçäèùàìû ùàããûíäà.
àéàüû éûüûá îúàã ãàëàäûëàð, îòóðäóëàð, éåäè-
ÚÈÍ2 èñ. [èíý.] Ýèëÿìåéâÿëÿðäÿí ÷ÿêèëìèø
ëÿð, àúëûãëàðû ýåòäè. (Íàüûë). ..Íàáàò àðâàä ñàú
èíýèëèñ àðàüû.
àñûá úèíúèëèì êÿòÿñè ñàëûðäû. Á.Áàéðàìîâ.
ÚÈÍÀÙ èñ. [ÿð.] Òÿðÿô, ãîë (îðäóäà). Ñîë
ÚÈÍÄÀÐ èñ. [ÿð. úèí âÿ ôàðñ. ..äàð] êþùí.
úèíàù. – Ïèéàäàëàð ñÿô ÷ÿêèá, òóòóá ñàü-ñîë
Úèíëÿðè ýóéà þçöíÿ òàáå åòìÿêëÿ îíëàðûí çÿ-
úèíàùû. Ð.Ðçà. Áóíñóç äà ñàü úèíàùäà áà-
ðÿðèíè àðàäàí ãàëäûðà áèëÿí àäàì. Îë ýöí êè,
òàëéîíóí ö÷öíúö áþëöéö äöøìÿíëÿ øèääÿòëÿ
ñÿíÿ õàëèã åäÿð ëöòô áèð þâëàä; Îëñóí öðÿéèí
÷àðïûøìàãäà èäè. ß.ßáöëùÿñÿí. Áþëöê äöø-
øàä; Òÿéèí åëÿ úèíäàðû êè, åòñèí îíà èìäàä.
ìÿíèí ñàü úèíàùû öçÿðèíÿ ÿêñ-ùöúóìà êå÷äè.
Òà äÿéìÿéÿ ùÿìçàä. Ì.ß.Ñàáèð. Ñåâÿð ñÿùÿð-
È.ßôÿíäèéåâ.
äÿí àõøàìàäÿê òàíûø åâëÿðè äîëàíûá, ùàðàäà
ÚÈÍÀÑ èñ. [ÿð.] ÿäÿá. Òÿëÿôôöçúÿ áèð-áèðè-
áèð éàõøû úèíäàð, éàõøû ôàë÷û, éàõøû äóà éà-
íÿ éàõûí, ìÿíàúà ìöõòÿëèô ñþçëÿð. Ì.Ï.Âà-
çàí, éàõøû íÿôÿñ ñàùèáè äÿðâèø òàïñà èäè, îíóí
ãèôèí úèíàñëàðû.
ãàïûñûíà ýåäÿðÿê, ãûçû ö÷öí ÿëàú àõòàðàðäû.
Ï.Ìàêóëó.
ÚÈÍÀÉßÒ èñ. [ÿð.] 1. Ìþâúóä ãóðóëóøà
ãàðøû éþíÿëäèëìèø âÿ éà ìþâúóä ùöãóã ãà-
ÚÈÍÄÀÐËÛÃ èñ. êþùí. Úèíäàðûí èøè, ïåøÿñè.
ÚÈÍÝ1 òÿãë. Ìèñ, äÿìèð, øöøÿ êèìè øåéëÿðèí
íóí âÿ ãàéäàëàðûíû ïîçàí èúòèìàè áàõûìäàí
áàøãà áèð øåéÿ âÿ éà áèð-áèðèíÿ òîõóíìàñûíäàí
òÿùëöêÿëè ùÿðÿêÿò; ñó÷. Úàâàùèð õàíûìû àäàì
ùàñèë îëàí ñïåñèôèê ñÿñ. Úèíý-úèíý úèíýèë-
þëäöðìÿê êèìè áþéöê áèð úèíàéÿòÿ âàäàð
äÿìÿê – àðàñûêÿñèëìÿäÿí úèíýèëòè ñÿñè ÷ûõàðò-
åäÿí íÿ èäè? Ò.Ø.Ñèìóðã. Úèíàéÿò ñöáóò îëó-
ìàã. [Ùÿïèð] .. ùÿðäÿí åëÿ ãûøãûðûð êè, åâèí
íàíà ãÿäÿð Áÿíäàëûíû Òàùèðçàäÿéÿ çàìèíÿ
ñÿãôè úèíý-úèíý úèíýèëäÿéèð. Ìèð Úÿëàë. // Ìÿú.
âåðäèëÿð. Ìèð Úÿëàë.
ìÿíàäà. [Ãûçëàðûí] ñèíÿëÿðèíäÿí ôÿââàðÿ êèìè
2. ìÿú. Éîëâåðèëìÿç, éàðàìàç, ïèñ ùÿðÿêÿò,
ýöëöøëÿð ãàëõûá úèíý-úèíý úèíýèëäÿéèð, ñàíêè
ÿìÿë.
ýöìöø òàáàüà ìèðâàðè äÿíÿëÿðè òþêöðñÿí...
ÚÈÍÀÉßÒÊÀÐ èñ. [ÿð. úèíàéÿò âÿ ôàðñ.
Å.Ñóëòàíîâ.
...êàð] Úèíàéÿò åäÿí, úèíàéÿò òþðÿäÿí àäàì;
ÚÈÍÝ2 èñ. çîîë. Ñÿð÷ÿäÿí êè÷èê, ÷þëáöëáöëö
ñó÷ëó. Áó ìöãÿääÿñ àðçóëàðà ùÿð õîð áàõàí
úèíñèíäÿí ãóø.
úèíàéÿòêàð; Àíàëàðûí öñéàíèëÿ éåðÿ äöøöá îëà-
ÚÈÍÝßÍß ñèô. Õûðäàúà, áàëàúà. Úèíýÿíÿ ãûç.
úàã õàð. Í.Ðÿôèáÿéëè. Òåéìóð áó úèíàéÿòêàð-
ÚÈÍÝÈËÄßÌß “Úèíýèëäÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ëàð äÿñòÿñèíè ãîëáóäàãëû áèð àüàúà áÿíçÿòìÿê-
ÚÈÍÝÈËÄßÌßÊ ô. Úèíýèëòèëè ñÿñ ÷ûõàðìàã,
äÿ ñÿùâ åëÿìÿìèøäè. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
úèíýèëòè ÷ûõàðìàã. Òàñ éà äöøäö, éà úèíýèëäÿäè.
ÚÈÍÀÉßÒÊÀÐÀÍß á à õ úèíàéÿòêàð-
(Ìÿñÿë). Éàâàø-éàâàø ýöìöø ãàøûãëàð äà
úà(ñûíà).
ñòÿêàíëàðà äÿéèá úèíýèëäÿäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÚÈÍÀÉßÒÊÀÐÚÀ(ÑÛÍÀ) çÿðô Úèíàéÿòêàð
Íÿùàéÿò, öìóìè ñöêóò è÷èíäÿ ãàçàíûí ìèñ
êèìè, úèíàéÿòêàðëûãëà, úàíèúÿñèíÿ. Úèíàéÿò-
ñÿñè úèíýèëäÿäè. Ò.Ø.Ñèìóðã. Öçÿíýèëÿð ãåéðè-
êàðúàñûíà ùÿðÿêÿò.
ìöíòÿçÿì áèð ùàëäà úèíýèëäÿäè. Ì.Ùöñåéí.
422
ÚÈÍÝÈËÄßÒÌß
ÚÈÍÑÈÉÉßÒ
◊ Ãóëàüû úèíýèëäÿìÿê – á à õ ãóëàã.
ÚÈÍËÈ ñèô. Äÿëè, àüëû éåðèíäÿ îëìàéàí, ÷ûë-
ÚÈÍÝÈËÄßÒÌß “Úèíýèëäÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
üûí. [Ñÿôè:] Áîéóíäóðóüó éåðäÿ ãàëàð, Õàí-
ÚÈÍÝÈËÄßÒÌßÊ ô. Øöøÿ, ìèñ, ìåòàë âÿ
ãóëó úèíëèäèð, õàòà òþðÿäèá äàüà ãàëõàð. Ñ.Ðÿ-
áó êèìè øåéëÿðè òîõóíäóðìàãëà úèíýèëòè ñÿñè
ùèìîâ. // Ùèðñëè, àúûãëû. Ãàðàíûí úèíëè ýþçëÿðè
÷ûõàðìàã. [Àñëàí] îðàüû áèð íå÷ÿ äÿôÿ úèíýèë-
ìöëàéèì áèð èøûãëà äîëäó.. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
äÿòäèêäÿí ñîíðà ãàðà êå÷ÿäÿí òèêèëìèø îðàã
ÚÈÍËÈ-ÚÈÍËÈ çÿðô Úèíëè ùàëäà, ùèðñëè-
ãàáûíà ãîéóá ñàðûäû. ß.Âÿëèéåâ. Ñóëòàí âÿ Ñÿ-
ùèðñëè, àúûãëû-àúûãëû. Úèíëè-úèíëè áàõìàã.
ìÿä ãÿäÿùëÿðè úèíýèëäÿäèá äèíìÿçúÿ è÷äèëÿð.
ÚÈÍÑ1 èñ. [ÿð.] 1. Îðãàíèçìèí äîüóá-òþðÿ-
È.Ùöñåéíîâ.
ìÿ ïðîñåñèëÿ áèëàâàñèòÿ âÿ éà áèëâàñèòÿ áàüëû
ÚÈÍÝÈËÒÈ èñ. Ìåòàë, øöøÿ âÿ áó êèìè øåé-
îëàí âÿ îðãàíèçìëÿðèí ÷îõóíäà êèøè, éà ãàäûí
ëÿðèí áàøãà áèð øåéÿ òîõóíàðêÿí ÷ûõàðäûüû
ôÿðäëÿðèíè àéûðä åòìÿéÿ èìêàí âåðÿí ÿëàìÿò-
ñÿñ. [Àüúà õàíûì] ..áàðìàüû èëÿ øöøÿíè äþé-
ëÿðèí ìÿúìóñó, ùàáåëÿ úàíëû âöúóäëàðûí èêè
äö. Øöøÿ úèíýèëòè èëÿ ñûíûá éåðÿ òþêöëäö.
êàòåãîðèéàñûíäàí (êèøè âÿ ãàäûí, åðêÿê âÿ äèøè)
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. ..Ëÿïÿëÿðèí øûðûëòûñû àäàìëàðûí
áèðè. Êèøè úèíñè. Ãàäûí úèíñè. // Ìöÿééÿí úèíñÿ
ñÿñ-êöéöíÿ âÿ äÿìèð úèíýèëòèëÿðèí, ãàðûøûá
ìÿíñóáèééÿò; ãàäûí, éà êèøè, åðêÿê, éà êèøè.
ÿòðàôà éàéûëûðäû. Ì.Ñöëåéìàíîâ.
Úèíñ úèíñèíè ùÿìèøÿ úÿëá åéëÿð; Éîõäó áó èøäÿ
ñþùáÿòè äèýÿð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÚÈÍÝÈËÒÈËÈ ñèô. Çèë, íàçèê. Øàùïÿðèíèí
úèíýèëòèëè ñÿñèíäÿí äèêñèíÿí îüëàí ÿëèíè ëàì-
2. Íÿñëÿí êå÷ÿí ìöÿééÿí ÿëàìÿò âÿ õöñó-
ïàäàí ÷ÿêäè. Á.Áàéðàìîâ. Ñèëàéà èíäè åëÿ
ñèééÿòëÿðÿ ìàëèê åâ ùåéâàíëàðû âÿ éà áàøãà
ùåéâàíëàð ãðóïó. Ãàðàáàü úèíñèíäÿí îëàí
ýÿëäè êè, [ãûçûí] àü ÿëëÿðèíè áåëÿ ýþðöð, úèí-
àò. Èò úèíñè. Ñåëåêñèéà íÿòèúÿñèíäÿ éåíè ãîéóí
ýèëòèëè, øÿí ñÿñèíè åøèäèðäè. Ñ.Âÿëèéåâ.
◊
úèíñëÿðè àëìàã. // ñèô. ìÿíàñûíäà. Éàõøû úèíñ-
Úèíýèëòèëè ñàìèò äèë÷. – ñÿñ òåëëÿðèíèí èøòè-
äÿí îëàí, ÿñèëëè. – Úèíñ ìàäéàí áàëàíû
ðàêû èëÿ òÿëÿôôöç åäèëÿí ñÿñ (“êàð ñàìèò” çèääè).
äþøöíäÿ ñàõëàð. (Àòà. ñþçö). [Ùÿñÿí õàí
ÚÈÍÝÈÌ: úèíýèì-úèíýèì îëìàã – õûíúûì-
Àëûéà:] Åøèòìèøÿì, ñÿíèí éàõøû úèíñ àòëàðûí
õûíúûì îëìàã, òèêÿ-òèêÿ îëìàã, ïàð÷à-ïàð÷à
âàð. “Êîðîüëó”.
îëìàã. [Øÿðèô Àëìàñà:] Åëÿ êè âóðìàäûì ÿëè-
3. Ñîé, íÿñèë, ìÿíøÿ, ÿñèë-íÿñÿá. Áÿøÿð
ìè éåðÿ, ÷åðíèëãàáû úèíýèì-úèíýèì îëäó.
úèíñè – èíñàí, àäàì. [Äÿðâèø:] Èíñ âÿ úèíñäÿí
Ú.Úàááàðëû.
àéðû äöøöá, ùåéâàíëàðà ãàðûøìàãäàí ãàéÿò
ÚÈÍÝÈÐ á à õ úöðÿ3.
óñàíìûøäûì. À.Äèâàíáÿéîüëó. [Ùàúû Ðÿñóë:]
ÚÈÍÝÞÇ ñèô. Õûðäà, èòè ýþçëÿðè îëàí; áèúýþç.
Áåëÿ äÿ ñÿñ, áåëÿ äÿ ìÿëàùÿò îëàðìû! Äöøö-
Úèíýþç àäàì. – Ôàéòîí÷ó ýþäÿêáîé, úèíýþç
íöðñÿí êè, áÿøÿð úèíñè äåéèë, íÿäè, þçö äÿ êÿí-
áèð êèøè èäè. Ñ.Ðÿùìàí.
äèñòàí éåðèíäÿ. Ìèð Úÿëàë.
ÚÈÍËßÍÄÈÐÌß “Úèíëÿíäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
4. Íþâ, ÷åøèä. ßíâà úèíñ âÿ íÿñëÿ ìÿíñóá
ÚÈÍËßÍÄÈÐÌßÊ á à õ úèíëÿòìÿê.
ãÿäÿùëÿð ãàëõäû, àðàã áîüàçëàðû ãûúûãëàéà-
ÚÈÍËßÍÌß “Úèíëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ðàã êå÷èá ýåòäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÚÈÍËßÍÌßÊ ô. Áÿðê ùèðñëÿíìÿê, ãûçìàã,
ÚÈÍÑ2 èñ. [èíý.] Ïàìáûãäàí òîõóíàí ãàëûí
þçöíäÿí ÷ûõìàã, àúûüû òóòìàã. ßëëàô åëÿ
âÿ äàâàìëû ïàð÷à íþâö.
úèíëÿíìèøäè êè, ñÿñè áàçàðû òóòìóøäó. Ìèð
ÚÈÍÑÈ ñèô. [ÿð.] Úèíñÿ àèä îëàí, úèíñëÿ
Úÿëàë. [Èëéàñ Àäèëÿéÿ:] [Òÿðëàí] òåç-òåç ôûí-
áàüëû îëàí, úèíñè ýþñòÿðÿí. Úèíñè ÿëàìÿò.
õûðûá úèëîâóíó ýÿìèðèð, àëîâëó ãàðà ýþçëÿðèíè
Úèíñè ùöúåéðÿ. Úèíñè òÿðáèéÿ. – Ìè÷óðèí úèíñè
ñöçÿðÿê ìÿíèì àëòûìäàêû àòà áàõûð, úèíëÿíèá
ùèáðèäëÿøäèðìÿ öñóëó èëÿ àëäûüû ùèáðèä áèòêèëÿðè
àúûãëàíûðäû êè, áèç îíóí àéàüûíà úèäàð îëóá,
ìöíáèò îëìàéàí ãóìñàë òîðïàãëàðäà áå-
îíó òóòóá ñàõëàéûðûã. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
úÿðìèø âÿ áó éîëëà áèð ñûðà øàõòàéàäàâàìëû âÿ
ÚÈÍËßÒÌß “Úèíëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
éöêñÿê êåéôèééÿòÿ ìàëèê îëàí ìåéâÿ ÷åøèäëÿðè
ÚÈÍËßÒÌßÊ èúá. Áÿðê ùèðñëÿíäèðìÿê,
àëìûøäûð. Ì.Àáóòàëûáîâ.
àúûãëàíäûðìàã; þçöíäÿí ÷ûõàðìàã, àúûüûíû
ÚÈÍÑÈÉÉßÒ èñ. [ÿð.] áèîë. 1. Úèíñ, úèíñ õö-
òóòäóðìàã. [Õàëà:] Àé áàëà, [Éàãóò] ñÿíè úèí-
ñóñèééÿòè; ùÿð ùàíñû áèð úèíñÿ ìÿíñóáèééÿò.
ëÿòìÿê ö÷öí åëÿ äåéèðäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
Úèíñèééÿò ùöúåéðÿëÿðè. Úèíñèééÿò ñÿñëÿøìÿñè.
423
ÚÈÍÑËßØÄÈÐÈËÌß
ÚÈÂß
– Úöðáÿúöð áèîëîãëàð úèíñèééÿò âÿ èðñèééÿò
ÚÈÐÈÍÝÈËÒÈ á à õ úèíýèëòè. ..Ñÿðêàð Ùÿì-
ùàããûíäà úèëä-úèëä åëìè ÿñÿðëÿð éàçìûøëàð.
äóëëà áó úèðèíýèëòèëÿðèí, êèøíÿðòèëÿðèí, íÿðèëòè-
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ýóðóëòóíóí ìöãàáèëèíäÿ äþéöêöðäö. Ñ.Ðÿùè-
2. êþùí. Òÿíàñöë.
ìîâ.
ÚÈÍÑËßØÄÈÐÈËÌß “Úèíñëÿøäèðèëìÿê”-
ÚÈÑÈÌ èñ. [ÿð.] 1. Ôÿçàíûí ìöÿééÿí áèð
äÿí ô.èñ.
ãèñìèíè äîëäóðàí ìàääÿ, ìàòåðèéà, øåé; ôÿ-
ÚÈÍÑËßØÄÈÐÈËÌßÊ ô. Úèíñè, êåéôèééÿòè
çàäà àéðûúà øåé. Áÿðê úèñèìëÿð. Ìàéå úèñèì-
éàõøûëàøäûðûëìàã.
ëÿð. Úèñèìëÿðèí äöøìÿ ãàíóíó. Ýþé úèñèìëÿðè
ÚÈÍÑËßØÄÈÐÌß “Úèíñëÿøäèðìÿê”äÿí
(ïëàíåòëÿð, óëäóçëàð). // ðèéàç. Åíè, óçóíó, äÿ-
ô.èñ.
ðèíëèéè îëàí øåé. Ùÿíäÿñè úèñèìëÿð.
ÚÈÍÑËßØÄÈÐÌßÊ ô. Ñåëåêñèéà âÿ ñ. öñóë-
2. Áÿäÿí, âöúóä. Îüëàí, ñÿí óøàãñàí, úà-
ëàðëà úèíñè, êåéôèééÿòè éàõøûëàøäûðìàã. Èíÿê-
âàíñàí ùÿëÿ; Éåíèúÿ úèñìèíÿ äöøöá âÿëâÿëÿ.
ëÿðè úèíñëÿøäèðìÿê. – [Ìóõòàð Ôèðÿíýèçÿ:] Ãî-
Ì.Ï.Âàãèô. Éàíäûðûð úèñìèìè åøãèí ùàâàñû;
éóíó úèíñëÿøäèðìÿê ñàùÿñèíäÿ åëìè èø àïàðà-
Áèìöðâÿò, äåìèðñÿí, ãàð ñèíÿìäÿ âàð. Àøûã
úàüàì. Á.Áàéðàìîâ.
ßëÿñýÿð. // Úÿíàçÿ. Úèñìè éàëíûç ýþìöëìöø-
ÚÈÍÑËÈÊ èñ. Úèíñ ùåéâàíûí êåéôèééÿòè.
äöð; Ãÿáðÿ, ïàðëàã ýþçÿë ÿìÿëëÿðè éîõ!
// ñèô. Úèíñèíè éàõøûëàøäûðìàã ö÷öí àéðûëìûø,
Ñ.Ðöñòÿì.
äþëëöê, äàìàçëûã. Úèíñëèê ãî÷. Úèíñëèê èíÿê.
ÚÈÑÈÌÚÈÊ èñ. Êè÷èê úèñèì. Ãàí úèñèìúèêëÿðè.
ÚÈÍ-ØßÉÀÒÈÍ òîï. [ÿð.] Úèíëÿð âÿ øåé-
ÚÈÑÌÀÍÈ ñèô. [ÿð.] 1. Úèñìÿ ìÿíñóá, ìàääè.
òàíëàð (íàüûëëàðäà, ÿôñàíÿëÿðäÿ èíñàíûí ýþ-
2. Áÿäÿíëÿ, âöúóäëà, áÿäÿí ãóðóëóøó èëÿ
çöíÿ ýþðöíÿí ìþâùóìè ãîðõóëó ìÿõëóã-
áàüëû îëàí. Úèñìàíè éîðüóíëóã. Úèñìàíè èø-
ëàð). ..Úèí-øÿéàòèí, ãóëéàáàíû, ñóàäàìû áà-
ýÿíúÿ. – [Êàâóñ Ìèëíèðÿ:] Úèñìàíè ýþçÿëëèéÿ
ðÿñèíäÿ áöòöí åøèòäèêëÿðèì ýÿëèá ýþçöìöí
áèð ðóùàíè ùöñí äÿ ÿëàâÿ îëóíàðñà, òàì áèð
ãàáàüûíäà äóðäó. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
àùÿíý âöúóäà ýÿëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÚÈÐß1 èñ. áîò. Õûðäà àü ÷è÷ÿêëÿðè îëàí áèð-
3. êèò. Ìàääè, ìàääè ÿñàñëàðà äàéàíàí (ðó-
èëëèê áèòêè (òîõóìëàðûíäàí ÿäâèééÿ êèìè èñòè-
ùÿí çèääè). Úèñìàíè àëÿì. // Øÿùâàíè, èíñàíûí
ôàäÿ åäèëèð).
íÿôñè èëÿ áàüëû, îíäàí èðÿëè ýÿëÿí. Úèñìàíè
ÚÈÐß2 èñ. ßðçàã ïàéû, ïàé. ..Êÿíääÿí ÷ûõ-
äûãëàðûíûí îíóíúó ýöíö Ñÿðèééÿ õàëà éåìÿê
ùèññëÿð. Úèñìàíè éàõûíëûã.
åùòèéàòûíûí òöêÿíìÿéÿ áàøëàäûüûíû ùèññ åòäè.
ÚÈÑÌßÍ çÿðô [ÿð.] Áèð úèñèì îëàðàã, áèð
Ýöíäÿëèê úèðÿíè õåéëè àçàëòäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
âàðëûã êèìè; áÿäÿíúÿ. Úèñìÿí àéðûëìàã. – Úèñ-
Ùÿð ö÷-äþðä àéäà, ùÿð êÿíä òÿñÿððöôàòû êîì-
ìÿí úÿðýÿìèçäÿ éîõñàí äà ÿýÿð; Ñÿíÿò äöí-
ïàíèéàñûíûí àõûðûíäà áèð òÿðèôëÿíìÿê [Ðöñòÿì
éàñûíäà ùÿìèøÿ âàðñàí. Ñ.Ðöñòÿì. Áóýöíêö
êèøèíèí] úèðÿñè èäè. Ì.Èáðàùèìîâ. // Íîðìà.
èøëÿðè èëÿ .. [ãûç] úèñìÿí þëöá ýåòìèø àòàñûíû
Ùÿð ñó÷óíóí úèðÿñè ýöíäÿ áèð ùåêòàð éåð ñó-
ðóùÿí éàøàòìàüà áàøëàìûøäû. Ñ.Ðÿùìàí.
âàðìàãäûð. ß.Âÿëèéåâ.
ÚÈÂÀÐ èñ. [ÿð.] ßòðàô, éàõûí éåðëÿð, ÿòðàô
ÚÈÐÈÍÝ-ÚÈÐÈÍÝ òÿãë. Øöøÿ, ñàõñû ãàáëàðûí
éåðëÿð. [Ñÿôÿðèí] àòàñû Ãàðàáàü õàíûíûí Íàõ-
áèðè-áèðèíÿ âÿ éà áàøãà áèð øåéÿ òîõóíìàñûí-
÷ûâàí úèâàðûíäà îëàí áèð âóðóøìàñûíäà þë-
äàí ÷ûõàí ñÿñ. È÷ÿðèøÿùÿðèí ýåíèø àëàãàïûëà-
äöðöëìöø(äö). ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Úÿìèë áÿé
ðûíäàí âÿ äàø äàðâàçàëàðûíäàí è÷ÿðèéÿ ùöúóì
Áÿéïîëàäà:] Îòóðàëûì, áóðàñû ãÿäÿð ýþçÿë,
÷ÿêÿí êöëÿê ïÿíúÿðÿëÿðè úèðèíý-úèðèíýÿ ñàëûð,
áàõûìëû áèð éåð áó úèâàðäà ÷îõ àç áóëóíóð.
àç ãàëà ö÷ìÿðòÿáÿëè áèíàíû éåðèíäÿí ó÷óðóá-
Ù.Úàâèä. ..Èäðèñèí áàòàëéîíó äöøìÿí ìöäà-
äàüûòìàã èñòÿéèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ôèÿñèíè áèðèíúè îëàðàã éàðûá, øÿùÿðèí úè-
ÚÈÐÈÍÝÈËÄßÌß “Úèðèíýèëäÿìÿê”äÿí
âàðëàðûíà éàõûíëàøàí þí ùèññÿëÿð è÷ÿðèñèíäÿ
ô.èñ.
èäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÚÈÐÈÍÝÈËÄßÌßÊ á à õ úèíýèëäÿìÿê.
ÚÈÂ-ÚÈÂ òÿãë. Êþðïÿ ãóøëàðûí ÷ûõàðäûüû ñÿñ.
Ãàäèð åâèí áèð êöíúöíÿ, åëÿ áåëÿ õàë÷à öñ-
ÚÈÂß èñ. Ýöìöøö-àü ðÿíýäÿ àüûð äóðó
òöíÿ óçàíìàã èñòÿðêÿí, áàø ãàïûíûí èðè çÿíýè
ìåòàë; êèìéÿâè åëåìåíò. Úèâÿ âÿ îíóí áèð-
úèðèíýèëäÿäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ëÿøìÿëÿðè çÿùÿðëèäèð.
424
ÚÈÂßËÈ
ÚÈÉßÐÝÓØß
◊ Úèâÿ êèìè – áèð àí éåðèíäÿ äóðìàéàí,
ãóëóíóí] êöðÿéèíäÿí äÿéÿí ýöëëÿ ñîë úèéÿðèíè
ÿëÿ-îâóúà ñûüìàéàí àäàì, éàõóä øåé ùàã-
ïàð÷àëàéàðàã äþøöíäÿí ÷ûõìûøäû. ß.Ñàäûã.
ãûíäà (ìöãàéèñÿ ìÿãàìûíäà èøëÿíèð). Åë÷èí
Ãàðà úèéÿð – èíñàí âÿ ùåéâàí áÿäÿíèíèí þä
óúàáîéëó, úèâÿ êèìè îéíàã áèð îüëàí èäè.
ùàñèë åäÿí âÿ ìàääÿëÿð ìöáàäèëÿñè èëÿ áàüëû
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Úàð÷ûéåâèí ýþçëÿðè úèâÿ êèìè
áèð ñûðà ìöùöì ïðîñåñëÿðè òþðÿäÿí äàõèëè îð-
îéíàäû. È.Ùöñåéíîâ.
ãàíû; áàüûð.
ÚÈÂßËÈ ñèô. È÷ÿðèñèíäÿ, éàõóä òÿðêèáèíäÿ
◊ Úèéÿð äîëóñó – äÿðèíäÿí. Ýþé÷ÿê úèéÿð
úèâÿ îëàí. Úèâÿëè òåðìîìåòð.
äîëóñó íÿôÿñ àëûá êþêñöíö þòöðäö. ß.Âÿëèéåâ.
ÚÈÂÙÀÚÈÂ çÿðô Äóðìàäàí úèâèëäÿéÿðÿê,
Úèéÿð åëÿìÿê – öðÿê åëÿìÿê, öðÿêëÿíìÿê,
úèâ-úèâ ñÿñ ÷ûõàðàðàã. Ãóøëàð úèâùàúèâëÿ ó÷ó-
úÿñàðÿò åòìÿê. Ñÿä ïàðÿ êþíöë, õþâô åëÿìÿ
øóðäóëàð. // Âûéûëòû èëÿ, âûéûëäàéàðàã. Éàíûíà
òèðè-áÿëàäÿí; Ìÿðäàíÿ áó ìåéäàíÿ ãÿäÿì
úèâùàúèâëÿ òþêöëÿí ýöëëÿëÿðÿ ÿùÿìèééÿò âåð-
ãîé, úèéÿð åéëÿ. Ñ.ß.Øèðâàíè. Úèéÿðè äàüëàí-
ìÿéèá .. þçöíö áþëöéÿ éåòèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ìàã – á à õ úèéÿðè éàíìàã. Úèéÿðè ãàíà
ÚÈÂÈËÄßÌß “Úèâèëäÿìÿê”äÿí ô.èñ.
äþíìÿê – áÿðê ìöòÿÿññèð îëìàã, öðÿéè ãàí
ÚÈÂÈËÄßÌßÊ ô. Úèâ-úèâ (úèâèë-úèâèë)
îëìàã. Úèéÿðèì ãàíÿ äþíöá, äÿðäö áÿëà ýþð-
åëÿìÿê, úèâèëòè ñÿñè ÷ûõàðìàã. Íóðÿääèí
äöì ÿúÿá. Ñ.ß.Øèðâàíè. Úèéÿðè îäëàíìàã –
ýþçëÿðèíè äîëàíäûðàíäà ýþðäö êè, áèð éóâà-
1) á à õ úèéÿðè (îä òóòóá) éàíìàã; 2) ñó-
äàí äþðä ñÿð÷ÿ áàëàñû áàøëàðûíû áàéûðà ÷ûõà-
ñóçëóãäàí éàíìàã. Úèéÿðè (îä òóòóá) éàí-
ðûá úèâèëäÿéèðëÿð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ìàã – áÿðê ìöòÿÿññèð îëìàã, àúûìàã. Çàêè-
ÚÈÂÈËÄßØÌß “Úèâèëäÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ðèíÿì, åé áèâÿôà äèëáÿðèì; Ãîé áàõñûí öçöíÿ
ÚÈÂÈËÄßØÌßÊ ãàðø. Àüûç-àüûçà âåðèá
ùÿñðÿò ýþçëÿðèì; Èíòèçàð ÷ÿêìÿêäÿí éàíûð úè-
áèðëèêäÿ úèâèëäÿøìÿê. [Èñìÿò:] Èøòÿ áàùàð îë-
éÿðèì. Ã.Çàêèð. Ãóëó êèøè áÿðê óôóëäàäû. Åëÿ
ìóø, ùÿð éåð ýöëöìñÿð; Ãóøëàð úèâèëäÿøèð,
áèë úèéÿðè îä òóòóá éàíäû. Ù.Ê.Ñàíûëû. Úèéÿ-
áöëáöëëÿð þòÿð. Ù.Úàâèä. Ãàðàòîéóã áàëàëàðû;
ðèí éàíñûí! – ãàðüûø èôàäÿñè. [Òåëëè:] Ìÿíè ãû-
Êîë äèáèíäÿ úèâèëäÿøèð. Á.Âàùàáçàäÿ. Ñÿð-
íàéàí, úèéÿðèí éàíñûí! ß.Ìÿììÿäõàíëû. Úè-
÷ÿëÿð ÷ÿïÿðëÿðèí öñòöíäÿ, ñþéöä àüàúëàðûíûí
éÿðèíÿ îä äöøìÿê – á à õ úèéÿðè (îä òóòóá)
òÿïÿñèíäÿ úèâèëäÿøèðäè.. ß.Àáàñîâ.
éàíìàã (îäëàíìàã). Áóéóðäóëàð êè, âàëëàùè,
ÚÈÂÈËÒÈ èñ. Ãóø áàëàëàðûíûí âÿ áÿçè õûðäà
ùÿð áèð ãîúà, úûíäûð ëèáàñäà ùàììàë ýþðÿí-
ùÿøÿðàòëàðûí ÷ûõàðäûüû íàçèê ñÿñ. Ãóøëàð îë
äÿ úèéÿðèìÿ îä äöøöð, íÿôÿñèì äàðûõûá àç
äàäëû úèâèëòèëÿ îõóð; À÷ ýþçöí óéãóäàí, åé
òèôëè-ãÿéóð. À.Ñÿùùÿò. [Ñÿð÷ÿëÿðèí] àíàëàðû
ãàëûð êè, áèùóø îëóá éûõûëàì. Í.Âÿçèðîâ. Úè-
ó÷óá éóâàíûí àüçûíà ãîíäó. Áàëàëàðû ñàðû
éÿðèíè ÷ûõàðäàðàì! – ùÿäÿ, ãîðõó èôàäÿñè.
àüûçëàðûíû à÷ûá úèâèëòèíè áÿðêèòäèëÿð. Ñ.Ñ.Àõóí-
Úèéÿðèíè äàüëàìàã (éàíäûðìàã) – á à õ
äîâ. Ñÿùÿðè ùÿìèøÿ øàãðàã úèâèëòè âÿ úÿù-
öðÿéèíè éàíäûðìàã (“öðÿê”äÿ). [Äöøìÿí
úÿùëÿðè èëÿ ãàðøûëàéàí ìåøÿ íÿüìÿêàðëàðû
áàø÷ûñû] Ãàçàí õàíäàí ùàéûô àëìàã, [õàíûí]
ñóñìóø(äó). Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
úèéÿðèíè äàüëàìàã èñòÿéèðäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ÚÈÂÈËÒÈËÈ ñèô. Úèâèëòè èëÿ îëàí. Þòöøÿí
Úèéÿðèíè êàáàá åëÿìÿê (åòìÿê) – á à õ úè-
ãóøëàðûí úèâèëòèëè íÿüìÿñè åøèäèëèðäè. Ì.Ðçà-
éÿðèíè äàüëàìàã. Úèéÿðèíèí áàøû ñþêöë-
ãóëóçàäÿ.
ìÿê – öðÿêäÿí àúûìàã, ùàëûíà éàíìàã, áÿðê
ÚÈÉß èñ. Íàçèê, ìþùêÿì èï. Òàçû ñàùèáèíèí
ìöòÿÿññèð îëìàã. Õÿñòÿ óøàüû ýþðäöì, úèéÿ-
ÿëèíäÿ èñÿ óçóí úèéÿ îëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè. Îí-
ðèìèí áàøû ñþêöëäö.
ëàðûí áèðèíèí [íþêÿðëÿðèí] ãîëòóüóíäà áöêöëö
ÚÈÉßÐÝÓØß èñ. [ôàðñ.] ×îõ ñåâèìëè þâëàä
êèñÿ, î áèðèíèí ÿëèíäÿ ìþùêÿì úèéÿ âàðäû.
(àäÿòÿí òÿê óøàã) ìÿíàñûíäà. [Âÿçèð:] ..Ùÿëÿ
Ì.Èáðàùèìîâ.
ìÿíÿ áèð ìþùëÿò âåð êè, þçöìö õàíûí éàíûíà
ÚÈÉßÐ: àü úèéÿð àíàò. – èíñàí âÿ îíóðüàëû
éåòèðèá ñÿíèí úèéÿðýóøÿíèí àõûðûíà ÷ûõûì, ñîíðà
ùåéâàíëàðäà äþø ãÿôÿñèíäÿ éåðëÿøÿí òÿíÿôôöñ
ñÿíèí ùàããûíà ôèêèð ÷ÿêÿðÿì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
îðãàíû (áó ìÿíàäà àäÿòÿí úèéÿð øÿêëèíäÿ èø-
Ýÿð äÿéñÿ ñîéóã, ñàíúûëàíûá îëñà äà áèìàð;
ëÿíèð). Ùÿêèì Ùÿñÿíèí úèéÿðèíäÿ êè÷èê áèð ëÿêÿ
Ùþêì åò ýÿëÿ úèíäàð; Ýþñòÿðìÿ òÿáèáÿ î úèéÿð-
îëäóüóíó ñþéëÿäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Ùåéäÿð-
ýóøÿíè, çèíùàð. Ì.ß.Ñàáèð.
425
ÚÈÉßÐÈÉÀÍÌÛØ
ÚÎÜÐÀÔÈÉÀØÖÍÀÑ
ÚÈÉßÐÈÉÀÍÌÛØ ñèô. âÿ èñ. Ãàðüûø ñþçö.
÷àëûøñà äà, úîäëàøäû, à÷ûëûøäû. Á.Áàéðàìîâ.
ÚÈÉßÐËÈ ñèô. Öðÿêëè, úÿñàðÿòëè, ãî÷àã,
Öçöíö íèéÿ éàíà òóòóðñàí, ÿ, åøèòìèðñÿí? – Äè-
ãîðõìàç. ..Ìÿùÿððÿì äÿ úèéÿðëè êèøè èäè.
ëàâÿðèí ñÿñè úîäëàøäû. Â.Øûõëû.
Ì.Ñöëåéìàíîâ.
ÚÎÄËÓÃ èñ. Úîä øåéèí ùàëû, êåéôèééÿòè.
ÚÈÉßÐÏÀÐß [ôàðñ.] á à õ
úèéÿðýóøÿ.
Äÿðèíèí úîäëóüó. Òöêöí úîäëóüó. Éóíóí úîä-
[Øåéõ Àìèðè Øåéõ Ùàøèìèéÿ:] Ìÿí äÿ åøèò-
ëóüó. – Ñóéóí úîäëóüóíó âÿ éà éóìøàãëûüûíû
ìèøÿì, áèëèðÿì êè, ñÿíèí úèéÿðïàðÿí, éåýàíÿ
òÿéèí åòìÿê ö÷öí îíà ñàáóí âóðóðëàð.
ãûç þâëàäûí ìèñèëñèç áèð íàçÿíèíäèð. ß.Ìÿì-
ß.ßëèçàäÿ.
ìÿäõàíëû. Ñÿíèí úèéÿðïàðÿíè ìÿí ñåâèðÿì,
ÚÎÄÉÓÍËÓ ñèô. Éóíó úîä, ãàáà îëàí.
íÿ îëàð? Ýþç ýþðäö, êþíöë ñåâäè, ìÿíèì íÿ
Úîäéóíëó ãîéóí.
ýöíàùûì âàð. Á.Âàùàáçàäÿ.
ÚÎÜÐÀÔÈ ñèô. Úîüðàôèéàéà àèä, úîüðàôèéà
ÚÈÉßÐÑÓÇ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Öðÿêéàíäû-
èëÿ áàüëû. Úîüðàôè êÿøôëÿð. Úîüðàôè õÿðèòÿ.
ðàí, éàíûãëû. Ëåéëè äåìÿ – øÿìè-ìÿúëèñÿôðóç;
// Ùÿð ùàíñû áèð éåðèí òÿáèè øÿðàèòè, ãóðóëóøó
Ìÿúíóí äåìÿ – àòÿøè-úèéÿðñóç. Ôöçóëè. Ñà-
âÿ éà âÿçèééÿòè áàõûìûíäàí ãèéìÿòëÿíäèðè-
ëàìÿëåéêöì, àüà Äÿðâèø! Îüëàí, ýåíÿ íÿ
ëÿí, áàõûëàí, íÿçÿðäÿ òóòóëàí. Úîüðàôè ëàíä-
âàð, íÿ îëóá, áó íÿ úèýÿðñóç ãÿñèäÿäèð?
øàôò. Þëêÿíèí úîüðàôè âÿçèééÿòè. Ñÿíàéåíèí
Í.Âÿçèðîâ.
úîüðàôè éåðëÿøäèðèëìÿñè. – Åëìè äÿëèëëÿð Àá-
ÚÈÉÈË á à õ êîë-êîñ.
øåðîí éàðûìàäàñûíäàêû òöêÿíìÿç ñÿðâÿòè
ÚÈÉÈËËÈÊ á à õ êîë-êîñëóã.
ñàõëàéàí òÿáÿãÿëÿðèí äÿíèçäÿ äÿ äàâàì åò-
ÚÈÇÝÈ á à õ õÿòò2. Êîñà äèê áèð úèçýè ÷ÿ-
äèéèíè ýþñòÿðèð, úîüðàôè ñÿðùÿäè øÿðòè áèð øåé
êèð, ñîíðà éàíëàðäàí îíó ãàðìàãëà áàüëà-
ùåñàá åäèðäè. Ì.Ñöëåéìàíîâ. Úîüðàôè ìö-
éûð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ýþçëÿðèíèí êÿíàðëàðûíäàí
ùèò – úÿìèééÿòèí ìàääè ùÿéàòûíûí ÿí çÿðóðè
ýèúýàùëàðûíà äîüðó óçàíàí úèçýèëÿð îíó äàèì
âÿ äàèìè øÿðòëÿðèíäÿí áèðè îëàí òÿáèè øÿðàèò
ýöëöìñÿð ýþñòÿðèðäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
(èãëèì, òîðïàã, òÿáèè ñÿðâÿòëÿð âÿ ñ.).
ÚÈÇÝÈËßÌß “Úèçýèëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÚÎÜÐÀÔÈÉÀ [éóí. ýåýðàïùèà – Éåðèí òÿñ-
ÚÈÇÝÈËßÌßÊ ô. Úèçýè ÷ÿêìÿê, õÿòëÿ-
âèðè] Òÿáèè âÿ èñòåùñàë ÿðàçè êîìïëåêñëÿðèíè
ìÿê, úûçûãëàìàã.
òÿäãèã åäÿí òÿáèééàò âÿ èúòèìàè åëì ñàùÿñè.
ÚÈÇÝÈËÈ ñèô. Úèçýè ÷ÿêèëìèø, úèçýèëÿðè
Èãòèñàäè úîüðàôèéà – èúòèìàè èñòåùñàëûí
îëàí, õÿòëè, úûçûãëû.
éåðëÿøìÿñè âÿ ìöõòÿëèô þëêÿëÿðäÿ âÿ ðàéîí-
ÚÈÇÉß èñ. [ÿð.] êþùí. Ìöñÿëìàí þëêÿëÿðèí-
ëàðäà îíóí èíêèøàô øÿðàèòè âÿ õöñóñèééÿòëÿ-
äÿ ìöñÿëìàí îëìàéàíëàðäàí ÿñýÿðëèê õèäìÿòè
ðèíäÿí áÿùñ åäÿí åëì. Ôèçèêè úîüðàôèéà –
ìöãàáèëèíäÿ àëûíàí âåðýè.
èíñàí úÿìèééÿòèíè ÿùàòÿ åäÿí òÿáèè øÿðàèòè
ÚÎÄ ñèô. äàí. Ãàáà, êîáóä, ñÿðò, ãàëûí. Ñÿí
(ðåëéåô, èãëèì, áèòêè âÿ ùåéâàí àëÿìè, òîðïàã
ìÿíè áàçàðäà ÷óñòóìëà; Úîä ïàð÷àäàí êîñ-
âÿ è.à.) þéðÿíÿí åëì. // Éåð öçöíäÿ áèð øåéèí
òéóìëà ýþðìöøäöí. Ð.Ðçà. Öçöíöí îðà-
éàéûëìàñû ùàããûíäà òÿäãèãàò. Áèòêè úîüðàôè-
áóðàñûíäà áèòÿí úîä òöêëÿðèí ùÿð áèðè ãàðà
éàñû. Ùåéâàíëàð àëÿìèíèí úîüðàôèéàñû. Òîð-
òèêàíà áÿíçÿéèðäè. Ñ.Ðÿùìàí. Ñóëòàí úÿëä
ïàãëàðûí úîüðàôèéàñû. // Úîüðàôèéàäàí áÿùñ
áèð ùÿðÿêÿòëÿ .. úîä âÿ ÷àë áûüûíû ñûüàëëàéûá
åäÿí ôÿíí. Úîüðàôèéàäàí òàïøûðûã. Úîüðàôè-
ãÿäÿùëÿðè äîëäóðäó. È.Ùöñåéíîâ.
éàäàí èìòàùàí âåðìÿê. Úîüðàôèéà ìöÿëëèìè.
◊ Úîä ñó – òÿðêèáèíäÿ ÷îõëó ÿùÿíý äóç-
// Úîüðàôèéàäàí äÿðñ êèòàáû, äÿðñëèê.
ëàðû îëàí ñó. Úîä ñó äÿðèíè ãûúûãëàíäûðûð.
◊ Äèë÷èëèê úîüðàôèéàñû – äèë÷èëèéèí, àéðû-àéðû
ÚÎÄËÀÍÌÀ “Úîäëàíìàã”äàí ô.èñ.
äèë ùàäèñÿëÿðèíèí (ôîíåòèê, ãðàììàòèê, ëåêñèê)
ÚÎÄËÀÍÌÀÃ á à õ úîäëàøìàã.
éàéûëìàñû ùöäóäëàðûíû þéðÿíÿí áÿùñè.
ÚÎÄËÀØÌÀ “Úîäëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÚÎÜÐÀÔÈÉÀ×Û á à õ úîüðàôèéàøöíàñ.
ÚÎÄËÀØÌÀÃ ô. Úîä îëìàã, çÿðèôëèéèíè, èí-
Úîüðàôèéà÷ûëàðûí êîíôðàíñû.
úÿëèéèíè èòèðìÿê; êîáóäëàøìàã, ãàáàëàøìàã,
ÚÎÜÐÀÔÈÉÀØÖÍÀÑ [éóí. úîüðàôèéà âÿ
ñÿðòëÿøìÿê. Òöêëÿðè úîäëàøìàã. // Ìÿú. ìÿ-
ôàðñ. ...øöíàñ] Úîüðàôèéà àëèìè, úîüðàôèéà ìö-
íàäà. Ùèäàéÿò éåíÿ äÿ òÿìêèíèíè ñàõëàìàüà
òÿõÿññèñè. Úîüðàôèéàøöíàñ ïðîôåññîð.
426
ÚÎÜÐÀÔÈÉÀØÖÍÀÑËÛÃ
ÚÎØÌÀÃ
ÚÎÜÐÀÔÈÉÀØÖÍÀÑËÛÃ èñ. Úîüðàôèéà òà-
[Ìóõòàðëà õàíûìà] òÿìàñ åäÿðêÿí ãûäûãëàí-
ðèõè âÿ íÿçÿðèééÿñèíäÿí áÿùñ åäÿí åëìëÿðèí
äûðäû, úîøäóðäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìÿúìóñó.
2. Ùèðñëÿíäèðìÿê, àúûãëàíäûðìàã, ãûçûøäûð-
ÚÎÌßÐÄ èñ. Ìÿðä, àëèúÿíàá. Úîìÿðä èýèä
ìàã, þçöíäÿí ÷ûõàðìàã. Ìàéà áèð äÿ îíà
ùå÷ ãà÷àðìû ìåéäàíäàí; Ãûëûíú ÷ÿêèá ùàéûô
ýþðÿ Ðöñòÿì êèøèíèí ãÿçÿáèíè úîøäóðóðäó êè,
àëàð äöøìÿíäÿí. “Êîðîüëó”. [Ãàäûí:] ×îõ ñàü
åâèíäÿ éåòèøìèø Ïÿðøàí âàðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
îëóí, ìÿí ñèçè úîìÿðä îüëàí òàíûìàñàéäûì,
Ùèäàéÿòè úîøäóðàí ùÿð øåéäÿí ÷îõ Ñÿíóáÿ-
ùå÷ ãàïûìû öçöíöçÿ à÷ìàçäûì. Ì.Ñ.Îðäóáà-
ðèí èíäèêè ùàëäà áåëÿ ñàêèòëÿøìÿñè, áåëÿúÿ äóé-
äè. Ìÿíèì çàáèòëÿð àðàñûíäà äà ÷îõ úîìÿðä
üóñóç êèìè ëàãåéä ÿéëÿøìÿñè èäè. Á.Áàéðàìîâ.
éîëäàøëàðûì âàðäûð. Ì.Èáðàùèìîâ. // ßëèà÷ûã,
ÚÎØÃÓÍ ñèô. 1. Úîøìóø ùàëäà îëàí; ãû-
ñÿõàâÿòëè.
çûøìûø.
ÚÎÌßÐÄÚßÑÈÍß çÿðô Úîìÿðä àäàìà
2. Áöòöí ýöúö, øèääÿòè èëÿ òÿçàùöð åäÿí;
éàðàøàí áèð òÿðçäÿ; àëèúÿíàáúàñûíà, ìÿðäúÿ-
ýöúëö, ýóð, øèääÿòëè; òÿëàòöìëö. Úîøãóí ñåë.
ñèíÿ. Úîìÿðäúÿñèíÿ þçöíö ãàáàüà âåðäè.
– Ñàç î ãÿäÿð ìÿùàðÿòëÿ ÷àëûíûðäû êè, íÿüìÿ
ÚÎÌßÐÄËßØÌß “Úîìÿðäëÿøìÿê”äÿí
úîøãóí ñóëàð êèìè àõûá éàéûëûðäû. À.Øàèã. Úîø-
ô.èñ.
ãóí Õÿçÿð îéíàð àéàãëàðûíäà; Èøûã ñà÷àí íåôòè
ÚÎÌßÐÄËßØÌßÊ ô. Þçöíö èýèä, ìÿðä
òîðïàãëàðûíäà; Òàðèõëÿðèí ãûçûë éàðïàãëàðûíäà;
êèìè àïàðìàã, êèøèëÿøìÿê, ÿëèà÷ûãëûã, ñÿõà-
Äàäëû-äàäëû ñþçëÿðè âàð þëêÿìèí. Ú.Úàááàðëû.
âÿò ýþñòÿðìÿê.
3. ìÿú. Ãûçüûí, ýöúëö, øèääÿòëè, ùÿäñèç.
ÚÎÌßÐÄËÈÊ èñ. Ìÿðäëèê, íÿúèáëèê, àëè-
// ìÿú. Åùòèðàñëû, ãûçüûí, àòÿøèí, ùÿéÿúàíëû.
úÿíàáëûã. [Êÿðèì áàáà:] Þçöìö èòèðäèì. Ëà-
Úîøãóí íèòã. Úîøãóí áàõûøëàð. // ìÿú. Äÿëè-
êèí ãîðõìóðäóì, ÷öíêè áó èýèä ùåéâàíûí úî-
ãàíëû. ..Ïðîôåññîð áó àðàìñûç, äèðèáàø, úîøãóí
ìÿðäëèéèíäÿí ÿìèí èäèì. À.Øàèã. // Ñÿõàâÿò-
ýÿíúäÿí ÷îõ øåé ýþçëÿéèðäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ëèëèê, ÿëèà÷ûãëûã; ñÿõàâÿò.
ÚÎØÃÓÍËÀØÌÀ “Úîøãóíëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÚÎÐÀÁ èñ. Éóí, èïëèê âÿ éà ñöíè ñàïäàí òî-
ÚÎØÃÓÍËÀØÌÀÃ ô. Úîøãóíëóüó àðòìàã,
õóíàí óçóí âÿ éà ãûñà áîüàçëû àéàã ýåéèìè.
ãûçûøìàã, øèääÿòëÿíìÿê. Äÿíèç ýåòäèêúÿ úîø-
Íàõûøëû úîðàá. Éóí úîðàá. – Ùÿñÿí úûðûã úî-
ãóíëàøûðäû.
ðàáûíû ýþñòÿðìÿìÿê ö÷öí ÷ÿêìÿñèíè ìàñàíûí
ÚÎØÃÓÍËÓÃ èñ. Úîøãóí øåéèí ùàëû; úîø-
êþëýÿñèíäÿ ÷ûõàðòäû.. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ñÿêèíÿ
ãóí, ùÿéÿúàíëû ùàë. Ùÿð êÿñ äÿëè áèð ãàí úîø-
òàëâàð òàõòàñûíäàí àñûëìûø îòóçëóã íåôò ëàì-
ãóíëóüó èëÿ èðÿëèëÿéèð, èðÿëèëÿéèðäè. Ù.Íÿçÿðëè.
ïàñûíûí èøûüûíäà îòóðóá Ïÿðøàíà ãûø úîðàáû
ÚÎØÌÀà ô. 1. Øèääÿòëÿíìÿê, ÷îõ ýöúëÿí-
òîõóéóð... Ì.Èáðàùèìîâ. Ãÿðÿíôèë áàúûíûí ..
ìÿê, ýóðëàìàã, òöüéàí åòìÿê; äàøìàã, êöê-
àéàãëàðûíäà èïÿê úîðàáëà éöíýöë ìÿñò âàð
ðÿìÿê (òÿáèÿò ùàäèñÿëÿðè ùàããûíäà). Òóôàí
èäè. È.ßôÿíäèéåâ.
ýåòäèêúÿ úîøóð. Äÿíèç úîøìóøäó. – Áó ÷àéëàð
ÚÎÐÀÁÁÀÜÛ èñ. Úîðàáû àéàãäà ñàõëàìàã
úîøàð èíäè; Ãàéíàéûá äàøàð èíäè; Ýþçöì äàü-
ö÷öí ðåçèí, áàü âÿ ñ.
ëàðäà ãàëûá; Éàð ýÿëèá àøàð èíäè. (Áàéàòû).
ÚÎÐÀÁËÛ ñèô. Úîðàá ýåéìèø, àéàüûíäà
Êöêðÿñèí øÿëàëÿ; Úîøñóí, ÷àüëàñûí; Äàüëàðûí
úîðàáû îëàí.
ÿðêþéöí áàëàñûäûð î. Í.Õÿçðè. ..Äÿíèç Öìèäèí
ÚÎÐÀÁÒÎÕÓÉÀÍ èñ. Úîðàá òîõóìàüà
õÿéàëëàðû êèìè úîøóá ÷àõíàøûðäû. Á.Áàéðàìîâ.
ìÿõñóñ ìàøûí; úîðàá òîõóéàí èø÷è. // Ñèô. ìÿ-
// ìÿú. Ãûçûøìàã, ãàéíàìàã, úóøà ýÿëìÿê.
íàñûíäà. Úîðàáòîõóéàí ìàøûí. Úîðàáòîõó-
..Ìÿùÿááÿò úîøäó, ìÿíè áöðöäö, “Ðóãèééÿ,
éàí ãûç.
Ðóãèééÿ” äåäèðòäè. À.Äèâàíáÿéîüëó. [Ãóáåð-
ÚÎØÄÓÐÌÀ “Úîøäóðìàã”äàí ô.èñ.
íàòîð:] Èíñàí ãàí éûüäûãúà úîøàð, ãàí âåðäèê-
ÚÎØÄÓÐÌÀÃ ô. 1. Ãûçûøäûðìàã, øèääÿò-
úÿ ñóñàð. Ú.Úàááàðëû.
ëÿíäèðìÿê, áöòöí ýöúö èëÿ òÿçàùöð åòäèðìÿê.
2. ìÿú. Þçöíäÿí ÷ûõìàã, ùèðñëÿíìÿê, ãû-
Ùÿëÿ áó ãàäûíûí ìóíèñ âÿ òÿâàçþêàð áèð ãàäûí
çûøìàã, ãÿçÿáëÿíìÿê. Úîøóá, ãàáàüûíû ñàõ-
îëìàñû äà èíñàíûí ìÿùÿááÿòèíè úîøäóðóðäó.
ëàìàã ìöìêöí äåéèë. Íèéÿ áåëÿ úîøìóñàí?
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ùÿéàòáÿõø âÿ ùÿññàñ áèð ùàâà
– Òàùèð èñòÿð-èñòÿìÿç òÿìêèíèíè ïîçàðàã
427
ÚÎØÓÁ-ÄÀØÌÀ
ÚÞÂÐ-ÚßÔÀ
úîøäó. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Óñòà:] Àé àðâàä, àé Ýöë-
çàò, êþê. Åøã äÿðäè, åé ìöàëèú ãàáèëè-äÿðìàí
ïÿðè, úîøìà ýþðÿê, àõûð íÿ îëóá êè? Ì.Ùöñåéí.
äåéèë; Úþâùÿðèíäÿí åéëÿìÿê úèñìè úöäà àñàí
ÚÎØÓÁ-ÄÀØÌÀ “Úîøóá-äàøìàã”äàí ô.èñ.
äåéèë. Ôöçóëè.
ÚÎØÓÁ-ÄÀØÌÀÃ ô. 1. Ýöúëÿíìÿê, øèä-
ÚÞÂÙßÐÍÀÍß á à õ íàíÿ úþâùÿðè (àðà-
äÿòëÿíìÿê, àðòìàã, ýóðëàìàã, êöêðÿìÿê. Ñåë
üû) (“íàíÿ”äÿ).
úîøóá-äàøûð. – Áó ÷àé úîøóá-äàøàíäà íÿ
ÚÞÂËÀÍ èñ. [ÿð.] Äîëàíìà, ùÿðëÿíìÿ,
ãàíëàð åëÿìÿìèøäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Êöëÿê
äþâðè ùÿðÿêÿò; äþâðåòìÿ, äþâðàí. Êþíëöì áó-
äÿ áèðäÿí ÿñäè; Úîøäó-äàøäû äàëüàëàð.
ëàíûð êö÷ÿäÿ úþâëàíûíû ýþðúÿê; Íèòãèì òóòóëóð
Ù.Ùöñåéíçàäÿ. [Úàìàë:] Ãîðõìà, ó÷ìàç,
ùÿðçÿâö ùÿäéàíûíû ýþðúÿê. Ì.ß.Ñàáèð. Ãàð-
äÿíèç íÿ ãÿäÿð úîøóá-äàøñà äà, ùå÷ íÿ åëÿéÿ
ëû êöëÿéèí úþâëàíû ñàêèòëÿøìÿê ÿâÿçèíÿ äàùà
áèëìÿç. Ì.Ñöëåéìàíîâ.
ãöââÿòëÿ äàâàì åëÿìÿêäÿ èäè. Á.Áàéðàìîâ.
2. Á à õ úîøìàã 2-úè ìÿíàäà. Áó ñþç öçÿ-
Úþâëàí åòìÿê (âóðìàã) – äîëàíìàã, ùÿð-
ðèíÿ øèøìàí àäàì úîøäó-äàøäû, àüçû êþïöê-
ëÿíìÿê, ôûðëàíìàã, äþâð åòìÿê, äþâðÿ âóð-
ëÿíÿðÿê: – Áó ñþçöí ñÿíÿ íå÷ÿéÿ ìàë îëàúà-
ìàã. Îäóð, àòëûëàð äÿñòÿ-äÿñòÿ, éà òÿê-òÿê
üûíû áèëìèðñÿí? À.Øàèã.
óçàãäàí ýþðñÿíèðëÿð. Áèð ãåéðèëÿðè äÿ øÿùÿð-
3. ìÿú. Áèð øåéèí ÷îõëóüóíó, ýöúëö òÿçà-
äÿí ÷ûõûá àøàüû òÿðÿô ÷àïûðëàð, áóíëàð ùàìûñû
ùöðöíö áèëäèðèð. Òàðëàäà èø úîøóá-äàøûð. Áó
úþâëàí åäèðëÿð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Äÿëè
ÿëàìÿòäàð ýöíëÿðäÿ õàëãûí éàðàäûúûëûã ÿçìè
Ñÿìÿäèí] àõøàìàäÿê ïåøÿñè øÿùÿðè úþâëàí åò-
úîøóá-äàøûð.
ìÿê èäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áÿíäàëû ãÿôÿñäÿí
ÚÞÊß èñ. áîò. Äèø-äèø éàðïàãëàðû âÿ áîë øè-
÷ûõìûø àñëàí êèìè úÿëä áàëàúà à÷ûã ùÿéÿòäÿ
ðÿëè, ÿòèðëè ÷è÷ÿêëÿðè îëàí àüàú. Úþêÿ 20-25 ìåòð
áèð úþâëàí âóðäó. Ìèð Úÿëàë. Úþâëàíà ÷ûõìàã
ùöíäöðëöêäÿ, ãûøäà éàðïàüû òþêöëÿí àüàúäûð.
– ýÿçìÿéÿ, äîëàíìàüà ÷ûõìàã. ßëèîüëó
ßòèðëè ÷è÷ÿêëÿðè èéóíäà à÷ûëûð, ìåéâÿñè ñåí-
Ãàðà îüëàí õàëëû àòûí áåëèíäÿ úþâëàíà ÷ûõ-
òéàáðäà éåòèøèð, ÷è÷ÿêëÿðèíäÿí àðûëàð áàë øèðÿñè
ìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ýÿë, ýÿë ÷ûõàã úþâëàíà;
éûüûð, òîõóìó éàüëûäûð, áÿçÿí éåéèëèð: ÷è÷ÿéè
Ãîé ãûçûøñûí îðòàëûã. Ì.Ðàùèì.
òÿðëÿäèúè äÿðìàí êèìè èøëÿäèëèð, îäóíúàüû
ÚÞÂËÀÍÝÀÙ èñ. [ÿð. úþâëàí âÿ ôàðñ. ...ýàù]
éöíýöë âÿ ìþùêÿìäèð. Ù.Ãÿäèðîâ.
Ýÿçèíòè éåðè, ñåéð éåðè, ñåéðýàù.
ÚÞÊßËÈÊ èñ. Úþêÿ àüàúëàðû áèòÿí éåð,
ÚÞÂÐ èñ. [ÿð.] Úÿôà, çöëì, ÿçèééÿò; èíúèò-
úþêÿ ìåøÿñè.
ìÿ, öçöíòö. Ôÿãèðÿ àèä îëàí ôþùøö, úþâðö, çöë-
ÚÞÍÝß èñ. Åðêÿê, éåíèéåòìÿ, úàâàí èíÿê
ìö, úÿôàíû; Áþéöêäÿ, çîðáàäà, áÿéëÿðäÿ, õàí-
áàëàñû. Ãÿùðÿìàí ìåøÿíèí äÿðèíëèéèíäÿ ..àëà
äà ýþðìÿëè èìèø. Ì.ß.Ñàáèð. Íîëà ãÿëáèì,
úþíýÿíè ñûüàëëàéûá òóìàðëàéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àíàì êèìè àíàíûí; Ùÿð úþâðöíÿ, ùÿð íàçûíà
Éåëèíëÿðè ñöäëÿ øèøìèø èíÿêëÿð ìÿëÿøÿ-ìÿëÿøÿ,
äàéàíà. Á.Âàùàáçàäÿ. Úþâð åëÿìÿê (åò-
õàì úþíýÿëÿð áþéöðÿ-áþéöðÿ .. þçëÿðèíè áó-
ìÿê) êëàñ. – èíúèòìÿê, ÿçàá âåðìÿê, ÿçèééÿò
ëàãëàðûí öñòöíÿ ñàëäûëàð. ß.Àáàñîâ.
âåðìÿê, úÿôà âåðìÿê, öçöíòö âåðìÿê. Éàð
ÚÞÂÙßÐ èñ. [ÿð. ÿñëè ôàðñúà “ýþâùÿð”äÿí]
úþâð åòìÿç ìàíà ÿüéàð òÿëèì åòìÿäÿí; Áèë-
1. Ùÿð ùàíñû áèð öçâè ìàääÿíèí äèñòèëëÿ âÿ ñ.
ëàù, ÿüéàð åéëÿéÿí åùñàíû éàð åòìÿç ìàíà.
êèìéÿâè öñóëëà àéðûëàí éûüúàì ìÿùëóëó, øèðÿñè.
Ôöçóëè. Ñÿíäÿí ñàâàéÿ úþâð åëÿìÿç éàð, åé êþ-
Íàíÿ úþâùÿðè (áàõ úþâùÿðíàíÿ). Úþâùÿ-
íöë; Íåòäèí êè, ñÿí áó ëöòôÿ ñÿçàâàð îëìóñàí?
ðèíè ÷ÿêìÿê – äèñòèëëÿ åòìÿê, äèñòèëëÿ âàñèòÿ-
Ñ.ß.Øèðâàíè. Îë ãÿäð úþâð åò ìÿíÿ, àù åòìÿê
ñèëÿ úþâùÿðèíè, õöëàñÿñèíè àëìàã.
èìêàí îëìàñûí! Ì.ß.Ñàáèð. Úþâðöíö ÷ÿê-
2. êþùí. Íåôò, àü íåôò. [Ùàúû Ñóëòàí] Ùÿðäÿí
ìÿê – ùÿð ÿçàáûíà äþçìÿê, ùÿð äÿðäèíÿ,
ãÿíä âÿ úþâùÿð äÿ àëûá ñàòûð.. Ñ.Ùöñåéí. [Øÿ-
ÿçèééÿòèíÿ ãàòëàøìàã. [Ãóðáàíè:] Áèð ýþð ôÿ-
ðÿô õàëà:] Ãÿáèð öñòöíÿ ýåòìèøäèì. Ýåú ãà-
ëÿêèí äþâðöíö; Ìÿí ÷ÿêìèøÿì ÷îõ úþâðöíö..
éûòäûì. Úþâùÿð àëà áèëìÿäèì, äöêàíëàð áàüëû
“Ãóðáàíè”. [Ìÿøÿäè Úàùàíýèð:] Ñÿíèí úþâðöíö
èäè. Ù.Ñàðàáñêè.
ùÿð éåðäÿ ëÿëÿøèí ÷ÿêèá, ÷ÿêÿúÿê! Ìèð Úÿëàë.
3. ìÿú. Áèð øåéèí (ÿñÿðèí, ñÿíÿäèí, éàçûíûí,
ÚÞÂÐ-ÚßÔÀ èñ. [ÿð.] êëàñ. Á à õ úþâð. Áÿí
íèòãèí âÿ ñ.-íèí) ãûñà, éûüúàì õöëàñÿñè, ÿñàñ
íÿ òÿðèãö âÿúùëÿ úþâðö úÿôàäÿí óñàíûì; ×öí-
ãàéÿñè, ìÿüçè: ÿñèë ìÿòëÿá. // ìÿú. ßñèë, ìàéÿ,
êè ùÿìèøÿ éàðûìûí úþâðö úÿôàñû éàðÿäè. Íÿñèìè.
428
ÚÞÂÖÇ
ÚÓØ
Åé áèâÿôà, ìÿíè úàíà éåòèðäèí; Áóíúà úþâðö
ïèøèêòÿê úóìóðàì øþâã èëÿ áèðáàøà ÿòÿ.
úÿôà áèðäÿí îëóðìó? Ã.Çàêèð. Úþâð-úÿôà
Ì.ß.Ñàáèð.
åòìÿê (åëÿìÿê) – çöëì åòìÿê, ÿçàá âåðìÿê,
2. Äàëìàã, áàø âóðìàã. Ñóéóí äèáèíÿ úóì-
èíúèòìÿê. Ùÿð ãÿäÿð åéëÿéÿñÿí úþâðö-úÿôà;
ìàã. // Ìÿú. ìÿíàäà. ßëÿñýÿð ãóðáàíäû áåëÿ
Ìÿí ñÿíÿ åéëÿìÿçÿì ãåéðè-âÿôà. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ýÿëèíÿ; Ñîíàòÿê úóìóáäóð åøãèí ýþëöíÿ. Àøûã
ÚÞÂÖÇ èñ. Ãîç. Äÿðèí äÿðÿëÿðèí è÷èíäÿí
ßëÿñýÿð. ..Êèøè ñþçöíö äåéèá äèê-äèê áàõäû
öçöéóõàðû äèêÿëÿí âÿ ùÿð òÿðÿôÿ àëà÷ûã êèìè
Ìÿùÿììÿä Ùÿñÿí ÿìèíèí öçöíÿ, ãåéðèëÿðè
éàéûëàí èðèøàõÿëè ãîç àüàúëàðû þç áàëàúà ýþé
äÿ ýþçëÿðèíè äèêèá éåðÿ, ôèêðÿ úóììóøäóëàð..
úþâöçëÿðè èëÿ äàéàíûá äóðóðäóëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÚÞÂÖÇÃÛÐÀÍ èñ. Ãîç ñûíäûðìàã ö÷öí
ÚÓÌÓÕÌÀÃ á à õ úóììàã.
àëÿò; ãîçñûíäûðàí.
ÚÓÍÀ, ÚÓÍÀÉÛ á à õ òÿíçèô. ..Éàñÿìÿí
ÚÞÂÇß á à õ êÿì2.
óøàüû áåøèéÿ ãîéóá, úóíà èëÿ öçöíö þðòöð.
ÚÓÁÁÓËÓ á à õ úóìáóëó.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Òöë ðöáÿíä, ãàç-ãàç, ãàç þð-
ÚÓÙÓÄ äàí. Áàõ éÿùóäè. ßòòàðëàðûí ëÿç-
òöê. Ýöëïÿðèíèí öçöíÿ, êþùíÿ òîéëàðäà îëäó-
çÿòè úóùóäóí åâè áàüëàíàíäàí áÿðè ãà÷ûá.
üó êèìè, úóíà ÷ÿêìèøäèëÿð. Ì.Ùöñåéí.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áóéíàêñêè êö÷ÿäÿí ãîúà áèð
ÚÓÍÀËÛ ñèô. Áàøûíà, éà öçöíÿ úóíà ñàë-
úóùóä àðâàäû äÿñòÿéÿ ýÿëèá ñîðóøäó..
ìûø. // Ðöáÿíäëè, òöëëÿ þðòöëö. Àòàëû, àíàëû ýþ-
Ãàíòÿìèð.
çÿë; Àü öçö úóíàëû ýþçÿë; ßëëÿðè õûíàëû ýþçÿë;
Ýþçÿë, ñÿíèí âÿôàí éîõìóø. (Ãîøìà).
ÚÓÃÃÓËÄÀÌÀ “Úóããóëäàìàã”äàí ô.èñ.
ÚÓÍÃÓØ á à õ úóìáóëó. Úóíãóø îüëàí.
ÚÓÃÃÓËÄÀÌÀÃ ô. 1. Á à õ úèêêèëäÿìÿê.
2. ìÿú. Þòìÿê, áèðíÿôÿñÿ äàíûøìàã. Íÿ
ÚÓÐ èñ. Þçöíÿ òàé, áÿðàáÿð; éîëäàø, ùÿì-
òàé, áèð éåðäÿ îòóðóá-äóðàí éîëäàøëàðäàí
úóããóëäàéûðñàí?
ùÿð áèðè. Ãûçõàíûì úóðëàðû èëÿ äóâàããàïìàäà
ÚÓËÔÀ èñ. êþùí. ßë ùàíàñûíäà ïàìáûã ïàð-
øèðèí ñþùáÿòÿ ìÿøüóë èêÿí Âàãèô äÿ Ìÿäèíÿíèí
÷à òîõóéàí àäàì, òîõóúó. Úóëôà êÿôÿíñèç þëÿð.
âöñàëûíà ãîâóøóðäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Úóð
(Àòà. ñþçö). Àòàì ÿëëàô, áàáàì äöëýÿð èäè;
îëìàã – éîëäàø îëìàã, ùÿìòàé îëìàã. [Ìèð-
Ãàðäàøûì úóëôà, ÿìèì êàðýÿð èäè. Ì.ß.Ñàáèð.
çÿ Úàâàä:] Áèð éàíäàí ìÿíèì êèìè ñóáàé-
ÚÓËÔÀËÛÃ, ÚÓËÔÀ×ÛËÛà èñ. Úóëôàíûí èøè,
ñîëóã èëÿ úóð îëóðñàí, îòóðóá-äóðóðñàí, î
ïåøÿñè, ñÿíÿòè. [Ôàòìàíèñÿ:] Àëìàçûí àòàñû
áèðè éàíäàí äà íÿäèð, î íàõîø êèøèíèí äåòéàñ-
ñÿùÿðäÿí- àõøàìàúàí îíóí-áóíóí ãàïûñûí-
ëèñèíÿ ýåäèðñÿí.. Ìèð Úÿëàë.
äà úóëôàëûã åëÿéèðäè. Ú.Úàááàðëû. Ãàéàäàëû
ÚÓÐ-ÚÓÐ òÿãë. Àúûíäàí áàüûðñàãëàðäà
êÿíäèíèí ÿùàëèñè èñÿ õöñóñèëÿ úóëôà÷ûëûãëà
ÿìÿëÿ ýÿëÿí ñÿñ. Úóð-úóð åëÿìÿê – úó-
ìÿøüóë îëìóøäóð. “Åëì âÿ ùÿéàò”.
ðóëäàìàã. [Àëìàç:] Àúûíäàí ãàðíûìûç úóð-
ÚÓÌÁÓËÓ ñèô. äàí. ×îõ êè÷èê, ÷îõ áàëà-
úóð åéëÿéèð. Í.Âÿçèðîâ.
úà, áàìáàëàúà. Úóìáóëó óøàã.
ÚÓÐËÀØÌÀ “Úóðëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÚÓÌÁÓËÓËÓà èñ. äàí. Áàëàúàëûã, êè÷èêëèê.
ÚÓÐËÀØÌÀÃ ô. Éîëäàø îëìàã, äîñò îë-
ÚÓÌÄÓÐÌÀ “Úóìäóðìàã”äàí ô.èñ.
ìàã, ùÿìòàé îëìàã.
ÚÓÌÄÓÐÌÀÃ èúá. 1. Ñöðÿòëÿ, òåç, úÿëä
ÚÓÐÓËÄÀÌÀ “Úóðóëäàìàã”äàí ô.èñ.
ãà÷ûðòìàã.
ÚÓÐÓËÄÀÌÀÃ ô. Úóð-úóð åëÿìÿê, ãó-
2. Ùöúóì åòäèðìÿê, ùöúóìà òÿùðèê åò-
ðóëäàìàã. Ãàðíû úóðóëäàìàã. – Þêöç èíèë-
ìÿê, ìÿúáóð åòìÿê.
äÿìÿêäÿí ãàðíû úóðóëäàéûð. ß.Âÿëèéåâ.
ÚÓÌÌÀ “Úóììàã”äàí ô.èñ.
ÚÓØ èñ. [ôàðñ.] Úîøìà, ãàéíàìà; ãÿëÿéàí,
ÚÓÌÌÀà ô. 1. Ñöðÿòëÿ, úÿëä ãà÷ìàã, úÿëä
ùÿéÿúàí. Úóø åéëÿìÿê – úîøìàã, ãÿëÿ-
ýåòìÿê, àéàã àëûá ýÿëìÿê, éà ýåòìÿê. Åâÿ
éàíà ýÿëìÿê, ãàéíàìàã, úóøà ýÿëìÿê, ãû-
úóììàã. Àäàìëàðà òÿðÿô úóììàã. – ..Ïðèñòàâ
çûøìàã. [Ùàðóí:] Åøãèìèç úóø åéëÿéèá àðò-
þçö àòäàí äöøöá, è÷ÿðèéÿ úóìäó. Ì.Ùöñåéí.
ìàãäàäûð ýöíäÿí-ýöíÿ. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Úóøà
Ñÿíÿì .. ÷óâàëëàðà òÿðÿô úóìäó. ß.ßáöëùÿñÿí.
ýÿëìÿê – úîøìàã, ãûçûøìàã, âÿúäÿ ýÿëìÿê,
// ìÿú. Öñòöíÿ àòûëìàã, ùÿìëÿ åòìÿê. Î ãÿ-
øþâãÿ ýÿëìÿê. Òàùèð ..äàùà äà úóøà ýÿëèá,
äÿð õîøëàíûðàì òöñòöñö ÷ûõúàã êàáàáûí; Àú
ñàçûí òåëëÿðèíè ëàï öðÿêäÿí åùòèçàçà ýÿòèðèðäè.
429
ÚÓÂÀÐ
ÚÖËËÖÒ
Ì.Ùöñåéí. [Àøûã:] Ñèíÿì úóøà ýÿëäè, ìÿí
ÚÖÚßÝÞÇÖ èñ. äàí. Õàë-õàë. Úöúÿýþçö
ñàçû àëûá “Õîø ýÿëèá” ðÿäèôëè ñþçöìö îâøàðû
ïàð÷à. – Ãÿðÿíôèë õàëà êå÷ÿí èë òèêäèðäèéè úöúÿ-
ùàâàñû èëÿ îõóäóì. À.Øÿìøèð.
ýþçö ÷èò äþøëöéö èëÿ éàïûøûá ãàçàíû éåðÿ äö-
◊ Úóøà ýÿòèðìÿê – ðóùëàíäûðìàã, úàí-
øöðäö. ß.Âÿëèéåâ.
ëàíäûðìàã, âÿúäÿ ýÿòèðìÿê, øþâãëÿíäèðìÿê.
ÚÖÚßÏËΠèñ. Õóðóøó úöúÿäÿí èáàðÿò
Øÿðãäÿí ÿñÿí íÿñèì ýöëëÿðèí, ÷è÷ÿêëÿðèí âÿ
îëàí ïëîâ. [Ùàúû Ùÿñÿí:] Áÿëêÿ øåéõ úÿíàáëà-
àüàúëàðûí éàðïàãëàðûíûí àðàñûíäà àøèã âÿ
ðû òÿàì áóéóðàëàð, éàõøû úöúÿïëîâ áèøèðèáëÿð.
ìÿøóãëàð öðÿêëÿðèíè úóøà ýÿòèðÿí (ô.ñèô.) áèð
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ßëâàí ìÿçÿëÿð âÿ è÷-
ìÿãàìàò áÿðïà åòìèø èäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
êèëÿðëÿ áàøëàéàí çèéàôÿò úöúÿïëîâ âÿ ìåéâÿ-
Ãàíû úóøà ýÿëìÿê – á à õ ãàí ãàéíàìàã
ëÿðëÿ áèòäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
(“ãàí”äà). Çåéíàë îüëóíó ýþðúÿê ãàíû áÿ-
ÚÖÚßÐÄÈËÌß “Úöúÿðäèëìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿíèíäÿ úóøà ýÿëäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÚÖÚßÐÄÈËÌßÊ ìÿúù. Áÿñëÿíèá éåòèø-
ÚÓÂÀÐ èñ. Ñóâàðìà ñóéóíó áþëöøäöðÿí
äèðèëìÿê, áåúÿðèëìÿê.
àäàì. Ñó÷ûõìàç àðõà úóâàð ãàéäàëàð, àäûìû
ÚÖÚßÐÌß “Úöúÿðìÿê”äÿí ô.èñ.
äà ãîéäóëàð éàðûòìàç. (Àòà. ñþçö). Éåýàíÿ
ÚÖÚßÐÌßÊ ô. Éåòèøìÿê, áîé àòìàã, òîð-
ýèðèø éîëóíà [ßëëÿçîüëó] ..ãÿñäÿí ñó áóðà-
ïàãäàí ÷ûõìàã, ýþðöíìÿéÿ áàøëàìàã (áèòêè
õûá, áèð éàáà òèêàí ãîéóáìóø êè, úóâàð àä-
ùàããûíäà). Ùàâàëàð ãûçäûãúà ÷èéèä úöúÿðèðäè.
ëàéà áèëìÿñèí. È.Ùöñåéíîâ.
– Éåðäÿ ýþé îòëàð úöúÿðäè; Ýåíèø òàðëàëàð ýþ-
ÚÖÁÁß èñ. [ÿð.] Êå÷ìèøäÿ: öñòäÿí ýåéè-
éÿðèðäè. Ì.Äèëáàçè. Áàéûðäà úöúÿðèá ìèí ýöë,
ëÿí óçóí ÿòÿêëè, åíëè, äöéìÿñèç ýåéèì. Ãîúà-
ìèí ÷è÷ÿê; ßðèéèð ãÿëáèíäÿ äàüëàðûí ãàðû.
ëàðûìûç, úàâàíëàðûìûç óçóí áþðê ãîéàðäûëàð,
Á.Âàùàáçàäÿ.
òÿïÿ÷óõà âÿ úöááÿ ýåéÿðäèëÿð. ß.Ãÿìêöñàð.
ÚÖÚßÐÒÈ èñ. Òîðïàãäàí ýþðöíÿí, áàøû
[Âÿçèð Õàúÿ Ìÿñóäà:] Áóéóð, òåç ìÿíèì ãûð-
÷ûõàí áèòêè. Úöúÿðòè ÿìÿëÿ ýÿëÿí ýöíäÿí ñà-
ìûçû úöááÿìè âåðñèíëÿð, êÿùÿð àòûìû éÿùÿð-
ùÿäÿ ñåéðÿëòìÿ èøëÿðè àïàðûëûð.
ëÿñèíëÿð, åøèòäèíìè? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Óçóí
ÚÖÚßÐÒÌß “Úöúÿðòìÿê”äÿí ô.èñ.
òèðìÿ úöááÿ ýåéìèø ìÿìóðëàð [âÿëèÿùäè]
ÿùàòÿ åòìèøëÿð. Ï.Ìàêóëó.
ÚÖÚßÐÒÌßÊ ô. Áåúÿðÿðÿê, áÿñëÿéÿðÿê
éåòèøäèðìÿê (òîõóìó, áèòêèíè). Äÿíè úö-
ÚÖÁÁßËÈ ñèô. Úöááÿ ýåéìèø. Áèð ÷ûëïàüû
ìèí úöááÿëè ñîéà áèëìÿç. (Àòà. ñþçö). Àéàã
úÿðòìÿê.
öñòÿ äîëàøàí øàë ñàðûãëû, ãûñà úöááÿëè ýÿíú
ÚÖÚÖ èñ. çîîë. Ìèë÷ÿê, àðû, ãàðûøãà êèìè
áèð ÿõè Ìèðçÿ ßáäöëâàùàáà éåð ýþñòÿðäè.
áóüóìàéàãëûëàðà âåðèëÿí öìóìè àä; áþúÿê.
×ÿìÿíçÿìèíëè.
Àììà úöúöëÿðäÿí áèð ÷îõó ñöáù à÷ûëìàñûí-
ÚÖÚß èñ. Òîéóã áàëàñû. ßëèìè ùèíÿ ñîõóá,
äàí áèõÿáÿð èäè. À.Äèâàíáÿéîüëó. [Íÿçèðÿ]
ñóéóí è÷èíäÿí úöúÿëÿðèí úÿìäÿêëÿðèíè áèð-áèð
áàøìàüûíûí áèð òàéûíäà úöúö ýþðìöø, ÷èì÷ÿø-
÷ûõàðòäûì. À.Øàèã. [Ùþðìÿò] ùÿìèøÿ úöúÿ âÿ
äèéè ö÷öí Ðöáàáÿíè ÷àüûðìûøäû. Ìèð Úÿëàë.
éóìóðòà ñàòìàãëà äà ÷þðÿê ïóëëàðûíûí áèð
ÚÖÚÖÉÅÉßÍ ñèô. çîîë. Úöúö èëÿ ãèäàëà-
ãèñìèíè ÷ûõàðàðäû. ß.Ñàäûã.
íàí, ùÿøÿðàò éåéÿí. Úöúöéåéÿí ãóøëàð.
◊ Úöúÿ êèìè – áàëàúà, õûðäàúà, úûëûç, ñûñãà.
ÚÖÔÒ á à õ úöò1 1-úè ìÿíàäà. Òÿçÿ àðâàä
Úöúÿ êèìè ãûç. – Öñò-áàøû òîç-òîðïàã è÷èíäÿ,
ö÷öí èìïåðéàëà; Úöôò èëÿ àëûíìûø áðèëéàíò ñûð-
ãûñàáîéëó, úöúÿ êèìè ñûñãà âÿ èðè ÷îïóð áóð-
üà. Ù.Ê.Ñàíûëû.
íó ãûðìàã êèìè ÿéðè áèð òîïàë éóìàã êèìè
ÚÖÊÊÖËÄßÌß “Úöêêöëäÿìÿê”äÿí ô.èñ.
éóìàëàíà-éóìàëàíà è÷ÿðè ýèðäè. Ì.Ðçà-
ÚÖÊÊÖËÄßÌßÊ ô. Úöê-úöê åëÿìÿê,
ãóëóçàäÿ.
“úöê-úöê” ñÿñ ÷ûõàðìàã. [Òàíéà Òîüðóëà:]
◊ Èñëàíìûø úöúÿ êèìè – ÷îõ àúûíàúàãëû,
Áóðà áàõ, èíäè äÿ ãóðáàüàíûí éåðèíÿ þçöí
çàâàëëû, éàçûã ýþðêÿìè îëàí àäàì ùàããûíäà.
úöêêöëäÿéèðñÿí. Ú.Úàááàðëû.
..Àðûã àäàì èñëàíìûø úöúÿ êèìè áöçöøöá äà-
ÚÖËÝß èñ. ìÿù. Ãóðàãëûã éåðëÿðäÿ òÿáèè
íûøûüûíà ïåøìàí îëäó. Ì.Ùöñåéí.
íîùóð.
ÚÖÚßÝÞÇ ñèô. Õûðäàúà ýþçëÿðè îëàí.
ÚÖËËÖÒ èñ. çîîë. Óçóíäèìäèêëè, íàçèê-
Úöúÿýþç àäàì.
àéàãëû, òöêö íàõûøëû êþ÷ÿðè ãóø. Áèð äÿñòÿ úöë-
430
ÚÖËÓÑ
ÚÖÐ
ëöò ãàëõäû âÿ “Ãàðà ýöçýö”íöí öñòöíäÿí êå÷-
òÿäè. ×öíêè îíäà áåëÿ áèð úöìëÿãàéüûëûã õàñèé-
äè. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
éÿòè äÿ âàðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Àëëàùãóëó ×èì-
ÚÖËÓÑ èñ. [ÿð.] Ùþêìäàðûí òàõòà ÷ûõìàñû.
íàçà:] Îüëóííàí ñÿí áÿñ íÿ ãàéûðûðñàí? Úöìëÿ-
Øàù Àááàñûí úöëóñóíäàí àëòû èë êå÷èá, éåääèíúè
ãàéüûëûã åëÿéèðñèíèç íèéÿ? Ýåäèá õàðàáàíäà
èë áàøëàíìûøäû êè, àøàüûäà çèêð îëóíàí ãÿçèééÿ
îòóðñàíà! ß.ßáöëùÿñÿí.
âàãå îëäó. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [×îïî:] ßðäèúà-
ÚÖÌËßÏßÐÄÀÇ èñ. [ÿð. úöìëÿ âÿ ôàðñ.
íûí úöëóñó áèð î ãÿäÿð äÿ òÿíòÿíÿëè êå÷ìÿäè,
...ïÿðäàç] Äàíûøûüûíäà âÿ éàçûñûíäà ãÿëèç,
õàëã éîðóëìóøäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Úöëóñ
òÿìòÿðàãëû úöìëÿëÿð, èáàðÿëÿð èøëÿòìÿéè ñå-
åòìÿê – òàõòà îòóðìàã, ùþêìäàðëûüà áàøëà-
âÿí àäàì.
ìàã. [Âàãèô:] Øàù úöëóñ åäÿðêÿí, Èðàíûí äþðä
ÚÖÌËßÏßÐÄÀÇËÛà èñ. Ãÿëèç âÿ òÿìòÿ-
âàëèñè òàú ìÿðàñèìèíäÿ èøòèðàê åòìÿëèäèð.
ðàãëû úöìëÿëÿð, èáàðÿëÿð èøëÿòìÿéè ñåâìÿ. Ïî-
×ÿìÿíçÿìèíëè. [Ìèðçÿ Ñàäûã:] Øàù òàõòà
ëèòåõíèê òÿëèì ùàããûíäà öìóìè ìöëàùèçÿëÿð
úöëóñ åäèíúÿ Ìèðçÿ Òÿãè õàíû þçöíÿ ñÿäðè-
éåðèòìÿêäÿí, úöìëÿïÿðäàçëûãäàí âÿ äîãìà-
ÿçÿì ãÿðàð âåðèá. Ú.Úàááàðëû.
òèçìäÿí ÿë ÷ÿêÿðÿê, ìöàñèð ùÿéàòûí, õàëã òÿ-
ÚÖÌß èñ. [ÿð.] Ùÿôòÿíèí áåøèíúè ýöíö;
ñÿððöôàòûíûí ãàðøûéà ãîéäóüó ìÿñÿëÿëÿðëÿ ÿëà-
úöìÿ àõøàìûíäàí ñîíðà ýÿëÿí ýöí. [Ùàúû:]
ãÿäàð îëàðàã ïðàêòèê èø ýþðìÿê ëàçûìäûð. “Àç.
Ùàçûðëà, àé õàëàãûçû, úöìÿ ýöíö ýÿëÿúÿéÿì!
ìÿêò.”. // Áîø, ìÿçìóíñóç, òÿìòÿðàãëû ñþçëÿð.
Ìèð Úÿëàë. Úöìÿ àõøàìû – ùÿôòÿíèí äþð-
ÚÖÌËßÑÈ á à õ úöìëÿòàíè. Òóòóá úöì-
äöíúö ýöíö. [Íÿíÿõàíûì:] À êèøè, .. áèð éåð-
ëÿñèíè, ÷àòûí ãîë-ãîëà. Ù.Ê.Ñàíûëû.
äÿ éåéÿê, úöìÿ àõøàìûäûð, åëÿ þëöëÿðèìèçèí
ÚÖÌËßÒÀÍÈ çÿðô [ÿð.] Ùàìûëûãëà, ùàìûñû
äÿ ðóùó øàä ýåäÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
áèð éåðäÿ, éåêóíó. Úöìëÿòàíè îí áåø êèøè èäè:
ÚÖÌßÕÀÒÀÍ èñ. Ñàíäûã, éîðüàí-äþøÿê,
ùàìûñû ÿñýÿð ýåéèìëè, äÿðè ïàïàãëû èäè. ×ÿ-
âÿ ñ. ãîéìàã ö÷öí åâèí è÷ äèâàðûíäà äöçÿë-
ìÿíçÿìèíëè. [Ùÿñÿí:] Úöìëÿòàíè åëÿéèð èêè
äèëÿí îéóã, áîø éåð. Îòàüûí äèâàðëàðûíäàêû
ìàíàò îí äþðä øàùû ö÷ ãÿïèê. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
úöìÿõàòàíäà áþéöê ñàíäûãëàðûí öñòÿ èïÿê,
[Ìàçàíäàðàíñêè:] [Ëîæàäà] úöìëÿòàíè äþðä
çÿðçÿð öçëö ÿëâàí éîðüàí-äþøÿêëÿð ãîéóëàð-
íÿôÿð àðâàä âàðäûð. Ú.Úàááàðëû.
äû. Ù.Ñàðàáñêè.
ÚÖÍÁ èñ. [ÿð.] êþùí. Éàí, éàí òÿðÿô, íÿçä.
ÚÖÌÙÓÐÈÉÉßÒ [ÿð.] á à õ ðåñïóáëèêà.
1879-úó èëäÿ .. Ãîðè øÿùÿðèíäÿ õðèñòèàí äà-
Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòè. – Ìåøèíîâ
ðöëìöÿëëèìèíèí úöíáöíäÿ ìöñÿëìàí øþáÿñè
áöòöí âàðëûüû èëÿ åòèðàç åòäè: – Éîõ, éîõ,
à÷ûëäû.. Ô.Êþ÷ÿðëè. Õàòûðûìäàäûð, ãàðäàøûì
úöìùóðèééÿò éîõ, áó, áöòöí Øÿðã ìÿñÿëÿñè-
“ìîëëàõàíàäà” ìÿùÿëëÿìèçäÿ Ãàñûìáÿé
äèð! Ñ.Ðÿùìàí.
ìÿñúèäè úöíáöíäÿêè öñóëè-ÿòèã ìÿêòÿáèíäÿ
ÚÖÌÙÓÐÈÉÉßÒ×È á à õ ðåñïóáëèêà÷û.
îõóéóðäó. Ò.Ø.Ñèìóðã.
ÚÖÌËß èñ. 1. äèë÷. Áèòìèø áèð ôèêðè èôàäÿ
ÚÖÍÝ èñ. [ôàðñ.] Øàèðëÿðèí ñå÷ìÿ ÿñÿðëÿðè,
åäÿí ñþç áèðëÿøìÿñè âÿ éà ñþç. Ñàäÿ úöìëÿ.
éàõóä áåéòëÿðèí ÿëéàçìà òîïëóñó. Ôàðñ äèëèíäÿ
Ñóàë úöìëÿñè. Áóäàã úöìëÿ.
éàçûëìûø úöíý.
2. Ùàìû, ùàìûñû, áöòöí. Úöìëÿ êàðâàí ÿùëè
ÚÖÐ èñ. [áÿçÿí “úöðÿ” øÿêëèíäÿ äÿ èøëÿíèð]
ùåéðàí ãàëäû, ùàìûäàí äà àðòûã áó ñèððÿ òÿ-
1. Íþâ, ÷åøèä, ãèñèì. Ìàüàçàäà éöç úöð øåé
ÿúúöá åäÿí Ìÿììÿä îëäó.. Å.Ñóëòàíîâ,
âàð. Ùÿð úöð – ùÿð íþâ, öðÿéèí èñòÿéÿí,
[Ùàúû Ñàëåù:] Éåòèì Èìðàíû íÿ òþâð ñàõëàäû-
ÿí ìöõòÿëèô. [Ðÿñóë] ùÿð úöð éåìÿêäÿí àðà-
üûì úöìëÿéÿ ìÿëóìäóð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
éà ýÿòèðäè. “Àøûã Ãÿðèá”. Ãûçûí ãîùóì-
3. êþùí. Ìèãäàð, ìÿáëÿü.
ÿãðÿáàëàðû ùÿðÿ áèð úöðÿ ïàé ýþòöðöá, ãûçûí
ÚÖÌËßÃÀÉÜÛ ñèô. âÿ èñ. Ùàìûíûí äÿðäè-
úåùèçèíäÿ îëàí íþãñàí øåéëÿðè äîëäóðàúàã-
íè ÷ÿêÿí, ùàìûéà ãàéüû ýþñòÿðÿí, úàíéàíäû-
ëàð. Ð.ßôÿíäèéåâ.
ðàí, ãàéüûêåø. Úöìëÿãàéüû àäàì.
2. Öñóë, ãàéäà, òÿðç. Àéðû úöð åäÿ áèëìÿç-
ÚÖÌËßÃÀÉÜÛËÛà èñ. Ùàìûíûí äÿðäèíÿ
äèì. Áèð úöð – áèð ãàéäàäà, áèð òÿðçäÿ.
ãàëìà, ùàìûíûí ãàéüûñûíû ÷ÿêìÿ. ßôðóç áàúû
Ùàìû áèð úöð ýåéèíìèøäèð. Áó úöð – áåëÿ, áó
áèð äÿ þçö Íÿíÿãûçû Áàëàõàíà òàïøûðìàã èñ-
ãàéäàäà, áó òÿðçäÿ. Áó úöð èøëÿìÿê îëìàç. –
431
ÚÖÐÁßÚÖÐ
ÚÖÐÌ
[ßñýÿð õàëàñûíà:] Áåëÿ, äåéèðÿì êè, áó úöðÿ
ÚÖÐßÒËß çÿðô Ãîðõìàäàí, úÿñàðÿòëÿ,
äîëàíàúàüûí àõûðû íÿ îëñóí? Ö.Ùàúûáÿéîâ.
èýèäúÿñèíÿ. Úöðÿòëÿ èðÿëè éåðèìÿê. Úöðÿòëÿ ñî-
ÚÖÐÁßÚÖÐ ñèô. Ìöõòÿëèô. Úöðáÿúöð êè-
ðóøìàã.
òàáëàð àëìàã. Úöðáÿúöð òàìàøàëàðà áàõìàã.
ÚÖÐßÒËßÍÄÈÐÌß “Úöðÿòëÿíäèðìÿê”-
Úöðáÿúöð øÿùÿðëÿð ýÿçìÿê. – Ìÿììÿäáàüû-
äÿí ô.èñ.
ðûí áàøûíà úöðáÿúöð ïëàíëàð ýÿëèðäè. Ñ.Ùö-
ÚÖÐßÒËßÍÄÈÐÌßÊ ô. Úÿñàðÿòëÿíäèð-
ñåéí. Úöðáÿúöð áèîëîãëàð úèíñèééÿò âÿ èðñèééÿò
ìÿê, öðÿêëÿíäèðìÿê, úÿñàðÿòÿ ýÿòèðìÿê. Áó
ùàããûíäà úèëä-úèëä åëìè ÿñÿðëÿð éàçìûøëàð.
àäàìûí ÷îõ äà áÿíä îëìàìàñû, þçöíö ñàêèò
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. // Íþâ-íþâ, ùÿð íþâ, ùÿð úöð,
âÿ ñîéóããàíëû ýþñòÿðìÿñè Çîðàíû úöðÿòëÿí-
÷åøèä-÷åøèä, äöðëö-äöðëö. Úöðáÿúöð õûðäàâàò.
äèðäè. Ñ.Âÿëèéåâ.
Úöðáÿúöð õþðÿêëÿðäÿí éåìÿê. – Ùÿð ðÿíýÿ
ÚÖÐßÒËßÍÌß “Úöðÿòëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
÷àëàí úöðáÿúöð úöúöëÿð îòëàðà ìÿðúàí êèìè
ÚÖÐßÒËßÍÌßÊ ô. Úÿñàðÿòëÿíìÿê, úö-
ñàðûëìûøäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ýþâùÿð õàíûì éàí
ðÿòÿ ýÿëìÿê, úÿñàðÿòÿ ýÿëìÿê, öðÿêëÿíìÿê.
îòàãäàí úöðáÿúöð øèðíèééàò âÿ ìöðÿááÿ ýÿ-
Áöðúö Ñóëòàí áó ñþçö îíäàí åøèäèá, áèð àç
òèðèá ñöôðÿéÿ äöçäö. Ã.Èëêèí.
äà úöðÿòëÿíäè. “Êîðîüëó”. Ôåéçóëëà åâèíäÿ
ÚÖÐÁßÚÖÐËÖÊ èñ. Úöðáÿúöð îëìà,
áèð øåé òàïûëìàäûüûíû ýþðöá, úöðÿòëÿíäè âÿ áèð-
ìöõòÿëèôëèê, áàøãà-áàøãàëûã.
äÿí ñÿñëÿíäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ùàìû óøàüà òÿ-
ÚÖÐÄßÊ èñ. Ýèëäÿí, ñàõñûäàí, øöøÿäÿí âÿ
ðÿô äþíäö, óøàã úöðÿòëÿíèá ùÿðÿêÿòÿ ýÿëäè.
ñ. ìàòåðèàëäàí ãàéðûëàí äàðáîüàçëû ñó ãàáû.
Ìèð Úÿëàë.
[×îáàí:] ×îõ óçàã ýåòìÿ, åëÿ îðàäàí ìÿíèì
ÚÖÐßÒËÈ ñèô. Ùå÷ øåéäÿí ãîðõìàéàí, ÷ÿ-
úöðäÿéèìè ýþòöð, áÿðè ýÿë. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
êèíìÿéÿí; úÿñàðÿòëè, öðÿêëè, ãî÷àã, úÿñóð,
[Úÿìèë] ..áàëàúà ñàõñû úöðäÿéè ýþòöðöá ñó ýÿ-
èýèä. Úöðÿòëè îüëàí. – [Ýöëáàäàì] áåëÿ áèð úö-
òèðäè. Õàíûìà ñîéóã ñó âåðäè. ß.Âÿëèéåâ.
ðÿòëè (ç.) îëìàüûíà þçö äÿ òÿÿúúöá åäÿðäè.
Ìÿèøÿòäÿ èøëÿäèëÿí ìöõòÿëèô ôîðìàëû ñÿùÿíýëÿð,
Í.Íÿðèìàíîâ. ..Ãàðàúà ÷îáàíûí úöðÿòëè
íèì÷ÿëÿð, êàñàëàð, êè÷èê úöðäÿêëÿð, ãàçàíëàð
ìöãàâèìÿòè, èêè ãàðäàøû èëÿ áèðýÿ ùÿëÿ èëê
þç îðíàìåíòëÿðèíèí çÿíýèíëèéè èëÿ ñå÷èëèð. “Åëì
ùÿìëÿäÿ áåø-îí àòëûíû âóðóá éûõìàëàðû áàñ-
âÿ ùÿéàò”.
ãûí÷ûëàðûí ãÿçÿáèíè àðòûðäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ÚÖÐß1 èñ. Áèð ãóðòóì è÷êè, ñó; áèð óäóì-
ÚÖÐßÒËÈËÈÊ èñ. Úÿñàðÿòëèëèê, úÿñàðÿò,
äà è÷èëÿúÿê ìàéå. [Êèøè:] Áèð úöðÿ ìÿíÿ ñó
ãîðõìàçëûã, ãî÷àãëûã. Ëàêèí áó ãîðõìàçëûüà
âåð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
âÿ úöðÿòëèëèéÿ áàõìàéàðàã, Áàõûø îüëó
ÚÖÐß2 ñèô. ×îõ áàëàúà, ÷îõ êè÷èê, õûðäà-
Ùÿñÿí ÷îõ äà øÿðèÿò ãîéàí ãàíóíäàí ÷ûõìàç
úà, áîé àòìàìûø, ñûñãà. Úöðÿ óøàã.
âÿ äèíèí éîëóíó àçìàçäû. Á.Òàëûáëû.
ÚÖÐß3 èñ. çîîë. Ãûçûëãóø íþâöíäÿí àëûúû
ÚÖÐßÒÑÈÇ ñèô. âÿ çÿðô Úÿñàðÿòñèç, ãîðõàã,
êè÷èê ãóø.
öðÿêñèç, àüúèéÿð. Úöðÿòñèç àäàì. Úöðÿòñèç ùÿ-
ÚÖÐß-ÚÖÐß á à õ úöðáÿúöð.
ðÿêÿò åòìÿê. – Úöðÿò! Îäóð áèçè ýöëäöðÿí ùÿð
ÚÖÐßËßØÌß “Úöðÿëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
àí; Úöðÿòñèç áèð ùÿéàò ìÿùâ îëóð, èíàí!
ÚÖÐßËßØÌßÊ ô. Áàëàúàëàøìàã, êè÷èêëÿø-
Ñ.Âóðüóí.
ìÿê, ñûñãàëàøìàã. Óøàã ýåòäèêúÿ úöðÿëÿøèð.
ÚÖÐßÒÑÈÇËÈÊ èñ. Úÿñàðÿòñèçëèê, öðÿê-
ÚÖÐßÒ èñ. [ÿð.] Úÿñàðÿò, èýèäëèê, ùöíÿð, úè-
ñèçëèê, ãîðõàãëûã. Éåíÿ äÿ ìÿí ùÿìèí ñÿñäÿ
éÿðëèëèê, öðÿêëèëèê, ãîðõìàçëûã. [Íöøàáÿ:] Áèð
úöðÿòñèçëèê äóéóðäóì. Ñ.Ðÿùèìîâ.
áó ýÿíúäÿ ùöíÿðÿ, úöðÿòÿ áàõ! À.Øàèã. Áóíà
ÚÖÐËßÌß “Úöðëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
äàùà àðòûã ãöââÿ, äàùà áþéöê úöðÿò ëàçûì èäè.
ÚÖÐËßÌßÊ ô. Íþâëÿðÿ, ÷åøèäëÿðÿ, ñîðò-
Ò.Ø.Ñèìóðã. Úöðÿò åòìÿê (åëÿìÿê) – úÿ-
ëàðà àéûðìàã.
ñàðÿò åòìÿê, ãîðõìàìàã, ÷ÿêèíìÿìÿê (áèð
ÚÖÐÌ èñ. [ÿð.] êëàñ. Ýöíàù, òÿãñèð, ñó÷,
øåé åòäèêäÿ). ßäÿ, ôèëàí, ôèëàí øöäÿ, ñÿí úö-
ãÿáàùÿò. Èêè øîíãàð äàëàøàíäà, áèð ãàðüàéà
ðÿò åëÿäèí, ìÿíèì àðâàäûìûí àäûíû ñîðóø-
úöðì äöøÿð. (Àòà. ñþçö). [Âÿçèð:] Ñóëòàí
äóí? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ñóëòàí áÿé:]
Ìàùìóä Ãÿçíÿâè áó ýóíÿ úöðì ö÷öí ìö-
[ßñýÿð] ýþð íÿ ãóäóðüàí ýÿäÿäèð êè, úöðÿò
ãÿððÿáëÿðèíäÿí áèðèñèíèí áîéíóíó þç ÿëèëÿ
åäèá ãûçûìû èñòÿéèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
âóðäó. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áàüûøëà úöðìöìö, åé
432
ÚÖÑÑß
ÚÖÒËßØÌßÊ
øóõ, êèì, ùÿéàòûìäà; ×îõ åòìèøÿì ñÿíè àçöð-
ÚÖÒÁÀØ(ËÛ) á à õ èêèáàøëû. Àëàé-àëàé ùö-
äÿ àùö çàðûì èëÿ. Ã.Çàêèð.
úóì ÷ÿêèí; Î úöòáàøëû ãàðòàë öñòÿ. Ñ.Âóðüóí.
ÚÖÑÑß èñ. [ÿð.] Ýþâäÿ, áÿäÿí; áÿäÿí ãó-
ÚÖÒÁÓÉÍÓÇ(ËÓ) á à õ ãîøàáóéíóç(ëó).
ðóëóøó, áîé-áóõóí. Ñÿäð [Ãÿðÿíôèëèí] àð-
Úöòáóéíóçëó êå÷è. Úöòáóéíóçëó þêöç.
äûíúà áàõàðàã, úöññÿñèíÿ óéìàéàí íàçèê âÿ
ÚÖÒ×ßÉÈÐÄßÊ(ËÈ) ñèô. Èêè ÷ÿéèðäÿéè
ìåùðèáàí áèð èôàäÿ èëÿ .. ñÿñëÿíäè. È.ßôÿí-
îëàí. Úöò÷ÿéèðäÿêëè ìåéâÿ.
äèéåâ. Áàùàäûð èëêèéäè Ðöñòÿì êèøèíèí, ãà-
ÚÖÒ×Ö èñ. êþùí. Úöò ñöðÿí ÿêèí÷è. ×ûõäû
ìÿòäÿ, úöññÿäÿ ñàíêè þçöéäö. Á.Âàùàáçàäÿ.
ýöíÿø, äîëäó úàùàí íóð èëÿ; Úöò÷ö ñöðöð òàð-
ÚÖÑÑßËÈ ñèô. Áîé-áóõóíëó, ýþâäÿëè, úÿ-
ëàäà úöò øóð èëÿ. Ì.ß.Ñàáèð. Êÿíäèí éàõûí-
ñàìÿòëè, ãàìÿòëè. Úöññÿëè êèøè. – Ðöñòÿì êèøè
ëûüûíäàêû ÷àéëàãëàðäà ÷ÿëòèê ö÷öí éåð ÿêÿí
àòûí öñòöíäÿ ÷îõ øàä îòóðìóøäó âÿ îëäóãúà
úöò÷öëÿðèí ùîëàâàð ñÿñè éöêñÿëèðäè. ß.Àáàñîâ.
úöññÿëè (ç.) ýþðöíöðäö. Ì.Èáðàùèìîâ. Ñèç ñàüà
ÚÖÒÄÛÐÍÀÃ(ËÛ) á à õ ãîøàäûðíàãëû.
áàõäûãúà ìöõòÿëèô úöññÿëè, úöðáÿúöð áîé-
ÚÖÒÄÛÐÍÀÃËÛËÀÐ á à õ ãîøàäûðíàã-
áóõóíëó êèøèëÿð ýþçöíöçöí ãàáàüûíäàí þòöá
ëûëàð.
êå÷ÿúÿêëÿð. ß.Âÿëèéåâ. ßáäöë àüà åëÿ áèðèí-
ÚÖÒÃÀÍÀÄ(ËÛ) á à õ ãîøàãàíàäëû.
úè ýöí Ñÿòòàðõàíäàí þéðÿíäè êè, áó úöññÿëè
ÚÖÒËßËßÊËÈ ñèô. Úöò ëÿëÿéè îëàí, ãîøà-
ãîíàã [Íàìàç] Ñÿùëàí êÿíäèíäÿ àíàäàí îë-
ëÿëÿêëè. Úöòëÿëÿêëè áèòêèëÿð.
ìóø, ùÿëÿ ýÿíú èêÿí Áàêûéà íåôò ìÿäÿíëÿðèí-
ÚÖÒËßÌß “Úöòëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿ èøëÿìÿéÿ ýåòìèøäèð. Ï.Ìàêóëó.
ÚÖÒËßÌßÊ ô. Åéíè ãÿáèëäÿí îëàí èêè øåéè
áèð-áèðèíèí éàíûíà ãîéìàã, úöò åëÿìÿê, úöò
ÚÖÒ1 çÿðô 1. Áèð éåðäÿ èøëÿíÿí âÿ áèð áö-
ãîéìàã, ãîøàëàìàã. [Êîðîüëó:] Áàðìàãëàðûíû
òþâö òÿøêèë åäÿí èêè åéíè øåé. Áèð úöò ÿëúÿê.
úöòëÿéèá òåëëÿðÿ åëÿ âóðäó êè, ìåéäàí ñÿñÿ
Áèð úöò ÷ÿêìÿ. – [Òÿëÿáÿ:] Óñòà Àüàáàëà ..
ýÿëäè. “Êîðîüëó”. [Øèðçàä] àéàãëàðûíû úöòëÿ-
áèð èìïåðèàë âÿ èêè úöò áàøìàã âåðäè. Áàø-
éÿðÿê õàë÷àíûí öñòöíäÿ ñöçöð.. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìàüûí áèð úöòö àüà ö÷öí, áèð úöòö êöëôÿòè
[ßëéàðîâ:] Ùÿ, èíäè ñó òþê ýþðöì, – äåäè âÿ
ö÷öíäöð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áó ñþçëÿðäÿí ñîí-
ÿëëÿðèíè úöòëÿéèá àôòàôàíûí ãàáàüûíà òóòäó.
ðà Úàìàë ÿìè ñÿëèãÿ èëÿ .. ö÷ úöò éóí, áèð úöò
Ì.Ùöñåéí. // Èêè-èêè ýþòöðìÿê, èêèëÿìÿê,
òèôòèê ÿëúÿê, áåø úöò éóí úîðàá, áèð éóí áàø-
úöò-úöò àéûðìàã. Ýöëÿíýèç èïÿê à÷ìàüû
ëûã, äþðä äÿíÿ ÿë äÿñìàëû ñÿëèãÿ èëÿ éåøèéÿ
ìöêÿììÿë áèëäèéè êèìè, èïÿê òåëëÿðè úöòëÿìÿéè
ãàáëàäû. ß.Âÿëèéåâ.
âÿ áóðìàüû äà éàõøû áèëèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
2. Èêè äÿíÿ, èêè áàø, ãîøà. Úöò óøàã. Úöò
◊ Áàøìàãëàðûíû (ãàáàüûíà) úöòëÿìÿê
ãàðäàøëàð. Úöò ãûçëàð. – Øóìà âàúèáäè ÷öíêè
– á à õ áàøìàã. Î îëäó êè, Ùÿñÿíîâóí áàø-
áåø úöò êÿë; Áè÷èíÿ ÷èí ýÿðÿêäè, õûðìàíà âÿë.
ìàãëàðûíû úöòëÿäèëÿð ãàáàüûíà. Ìèð Úÿëàë.
Ñ.ß.Øèðâàíè. [Ñèòàðÿ:] Àõûð, çàëûì úöò áàëàìû
ÚÖÒËßØÄÈÐÈËÌß “Úöòëÿøäèðèëìÿê”äÿí
þëäöðäö. Ú.Úàááàðëû.
ô.èñ.
3. Èêè áÿðàáÿð ÿäÿäÿ áþëöíÿ áèëÿí. Úöò
ÚÖÒËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Úöò åäèëìÿê,
ÿäÿä.
èêèëÿøäèðèëìÿê, ãîøàëàøäûðûëìàã.
ÚÖÒ2 á à õ õûø. Áàùàð à÷ûëàí êèìè Õóäà-
ÚÖÒËßØÄÈÐÌß “Úöòëÿøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
éàðáÿé çÿìèëÿðÿ úöò ýþíäÿðèá áàøëàäû ñöð-
ÚÖÒËßØÄÈÐÌßÊ ô. 1. Úöò åòìÿê, èêèëÿø-
äöðìÿéè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Úöò÷ö] ..
äèðìÿê, ãîøàëàøäûðìàã. ×îõëàðû áó ïàéûçäà
àùÿñòÿ-àùÿñòÿ úöòöíö ñöðöá, þç íÿüìÿñèíè
îüëóíóí òîéóíó åëÿìÿê, ãûçûíà úåùèç àëìàã,
îõóäó. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
èíÿéèíè úöòëÿøäèðìÿê ùÿñðÿòèëÿ éàøàéûðäû.
úöò-úöò çÿðô Èêè-èêè, ãîøà-ãîøà. Êàñûáûí
Ì.Èáðàùèìîâ. // Á à õ úöòëÿìÿê. Àéàãëàðûíû
ïèøèéè úöò-úöò äîüàð. (Ìÿñÿë). [Ñîëòàí áÿé:]
úöòëÿøäèðìÿê.
Ùÿ, áÿñ åëÿ èñÿ áàøëàéàã, äöçöëöí! Úöò-úöò
2. ê.ò. Äþë àëìàã ö÷öí åðêÿê âÿ äèøè ùåé-
îëóá îéíàéûðëàð.. É.Ùàúûáÿéîâ. Áó ãóøëàð
âàíëàðû áèð-áèðèëÿ ýþðöøäöðìÿê.
÷îõ âàõò òÿê-òÿê, áÿçÿí äÿ úöò-úöò ýÿçÿð ..
ÚÖÒËßØÌß “Úöòëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
éàëíûç äöç öñòëÿðèíÿ ÷ûõäûãäà ùàâàéà ãàë-
ÚÖÒËßØÌßÊ ô. 1. Úöò îëìàã, èêèëÿøìÿê,
õàðëàð. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ãîøàëàøìàã. // Áèð-áèðèíÿ éàíàøû îëìàã,
433
ÚÖÒËßÉÈÚÈ
ÚÖÇÂÈ
áèðáèðèíèí éàíûíäà äóðìàã. Ãûçëàð úöòëÿøèá
ÿëèê. Ñûðà äàüëàð, ýåí äÿðÿëÿð; Öðÿê à÷àí ìÿí-
îéóíà ýèðäèëÿð.
çÿðÿëÿð; Úåéðàí ãà÷àð, úöéöð ìÿëÿð.. Ñ.Âóð-
2. ê.ò. Úèíñè ÿëàãÿäÿ îëìàã (ùåéâàíëàð
üóí. Úöéöðëÿðèí úûüûðûíû àõòàðìûøàì ãàéà-
ùàããûíäà).
ëàðäà; “Îõãàé!” äåéèá îòóðàíäà “îõãàé!”
ÚÖÒËßÉÈÚÈ èñ. õöñ. Áèð øåéè úöòëÿéÿí,
äåéèá ãàéàëàð äà. Ð.Ðçà. ×àë òÿïÿëÿð, áîç
úöò-úöò áàüëàéàí, éàõóä úöò-úöò àéûðàí èø÷è.
äàüëàð äà õåéëè óçàãäû; Íÿ ìÿëÿéÿí úöéöð
Ýöëÿíýèç òÿêúÿ èïÿêà÷àíëàðûí éîõ, éåðè ýÿëÿí-
âàðäû, íÿ ãîéóí, ãóçó.. ß.Úÿìèë.
äÿ áóðóúóëàðûí âÿ úöòëÿéèúèëÿðèí äÿ êþìÿéèíÿ
ÚÖÇ èñ. [ÿð.] Êöëë ùàëûíäà îëàí áèð øåéèí
÷àòûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ùèññÿëÿðèíäÿí áèðè; ùèññÿ, ãèñèì, ïàð÷à. // äèí.
ÚÖÒËÖÊ1 èñ. Úöò îëìà; èêèëèê, ãîøàëûã;
Ãóðàíûí áþëöíäöéö îòóç ùèññÿäÿí áèðè. [Äóð-
úöò øåéèí ùàëû.
íà:] Ãîé 30 úöç Ãóðàí ìÿíèì úèéÿðèìè
ÚÖÒËÖÊ2 èñ. Úöò ñöðöëÿí éåð. [Íÿðýèç]
ïàð÷à-ïàð÷à äîüðàñûí! Ú.Úàááàðëû. Õÿëôÿ äèá
àòà-àíàñûíäàí èçèí àëûá, êÿíäèí ãûðàüûíäàêû
òÿðÿôäÿ, êþùíÿ ïàëàç öñòöíäÿ îòóðóá, þëýöí
úöòëöéÿ áÿíþâøÿ éûüìàüà .. ýåòäè. “Ìÿêòÿá”.
÷ûðàã èøûüûíäà úöç îõóéóðäó. Ì.Ùöñåéí.
ÚÖÒËÖÊÄß çÿðô Èêèñè áèð éåðäÿ, ö÷öíúö-
ÚÖÇÀÌ èñ. [ÿð.] òèá. ßñàñÿí äÿðè âÿ òîõó-
íöí èøòèðàêû îëìàäàí.
ìàëàðûí ÷öðöìÿñè øÿêëèíäÿ òÿçàùöð åäÿí
ÚÖÒÒÎÕÓÌËÓËÀÐ á à õ èêèëÿïÿëèëÿð.
àüûð õðîíèê õÿñòÿëèê, ëåïðà.
ÚÖÂßËËÀÜÛ ñèô. Êÿëÿêáàç, ôûðûëäàã÷û,
ÚÖÇÀÌËÛ ñèô. Úöçàì õÿñòÿëèéèíÿ òóòóë-
ãåéðè-úèääè. [Õÿëèë:] [Ðþâøÿí] ùÿð÷ÿíä áèð àç
ìóø. Áóíëàðûí áèðè úöçàìëû Àááàñ èäè, ãàëà-
úöâÿëëàüû èäè, àììà éàõøû îüëàíëàðûí áèðè èäè.
íûíûí ãàðàíëûãäà êèì îëäóãëàðû ìÿëóì äåéèë
Ñ.Ðÿùìàí. // Èñ. ìÿíàñûíäà. [Õàí:] Ñèçèí ùå÷
èäè... ×ÿìÿíçÿìèíëè.
áèðèíèç ìÿíèì ìÿðùÿìÿòèìÿ ëàéèã äåéèë! Áó
ÚÖÇÈ çÿðô [ÿð.] 1. Àç, àçàúûã, êè÷èê. Úöçè
úöâÿëëàüûíû íèéÿ ãîéäóíóç, ýåòäè? Ì.Ô.Àõóíä-
ìÿáëÿü. – Áåëÿäèðñÿ, ùÿìèøÿëèê éåòèìëÿð ö÷öí
çàäÿ. [Èêèíúè êÿíäëè:] Äåéÿñÿí, úöâÿëëàüûëàð
áèð ìÿêòÿá à÷ûí, àëäûüûíûç ïðîñåíòëÿðèí úöçè áèð
Ùÿñÿíèí åâèíè éàíäûðäûëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ùèññÿñèíè áó õåéèð èøÿ âÿãô åäèíèç. Í.Íÿðèìà-
..[Ùÿñÿí:] [Çÿùðà] áèðäÿí êå÷ÿð áèð úöâÿëëà-
íîâ. Êÿðèì áàáà íàõûðû ñàõëàäûüû, îòàðäûüû
üûíûí ÿëèíÿ, éûõàð åâèìè, ïàïàüûìû âóðàð éåðÿ.
ö÷öí àëäûüû úöçè àéëûã èëÿ êå÷èíÿðäè. À.Øàèã.
Ì.Èáðàùèìîâ.
2. ßùÿìèééÿòñèç, õûðäà, áîø. [Àüà Ìÿð-
ÚÖÂßËËÀÜÛËÛà èñ. Êÿëÿêáàçëûã, ôûðûëäàã-
äàí áÿé] ýàù úöçè áèð øåéèí öñòöíäÿ Ðåéùàí
÷ûëûã. Åâèìèçÿ ýåäÿíäÿ àíàìà ßùìÿäèí úö-
õàíûìû äþéÿð, ýàù ìÿñò îëàðàã àðâàäû åâäÿí
âÿëëàüûëûüûíû áàøëàäûì íÿãë åëÿìÿýÿ. Ú.Ìÿì-
÷ûõàðûá ìÿòáÿõäÿ, áàëêîíäà éàòìàüà ìÿú-
ìÿäãóëóçàäÿ.
áóð åäÿðäè. Ò.Ø.Ñèìóðã.
ÚÖÉÖËÄßÌß “Úöéöëäÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÚÖÇÈËÈÊ èñ. Êè÷èêëèê, õûðäàëûã, ÿùÿìèé-
ÚÖÉÖËÄßÌßÊ ô. Úèêêèëäÿìÿê, úèéèëäÿ-
éÿòñèçëèê; àçëûã.
ìÿê. Ôÿðëè úöúÿ éóìóðòàäà úöéöëäÿð. (Àòà.
ÚÖÇÂÈ á à õ úöçè. [Àüà Êÿðèì:] Ìÿí áèð
ñþçö).
úöçâè èøäÿí þòðö îíóíëà êöñöëöéÿì.
ÚÖÉÖËÒÖ èñ. Úèêêèëòè, úèéèëòè, úöê-úöê. Ãóø
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áÿëè, áèç áóðàäà Ìîçàëàí
áàëàëàðûíûí úöéöëòöñö.
êÿíäèíèí õÿñòÿëèéè îëàí ñöìöê àçàðûíäàí –
ÚÖÉÖÐ èñ. çîîë. Ìàðàëëàð ôÿñèëÿñèíäÿí úåé-
éÿíè õÿáÿð÷èëèêäÿí ùàìûñûíû éîõ, ÿñëà êöëëèñè-
ðàíàáÿíçÿð úöòäûðíàãëû, êþâøÿéÿí ùåéâàí;
íè éîõ, úöçâèñèíè éàçìàã èñòÿðäèê. Ñ.Ðÿùèìîâ.
434
×
×ÀÜÛÐÛØ
×÷
2. Êåôè êþê, äÿðäñèç, ãÿìñèç. Óøàüûí êåôè
÷àüäûð. // äàí. Êþê, äîëüóí, òîñãóí. ×àü ãûç.
×àü óøàã.
×ÀÜÀ èñ. äàí. Êþðïÿ óøàã. Àéýöí àëûá ÷à-
× Àçÿðáàéúàí ÿëèôáàñûíûí äþðäöíúö ùÿðôè.
üàñûíû áàüðûíà áàñûð; Àíàëàðà òÿñÿëëèäèð äàð
Á à õ ÷å.
ýöíäÿ þâëàä. Ñ.Âóðüóí. Áó àíäà ÷àüà ãûø-
×ÀÄÛÐ èñ. Ñó áóðàõìàéàí ïàð÷àäàí äö-
ãûðäû, îíóí ùÿéàò ãÿäÿð ýöúëö âÿ ñàüëàì ñÿñè
çÿëäèëÿí ìöâÿããÿòè éàøàìà, äàëäàëàíìà
àòàñûíûí ñþçëÿðèíè òÿñäèã åäèðäè. Ì.Ùöñåéí.
éåðè. ×àäûð ãóðìàã. Áðåçåíò ÷àäûð. – Ôåëäøåð
×ÀÜÀËÛà èñ. Óøàãëûã, êþðïÿëèê. ×àüàëûã
÷àäûðà ýÿëÿíäÿ éàðàëû éåíÿ äÿ äèøëÿðèíè ãûúûë-
äþâðö.
äàäûð, óôóëäàéûðäû. Ì.Ùöñåéí. Ìèäùÿd ÷àäûð-
×ÀÜÛËÒÛ èñ. ×àüëàéàí ñóéóí ÷ûõàðäûüû ñÿñ,
äàí ÷ûõäûãäàí ñîíðà êîìàíäèð äÿðèí ôèêðÿ
àõàí ñóéóí äàøëàðà, ãàéàëàðà ÷àðïàðàã ÷û-
ýåòìèøäè. ß.Âÿëèéåâ.
õàðäûüû ñÿñ. Ýöúëÿíÿí ñåëëÿð äÿðÿàøàüû ÷àü-
×ÀÄÛÐ×Û èñ. êþùí. ×àäûð óñòàñû. [×àäûð÷û
ëàéûðäû. Åëÿ áèë áó ÷àüûëòû þç àùÿíýè èëÿ “ýÿë-
óñòà:] Áèçÿ éîëäàøäû î ðÿùìÿòëèê áàáàí; Áèð
ýÿë” äåéÿ Ãÿùðÿìàíû ÷àüûðûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
÷àäûð÷ûéäû î äà. Ù.Úàâèä.
×ÀÜÛÐÛÚÛ ñèô. ×àüûðàí. [Ãàäûíûí] àìèðà-
×ÀÄÐÀ èñ. Ãàäûíëàðûí áàøäàí òîïóüàúàí
íÿ ÷àüûðûúû àùÿíýè ìöáàðèçÿ âÿ ãÿëÿáÿ ðóùó
áÿäÿíëÿðèíè þðòìÿê ö÷öí èøëÿòäèêëÿðè áöðöí-
èëÿ äîëóäóð. Ð.Ðçà.
úÿê; ÷àðøàá. ×àäðà þðòìÿê. – [Úàùàí:] ..Ãîé
×ÀÜÛÐÛËÌÀ “×àüûðûëìàã”äàí ô.èñ.
åëÿ áó ýöíúÿ ÷àäðàìû áàøûìà ñàëûá ýåäèì,
×ÀÜÛÐÛËÌÀà “×àüûðìàã”äàí ìÿúù. Èú-
[ßñýÿð] ö÷öí ãûç áÿéÿíèá ñå÷èì. Ö.Ùàúûáÿ-
ëàñ ÷àüûðûëìûøäû. Èúëàñäà áèðúÿ ìÿñÿëÿ ìöçà-
éîâ. Êöëÿê âóðäóãúà Òåëëèíèí ãûéãàúû þðòäöéö
êèðÿ åäèëèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áÿíäàëû òÿãñèðèíè
÷àäðàñûíû éåëëÿíäèðèðäè. Ñ.Ùöñåéí.
åòèðàô åòìÿäèéè ö÷öí òÿçÿ øàùèäëÿð ÷àüûðûë-
×ÀÄÐÀËÛ ñèô. ×àäðà þðòìöø, áàøûíäà ÷àä-
ìûøäû. Ìèð Úÿëàë.
ðà îëàí; ÷àðøàáëû. ×àäðàëû ãàäûí. – Þíúÿ ýÿ-
◊ ×àüûðûëìàìûø ãîíàã – äÿâÿòñèç îëàðàã
ëÿí àòûí öñòöíäÿ àüûð ýþâäÿëè, àü ÷àäðàëû áèð
áèð éåðÿ ýÿëìèø, éàõóä àðçó îëóíìàäûüû âÿ éà
õàíûì îòóðìóøäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Ìóðàä]
ýþçëÿíèëìÿäèéè ùàëäà ýÿëìèø àäàì ùàããûíäà.
áèð ýöí êö÷ÿ èëÿ êå÷ÿðêÿí ãàðøûñûíà ÷àäðàëû
×àüûðûëìàìûø ãîíàüûí ýÿëìÿñè [Ìÿñòàí áÿéè]
áèð ãûç ÷ûõäû. Ñ.Ùöñåéí.
ïÿðò åòäè. Á.Òàëûáëû. Àòëûõàíëà Ýöëÿíäàì þç-
×ÀÄÐÀÑÛÇ ñèô. ×àäðà þðòìÿìèø, áàøûíäà
ëÿðèíè áèêåô ýþñòÿðñÿëÿð äÿ ñåâèíèðäèëÿð êè, áè-
÷àäðà îëìàéàí; ÷àðøàáñûç, öçöà÷ûã. ×àäðàñûç
íÿíèí ñóéóíó áóëàíäûðàí áó ÷àüûðûëìàìûø
àðâàä.
ãîíàã àõûðû êè, ÷ûõûá ýåäèð. È.Ìÿëèêçàäÿ.
×ÀÜ1 èñ. Âàõò, çàìàí. Áó ÷àüàúàí ùàðàäà
×àüûðûëìûø áàéàòû – ÷îõäàí äåéèëìèø, ÷îõ-
ãàëìûñàí? Íÿ ÷àüàúàí ñÿíè ýþçëÿéÿê? – Ýöí-
äàí ìÿëóì îëàí, àðòûã ÿùÿìèééÿòè, ìÿíàñû
áàòàí ÷àüû Êöðöí öñòöíö áöðöéÿí äóìàí
îëìàéàí ñþçëÿð ùàããûíäà.
ÿòÿéèíè ñàëëàéàðàã, àñòà-àñòà ÿòðàôà éàéûëäû.
×ÀÜÛÐÛÌ èñ. Ñÿñ ýåäèá ÷àòàí ìÿñàôÿ. Èêè
È.Øûõëû.
÷àüûðûì ãÿäÿð ýåòìèøäèê êè, óçàãäà áè÷èí-
◊ Îüëàí ÷àüû (÷àüûíäà) – áèð øåéèí ÿí
÷èëÿðèí îðàãëàðûíûí ãàò-ãàðûøûã ñÿñëÿðè ãó-
ãûçüûí, ÿí ýÿðýèí äþâðö(íäÿ). Ãûøûí îüëàí
ëàüûìûçà éåòèøäè. À.Øàèã. [Ãàðàúà ×îáàí] ùÿð
÷àüûíäà .. Íÿðèìàí .. ùèññÿëÿðèíÿ éîëà äöø-
÷àüûðûìäà íþâáÿò÷è ãîéìàëàðûíû, ùÿð åùòè-
äö. Ìèð Úÿëàë. ..Áó ýöíëÿð äþðäöíúö èãëèì
ìàëà ãàðøû ùàçûð âÿ ñàéûã îëìàëàðûíû, èøàðÿ
þëêÿñè Àçÿðáàéúàíäà éàéûí îüëàí ÷àüû èäè.
âåðèëÿí êèìè äöç áóðà éûüûëìàëàðûíû [àòëûëàðûíà]
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
òàïøûðäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
×ÀÜ2 ñèô. 1. Ñàüëàì, ñàç, ùÿëÿ ÿëäÿí äöø-
×ÀÜÛÐÛØ èñ. 1. ×àüûðìà, ñÿñëÿìÿ; ÷àüûð-
ìÿìèø. ×îõ äà ãîúàëìûøàì, ùÿëÿ êè, ÷àüàì;
ìà ñÿñè. [Ãÿùðÿìàí] äàéàíûá áó ÷àüûðûø ñÿ-
Áèð àç íàìóñ, ãåéðÿò, àð ñèíÿìäÿ âàð. Àøûã
ñèíè äèíëÿéèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Øàùïÿðè àëòäàí-
ßëÿñýÿð. ×àü îëìàã – ñàüëàì îëìàã, ñàç
öñòäÿí ýåéèíèá Äàøäÿìèðèí ÷àüûðûøûíà ýåòäè.
îëìàã. Íÿëÿðÿ äþçìÿìèñÿí, ñàü îë, ìÿíèì
Á.Áàéðàìîâ.
öðÿéèì! Ùÿìèøÿ îëäóüóí òÿê ÷àü îë, ìÿíèì
2. Áèð ðÿùáÿð èäåéàíû, ñèéàñè òÿëÿáè ãûñà øÿ-
öðÿéèì! Ñ.Ðöñòÿì.
êèëäÿ èôàäÿ åäÿí ìöðàúèÿò; øöàð. [Íèçàìè:]
435
×ÀÜÛÐÛØ×Û
×ÀÜËÀÉÀÍ
..Ãûçûë Àðñëàíûí ÷àüûðûøûíà áèðèíúè íþâáÿäÿ
ìàã. Ñàéûã îëìàüà ÷àüûðìàã. Òàáå îëìàüà
ìÿí ñÿñ âåðèðÿì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
÷àüûðìàã. Íèçàìà ÷àüûðìàã.
3. Áèð èø ýþðìÿê, âÿçèôÿñèíè éåðèíÿ éåòèð-
5. Èúëàñ, ìöøàâèðÿ, êîëëåýèàë îðãàí âÿ ñ.
ìÿê ö÷öí òÿëÿá âÿ éà õàùèøëÿ áèð éåðÿ ýÿë-
öçâëÿðèíè ìÿñÿëÿ ùÿëë åòìÿê, ìÿñëÿùÿòëÿø-
ìÿ. [Ùÿñÿí àüàíûí] îüëó àíàñûíûí ÷àüûðûøûíû
ìÿê, áèð ãÿðàð ÷ûõàðìàã ö÷öí áèð éåðÿ éûü-
äÿðùàë áàøà äöøäö âÿ éàïûíúûëû-÷óõàëû åéâà-
ìàã. Èúëàñ ÷àüûðìàã. – Ìöàëèúÿ êîìèññèéà-
íà ÷ûõäû. È.Øûõëû.
ñûíäàí ãàéûäàí êèìè Çàùèð áöðî ÷àüûðûá êà-
4. Á à õ ÷àüûðûø âÿðÿãÿñè. Àüàáàëà ùÿëÿ
òèáëèéè ìöâÿããÿòè Ýÿëäèéåâÿ ùÿâàëÿ åòìèøäè.
èíäèéÿ ãÿäÿð ÷àüûðûø àëìàìûøäû. Ìèð Úÿëàë.
Ìèð Úÿëàë.
×àüûðûø âÿðÿãÿñè – áèð éåðÿ ÷àüûðûëìàã
6. ×àüûðûø âÿðÿãÿñè èëÿ áèðèíèí áèð éåðÿ
ùàããûíäà ãûñà éàçûëû ìÿëóìàò, ÷àüûðûø. Ìÿù-
ýÿëìÿñèíè õàùèø âÿ éà òÿëÿá åòìÿê. Ùÿðáè
êÿìÿäÿí ÷àüûðûø âÿðÿãÿñè àëìàã. – Áèðäÿí
êîìèññàðëûüà ÷àüûðìàã. – ..Èíäè Ýöëäÿñòÿíè
Ýÿðàé ÷àüûðûø âÿðÿãÿñèíè ìàñàíûí öñòÿ ãî-
áàøãà áèð ìèëèñ øþáÿñèíÿ ÷àüûðìàã ëàçûì
éóá äèëëÿíäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ýÿëÿúÿê. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
×ÀÜÛÐÛØ×Û èñ. Ùÿðáè õèäìÿòÿ ÷àüûðûëàí
7. ìÿú. Ùàâà èëÿ îõóìàã. Áàéàòû ÷àüûð-
àäàì (ýÿíú). Áàêûäà Ôèðèäóíó íþâáÿòè ÷àüû-
ìàã. – Àøûã ýþðäöéöíö ÷àüûðàð. (Àòà. ñþçö).
ðûø÷ûëàðà ãîøóá, Òáèëèñèéÿ ýþíäÿðäèëÿð. Ìèð
[ßáäöððÿùìàí áÿé:] ßëèíèí èêèñèíè äÿ ãîé
Úÿëàë.
ãóëàãëàðûíûí äèáèíÿ, ýÿðàéëû ÷àüûð. Í.Âÿçè-
ðîâ. [Áàëàãûç:] Ñÿôè îüëó Èñêÿíäÿð ýåúÿëÿð ñÿ-
×ÀÜÛÐÛØÌÀ “×àüûðûøìàã”äàí ô.èñ.
ùÿðÿäÿê ñèçèí äîããàçäà áàéàòû ÷àüûðûð.
×ÀÜÛÐÛØÌÀà ãàðø. Áèð-áèðèíè ÷àüûðìàã,
ñÿñ-ñÿñÿ âåðÿðÿê ÷àüûðìàã. Äóðíà éîëäàø-
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ëàðû èëÿ ìåøÿ ìåéâÿëÿðèíäÿí éûüûð, êÿíä ãûç-
8. ìÿú. Àðçó åòìÿê, èñòÿìÿê, ùÿâÿñèíäÿ
îëìàã. Èôòàðà áèð àç ãàëàíäà ìþìèí ìöñÿë-
ëàðû áèð-áèðèíè èòÿëÿéèð, çàðàôàòëàøûð, ÷àüûðû-
ìàíëàð òÿñáåù ÷åâèðÿ-÷åâèðÿ äîäàãëàðû äóà-
øûðäûëàð. ß.Âÿëèéåâ.
íû âèðä åëÿéÿíäÿ öðÿêëÿðè äÿ ïëîâ ÷àüûðûð.
×ÀÜÛÐÌÀ “×àüûðìàã”äàí ô.èñ.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
×ÀÜÛÐÌÀà ô. 1. Áèðèíèí àäûíû, éàõóä òÿ-
×ÀÜÛÐÒÛ èñ. ×àüûðûø, ÷àüûðûø ñÿñè.
õÿëëöñöíö, ëÿãÿáèíè óúàäàí äåéÿðÿê éàíûíà
×ÀÜÛÐÒÌÀ “×àüûðòìàã”äàí ô.èñ.
ýÿëìÿñèíè, éàõûíëàøìàñûíû, éà äà úàâàá âåð-
×ÀÜÛÐÒÌÀà èúá. Áàøãàñû âàñèòÿñèëÿ ÷à-
ìÿñèíè èñòÿìÿê. Áèðäÿí: – ßðáàá! – äåéÿ,
üûðìàã. Ö÷ ýöí ñîíðà Ìåùðèáàíûí àòàñû Àü-
áèðèíèí àðõàìäàí àë÷àã ñÿñëÿ ìÿíè ÷àüûðäû-
äàøäàí ýÿëìèøäè. Îíó òåëåãðàôëà Ìåùðèáàí
üûíû åøèòäèì. Ñ.Ùöñåéí. Ìàùèðÿ .. äóðíà áî-
÷àüûðòìûøäû. Ñ.Ùöñåéí. Âåðäèéåâ àäàì ýþí-
üàçûíû éóõàðû òóòàðàã ÷àüûðûðäû: – Ñàðõàí,
äÿðèá, ëàéèùÿ áöðîñóíäàí “âàúèá èø ö÷öí”
Ñàðõàí! Ì.Ùöñåéí.
Ýÿëäèéåâè ÷àüûðòäû. Ìèð Úÿëàë.
2. Áèð éåðÿ äÿâÿò åòìÿê. Òîéà ÷àüûðìàã.
×ÀÜËÀÌÀ “×àüëàìàã”äàí ô.èñ.
– Àíà Ñöäàáÿéÿ éàâàøúà: – Ãûçûì, Ôèðèäóíó
×ÀÜËÀÌÀà ô. 1. ×àüûëòû èëÿ àõìàã, øûðûëòû
ãîíàã ÷àüûðñàíà, – äåäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Ãûø
èëÿ êþïöêëÿíÿðÿê òþêöëìÿê. Øÿëàëÿ ÷àüëàéûð.
òÿòèëèíÿ ýÿëÿí áàúûñû ãûçû Çÿðèôÿíè Ãàôàð áó
– Ýþé îòëàðûí àðàñûíäàí áóëàãëàð; Øûðûëòûéëà
ýöí ãîíàã ÷àüûðìûøäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
êþïöêëÿíÿðêÿí ÷àüëàð. À.Ñÿùùÿò. Íÿáè ..
3. Ìöùöì áèð èøè ýþðìÿéÿ äÿâÿò åòìÿê,
ãûæûëòû èëÿ ýåäÿí ÷àéëàðà, ãàéàëàðäàí ÷àüëàéûá
úÿëá åòìÿê, ðóùëàíäûðìàã. Âÿòÿíè ìöäàôèÿéÿ
òþêöëÿí øÿëàëÿëÿðÿ òàìàøà åäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
÷àüûðìàã. Äöç éîëà ÷àüûðìàã. – Ìÿíèì äÿ
2. ìÿú. Ãàéíàìàã, úîøìàã. Úÿìèñè áèð àé
êþêñöìäÿ áó ñÿñ áàüûðûð; Ùöíÿðÿ, ÿìÿéÿ, èøÿ
ÿââÿë áóðàäà ñàêèò âÿ ìÿñóä áèð ùÿéàò ÷àü-
÷àüûðûð. À.Øàèã. Èëê ñþùáÿòè, èëê ñþçö éîë à÷-
ëàéûðäû. Ìèð Úÿëàë. Î ýåòäè, ÷àüëàäû öðÿéèíäÿ
äû öðÿêëÿðÿ; ×àüûðûá èíñàíëàðû íóðëó, àéäûí
êèí; Ýåòäè ñîðàüûíäà áàùàðûí, éàçûí. Í.Õÿçðè.
ñÿùÿðÿ. Ð.Ðçà.
// Îáðàçëû òÿøáåùëÿðäÿ. Êþíöë ùû÷ãûðòûñû, ãÿëá
4. Àäÿòÿí ùÿðÿêÿò áèëäèðÿí áÿçè èñèìëÿðëÿ
àòÿøè, úàí éàíüûñûäûð; Ñÿí ìÿíèì ýþç éàøûì îë,
áèðëèêäÿ òÿêëèô åòìÿê, òÿëÿá åòìÿê ìÿíà-
÷àüëà, Ñåýàù, ÷àüëà, Ñåýàù! Á.Âàùàáçàäÿ.
ñûíäà òÿðêèáëÿð ÿìÿëÿ ýÿòèðèð. Ñöêóòà ÷àüûð-
×ÀÜËÀÉÀÍ èñ. Øÿëàëÿ, øûððàí.
436
×ÀÙÀÐØßÍÁß
×ÀÕÍÀØÛÃ
×ÀÙÀÐØßÍÁß [ôàðñ.] á à õ ÷ÿðøÿíáÿ.
×ÀÕÌÀÃ2 ô. 1. Àòÿø à÷ìàã ö÷öí òöôÿíýèí,
×ÀÕ×ÀÕ èñ. 1. Êå÷ìèøäÿ: ãàïûíû äþéìÿê
òàïàí÷àíûí ÷àõìàüûíû ÷ÿêèá áóðàõìàã; àòÿø
ö÷öí îíà âóðóëàí äÿìèð òîõìàãäàí èáàðÿò
à÷ìàã; ýöëëÿ èëÿ âóðìàã. Ñÿòòàð äàõûëû ÷ÿêèð,
àëÿò. Ìÿøÿäè Êàçûì éåíèúÿ îòóðìóøäó, ãàïû-
òàïàí÷àíû ÷ûõàðûá Êÿáëÿ Ùåéáÿòèí êöðÿéèíÿ
íûí ÷àõ÷àõû âóðóëäó.. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áèð ýöëëÿ ÷àõûð. Ù.Ñàðàáñêè. Ùÿìèí ñààò òöôÿí-
2. ×ÿïÿð êèìè éàí-éàíà âóðóëàí åíñèç
ýèí èêè ýþçöíö äÿ ÷àõäûì, àíúàã ùå÷ áèðè äÿé-
òàõòàëàðäàí ùàñàð; ìÿùÿúúÿð.
ìÿäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
×ÀÕ×ÓÐ èñ. Êå÷ìèøäÿ: ãàäûíëàðûí ýåéäèê-
2. Áèðäÿí-áèðÿ èøûëäàìàã, ïàðûëäàéûá áÿðê
ëÿðè áàëàüû áöçìÿëè åíëè øàëâàð íþâö. Ãàäûíëàð
øàããûëäàìàã (èëäûðûì, øèìøÿê ùàããûíäà). Øèì-
ðöáÿíä âóðìàüà, ÷àõ÷óð ýåéìÿéÿ ìàúàë
øÿê ÷àõäû. – Ôàéòîíóí è÷ÿðèñèíè ñöêóò áöðö-
òàïìàéûá ùàðà ýÿëäè ãà÷ûðäûëàð. Ï.Ìàêóëó.
ìöøäö, áàéûðäà èñÿ øèääÿòëÿ éàüûø éàüûð, ýþé
×ÀÕÛÚÛ èñ. ×àõìà (2-úè ìÿíàäà) óñòàñû.
ýóðóëäàéûð âÿ èëäûðûì ÷àõûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
×ÀÕÛÐ èñ. Øÿðàá. Úàëàë áàøûíû êÿíàðà ÷ÿ-
Ýöí ÷ûõàð, ãàð éàüàð, èëäûðûì ÷àõàð; ßýÿð
êèá öçöíö òóðøóäóð: – Âàëëàù, äàäàø, ýåíÿ
òÿíùà îëñà, äàü äà äàðûõàð. Í.Õÿçðè.
÷àõûð è÷ìèñÿí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
// Îáðàçëû òÿøáåùëÿðäÿ èøëÿäèëèð. Êèíëè öðÿêëÿð-
◊ ×àõûð òóëóüó çàð. – è÷êè äöøêöíö.
äÿ áÿñëÿíÿí øèìøÿê; Áàøûíäà ïàðòëàäû, ýþçöí-
äÿ ÷àõäû. Ì.Ìöøôèã. Äÿìèðãàéàíûí ýþçëÿðè
×ÀÕÛÐ×Û èñ. ×àõûð (âÿ á. è÷êèëÿð) ñàòûëàí
äöêàí. ßâÿçèíäÿ áóëàðûí ÷àé÷û, ÷àõûð÷û äö-
àëîâëàíûð, áàõûøëàðûíäàí èëäûðûìëàð ÷àõûðäû.
êàíû; Ýåúÿ-ýöíäöç äîëóäóð úöìëÿ ìöñÿë-
Ù.Íÿçÿðëè. // Âóðìàã, èëèøäèðìÿê. Áàøûíà
áèð éóìðóã ÷àõäû. // ßëëÿ âÿ éà ÿëäÿ òóòóëàí
ìàí, ìÿíÿ íÿ? Ì.ß.Ñàáèð. // êþùí. ×àõûð äö-
áèð øåéëÿ âóðìàã; ãàõìàã. Ìûõ ÷àõìàã.
êàíûíûí ñàùèáè. Ìöáàùèñÿ áàøëàíàðäû, ÷àõûð-
×ÀÕÌÀÃÄÀØÛ èñ. Êå÷ìèøäÿ: îä àëìàã
÷û ôèò âåðÿðäè âÿ éàëàíäàí ãîðîäîâîé ýÿëÿð-
(ãûüûëúûì ÷ûõàðìàã) ö÷öí ÷àõìàüûí âóðóëäó-
äè. Ù.Ñàðàáñêè. // ×àõûð ùàçûðëàéàí àäàì.
üó õöñóñè äàø ïàð÷àñû. [Áàáà] ãîâó ÷àõìàã-
×ÀÕÛÐ×ÛËÛà èñ. Øÿðàá÷ûëûã.
äàøû èëÿ àëûøäûðûá ÷óáóüó éàíäûðäû. ×ÿìÿíçÿ-
×ÀÕÛÐÑÀÒÀÍ èñ. ×àõûð (âÿ ñ. è÷êèëÿð)
ìèíëè. [Ãûçûë ãàéàäà] éåð àëòûíäàí ÷ûõàí ãàç,
ñàòìàãëà ìÿøüóë îëàí àäàì.
êèì áèëèð, íÿ çàìàíñà áèð éîë÷óíóí, áèð îâ÷ó-
×ÀÕÛØ èñ. ×àõìàã èøè, ÷àõìà. Î, ýþéëÿðèí
íóí, éà áèð ÷îáàíûí ÷àõìàãäàøûíäàí îä àëûá,
øèìøÿéè; Éåðëÿðèí öñéàíûäûð; Èëäûðûì ÷àõûøû-
ýåúÿ-ýöíäöç øþëÿ ÷ÿêèá éàíûð. Ð.Ðçà.
äûð. Á.Âàùàáçàäÿ.
×ÀÕÌÀÃ-ÃΠòîï. Êå÷ìèøäÿ: îä àëìàã
×ÀÕÌÀ 1. “×àõìàã2”äàí ô.èñ.
(ãûüûëúûì ÷ûõàðìàã) ö÷öí èøëÿäèëÿí ÷àõìàã
2. õöñ. Ìöõòÿëèô ìåòàë ëþâùÿëÿðè âóðóá
âÿ ãîâ. [Íÿáè] ñîíðà ãÿëéàíûíû äîëäóðóá,
ãàáàðòìàãëà ùàçûðëàíàí íàõûøëû áÿçÿê ÿøéà-
÷àõìàã-ãîâëà éàíäûðäû. ß.Àáàñîâ.
ñû; ÷åêàíêà.
×ÀÕÌÀÃËÛ ñèô. ×àõìàüû îëàí. ×àõ-
×ÀÕÌÀÃ1 èñ. 1. Îäëó ñèëàùëàðäà çÿðá ìå-
ìàãëû òöôÿíý (òàïàí÷à) – êå÷ìèøäÿ: ÷àõ-
õàíèçìèíèí ùèññÿñè; éàé. Òàïàí÷àíûí ÷àõìàüû.
ìàãäàøû âÿ ÷àõìàã âàñèòÿñèëÿ àëûøäûðûëàí ïðè-
– Áöòöí öìèäëÿðèíèí àëò-öñò îëäóüóíó ýþðÿí
ìèòèâ òöôÿíý (òàïàí÷à). Îòàãëàðûí áöòöí ÿøéàñû
Âÿëè òöôÿíýèíèí ÷àõìàüûíû ÷ÿêäè. Ì.Ùöñåéí.
÷àõìàãëû òöôÿíý âÿ êþùíÿ õÿíúÿðäÿí èáàðÿò èäè.
Íèøàí÷ûëàð èñÿ .. ñèëàùëàðûíû, õöñóñÿí ÷àõìàã-
À.Øàèã. [Ýöëÿëè] ..àëà èòè êÿìñèéèíäÿí à÷ûá
ëàðûíû òÿìèçëÿéèðëÿð.. ß.ßáöëùÿñÿí.
éàíûíà àëäû, óëó áàáàñûíäàí ãàëàí ÷àõìàãëû
2. Êå÷ìèøäÿ: ÷àõìàãäàøûíà âóðóá ãûüûë-
òöôÿíýè äÿ ÷èéíèíÿ ñàëäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
úûì ÷ûõàðàðàã ãîâó éàíäûðàí ÷îõ áÿðê äàø,
×ÀÕÍÀØÄÛÐÌÀ “×àõíàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
éàõóä äÿìèð (ïîëàä) ïàð÷àñû. Ãàñûì êèøè ÷àõ-
×ÀÕÍÀØÄÛÐÌÀà ô. Àðàíû ãàðûøäûðìàã,
ìàüû äàøà âóðóá ãîâó áàñûð ÷óáóüà.
ãàðûøûãëûã ñàëìàã, áèð-áèðèíÿ âóðäóðìàã, ÷àõ-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ùöñåéíÿëè ÿìè] ..äÿðè
íàøìà (÷àõíàøûã) ñàëìàã. [Áàëàðçà:] Õóá,
êèñÿíèí è÷ÿðèñèíäÿí ÷àõìàüû âÿ äàøû ýþòöðöá
áÿñ áóíó ùàíñû ùàðàìçàäà åëÿéèð, êÿíäè ÷àõ-
ãîâó îäëàäû.. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Êå÷ìèøäÿ: îä
íàøäûðûð áèð-áèðèíÿ? Ú.Úàááàðëû.
àëìàã ö÷öí èøëÿäèëÿí ÷àõìàã, ÷àõìàãäàøû âÿ
×ÀÕÍÀØÛà á à õ ÷àõíàøìà 2-úè ìÿíà-
ãîâ áèð éåðäÿ. ×àõìàãëà ïàïèðîñó éàíäûðìàã.
äà. ×àõíàøûã äöøìÿê – á à õ ÷àõíàøìà
437
×ÀÕÍÀØÌÀ
×ÀËÀÚÛÃ
äöøìÿê (“÷àõíàøìà”äà). [×îïî:] Ñàáàùà
×ÀÃÃÀ×ÀÃ, ×ÀÃÃÀ×Óà òÿãë. ×àã-÷àã
ãÿäÿð äàâàì åäÿí ãàíëû âóðóøìàäàí ñîíðà
ñÿñè; ÷àããûëòû. [ßñýÿðëÿð] ..ñþùáÿò åäÿðÿê, àë-
õàãàí îðäóñóíà ÷àõíàøûã äöøäö.. ×ÿìÿíçÿ-
äûãëàðû ïàòðîíëàðû ÷àíòàëàðûíà ãîéóð, äàðàã-
ìèíëè. ×àõíàøûã ñàëìàã – á à õ ÷àõíàøìà
ëàðûí ñèëàùà äöøöá-äöøìÿäèéèíè ÷àããà÷àãëà
ñàëìàã (“÷àõíàøìà”äà). [Êîð:] Èñêèòëÿð
éîõëàéûðäû(ëàð). ß.ßáöëùÿñÿí.
ùöúóì åäÿúÿêëÿðè õàëãëàð àðàñûíà ÷àõíàøûã
×ÀÃÃÀË èñ. [ôàðñ.] çîîë. ßñàñÿí úÿì-
ñàëìàã ö÷öí ùöúóìäàí ÿââÿë îðàéà êîðëàðû
äÿêëÿ ãèäàëàíàí èòêèìèëÿð àèëÿñèíäÿí âÿùøè
ýþíäÿðÿðëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. // ñèô. Ùÿéÿ-
ùåéâàí. ×àããàë âàð ýþäÿí ÷ûõàðûð, ãóðäóí àäû
úàíëû, âàùèìÿëè. Úàð ÷ÿêèð ÷àðõëàðûí ÷àõíàøûã
áÿäíàìäûð. (Àòà. ñþçö). [Þìÿð êîõà] ..ãàïû-
ñÿñè; Úàð ÷ÿêèð, ãûøãûðûð íÿùÿíý ìîòîðëàð.
áàúàëàðäà ëÿíýèéÿí ìàë-ãàðàíûí ìÿëÿøìÿñèíÿ
Ñ.Âóðüóí.
ãóëàã àñàð, Êöðöí áÿðè öçöíäÿêè òöëêöëÿðèí,
×ÀÕÍÀØÌÀ 1. “×àõíàøìàã”äàí ô.èñ.
÷àããàëëàðûí âàããûëòûñûíû äèíëÿéÿðäè. È.Øûõëû.
2. Ãàðûøûãëûã, ùÿéÿúàí, òÿëàø, âàùèìÿ, âÿë-
◊ ×àããàë éàüûøû – ýöíÿøëè ùàâàäà éàüàí
âÿëÿ. Úàìààò è÷ÿðèñèíäÿ áÿðê ÷àõíàøìà îëäó.
èðèýèëÿ éàüûø.
“Àááàñ âÿ Ýöëýÿç”. ×àõíàøìà äöøìÿê
×ÀÃÃÀËÁÎÜÀÍ èñ. Ùÿð úöð êàë, áÿðê,
– ùÿéÿúàíëà äîëó ãàðûøûãëûã äöøìÿê, âÿëâÿ-
áîüóúó ìåéâÿ ùàããûíäà.
ëÿ äöøìÿê, âàùèìÿ äöøìÿê, ùàìû áèð-áèðèíÿ
×ÀÃÃÛËÄÀÌÀ “×àããûëäàìàã”äàí ô.èñ.
äÿéìÿê, ÷àõíàøìàã. Êàðâàí ÿùëè áèð-áèðèíÿ
×ÀÃÃÛËÄÀÌÀà ô. ×àããûëòû ñÿñè ÷ûõàðìàã.
äÿéäè. Áèð ÷àõíàøìà äöøäö, ýÿë ýþðÿñÿí.
×ÀÃÃÛËÒÛ á à õ ÷àããà÷àã.
“Êîðîüëó”. Ãîøóíó ýþðÿí êÿíäëèëÿð ãà÷ûð,
×ÀË ñèô. 1. Áàøãà ðÿíýëÿ ãàðûøûã áîç ðÿíý;
ÿòðàôà ÷àõíàøìà äöøöðäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
à÷ûã-áîç âÿ éà òöíä-áîç. ×àë àéüûð ãóëàüûíû
×àõíàøìà ñàëìàã – ùÿéÿúàí ñàëìàã, âÿë-
ãûðïûá àäàìëàðûí öñòöíÿ úóìàíäà ùàíäà áèð
âÿëÿ ñàëìàã, âàùèìÿ ñàëìàã, ãàðûøûãëûã ñàë-
þçöíäÿí äåéÿí èýèä áåëÿ ãàáàüûíäà äóðà
ìàã, àðàíû ãàðûøäûðìàã, ÷àõíàøäûðìàã. Ãûñ-
áèëìèð.. ß.Âÿëèéåâ. Áàøûíäà ÷àë ïàïàã, ÷èé-
ñàíûí ñÿñè ùÿéÿòèí ñöêóòóíó ïîçäó, öìóìè áèð
íèíäÿ õóðúóí; Èëäûðûì ÷àõûðäû ýþçöíäÿí
÷àõíàøìà ñàëäû. Ìèð Úÿëàë.
îíóí. Á.Âàùàáçàäÿ.
×ÀÕÍÀØÌÀà ô. Àñàéèø, ÿìèí-àìàíëûã
2. Àüàðìàüà áàøëàìûø, äÿí äöøìöø.
ïîçóëìàã, ùàìû áèð-áèðèíÿ äÿéìÿê, ãàðû-
øûãëûã äöøìÿê, ÷àõíàøìà äöøìÿê. Òàëàí
Ãîúà ÷àë ãàøëàðû àëòûíäà ýèçëÿíìèø ýþçëÿðèíè
îëäó åëèí âàðû; Àðàëûã ÷àõíàøäû éåíÿ. Ñ.Âóð-
éàðû ãàïàéàðàã øàýèðäèíÿ ãóëàã àñäû..
üóí. Úàìààò ÷àõíàøäû, ãàñûðüàëû äÿíèç êèìè
ß.Ìÿììÿäõàíëû. Ëÿççÿòëè äöøáÿðÿíè èøòàùà
èðÿëè ùöúóì ÷ÿêäè. ß.Âÿëèéåâ.
èëÿ éåìÿéÿ áàøëàéàí óñòà ÷àë áûüëàðûíû ñûüàë-
×ÀÃ-×Àà èñ. Êå÷ìèøäÿ: åâëÿðèí ùÿéÿò
ëàäû. Á.Áàéðàìîâ. ×àë äöøìÿê – àüàð-
ãàïûñûíäà ãàïûíû äþéìÿê ö÷öí äÿìèð òîõ-
ìàüà áàøëàìàã, äÿí äöøìÿê.
ìàãúûã. ×àã-÷àãëà ãàïûíû äþéìÿê. – Ãàïû-
3. Áèòêèñè àç îëàí âÿ éà ùå÷ îëìàéàí; áîç.
íûí áàøûíäà øèð øÿêëè, ñîë òàéûíäà ñàðû áö-
Ìåøÿíèí àðàñûíäà ÷àë ãàéàëûüûí àéàüû èêè
ðöíúäÿí ÷àã-÷àüûí óúó èëàí áàøûíà áÿíçÿéèð.
éàíà àéðûëìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. ×àë òÿïÿëÿð,
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áîç äàüëàð äà õåéëè óçàãäû; Íÿ ìÿëÿéÿí úö-
×ÀÃ-×Óà òÿãë. ×àããà÷àã, ÷àããûëòû, ÷àã-
éöð âàðäû, íÿ ãîéóí-ãóçó.. ß.Úÿìèë.
÷àã ñÿñè. Õîçåéèí äèíìÿç-ñþéëÿìÿç ÷þòêÿíè
×ÀËÀ èñ. ×þêÿê éåð, ÷óõóð éåð, ÷þêÿêëèê.
ýþòöðöá, ÷àã-÷óã ùåñàá åëÿäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
[Ñÿìÿä:] Áàõûí, î ÷àëàäà .. ïàìáûã àäàì
◊ ×àã-÷óã åëÿìÿê äàí. – õûðäà àëâåð âÿ
áîéóíäàí éóõàðûäûð. Ò.Ø.Ñèìóðã. Îðõàí î
éà õûðäà áèð èøëÿ ìÿøüóë îëìàã. [Ìÿøÿäè
òÿðÿôÿ àäëàäû âÿ ýþðäö êè, .. èò áàëàúà ÷àëàäà-
Ìÿììÿä:] Êþùíÿ ïàëòàð àëûá-ñàòûðàì.
êû àéðàíû óçóí, ãûðìûçû äèëè èëÿ ëàããûëäàäà-
[Ñÿìÿä:] Ùÿ, áåëÿ äå! Áèð àç ÷àã-÷óã åäè-
ëàããûëäàäà è÷èð. È.Ìÿëèêçàäÿ.
ðèê. Á.Òàëûáëû. [Éÿùéà Êàìàë:] Íèéÿ ãîé-
×ÀËÀÚÛà “×àëà”äàí êè÷.: êè÷èê ÷àëà.
ìóðñàí ÷àã-÷óüóìóçó åëÿéÿê? Ìèð Úÿëàë.
Úÿðýÿëÿðäÿ áèð-áèðèíäÿí 25 ñì àðàëû îëàðàã
×ÀÃÛË èñ. ×ûíãûë, ÷àéäàøû. Òîïëàíäû áèð
÷àëàúûãëàð (éóâàúûãëàð) ãàçûëìàëûäûð. “×àé
éåðÿ ÷àãûë, êèðÿú, ñó. Ì.Ìöøôèã.
áèòêèñè”.
438
×ÀËÀ-×ÞÊßÊ
×ÀËÕÀËÀÌÀ
×ÀËÀ-×ÞÊßÊ, ×ÀËÀ-×ÓÕÓÐ èñ. Ùàìàð
àëà÷ûãëà þðòöëÿí áó éåðëÿð øÿíëèêëÿ, ÷àë-÷à-
îëìàéàí, ÷àëà-÷óõóð ÷îõ îëàí éåð, îéóã-
üûðëà äîëóð.. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ýþðÿñÿí íÿ îëóá,
îéóã éåð. ×àëà-÷óõóðó ùàìàðëàìàã. – ×àëà-
íÿ ÿùâàëàò áàø âåðèá êè, ãûðõ èëäÿí ñîíðà, éà-
÷óõóð ÿëèíäÿí ìàøûíëàðà ýöí éîõ èäè.
çûí ÷àë-÷àüûð âÿäÿñèíäÿ Ìèðçÿíèí ýöçàðû áó
ß.ßáöëùÿñÿí. Àðàáàäà îòóðàí èêè íÿôÿð ..
éåðëÿðÿ äöøöá? È.Ìÿëèêçàäÿ.
àðàáàíûí ÷àëà-÷óõóðà äöøöá ñèëêÿëÿíìÿñèíÿ
×ÀË-×ÀÏ èñ. ×àëûá-÷àïìà; ñîéüóí÷óëóã,
ÿùÿìèééÿò âåðìèðäè.. Ù.Ñåéèäáÿéëè. // Ñèô.
÷àïîâóë(÷óëóã). Ãîâüàñûç äóðìàãäàí áåç-
ìÿíàñûíäà. ×àëà-÷óõóð ñàùÿ. ×àëà-÷þêÿê
ìèøäèëÿð ëàï; Éîõ èäè àòûøìà, íÿ áàøãà ÷àë-
éåðëÿð. – Ôàéòîíóìóç ÷àëà-÷óõóð éîëëàðëà
÷àï. Ù.Ê.Ñàíûëû. Äÿéÿëÿðäÿ äÿ ùÿìèøÿ ÷àë-
ýåäèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
÷àï îëóðäó. Ìèð Úÿëàë.
×ÀËÀ-×ÓÕÓÐËÓà èñ. ×àëà-÷óõóð îëàí
×ÀË-×ÀÐÏÀÇ çÿðô ×àðïàç, ÷àðïàç øÿêèëäÿ.
éåð. // ×àëà-÷óõóð éåðèí ùàëû.
Ãàòàðû äþøöíäÿ, áåëäÿ ÷àë-÷àðïàç; Òöôÿíý-
×ÀËÀÜÀÍ èñ. çîîë. Óçóí ãàíàäëàðû âÿ
òàïàí÷àëàð åäèëìèøäè ñàç. Ù.Ê.Ñàíûëû. [Ãàäûí]
ÿéðè äèìäèéè îëàí èðè éûðòûúû ãóø. Îâëàéûá þç
áàøûíà þðòäöéö, áîüàçûíà äîëàäûüû àü éóí øà-
øèêàðûíû ó÷àðàã; Ãîíóð, îðäà äèäèá éåéèð ÷à-
ëûí óúëàðûíû áåëèíÿ ÷àë-÷àðïàç áàüëàìûøäû. Ìèð
ëàüàí. À.Ñÿùùÿò. Ùàâàäà ñöçÿí èðè áèð ÷à-
Úÿëàë.
ëàüàíûí êþëýÿñè ÷ÿïÿðèí öñòöíäÿí àøûá, ùÿ-
×ÀË-×ßÏßÐ á à õ ÷ÿïÿð 1-úè ìÿíàäà.
éÿòèí îðòàñû èëÿ òþâëÿéÿ äîüðó ñöðöíäö. È.Øûõëû.
×àë-÷ÿïÿð ñþêöëöá äàüûëìûøäû. Á.Áàéðàìîâ.
×ÀËÀËÀÌÀ “×àëàëàìàã”äàí ô.èñ.
×àë-÷ÿïÿðè ÷îõäàí äàüûëìûø, àüàúëàðûíûí
×ÀËÀËÀÌÀà ô. ×àëà ãàçûìàã, ÷óõóð-
÷îõóñó ãóðóìóø áàü÷àäà .. àü ñöôðÿ ñàëûí-
ëàìàã, ãàçûá ÷àëà ùàëûíà ýÿòèðìÿê. [Áèð äÿñ-
ìûøäû. È.Ùöñåéíîâ.
òÿ àäàì] áîç òîðïàüû òÿðïÿäèá, éåðè ÷àëàëà-
×ÀËÄÛÐÌÀ “×àëäûðìàã”äàí ô èñ.
éûá åøäèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÀËÄÛÐÌÀà èúá. ×àëìàã1 (1-úè ìÿ-
×ÀËÀËÀÍÌÀ “×àëàëàíìàã”äàí ô.èñ.
íàäà) èøè ýþðäöðìÿê, ÷àëìàüà ìÿúáóð åò-
×ÀËÀËÀÍÌÀà ô. Îéóëìàã, îéóã ÿìÿëÿ
ìÿê. [×èìíàç:] Ãûçà íÿñèùÿò âåðìÿêäÿíñÿ,
ýÿëìÿê, ÷àëà ÿìÿëÿ ýÿëìÿê. Äàìúû-äàìúû
÷àëüû÷û ýÿòèðèá ÷àëäûðìàã äàùà éàõøû îëìàç-
òþêöëÿí ñó ýþé äàøûí öñòöíÿ äàìúûëàéàíäà
äûìû? ß.ßáöëùÿñÿí.
äàø ÷àëàëàíûð, äàìúû, ýåòäèêúÿ äàøû ÿðèäèð âÿ
þçöíÿ éåð äöçÿëäèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÀËÜÛ1 èñ. Ìóñèãè, ìóñèãè àëÿòè. Õàëã ÷àë-
üû àëÿòëÿðè àíñàìáëû. – Óçàãäàí èíúÿ âÿ íà-
×ÀËÀÍ(×Û) á à õ ÷àëüû÷û.
ðûí àùÿíýëÿ ÷àëüû ñÿñè åøèäèëìÿéÿ áàøëàð.
×ÀËÀÐ(ËÛÃ) èñ. 1. ßñàñ ðÿíýäÿí éàëíûç
òîíëà ôÿðãëÿíÿí ðÿíý ìöõòÿëèôëèéè. Ðÿíý ÷àëàðû.
Ù.Úàâèä. Àéíà .. äèããÿòëÿ ÷àëüûéà ãóëàã àñäû.
2. ìÿú. Áèð øåéäÿêè êè÷èê ìöõòÿëèôëèê,
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
àçàúûã ôÿðã; èíúÿëèê. Ñþçöí ìÿíà ÷àëàðëàðû.
×ÀËÜÛ2 èñ. ìÿù. Íàçèê ÷óáóãëàðäàí, òèêàí
÷àëàð... Áèð ñûðà ðÿíý àäëàðûíà ãîøóëàðàã
âÿ ñ.-äÿí äöçÿëäèëÿí óçóíäÿñòÿëè ñöïöðýÿ.
îõøàðëûã, áÿíçÿðëèê, éàõûíëûã áèëäèðèð; ìÿñ.:
Ãóëó áèð àç ýèúÿëëÿíèá ÷àëüûíû ýþòöðäö, áàø-
àüà÷àëàð, ãûðìûçûéà÷àëàð âÿ ñ.
ëàäû ùÿéÿòè ñöïöðìÿéÿ. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÀËÁÀØ(ËÛ) ñèô. Áàøû ÷àë, áàøû (ñà÷ëàðû)
×ÀËÜÛ×Û èñ. Ùÿð ùàíñû áèð ìóñèãè àëÿòèíäÿ
÷àëëàøìûø, áàøûíà (ñà÷ëàðûíà) äÿí äöøìöø.
÷àëìàüû þçöíÿ ïåøÿ åòìèø àäàì; ÷àëàí. Ïå-
×àëáàø ãàäûí.
øÿêàð ÷àëüû÷û. – ..Àüúà õàíûì îðòàéà ÷ûõûá
×ÀËÁÛÜ(ËÛ) ñèô. Áûüëàðû ÷àë, áûüû ÷àëëàøìûø,
÷àëüû÷ûëàðà ùÿìèí ðÿãñè ÷àëìàüû ÿìð åòäè.
áûüûíà äÿí äöøìöø. ×àëáûüëû ãîúà. – ×àëáûü
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ùàìû ÿë âóðóð, ÷àëüû÷ûëàð ÷à-
áàéòàð ìöñàôèðëÿðè ÿéëÿíäèðìÿê ö÷öí ñöêóòó
ëûðëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ïîçäó.. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
×ÀËÜÛ×ÛËÛà èñ. ×àëüû÷ûíûí èøè, ïåøÿñè.
×ÀË-ÁÎÇ ñèô. Áîçà÷àëàí, ÷àë ðÿíýëè; ùÿì
×ÀËÜÛËÀÌÀà á à õ ÷àëìàã2. Çÿùìÿòÿ
÷àë, ùÿì äÿ áîç ðÿíýäÿ îëàí. ×àë-áîç ãàéà.
àäÿò åëÿìèø àðâàä áåêàð ãàëàíäà äàðûõûð, èø
×ÀË-×ÀÜÛÐ èñ. Ìóñèãè èëÿ áèðýÿ îõóìà;
îëìàéàíäà ùÿéÿòÿ ñó ñÿïèá ÷àëüûëàéûðäû.
÷àëüû âÿ íÿüìÿ ñÿñè; øÿíëèê. Éàç ôÿñëèíèí ìà-
ß.Âÿëèéåâ.
éûíäàí áàøëàìûø ïàéûçûí ãûðîâóíà ãÿäÿð
×ÀËÕÀËÀÌÀ “×àëõàëàìàã”äàí ô.èñ.
439
×ÀËÕÀËÀÌÀÃ
×ÀËÛÍÌÀÃ
×ÀËÕÀËÀÌÀà ô. 1. È÷èíäÿêè ìàéåíèí ùèñ-
×ÀËÛÁ-×ÀÏÌÀà ô. Òàëàìàã, ÷àïìàã,
ñÿúèêëÿðèíè ãàðûøäûðìàã âÿ éà ùÿëë åòìÿê ö÷öí
ñîéìàã. [Èáðàùèì õàí:] ..Ôÿòÿëè äÿ àúûüà
òÿðïÿòìÿê, ñèëêÿëÿìÿê. Äÿðìàíû è÷ìÿêäÿí
äöøöð, î äà áèçèì êÿíäè-êÿñÿéè ÷àëûá-÷àïûð.
ãàáàã ÷àëõàëàìàã. – Ìåùðèáàí ýöëàáïóøó òÿ-
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëÿñèê ýþòöðöá ÷àëõàëàäû. Ù.Ñåéèäáÿéëè. // Ñó èëÿ
×ÀËÛÁ-ÎÕÓÌÀ, ×ÀËÛÁ-×ÀÜÛÐÌÀ
éàõàëàìàã, òÿìèçëÿìÿê. Ñàëåù äàü ñóäàí
“×àëûá-îõóìàã”, “÷àëûá-÷àüûðìàã”äàí ô.èñ.
÷àéíèêÿ àëûá ÷àëõàëàäû.. Ì.Èáðàùèìîâ.
×ÀËÛÁ-ÎÕÓÌÀÃ, ×ÀËÛÁ-×ÀÜÛÐÌÀà ô.
2. Àòûá-òóòìàã, ñèëêÿëÿìÿê, éûðüàëàìàã.
Áèð ùàâàíû ìóñèãè àëÿòèíäÿ ÷àëàðàã îõóìàã.
Ìàøûí éîë áîéó áèçè ÷àëõàëàäû.
[Úàâàíëàð] Éóñèôýèëÿ òÿêëèô åòäèëÿð êè, áèð àç
×ÀËÕÀËÀÍÌÀ “×àëõàëàíìàã”äàí ô.èñ.
÷àëûá-îõóñóíëàð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Öçëÿðäÿ øÿí-
×ÀËÕÀËÀÍÌÀà ìÿúù. 1. Äàëüàëàíìàã,
ëèê, äåéèá-ýöëìÿê, ÷àëûá-÷àüûðìàã ùÿâÿñè ýþ-
òÿëàòöìÿ ýÿëìÿê. Õÿçÿð ÷àëõàëàíäû, ñÿñèíäÿ
ðöíöð. Ìèð Úÿëàë.
âöãàð; Õÿçÿð ùå÷ áàéàãêû Õÿçÿð äåéèëäè.
×ÀËÛÁ-ÎÉÍÀÌÀ “×àëûá-îéíàìàã”äàí
Í.Õÿçðè.
ô.èñ.
2. Àòûëûá-äöøìÿê, ñèëêÿëÿíìÿê, éûðüàëàí-
×ÀËÛÁ-ÎÉÍÀÌÀà ô. Ìóñèãèíèí ìöøà-
ìàã. Ìàøûí ÷àëõàëàíûð. – Ëàêèí àç êå÷ìÿìèø
éèÿòèëÿ îéíàéûá øÿíëÿíìÿê. Úàâàíëàð ÷àëûá-
áèðäÿí-áèðÿ òÿééàðÿìèç ùàâàäà ÷àëõàëàíûð,
îéíàéûðäûëàð.
áèçè àòûá-òóòìàüà áàøëàéûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
×ÀËÛ-×ÛÐÏÛ á à õ ÷ûðïû. [Îâ÷ó:] ×àëû-
3. ìÿú. Ùÿðÿêÿòÿ ýÿëìÿê, òÿëàòöìÿ ýÿë-
÷ûðïûäàí, îòëàðäàí ãàéûðäûãëàðû êè÷èê äàõ-
ìÿê, ùÿéÿúàíà ýÿëìÿê, áèð-áèðèíÿ ãàðûøìàã.
ìàëàðäà ýèçëÿíèá áèð ÿëèëÿ òîðóí èïèíè òóòàð.
Äöíéàíûí ÷àëõàëàíìàüà ùàçûðëàíàí áåëÿ áèð
À.Øàèã. [Êîìàíäèð:] Ùàìûíûçà ÿìð åäèðÿì,
ÿñðèíäÿ ýÿíÿ ãÿçåòÿéÿ èúàçÿ âåðìÿê ö÷öí î
ùÿð êÿñ áó ñààò áèð ãóúàã äîëóñó ÷àëû-÷ûðïû
ãÿäÿð èñòèõàðÿ åëÿäè êè, áó èñòèõàðÿ àõûðäà áÿä
òîïëàìàëûäûð. Ñ.Ùöñåéí.
ýÿëäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áàüäàä áó áÿä
×ÀËÛÃÓØÓ èñ. çîîë. Ñÿð÷ÿëÿð äÿñòÿñèíäÿí
õÿáÿðäÿí ÷àëõàëàíäû áèð àíäà. Á.Âàùàáçàäÿ.
áàøû òöíä-ãûðìûçû îëàí âÿ êîëëóãëàðû ñåâÿí ãóø.
×ÀËÕÀÌÀ “×àëõàìàã”äàí ô.èñ.
×ÀËÛÍ èñ. Îòó äÿðéàç, êÿðÿíòè, éà ìàøûíëà
×ÀËÕÀÌÀà á à õ ÷àëõàëàìàã 1-úè ìÿ-
÷àëìàã èøè âÿ áó èøèí áàøëàíäûüû âàõò; áè÷èí.
íàäà. [Ýþé÷ÿê] ñöäö áèøèðäè, èêè ýöíäÿí ãàë-
×ÀËÛ(Í)-×ÀÐÏÀÇ á à õ ÷àðïàç 1-úè ìÿ-
ìûø ãàòûüû òóëóüà éûüûá ÷àëõàäû. ß.Âÿëèéåâ.
íàäà. Ïðîôåññîð ÿéíèíè ãàëûíëàøäûðäû, àøûð-
×ÀËÕÀÍÛØ èñ. 1. ×àëõàíìàã èøè, ÷àëõàí-
ìàëàðû ÷àëûí-÷àðïàç êå÷èðäè. Á.Áàéðàìîâ.
ìà, ÷àëõàíòû.
×ÀËÛÍ×Û èñ. Áè÷èí÷è, îò÷àëàí, êÿðÿíòè÷è.
2. ìÿú. Ùÿéÿúàí, âÿëâÿëÿ, òÿëàòöì. Øÿðãèí
×ÀËÛÍÌÀ “×àëûíìàã”äàí ô.èñ.
âàðìû äèíúëèéè; Áó ÷àëõàíûø èëèíäÿ? Ì.Ìöøôèã.
×ÀËÛÍÌÀà ìÿúù. 1. Ìóñèãè àëÿòèíäÿ èôà
×ÀËÕÀÍÌÀ “×àëõàíìàã”äàí ô.èñ.
åäèëìÿê. Áó ñûðàäà éàíäàêû ýþðöíìÿç ìÿ-
×ÀËÕÀÍÌÀà 1. Á à õ ÷àëõàëàíìàã 1-úè
çàðëûãäà ùÿçèí âÿ õÿôèô áèð àùÿíý èëÿ ÷îáàí
ìÿíàäà. Êþêñö àòÿøëè ãÿòðÿéÿì îíäàí; Î èñÿ
äöäöéö ÷àëûíìàüà áàøëàð. Ù.Úàâèä. Ñàíêè
÷àëõàíàí ýåíèø öììàí. À.Øàèã. Äÿíèçèí äàë-
áèðäÿí ÷àëûíûðäû; Ãóìðîâ, êàìàí, íàéëà
üàëàðû ÷àëõàíûá ñÿñëÿíèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
íåé. ß.Úàâàä.
2. Á à õ ÷àëõàëàíìàã 2-úè ìÿíàäà. Òðàì-
2. Âóðóëìàã, åøèäèëìÿê. ..Ãàïûíûí çÿíýè
âàé ÷àëõàíûá äàéàíäûãäà [Òàùèðèí] ôèêèð ñàïû
÷àëûíäû, Øèðìàéû .. òåç ãàïûíû à÷äû. Ì.Ùöñåéí.
ãûðûëäû. Ì.Ùöñåéí.
3. Äþéöëìÿê, òàããûëäàäûëìàã. Äöí ãàïûì
×ÀËÕÀÍÒÛ á à õ ÷àëõàíûø. Áó àüàëàð .. áó
÷àëûíàðêÿí àíëàäûì, îäóð, ùàìàí; ×ûõäûì,
öìóì ÷àëõàíòûéà ãàðøû ÷ûõûá òîï-òöôÿíýèí èøÿ
àíñûçûí þïäöì îíóí éöíýöë ÿëëÿðèí. Ì.Ìöøôèã.
ñàëûíìàñûíû òÿëÿá åòñÿëÿð äÿ, ñàêèòëèê ãàçàíà
Áó ùàëäà åâèí ãàïûñû ÷àëûíäû. Ù.Íÿçÿðëè.
áèëìèð, àñàéèøè áÿðïà åäÿ áèëìèðäèëÿð.
4. Âóðóëìàã, ãàõûëìàã (ìûõ). // Ìûõëà áèð
Ñ.Ðÿùèìîâ.
éåðÿ áÿíä åäèëìÿê, âóðóëìàã. Éàí êö÷ÿäÿ
×ÀËÛ èñ. Êîë-êîñ, êîëëóã.
ñûíûã-ñþêöê äàðâàçàéà ÷ÿêìÿøÿêèëëè èðè áèð
×ÀËÛÁ-×ÀÏÌÀ “×àëûá-÷àïìàã”äàí ô.èñ.
ëþâùÿ ÷àëûíìûøäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
440
×ÀËÛØÄÛÐÌÀ
×ÀËÌÀ
5. Áè÷èëìÿê. Îòëàãëàðûí îòó ÷àëûíìûøäûð.
øÿäÿ èøëÿìÿê. Ùÿøòÿðõàíäà Çàãàôãàçèéà
Áè÷ÿíÿê ÷àëûíäû.
Ìöñÿëìàí Èøëÿðè Êîìèññàðëûüûíäà âÿ “Ùöì-
×ÀËÛØÄÛÐÌÀ “×àëûøäûðìàã”äàí ô.èñ.
ìÿò” ãÿçåòèíäÿ ÷àëûøäûüû áèð èëäÿí àðòûã
×ÀËÛØÄÛÐÌÀà èúá. ×àëûøìàüà, ñÿé åò-
ìöääÿòäÿ Îðäóáàäèíèí ÿñÿðëÿðèíäÿ ýöíöí
ìÿéÿ, èøëÿìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê; èøëÿòìÿê.
âàúèá ìÿñÿëÿëÿðèíèí èçàùû áþéöê éåð òóòóðäó.
[Éàøëû êèøè:] [Òàúèð] ..èäàðÿñèíäÿ ÷àëûøäûðäûüû
// äàí. Èøëÿìÿê, âÿçèôÿ äàøûìàã. Åùòèéàò
ÿìÿëÿúàòûíû äà þçö êèìè ïàê åòèãàäëû, äèíäàð
õàëà .. èïÿê ôàáðèêèíäÿ, áîéàã-íàõûø ñåõèíäÿ
áèð ìöñÿëìàí ýþðìÿê èñòÿðäè. Ñ.Ùöñåéí.
÷àëûøûðäû. Ìèð Úÿëàë. // Èøëÿéÿðÿê éàðàòìàã,
×ÀËÛØÛÁ-ÂÓÐÓØÌÀ, ×ÀËÛØÛÁ-×ÀÏÀ-
ùàçûðëàìàã, éàðàäûúû ÿìÿêëÿ ìÿøüóë îëìàã
ËÀÌÀ “×àëûøûá-âóðóøìàã”, “÷àëûøûá-÷àïà-
(àäÿòÿí “öçÿðèíäÿ” ñþçö èëÿ). Äèññåðòàñèéà
ëàìàã”äàí ô.èñ.
öçÿðèíäÿ ÷àëûøìàã. Þç öçÿðèíäÿ ÷àëûøìàã
×ÀËÛØÛÁ-ÂÓÐÓØÌÀÃ, ×ÀËÛØÛÁ-×ÀÏÀ-
– þç áèëèéèíè, ñÿâèééÿñèíè, äöíéàýþðöøöíö àð-
ËÀÌÀà ô. ×îõ ÷àëûøìàã, ùÿääÿí àðòûã çÿù-
òûðìàã ö÷öí ìöíòÿçÿì ìÿøüóë îëìàã, þç
ìÿò ÷ÿêìÿê. ×àëûøûá-âóðóøóá åâ òèêìÿê.
öçÿðèíäÿ èøëÿìÿê.
×ÀËÛØÃÀÍ ñèô. ×àëûøàí, úàíéàíäûðàí, ñÿé
3. Çÿùìÿò ÷ÿêìÿê, ÿìÿê ñÿðô åòìÿê,
âÿ ãåéðÿò ýþñòÿðÿí; úÿùä åäÿí, çÿùìÿòñå-
ÿëëÿøìÿê, èø ýþðìÿê. Êèìèíäèð ñàáàùäàí-
âÿí. ×îõ ÷àëûøãàí àäàìäûð. – Àðàç ÷àëûø-
àõøàìà ãÿäÿð; Éàüûøäà, éàüìóðäà ÷àëûøàí
ãàí, çÿùìÿòñåâÿí, þç ãöââÿò âÿ ìÿùàðÿòèíÿ
ÿëëÿð? Ñ.Âóðüóí. Áó ãûç ö÷ ýöí ÿââÿë àòàñû
èíàíàí úèääè âÿ èðàäÿëè áèð ýÿíú ôÿùëÿ èäè.
èëÿ ÷ÿëòèê òàðëàñûíäà ÷àëûøûðäû. Ìèð Úÿëàë.
À.Øàèã. Ìöÿëëèìèí òÿðèôè Áàùàäûð ö÷öí
×ÀËÛØ-ÂÓÐÓØ çÿðô ×îõ ÷àëûøàðàã, ÿçèé-
áþéöê ñÿàäÿòäè. Î, áöòöí ñèíèôäÿ ÿí ÷àëûøãàí
éÿòëÿ, çÿùìÿòëÿ, ÷ÿòèíëèêëÿ. [Ñåâèë Ýöëöøÿ:]
øàýèðäëÿðäÿí áèðè èäè. Ì.Ùöñåéí.
..ßââÿëëÿð éîõñóë èäèê, ýöíäöçëÿðè ÷àëûø-âóðóø,
×ÀËÛØÃÀÍËÛà èñ. ×àëûøãàí àäàìûí õà-
ÿëèìèçÿ äöøÿí áèð ïàð÷à ÷þðÿéè àõøàì øàä
ñèééÿòè; çÿùìÿòñåâÿðëèê, úàíéàíäûðìà, ñÿ-
öðÿêëÿ éåéèá äèíú éàøàéûðäûã. Ú.Úàááàðëû.
éåòìÿ. Þçö ùÿð èø áèëèð, ÷îõ äà çèðÿêäèð; ×à-
×ÀËËÀÍÌÀ, ×ÀËËÀØÌÀ “×àëëàíìàã”,
ëûøãàíëûãäà ìèñëè éîõäóð, òÿêäèð. Ú.Úàááàðëû.
“÷àëëàøìàã”äàí ô.èñ.
Áó ãÿëÿáÿ ìÿêòÿáäÿ óçóí àéëàð áîéó äàâàì
×ÀËËÀÍÌÀÃ, ×ÀËËÀØÌÀà ô. ×àë îë-
åäÿí úèää-úÿùäèí, èíàäëû ÷àëûøãàíëûüûí íÿòè-
ìàã, áîçàðìàã. Ýþìýþé îëàí áèð òàõûë,
ýþðöðñÿí, áèð ýöí ÷àëëàéûá, áèð ýöí àüàðûð,
úÿñè èäè.. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
âàüàíûéûð, áèð àçäàí òþêöëöð, ÷öðöéöð.
×ÀËÛØÌÀ 1. “×àëûøìàã”äàí ô.èñ.
Ñ.Ðÿùèìîâ. // Àüàðìàüà áàøëàìàã, äÿí
2. èñ. Øàýèðäÿ åâäÿ éåðèíÿ éåòèðìÿê ö÷öí
äöøìÿê. [Äîñòóìóí] ðàñò âÿ ýþçÿë ãàìÿòè
âåðèëÿí òàïøûðûã. Ôîíåòèêàäàí ÷àëûøìàëàð.
ÿéèëèá, ðÿíýè ñîëóõóá, ýþçëÿðèíèí èøûüû ýåäèá,
×àëûøìàíû éåðèíÿ éåòèðìÿê.
ñÿñè çÿèôëÿíèá, öçöíöí âÿ áàøûíûí òöêëÿðè ÷àë-
×ÀËÛØÌÀà ô. 1. Áèð øåéè ÿëäÿ åòìÿê ö÷öí
ëàíûá.. Ô.Êþ÷ÿðëè. Èíäè Ðöñòÿìèí ãàðà ýóð
ñÿé ýþñòÿðìÿê, ÿìÿê ñÿðô åòìÿê, ñÿé âÿ
ñà÷ëàðû ÷îõäàí ñåéðÿêëÿøìèø âÿ ÷àëëàøìûøäû.
ãåéðÿò ýþñòÿðìÿê, úèää-úÿùä ýþñòÿðìÿê,
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÿëëÿøìÿê. Ãàëèá ýÿëìÿéÿ ÷àëûøìàã. – Äå-
×ÀËÌÀ1 “×àëìàã1”äàí ô.èñ. Êàìàí÷àäà
éèðäèëÿð êè, úàâàíëûãäà Ìèðçÿ Ñÿôÿð þçö øàèð-
÷àëìà.
ëèê ôèêðèíÿ äöøöá, øåèð äåìÿê ö÷öí ÷îõ ÷àëûø-
×ÀËÌÀ2 “×àëìàã2”äàí ô.èñ.
ìûøäû, ëàêèí áèð íÿòèúÿ ùàñèë îëìàìûøäû.
×ÀËÌÀ3 èñ. 1. Áàøà ñàðûíàí ñàðûã. Ùèíä
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ùÿëÿ ïèëëÿêÿíäÿí åíÿðêÿí
êèøèëÿðèíèí áàøûíäà ÷àëìà âàðäû.
Ãóëó Áÿùðàìûí ãîëóíà ýèðèá, îíó äÿñòÿäÿí
◊ ×àëìà ÷àëìàã (âóðìàã) – áàøûíà ÷àë-
êÿíàðà ÷ÿêìÿéÿ ÷àëûøäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìà ñàðûìàã. ×àëìàíû áàøà ÷àëäû; Ýþç öñòÿí
2. Ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿê, èøëÿìÿê. Åëäàðûí
ãàøà ÷àëäû. Ìÿí íàìÿðäÿ íåéëÿäèì; Þìðö-
ôèêðèíÿ ýþðÿ ôàáðèê-çàâîäëàðäà âÿ èñòåùñà-
ìö äàøà ÷àëäû. (Áàéàòû). [Íàçëû:] ×àëìà âó-
ëàòäà ôàéäàëû áèð ñóðÿòäÿ ÷àëûøà áèëìÿê ö÷öí
ðóá êöðä ãûçûíà îõøàéûì? ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ãàäûíëàðûí ñàâàäû, éöêñÿê òÿùñèëè îëìàëû èìèø.
2. Áàøà þðòöëöá áîéíóí äàëûíäà äöéöíëÿ-
Ñ.Ùöñåéí. // äàí. Áèð âÿçèôÿ äàøûìàã, áèð ïå-
íÿí êè÷èê êÿëàüàéû, ëÿ÷ÿê, éàéëûã âÿ ñ.
441
×ÀËÌÀÃ
×ÀËÎÂ
×ÀËÌÀÃ1 ô. 1. ×àëüû àëÿòèíäÿ áèð ìóñèãè
ãàøû öçÿðèíÿ àòûð. ß.Ìÿììÿäõàíëû. ßáèø
íþìðÿñè èúðà åòìÿê, ÷àëüû àëÿòèíè ñÿñëÿíäèð-
ïàêåòè ýþðÿð-ýþðìÿç âÿùøè áèð ùÿðÿêÿòëÿ îíóí
ìÿê. Òàð ÷àëìàã. Äóìáóë ÷àëìàã. Ïèàíèíî
ÿëèíè úûðìàãëàéûá ïàêåòè ÷àëäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
÷àëìàã. – Îõóéóá-÷àëàíëàð éàâàø-éàâàø êà-
10. äàí. Îüóðëàìàã, ÷ûðïûøäûðìàã. Ìîëëà-
ìàí÷à âÿ óäó ùàçûðëàéûá ÷àëìàüà áàøëàäû-
íûí áþðêöíö ÷àëûá îüðó; Éöéöðöá ãà÷äû áèð
ëàð. Áèð ãÿäÿð ÿðÿáúÿ ÷àëûá-îõóäóëàð.
áàüà äîüðó. Ì.ß.Ñàáèð. [Ïèðàí Ðöñòÿìÿ:]
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ìÿí áèð àøèãÿì êè, áó ÷àëäû-
Ñèçèíêèëÿð ÷àëàð ãàðàìàë, ãîéóí; Áèçèìêèëÿð
üûì ñàç; Äóìàíëû äàüëàðà ñÿñ ñàëàúàãäûð.
ÿðçàã ö÷öí ñàëäûðàð. Ù.Úàâèä.
ß.Úàâàä.
11. Ãàðûøäûðàðàã åéíèòÿðêèáëè êöòëÿ ùàëûíà
2. Âóðìàã, ÷àõìàã, ãàõìàã. Ñàü äèâàðäàí
ýÿòèðìÿê; ãàòûëàøäûðìàã, ãÿëèçëÿøäèðìÿê.
ñîë äèâàðà áèð ìûõ ÷àëûá èï ÷ÿêÿð, ýÿëèíèí èïÿê
[Áàùàð:] Àõøàìàäÿê úÿùðÿ ÿéèð, èíÿê ñàü,
÷àðøàáûíû î èïèí öñòöíÿ àòàðäûëàð. Ù.Ñàðàáñêè.
ãàòûã ÷àë, íåùðÿ ÷àëõà, àäûíû äà òÿíáÿë ãîé-
3. Äþéìÿê, òàããûëäàòìàã, âóðìàã. Äàð-
ñóíëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ïÿðøàí Ìàéàéà:]
âàçàíû ÷àëìàã. – ×àëäû î ãàïûíû... ÷àëäû òàã-
Éàõøû, ñÿí éóìóðòà ÷àë, ìÿí äÿ ñàìîâàðû
òàðàã! Á.Âàùàáçàäÿ.
îäëàéûì. Ì.Èáðàùèìîâ.
4. Áè÷ìÿê. Áèð àç ñîíðà ÿëëÿðèíÿ äÿðéàç
12. Ãàòûøäûðà-ãàòûøäûðà áèøèðìÿê. Ãóéìàã
ýþòöðöá îò ÷àëàðäûëàð, òàõûë áè÷ÿðäèëÿð.
÷àëìàã. – Òåëëè þç îòàüûíäà ùàëâà ÷àëûðäû.
È.Ùöñåéíîâ.
Ñ.Ùöñåéí.
5. Ñàíúìàã, âóðìàã, äèøëÿìÿê (ùÿøÿðàò âÿ
13. Áèð ñûðà èñèìëÿðäÿí ñîíðà ýÿòèðèëÿðÿê
èëàí ùàããûíäà). ßãðÿá óøàüû ÷àëäû. – [Àðû÷û:]
ìöðÿêêÿá ôåèë âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿëäèëèð;
Ñÿí àðûéà äÿéìÿñÿí, àðû ñÿíè ÷àëìàç.
ìÿñ.: êèðïèê ÷àëìàã, ëàéëà ÷àëìàã, ãàíàä
÷àëìàã, ÿë ÷àëìàã, ãàáàð ÷àëìàã, ãÿëÿáÿ
Ñ.Ðÿùèìîâ. [ßëèêðàì Ýöëöéÿ:] Èëàíûí ãóéðó-
÷àëìàã âÿ ñ.
üóíó áàñäàëàéàðñàí, ãàéûäàð, áàëäûðûíû ÷àëàð.
×ÀËÌÀÃ2 ô. ×àëüû2 èëÿ ñöïöðìÿê; ÷àëüû-
Á.Áàéðàìîâ.
ëàìàã. Äöíÿíêè êèìè áó ýöí äÿ Ùöñåéí áþ-
6. Ìöÿééÿí ÷àëàðû îëìàã, áÿíçÿìÿê; àç
éöê õûðìàíûí ãûðàüûíû ÿââÿëúÿ ÷àëäû, ñîíðà
áÿíçÿìÿê, îõøàìàã, àíäûðìàã (ðÿíý ùàã-
øàíàëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Íèéàç] ñÿùÿð àëàãà-
ãûíäà). Ãûðìûçûéà ÷àëìàã. Ñàðûéà ÷àëìàã. –
ðàíëûãäàí éåðèíäÿí ãàëõàí êèìè òþâëÿéÿ ýè-
Ãèëó-ãàëà ñàëàí îëñà ñÿðèíè; Ñèéàù ÷àëàð ãû-
ðèð, ÿââÿëúÿ àòëàðûí àëòûíû êöðÿéèð, òÿìèçëÿéèð,
çûë ðÿíýè ãûæùàãûæ. Àøûã ßëÿñýÿð. Äàüëàðûí
÷àëüû èëÿ ÷àëûð, ãóðó ïåéèíëÿ îíëàðûí àëòûíû
ùÿðÿñè áèð ðÿíý ÷àëûð.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ãóðóëàéûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
Ãóëóíóí áàøûíûí òöêëÿðè, ãàøëàðû âÿ êèðïèê-
×ÀËÌÀÃ3 ô. ×àëìà êèìè áàøûíà ñàðûìàã.
ëÿðè õûíà ðÿíýèíäÿ èäè, ùÿòòà äÿðèñè áåëÿ êö-
[Àááàñ:] Ýþòöð, ÷ÿê ñöðìÿíè ãàøûíà, ýÿëñèí;
ðÿíÿ ÷àëûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
×àë ÿéðè ÷àëìàíû áàøûíà, ýÿëñèí. “Àááàñ âÿ
7. Ñÿñ ÷ûõàðìàã, ñÿñ âåðìÿê, ñÿñëÿ áèë-
Ýöëýÿç”. Õàíïÿðè àúûãëû îëàíäà êÿëàüàéûñû-
äèðìÿê (õÿáÿð âåðìÿê), âóðìàã. [Êîìàí-
íûí óúó èëÿ áàøûíû ÷àëàðäû. ß.Âÿëèéåâ.
äàí] òÿêðàð åâÿ ýèðÿðêÿí ñààò îí èêèíè ÷àëäû.
×ÀËÌÀËÛ ñèô. 1. Áàøûíäà ÷àëìà îëàí
Ù.Íÿçÿðëè. Êöðä ßùìÿä ôàéòîí÷óíó éîëà
(á à õ ÷àëìà3 1-úè ìÿíàäà). ×àëìàëû ñåéè-
ñàëûá, äàëàíäàí êå÷ÿðÿê, áàëàúà áèð ãàïûíûí
äèí ñîí ñþçëÿðè åøèäèëäè. Ìèð Úÿëàë.
çÿíýèíè ÷àëäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
2. Êè÷èê êÿëàüàéû, ëÿ÷ÿê âÿ ñ.-íè ÷àëìà
8. Çÿðáÿ åíäèðìÿê, âóðìàã. Çÿéÿì ïðèñ-
êèìè áàøûíà ñàðûìûø (á à õ ÷àëìà 2-úè ìÿíà-
òàâû Îãàðèøøåâ Ñåéèä Ùÿíèôÿíè .. òþâëÿéÿ ãà-
äà). Áó ÿéðè ÷àëìàëû, õóìàð ýþçëöíöí; Çöë-
òûá, î ãÿäÿð îíóí áóðíóíà ÷àëûð êè, áèð âåäðÿ
ôöíö äàüûäàí åëëÿð ñåâèíñèí. Ãóðáàíè. Ùàìû
ãàí àõûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñèëàùëû ñîë-
äèêèá ýþçöíö àü ÷àëìàëû ùÿêèìÿ; Ùÿêèì
äàò Ãÿäèì äàéûíûí áîéíóíóí àðäûíäàí éà-
õÿúàëÿòèíäÿí áàõà áèëìèð ùå÷ êèìÿ.
ïûøäû, îíó äàðâàçàäàí áàéûðà èòÿëÿäè, èêè òÿ-
Á.Âàùàáçàäÿ.
ïèê äÿ àðõàäàí îíà ÷àëäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÀËΠèñ. 1. Ñÿïÿëÿíÿí âÿ éà óí êèìè
9. äàí. Ãàïûá àëìàã, ãîïàðûá ýþòöðìÿê,
øåéëÿðè ýþòöðìÿê ö÷öí éàíëàðû àçàúûã éóõàðû
àëìàã. Øåéõ Ùàøèìè àòûíû èðÿëè ñû÷ðàäûð, áèð
ÿéèëìèø, áèð òÿðÿôè à÷ûã, ãûñàäÿñòÿëè àëÿò. ×à-
ýþç ãûðïûìûíäà Ëåéëèíè éåðäÿí ÷àëûá, éÿùÿðèí
ëîâëà óí ýþòöðìÿê.
442
×ÀËÎÂÂÀÐÈ
×ÀÍÀÃ
2. òåõ. Åêñêàâàòîðäà âÿ áÿçè áàøãà ìåõà-
îëìóð à÷ûã. À.Ñÿùùÿò. [Ïÿðèúàùàí õàíûì:]
íèçìëÿðäÿ òîðïàã âÿ ñ. ýþòöðìÿê ö÷öí ãóð-
Ãàøãà àòû ÷àìûðà ñàëìàüà ùåéôèì ýÿëäè.
üó; ÷àíàã. [ßñÿä] êþòöéö åêñêàâàòîðóí ÷à-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ëîâóíäà ãàëäûðìàã èñòÿéÿðêÿí ïàñëàíìûø áèð
2. ìÿú. Ýåðèëèê, úÿùàëÿò, ìÿäÿíèééÿòñèçëèê;
ãóòó ýþðäö. Ñ.Âÿëèéåâ.
áàòàãëûã ìÿíàñûíäà. [Ùÿéàò:] Êÿíäè àéàüà
×ÀËÎÂÂÀÐÈ ñèô. ×àëîâ øÿêëèíäÿ îëàí,
ãàëäûðìàã, ÷àìûðëàðäàí ÷ûõàðûá, èøûãëû .. éîëà
÷àëîâà îõøàéàí (á à õ ÷àëîâ 1-úè ìÿíàäà).
÷ÿêìÿê .. ùÿð áèð íàìóñëó âÿòÿíäàøûí âÿçèôÿñè
×ÀËÏÀÍÀà èñ. Îäóí âÿ ñ. ãûðûíòûñû; òàëà-
äåéèëìè? Ì.Èáðàùèìîâ.
øà. Ìöðñÿë êèøè ñÿùÿð òåçäÿí ãàëõûá îäóí éà-
×ÀÌÛÐËÀÍÌÀ “×àìûðëàíìàã”äàí ô.èñ.
ðàðêÿí ïàëûä êþòöéöíäÿí áèð ÷àëïàíàã ãî-
×ÀÌÛÐËÀÍÌÀà ô. 1. Ïàë÷ûã îëìàã, áà-
ïóá öçöíÿ äÿéäè âÿ ãàøëàðûíûí àðàñûíû áÿðê
òàãëàøìàã. Êö÷ÿ ÷àìûðëàíìûøäû.
ãàíàòäû. Ì.Ùöñåéí.
2. ×àìûðà (ïàë÷ûüà) áóëàíìàã, ÷àìûðëà
×ÀËÏÀÏÀÃ(ËÛ) ñèô. Áàøûíäà ÷àëðÿíýëè
þðòöëìÿê, ÷àìûðà áàòìàã.
ïàïàã îëàí, áàøûíà ÷àëïàïàã ãîéìóø. Ìà-
×ÀÌÛÐËÀØÌÀ “×àìûðëàøìàã”äàí ô.èñ.
àðèô øþáÿñè ìöäèðè ÷àëïàïàã, ùöíäöðáîéëó,
×ÀÌÛÐËÀØÌÀà ô. ×àìûð ùàëûíà ýÿëìÿê,
ãàðàöçëö áèðèñè èäè. Ò.Ø.Ñèìóðã. Éàïûíúûéà
áàòàãëàøìàã.
áöðöíìöø ÷àëïàïàã àäàìûí áó ñþçëÿðèíè
×ÀÌÛÐËÛ ñèô. Ïàë÷ûãëû, ëèëëè, ëåùìÿëè, áàòàã-
åøèäèá, Ùÿìçÿ áàøûíû ãàëäûðìàüà ìÿúáóð
ëû. Ýþðñÿì ÷àìûðëû áèð êö÷ÿäÿ îéíàéûð ùà÷àã;
îëäó. ß.ßáöëùÿñÿí.
×ûëïàã, àéàãéàëûí, áàøà÷ûã áèð äÿúÿë óøàã.
×ÀËÏÀØÛà ñèô. âÿ çÿðô Áèð-áèðèíÿ ãàðûøìûø;
À.Ñÿùùÿò. ×àìûðëû éåðäÿí ãàëõàí áóõàð
äîëàøûã, ãàðûøûã, ãàò-ãàðûøûã. [Ñóðõàé Àéäûíà:]
äèáñèç ôÿçàíûí äÿðèíëèêëÿðèíÿ ó÷óá ýåòäè.
Î ýöí ýþðäöíìö, äîêòîð äà äåäè, çåùíèí,
Ì.Ùöñåéí. // ×àìûðà áàòìûø.
òÿñÿââöðàòûí ÷àëïàøûã èøëÿéèð. Ú.Úàááàðëû.
×ÀÌÛÐËÛà èñ. 1. ×àìûðëà, ëåùìÿ èëÿ, ïàë-
Ãîúà ìÿëÿêäÿí áèðèñè äÿôòÿðäÿ ùåñàá ÷àëïà-
÷ûãëà þðòöëö éåð; ÷àìûð ÷îõ îëàí éåð; ïàë÷ûãëûã.
øûã äöøäöêúÿ òóðøàëìûø öçöíö áóíëàðà ÷þí-
2. êþùí. Ãû÷ëàðû, äèçëÿðè ÷àìûðäàí ãîðó-
äÿðèá äåéèðäè.. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìàã ö÷öí ìåøèíäÿí âÿ éà áàøãà ìàòåðèàë-
×ÀËÑÀ×(ËÛ) á à õ ÷àëáàø(ëû). Ñÿäðèí îòà-
äàí ùàçûðëàíàí ýåéèì.
üûíäàí óúàáîé, óçóíñèôÿò, ÷àëñà÷, ñÿëèãÿëè ýå-
×ÀÍÀà èñ. 1. È÷è îéóëìàãëà àüàúäàí (òàõ-
éèíìèø áèð êèøè ÷ûõäû. Ìèð Úÿëàë. ..×àëñà÷ëû,
òàäàí) ùàçûðëàíàí ãàá íþâö. ×àíàüà óí òþê-
êîáóä ýþðêÿìëè Ñóëòàí ÿìè èëÿ áó çÿðèô, êþð-
ìÿê. – ..Êÿíàðäà òàõòàäàí ãàéðûëìûø áèð íå÷ÿ
ïÿ ýÿëèíè éàíàøû ýþðìÿê ëàï ãÿðèáÿ îëàðäû.
ñó ÷àíàüû âàð èäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
È.Ùöñåéíîâ.
2. ×àíàã òóòàí ãÿäÿð þë÷ö âàùèäè. Èêè ÷àíàã
×ÀËÑÀÃÃÀË(ËÛ) ñèô. Ñàããàëû àüàðìàüà
óí. – [Ïàêèçÿ õàëà:] Þçöì äÿ åâèí ãàáàüûíäà
áàøëàìûø, ñàããàëû ÷àëëàøìûø. Ùî! Ùî! – äåéÿ
áèð ÷àíàã áóüäà ÿêìèøÿì. Ìèð Úÿëàë. Àôàã,
àë÷àãáîéëó, ÷àëñàããàëëû, ýöí àëòûíäà èøëÿ-
÷îõäàí áó éåðëÿðè òÿðê åòìèø ãóøëàðû äà ýåðè
ìÿêäÿí êîáóä ÿë âÿ öçö ãàðàëìûø àðàáà÷û-
ãàéòàðìàã èñòÿéÿðÿê, áàü÷àäàêû òÿïÿúèéÿ ýÿ-
ìûç Ñÿìÿä êèøè þêöçëÿðè ñÿñëÿäè. Ò.Ø.Ñèìóðã.
òèðèá áèð ÷àíàã àðïà ñÿïÿëÿäè. ß.Ìÿììÿä-
Ãàðà àðõàëûãëû, ýþäÿê, êþê, ÷àëñàããàë áèð êèøè
õàíëû. // Ñîñèàëèñò èíãèëàáûíûí èëê èëëÿðèíäÿ Àçÿð-
èðÿëè éåðèéèá, îüëàíëà ãûçà àúûãëû-àúûãëû íÿ èñÿ
áàéúàíäà àëûíàí íàòóðàë âåðýèíèí àäû.
äåéèðäè. Ìèð Úÿëàë.
3. òåõ. Ìöõòÿëèô ìåõàíèçìëÿðäÿ, èñòåùñàëàòäà
×ÀÌÀÄÀÍ èñ. [ðóñ. ÷åìîäàí, ÿñëè ôàðñ. úà-
øåé ýþòöðìÿê, áîøàëòìàã ö÷öí ÷àëîââàðè ãóðüó.
ìÿäàí] Ïàëòàð âÿ á. øåéëÿð ñàõëàìàã âÿ àïàð-
65 ìåòð óçóíëóüóíäà íÿùÿíý áóðóüó õàòûðëà-
ìàã ö÷öí ãóëïëó ãóòó øÿêèëëè ãàá. Ìÿøÿäè
äàí ïîëàä ãàëäûðûúû éåðÿ øûüûéûá úÿëä ãàëõûð, ÷à-
Ùÿñÿí ýÿëäè, ýþðäö ÷àìàäàíû ãàáëàéûðàì.
íàüûíà àëäûüû òîðïàüû áîøàëäàðàã áþéöê áèð
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Íóðèééÿ:] ×àìàäàíëà áàü-
ãóì òÿïÿñè éàðàäûðäû. Ì.ßëèçàäÿ.
ëàìàíû ýþòöðöá òåç áàéûðà ÷ûõäûì. È.ßôÿíäè-
4. Êðàíäàí òþêöëÿí ñóéóí àõûá ýåòìÿñè
éåâ.
ö÷öí îíóí àëòûíäà éåðëÿøäèðèëÿí äåøèêëè ÷ó-
×ÀÌÛÐ èñ. 1. Ïàë÷ûã, ëèë, ëåùìÿ. Ãûøäà ùÿð
õóð ëÿéÿí.
éàíäà ëèë, ÷àìûð ïàë÷ûã; Éàéäà òîçäàí ùàâàñû
5. Ýþâäÿ. Ýÿìè ÷àíàüû.
443
×ÀÍÀÃËÛ
×ÀÏÀÐ
6. Áÿçè ùåéâàíëàðûí (òûñáàüà, òèìñàù âÿ ñ.)
âåðìÿê – ÷àï îëóíìàã ö÷öí òÿãäèì åòìÿê.
áÿäÿíèíè þðòÿí ÷àíàãâàðè ñÿðò ãàáûã; ãûí. Éöç-
Ìÿí õàòèðÿëÿðÿ ÿë âóðìàäàí åéíèëÿ ÷àïà âåð-
ëÿðúÿ Ùèíäèñòàí òûñáàüàñûíûí ÷àíàüûíû êÿøêöë
ìÿéè ëàçûì ýþðäöì. Ì.Ùöñåéí. ×àïäàí ÷ûõ-
ãàéûðûá ãîëóíà êå÷èðÿí áó .. äèëÿí÷èëÿðèí ùÿð
ìàã – íÿøð åäèëìÿê, äÿðú åäèëìÿê, áóðàõûë-
áèðè áèð úöð ãÿñèäÿ îõóéóðäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìàã. Ðîìàí ÷àïäàí ÷ûõìûøäûð.
7. Áÿçè ñèìëè ìóñèãè àëÿòëÿðèíèí (òàð,
2. ×àïäàí ÷ûõìûø, áóðàõûëìûø, äÿðú îëóí-
êàìàí÷à âÿ ñ.), è÷è áîø îëäóüóíäàí ñÿñè ÿêñ
ìóø ìÿúìóÿ, êèòàá âÿ ñ. “Ãûëûíú âÿ ãÿëÿì”
åòäèðÿí âÿ ýöúëÿíäèðÿí ÿñàñ ùèññÿñè. Ñàçûí ÷à-
ðîìàíûíûí ö÷öíúö ÷àïû.
íàüû. – [Èíñàíëàð] êàìàíëàðûí àëòûíà ÷àíàãëàð
3. Ñèëàù ëöëÿñè äèàìåòðèíèí þë÷öñö; êàëèáð.
ãàéûðûá, êèðèøëÿðèí äÿ ñàéûíû àðòûðìàã éîëó èëÿ
×ÀÏÀÚÀà èñ. ßò ÷àïìàã ö÷öí èøëÿäèëÿí
íÿòèúÿäÿ àðôà âÿ àðôàéàáÿíçÿð ÷ÿíý ìóñèãè
êÿñèúè àëÿò; ÿò áàëòàñû. ×àïàúàãëà ÿò äîüðàìàã.
àëÿòëÿðèíè èõòèðà åäèðëÿð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
×ÀÏÀà èñ. çîîë. ×îõàëìàã, áÿçÿí äÿ
8. Èíñàí âÿ ùåéâàí ñêåëåòèíèí áåë ùèññÿñè –
ãûøëàìàã ö÷öí ÷àéëàðà êå÷ÿí áÿäÿíè éàí-
àøàüû (ùåéâàíëàðäà àðõà) ÿòðàôëàðà äèðÿíÿí
ëàðäàí áàñûã áàëûã. Ñèéÿíÿê áàëûãëàðûíûí –
âÿ áåë ñöìöéö ö÷öí äàéàã âÿçèôÿñèíè ýþðÿí
êöëìÿ, ÷àïàã, ÷ÿêè, ñóô, íÿðÿ íþâëÿðè âàð.
ñöìöê êÿìÿð; ÷àíàã ñöìöéö. Èíñàíûí
×ÀÏÀËÀÌÀ “×àïàëàìàã”äàí ô.èñ.
÷àíàüû ùåéâàíëàðûíêûíà íèñáÿòÿí ýåíèø îëóá,
×ÀÏÀËÀÌÀà ô. 1. Àüðûäàí, ãûçäûðìàäàí
êàñà øÿêëèíäÿäèð. “Èíñàíûí àíàòîìèéàñû âÿ
âÿ áàøãà áèð ñÿáÿá öçöíäÿí ÷ûðïûíìàã, áÿ-
ôèçèîëîýèéàñû”.
◊
äÿíè ñàðñûëìàã, ÿë-àéàüûíû îéíàòìàã. Õîñðîâ
×àíàã .. áàøûíäà ÷àòëàìàã (ñûíìàã) –
ùÿëÿ äÿ ÷ûíãûë öçÿðèíäÿ ÷àïàëàéûðäû. Ñ.Ðÿùè-
þç ÿëèëÿ þçöíö áÿëàéà ñàëàí àäàì ùàããûíäà.
ìîâ. [Ìöÿëëèì] ãûçäûðìàíûí è÷ÿðèñèíäÿ ÷à-
[Çöëôöãàð Ãàðàêèøèéÿ:] Îíó áèëèðÿì êè, ÷àíàã
ïàëàéàí (ô.èñ.) êþðïÿñèíèí õÿñòÿëèéÿ äàâàì
ìÿíèì áàøûìäà ÷àòëàéàúàã. Á.Áàéðàìîâ.
ýÿòèðÿ áèëìÿéÿúÿéèíäÿí íàðàùàò èäè. Ã.Èëêèí.
Ýþçëÿðè ÷àíàüûíäàí ÷ûõìàã – á à õ ýþçëÿðè
2. Çîð áèð âÿçèééÿòäÿí ãóðòàðìàã, éàõóä
ùÿäÿãÿñèíäÿí ÷ûõìàã (“ýþç”äÿ).
äà ýöúö ÷àòìàäûüû áèð èøèí þùäÿñèíäÿí ýÿë-
×ÀÍÀÃËÛ ñèô. ×àíàüû îëàí, áÿäÿíè ÷à-
íàãëà þðòöëìöø (á à õ
ìÿê ö÷öí ÷îõ ÷àëûøìàã, ÿëëÿøìÿê, úÿùä
÷àíàã 2-úè ìÿíàäà).
×àíàãëû áàüà. ×àíàãëû èëáèç. – ×àíàãëû éàñ-
åòìÿê, ñÿé åòìÿê. Àò ùà ÷àïàëàäû, ùà ïàðò-
òûúà éàðïàã éûüûìûíà áàøëàíàí çàìàí þç éó-
äàäû, àéàãëàðûíû Äÿìèð÷èîüëóíóí ÿëèíäÿí
ìóðòàëàðûíû ñàëûð. “×àé áèòêèñè”.
ãóðòàðà áèëìÿäè. “Êîðîüëó”. Óøàã íÿ ãÿäÿð
÷àïàëàäûñà, ñöðöøêÿí õÿíäÿêäÿí ÷ûõà áèë-
×ÀÍÒÀ èñ. Àç âÿ õûðäà øåéëÿð ãîéóá äàøû-
ìàã ö÷öí ïàð÷à, äÿðè âÿ ñ.-äÿí òèêèëÿí êèñÿ.
ìÿäè. Ì.Èáðàùèìîâ. // Ìÿú. ìÿíàäà. Ãà÷àé
Ïî÷òàëéîí ÷àíòàñû. Ïàòðîí ÷àíòàñû. Ìÿêòÿáëè
áó ãàðìà-ãàðûøûã ôèêèðëÿðèí òîðóíäà ÷àïà-
÷àíòàñû. – Áèð ýöí ãÿùðÿìàíûì ÿëèíäÿ ÷àíòà;
ëàéàðêÿí óçóí-óçàäû ñèãíàë ñÿñè åøèòäè.
Ýþðöíúÿ: – Ýåäèðÿì, – äåäè, – ôðîíòà.
È.Ìÿëèêçàäÿ. [Ìîëëàéåâ] äàèì øöáùÿ âÿ òÿ-
Ì.Ìöøôèã. [Ôÿòóëëàéåâ] ..éåìÿéÿ ÿë âóðìàç-
ðÿääöä è÷èíäÿ ÷àïàëàéûð, ÿí éàõûí äîñòëàðûí-
äàí ÿââÿë ÷àíòàñûíû à÷äû, îðàäàêû ìþùöðëö êà-
äàí äà øöáùÿëÿíèðäè. Ì.Ùöñåéí.
üûçëàðäàí áèðèíè ýþòöðäö. È.Øûõëû.
×ÀÏÀÐ èñ. 1. Êå÷ìèøäÿ: àòëà áèð éåðÿ ìÿê-
×ÀÍÒÀËÛ ñèô. ×àíòàñû îëàí, ÿëèíäÿ âÿ éà
òóá, ÿìð, õÿáÿð àïàðûá-ýÿòèðÿí øÿõñ; ãàñèä,
÷èéíèíäÿ ÷àíòà ýÿçäèðÿí. ×àíòàëû ïî÷òàëéîí.
éàì÷û. [Ùÿúÿð] êàüûçû éàçûá, áàøûíû áàüëàéûá,
– Áèð àçäàí ÷èéíè ÷àíòàëû Ðöõñàðÿ èëÿ Çèáà
âåðäè áèð ÷àïàðà êè, àïàð, âåð ßëÿñýÿðÿ. “Àøûã
ýÿëèá ÷ûõäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äàìäàí-äèâàðäàí
ßëÿñýÿð”. [Íîôÿë êàðâàíñàðà ñàùèáèíÿ:] Íÿ
áîéëàíàí ÷àíòàëû óøàãëàðû áÿçÿí àäáààä ÷à-
îëäó, ãîúà? ×àïàðëàð ãàéûòäûëàðìû?
üûðûá è÷ÿðè ñàëàðäû. Ìèð Úÿëàë.
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
×ÀÏ èñ. 1. Ìÿòíèí ìÿòáÿÿ öñóëó èëÿ éûüûìû.
2. òàð. Àòëû ìöùàôèçÿ÷è. Áÿëè, ÷àïàðëàð ùà-
×àï åòìÿê – áó öñóëëà íÿøð åòìÿê, äÿðú
çûðëàíûá, àòëûëàð, áàøëàðûíäà äà ïàäøàùûí îüëó
åòìÿê. Áó êàüûçëàðûí ùå÷ áèðèíè áèç ÷àï åòìÿ-
áèðýöíëöê éîëà ÷ûõäûëàð âÿçèðèí ãàáàüûíà.
ìèøèê, íåúÿ êè îõóúóëàðûìûçà ìÿëóìäóð âÿ ÷àï
(Íàüûë). Î ýöí äîüðóäàí äà úîøìóøäó àòëàð;
åòìÿéÿúÿéèê. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ×àïà
Ó÷àðàã éåòèøäè ãûðõ-ÿëëè ÷àïàð. ß.Úàâàä.
444
×ÀÏÀÐÀÃ
×ÀÏÌÀÃ
×ÀÏÀÐÀÃ
çÿðô Éöéöðÿðÿê, éöéöðÿ-
[àøïàçûí] öñò äîäàüû ÷àïûëûá, äèøëÿðè ãûðûëìûøäû.
éöéöðÿ, ãà÷à-ãà÷à, òåç, áåúèä, úÿëä. ×àïà-
ß.ßáöëùÿñÿí.
ðàã ýåòìÿê. – [Ãàðàø:] Áóäó, ßçèç ÷àïàðàã
×ÀÏÛ(Ð)ÒÌÀ “×àïû(ð)òìàã”äàí ô.èñ.
ýÿëèð, ýþðÿê íÿ õÿáÿð ýÿòèðèð. Ú.Ìÿììÿäãó-
×ÀÏÛ(Ð)ÒÌÀà ô. ×àïìàã, áÿðê ñöðìÿê
ëóçàäÿ. ..Äèëøàä õàíûì õÿëâÿòè åâäÿí ÷ûõäû âÿ
(àäÿòÿí àò ùàããûíäà). Éåíÿ ÷àïûðäàúàã àòûíû
÷àïàðàã ãàäûíëàð øþáÿñè ìöäèðè Ìÿðúàí õà-
êöëÿê; Èñòè îúàãëàðû ñîéóäàúàãäûð. Ñ.Âóðüóí.
íûìûí åâèíÿ äîüðó éîëëàíäû. Ò.Ø.Ñèìóðã.
[Àüñàããàë êèøè:] Èíäè íåúÿ äåéÿðëÿð, ùÿð ôûðûë-
×ÀÏÀÐÀÃËÀÌÀ “×àïàðàãëàìàã”äàí ô.èñ.
äàã êÿíäëèíèí áàøûíäàäûð, ãàðäàø, éåòÿí àòûíû
×ÀÏÀÐÀÃËÀÌÀà ô. 1. ×àïàðàã ýåòìÿê
÷àïûäûð. Ìèð Úÿëàë.
âÿ éà ýÿëìÿê; éöéöðìÿê. Óøàã ÷àïàðàãëàäû.
×ÀÏÛØ èñ. ×àïìàã èøè, ÷àïìà (àò ùàããûíäà).
2. Àòû áÿðê ñöðìÿê; ãîâìàã. Àòëûëàð êÿí-
Òÿðëàí ãûçüûí áèð ÷àïûøëà èðÿëè àòûëûð, ãàáàüûíà
äèí è÷è èëÿ áàøûàøàüû ÷àïàðàãëàéûá áþéöê
íÿ ýÿëèðñÿ âóðóá êå÷èðäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
äàðâàçàëû ùÿéÿòÿ ýèðäèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÀÏÛØÌÀ “×àïûøìàã”äàí ô.èñ.
×ÀÏÀÐÕÀÍÀ èñ. òàð. Êå÷ìèøäÿ: ÷àïàðëàðûí
×ÀÏÛØÌÀà ãàðø. Àò ÷àïìàãäà éàðûøìàã.
ïî÷ò éîëóíäà áèð-áèðèíè ÿâÿç åòìÿê âÿ éà
Áóäóð, àøàüûäàí ö÷öíúö äîëàéäàí áàøûéó-
àòëàðûíû äÿéèøäèðìÿê ö÷öí äóðäóãëàðû éåð, ïî÷ò
õàðû èêè àòëû ÷àïûøûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ìÿíòÿãÿñè. ×àïàðõàíàíû èäàðÿ åäÿí Ðÿùèì
[Ùÿñÿí:] Ýÿë ÷àïûøàã, – äåéÿ éîëäàøûì òÿêëèô
áÿé òàìàì ãÿçàäà “Ýþäÿê Ðÿùèì áÿé” àäèëÿ
åòäè.. Ìÿí èðÿëèäÿí, Ùÿñÿí àðõàäàí àòëàðûí
ìÿøùóð èäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áàøûíû áóðàõäûã. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
...÷àïëû Àäÿòÿí ñèëàù àäëàðûíûí ÿââÿëèíÿ
×ÀÏ×Û èñ. Ìÿòáÿÿíèí ÷àï ñåõè èø÷èñè.
ýÿòèðèëÿðÿê, îíëàðûí ëöëÿëÿðèíèí äèàìåòðèíè
×ÀÏ×ÛËÛà èñ. ×àï÷ûíûí ñÿíÿòè, èøè. ×àï-
(þë÷öñöíö) ýþñòÿðèð; êàëèáðëè. Èðè÷àïëû òîï
÷ûëûã êóðñó.
(ïóëåìéîò). Îðòà÷àïëû òöôÿíý. – ..Àò ãîøóë-
×ÀÏÕÀÍÀ èñ. Ìÿòáÿÿ, ïîëèãðàôèéà. ×àï-
ìóø òîïëàð, èðè÷àïëû ïóëåìéîòëàð âàãîíëàð-
õàíà èø÷èñè.
äàí äöøöðöëäö. È.Øûõëû.
×ÀÏÛÁ-ÒÀËÀÌÀ “×àïûá-òàëàìàã”äàí
×ÀÏÃÛÍ èñ. Ñîéüóí÷óëóã ìÿãñÿäèëÿ ñè-
ô.èñ.
ëàùëû áàñãûí; ãóëäóðëóã, ÷àïîâóë÷óëóã, éîë-
×ÀÏÛÁ-ÒÀËÀÌÀà á à õ ÷àïìàã 3-úö
êÿñìÿ, ÷àïãûí÷ûëûã. Ãóáåðíàòîð ùÿìèøÿ äå-
ìÿíàäà. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè þç äþâðöíöí ùå÷ áèð
éèðäè: – ×àïàðõàíàëàðûí ùÿð áèðèíäÿ Ðÿùèì
áàúàðûüû îëìàéàí, áàøãàëàðûíûí ùåñàáûíà éà-
áÿé êèìè ìÿíèì áèð àäàìûì îëñà, éîëäà ùå÷
øàéàí, ãóëäóð äÿñòÿëÿðè äöçÿëäèá, êàðâàíëàðû
áèð ÷àïãûí îëìàç, ãóðä ãîéóí èëÿ îòëàð.
÷àïûá-òàëàéàí, áóíóíëà äà þçëÿðèíè ãî÷àã
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Æàíäàðìëàðûí ðÿùìñèç ñèôÿ-
ýþñòÿðìÿê èñòÿéÿí áÿéëÿðèíè äÿ àç òÿíãèä åò-
òè, ÷àïãûí, òàëàí, ãàíëû õÿíúÿðëÿð [Òåëëè õàëà-
ìÿìèøäèð... ß.Ùàãâåðäèéåâ.
íûí] ýþçö þíöíäÿ îëìóøäó. Ìèð Úÿëàë.
×ÀÏÛà èñ. 1. Áÿäÿíèí ùÿð ùàíñû áèð éåðèí-
×ÀÏÃÛÍ×Û èñ. ×àïãûíëà ìÿøüóë îëàí
äÿ ñàüàëìûø çÿäÿ éåðè, éàðà éåðè, éàðûã èçè.
àäàì; ãóëäóð, ñîéüóí÷ó, ÷àïîâóë÷ó, éîëêÿ-
ßæäÿðèí àëíûíäà êè÷èê áèð ÷àïûã ãàëìûøäû.
ñÿí. ×àïãûí÷û äÿñòÿñè.
Ñ.Ðÿùìàí. Ëÿòèôèí áóðíóíóí öñòöíäÿêè ÷à-
×ÀÏÃÛÍ×ÛËÛà á à õ ÷àïãûí. ßñëÿí ìöùèò
ïûã îëìàñàéäû, éÿãèí êè, ùÿð øåé ÷îõäàí áÿðè
âÿ øÿðàèòÿ ýþðÿ ýþçöà÷ûã îëàí áó íàìóñëó
éàääàí ÷ûõàðäû. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
àðâàä áþéöê àíàëûã äóéüóñó èëÿ áàøà äöø-
2. Áèð øåéèí ñÿòùèíäÿ óçóíñîâ îéóã, úûçûã.
ìöøäö êè, áó ÷àïãûí÷ûëûã, îüóðëóã åëÿ áåëÿ
Ñòîëóí ÷àïûüû. Äèâàðûí ÷àïûüû. // Ñèô. ìÿíà-
ãàëìàéàúàã. ß.ßáöëùÿñÿí.
ñûíäà. Èðè, ÷àïûã áèð äàøû; Ýþòöðöá áó âàõò
×ÀÏÌÀ “×àïìàã”äàí ô.èñ.
éåðäÿí; Ãÿçÿáëÿ àòäûì ñóéà. Ç.Õÿëèë.
×ÀÏÌÀà ô. 1. ×àïàúàã, áàëòà, êöëöíý âÿ ñ.
×ÀÏÛËÌÀ “×àïûëìàã”äàí ô.èñ.
èëÿ ïàð÷àëàìàã, äîüðàìàã. ßò ÷àïìàã. Îäóí
×ÀÏÛËÌÀà ìÿúù. ×àïàúàã, áàëòà âÿ ñ. êÿ-
÷àïìàã. – Áåëÿ êè, ùàíñû êÿíä Øóðàñûíûí àäà-
ñÿðòè èëÿ ïàð÷àëàíìàã, äîüðàíìàã, éàðûëìàã,
ìû ùàðàäà èøëÿéÿúÿê, íÿ ãÿäÿð èø ýþðÿúÿê,
éàõóä éàðàëàíìàã. Ãÿùðÿìàíûí ñîë öçö ÷àïûë-
òîðïàã ãàëäûðàúàã, äàø ÷àïàúàã, ìåøÿ ÷û-
ìûøäû. ß.Âÿëèéåâ. [Ìÿðìèíèí áèð ãÿëïÿñèíäÿí]
õàðàúàã – ùàìûñû íÿçÿðÿ àëûíìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
445
×ÀÏÎÂÓË
×ÀÐßÑÈÇ
2. Èòè ñöðìÿê (àòû). Îäóð àòëûëàð äÿñòÿ-
×ÀÐÄÀÃËÛ ñèô. ×àðäàüû îëàí, òàëâàðëû.
äÿñòÿ, éà òÿê-òÿê óçàãäàí ýþðñÿíèðëÿð. Áèð
×àðäàãëû ùÿéÿò. ×àðäàãëû åâ.
ãåéðèëÿðè äÿ øÿùÿðäÿí ÷ûõûá àøàüû òÿðÿôÿ ÷à-
×ÀÐß èñ. [ôàðñ.] 1. Áèð øåéèí ÿëäÿ åäèëìÿ-
ïûðëàð.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // Ñöðÿòëÿ ýåò-
ñèíÿ, áèð íÿòèúÿéÿ ýÿëìÿéÿ, ÷ÿòèí áèð ìÿñÿ-
ìÿê, ãà÷ìàã (àò). Ùàðà áåëÿ ÷àïûðñàí? – Àò
ëÿíèí ùÿëëèíÿ ìàíå îëàí ÿíýÿëëÿðè àðàäàí
êèøíÿéèð, ÷àïûð, òîç ãîïóð äàüäàí; Èøòÿ áèð
ãàëäûðìàã ö÷öí ëàçûì îëàí ÷ûõûø éîëó; òÿäáèð,
ùÿíèðòè ýÿëèð óçàãäàí. À.Ñÿùùÿò. // Ãà÷ûá
âàñèòÿ, ÿëàú. ×àðÿ àðàìàã (àõòàðìàã,
ýåòìÿê. Áÿëè, åëÿ î ëàçûìäûð êè, Ìÿøÿäèíèí
ýþðìÿê) – ÷ûõûø éîëó àõòàðìàã, ÿëàú àðàìàã.
ýþçö ñàòàøñûí þâðÿòèí ãû÷ëàðûíà, òåç ÷àïàúàã
[Òåëëè] àüûð áèð øåéèí àëòûíäà ãàëìûø êèìè ÿçèëèð,
ìîëëàíûí éàíûíà êè, ôèëàí þâðÿòè àë ìÿíÿ!
ãóðòàðìàñû ö÷öí ÷àðÿ àðàéûðäû. Ñ.Ùöñåéí.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
×àðÿ åòìÿê (òàïìàã, ãûëìàã) – ÷ûõûø éîëó
3. Çîðëà âÿ éà áàøãà éîëëà âàð-éîõóíó
òàïìàã, âÿçèééÿòäÿí ÷ûõìàã, ÿëàú òàïìàã.
ÿëèíäÿí àëìàã; òàëàìàã, ñîéìàã, ÷àïûá-òà-
[Ýöëñÿíÿì:] Àé Ïèðè áàáà, .. áèçÿ áèð ÷àðÿ ãûë.
ëàìàã. [Ùàúû Íóðó øàèð:] Àâàð ëÿçýèñè àëòìûø
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ìèðçÿ Úÿëèë] þçö äÿ áèëìèðäè
èë áóíäàí ÿãäÿì Õàíáóòàéûí ñÿðêÿðäÿëèéèëÿ
íåéëÿñèí, íÿ úöð ÷àðÿ òàïûá, èøèí è÷èíäÿí ÷ûõ-
Íóõóíó ýÿëèá ÷àïäûüûíû íÿçì åòìèøÿì.
ñûí. ß.Âÿëèéåâ. ×àðÿñè êÿñèëìÿê – ÷àðÿñèç
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ãàëìàã, ÿëàúû êÿñèëìÿê, ÷ûõûø éîëó òàïìàìàã.
4. Êÿñÿðòè èëÿ, èòè áèð øåéëÿ éàðàëàìàã.
Ïàäøàùûí ÷àðÿñè êÿñèëäè, ãûçû êå÷ÿëÿ âåðäè. (Íà-
..Ìàùìóä àéàüûíû áàëòà èëÿ ÷àïäû. Ç.Õÿëèë.
üûë). Àñëàí áÿéèí ùÿð éàíäàí ÷àðÿñè êÿñèëäè.
[Øÿìñè] áóðàäàí éûõûëûá öçöíö ÷àïìûøäû.
À.Øàèã.
Ù.Ñåéèäáÿéëè.
2. ßëàú, êþìÿê, éàðäûì. Äÿðäèíè éàçûá
×ÀÏÎÂÓË 1. Á à õ ÷àïãûí.
äåéèðñÿí êè, øÿùÿðèíèçèí ùÿêèìëÿðèíèí ùå÷ áèðè
2. Á à õ ÷àïãûí÷û. ×àïîâóë Îñìàí ïàøà;
ñÿíÿ áèð ÷àðÿ åäÿ áèëìÿäèëÿð. Ú.Ìÿììÿä-
Øèðâàíû òóòäó äàøà. Ì.Ìöøôèã. Ýþðöíöð, ðÿèñ
ãóëóçàäÿ. [Çÿùðà:] Äàùà áèð ÷àðÿ éîõ, êå÷ÿí
éàéëàãäà àñàéèø äöçÿëäÿúÿê, ÷àïîâóëëàðûí
êå÷ìèø; ×öíêè Ñÿíàí öðÿêëÿ àíä è÷ìèø.
ãàáàüûíû àëàúàãäû. Ìèð Úÿëàë.
Ù.Úàâèä.
×ÀÏÎÂÓË×ÓËÓà á à õ ÷àïîâóë 1-úè ìÿ-
◊ Áàøûíà ÷àðÿ ãûëìàã (ýþðìÿê) – á à õ
íàäà. [Ãàçàí õàí Ãóëäóðáàøûéà:] Ñÿíèí îüóë-
áàø. Äîñòà ëàéèã éîõäó, Çàêèð, ñîâãàòûí; Ýþð
ëàðûíû ÿëëÿðèíäÿ ãûëûíú ÷àïîâóë÷óëóãäà, áàñ-
áàøûíà ÷àðà áó ýöíäÿí áåëÿ. Ã.Çàêèð. Íÿ
ãûí÷ûëûãäà òóòäóì, éàòàãäàí ýÿòèðìÿäèì,
÷àðÿ – íÿ åòìÿëè, íÿ åòìÿê îëàð, íÿ åäÿ áè-
ãîðõàã òöëêö! Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ëÿðèê, èñòÿð-èñòÿìÿç ðàçû îëìàëûéûã.
×ÀÐ èñ. [ðóñ.] òàð. Ïàäøàù; ðóñ ïàäøàùû. ×àð
×ÀÐßÑÈÇ 1. çÿðô ßëàúñûç, ÿëàúû êÿñèëÿðÿê,
èñòèáäàäû. – ×àð çàìàíû èäè, èñòèáäàäûí ÿí øèä-
ìÿúáóð îëàðàã, íà÷àð. Äóðäóì, ìàüàðàíûí
äÿòëè, ÿí ãûçüûí âàõòû èäè.. Å.Ñóëòàíîâ. ×àðûí
àüçûíäàí è÷ÿðè áàõäûì. Áèð øåé ýþðìÿäèì, ÷à-
îðäóëàðû èêèíúè äÿôÿ; Ùöúóìà áàøëàäû Áàêû òÿ-
ðÿñèç ìàüàðàéà ýèðäèì. À.Øàèã. Ðÿíà ýåäÿí
ðÿôÿ. Ñ.Âóðüóí.
çàìàí äþíöá áàõäû ãûç; Íåéëÿéÿ áèëÿðäè, áàõ-
×ÀÐÄÀà [ôàðñ.] 1. Á à õ òàëâàð 1-úè ìÿ-
äû ÷àðÿñèç. Ì.Ðàùèì. ×àðÿñèç ãàëìàã –
íàäà. ßëëè ãÿäÿì áèð-áèðèíäÿí àðàëû ÷àäûð-
ìÿúáóð îëìàã, ÿëàúñûç ãàëìàã, ÿëàúû êÿñèë-
ëàðûí àøàüû òÿðÿôèíäÿ àüàúäàí áèð ÷àðäàã
ìÿê. Íîâðóç ÷àðÿñèç ãàëûá àòëàðû à÷äû.
òèêèëèá.. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ùÿéÿòèí êöíúöíäÿ,
Í.Íÿðèìàíîâ. Êîð Ñåéèä ÿââÿë áóíà ðàçû îëìà-
÷àðäàüûí àëòûíäà áèð ÷ûëïàã àü àò áàüëàí-
éûðñà äà, ñîíðà ÷àðÿñèç ãàëàðàã Ìÿñìÿíè Áà-
ìûøäû. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
êûéà ýþíäÿðèð. Ñ.Ùöñåéí. // ñèô. Áàøãà áèð ÷ûõûø
2. Á à õ òàëâàð 3-úö ìÿíàäà. Ýÿçÿúÿêäèð
éîëó îëìàéàí, ùÿëëè ìöìêöí îëìàéàí; íà÷àð.
ãÿäÿì-ãÿäÿì áàüûìû; Ýþðÿúÿêäèð öçöìëö
2. ñèô. ×àðÿñè, ÿëàúû îëìàéàí, ìöàëèúÿ îëó-
÷àðäàüûìû. À.Ñÿùùÿò. Íÿíÿãûç âåäðÿíè ýþ-
íà áèëìÿéÿí; ñàüàëìàç. ×àðÿñèç áèð õÿñòÿëèê.
òöðöá, áþéöðäÿêè êðàíäàí äîëäóðäó âÿ ãàïû-
– ×àðÿñèç äÿðäÿ ëîüìàí äà àúèçäèð. (Àòà.
äàêû òÿêúÿ ÿíúèð àüàúûíûí âÿ ÷àðäàüà ãàëäû-
ñþçö). Êîð, øèë, êàð, ÷îëàã, øèêÿñò âÿ ùÿð úöð
ðûëàí òÿíÿêëÿðèí äèáèíÿ ñó òþêìÿéÿ áàøëàäû.
÷àðÿñèç äÿðäëÿðÿ äöøÿí õÿñòÿëÿð î ïèðÿ ýÿëèá
Ñ.Ðÿùèìîâ.
“øÿôà” òàïûðäûëàð. Å.Ñóëòàíîâ.
446
×ÀÐßÑÈÇËÈÊ
×ÀÐÃÀÒ
×ÀÐßÑÈÇËÈÊ èñ. ×àðÿñè, ÿëàúû, ÷ûõûø éîëó
õàëîâà äåéÿðÿì, ñÿíÿ áèð éàõøû ÷àðõû õîðóçó
îëìàéàí áèð âÿçèééÿò; ÿëàúñûçëûã, àúèçëèê. Þç
ýÿòèðñèí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
÷àðÿñèçëèéèíäÿí óòàíàí õàëã ìÿáùóò ÷îúóã-
◊ ×àðõû õîðóçó êèìè – äàëàøãàí, äàâàêàð
ëàð êèìè éàí-éþðÿñèíÿ áàõûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
àäàì ùàããûíäà. [Ùöðö:] Íÿ îëàúàã, äÿëè-
×ÀÐÝÀÙ èñ. [ôàðñ.] Àçÿðáàéúàí êëàññèê
ãóäóðìóø àòàí òÿçÿäÿí ÷àðõû õîðóçó êèìè
ìóüàìëàðûíäàí áèðèíèí àäû. Äèíëÿñèí ñÿñèíè
ýèðèá ìåéäàíà. Í.Âÿçèðîâ.
áèð ÷àðýàù êèìè; Ãàðûëàð, ãîúàëàð, éåíè íÿ-
×ÀÐÕØßÊÈËËÈ á à õ ÷àðõâàðè.
ñèëëÿð! Ì.Ìöøôèã.
×ÀÐÕÂÀÐÈ ñèô. ×àðõ øÿêëèíäÿ îëàí; äàè-
×ÀÐÝÎ(Â) èñ. [ôàðñ.] êþùí. Äþðä þêöç
ðÿâè, ÷àðõøÿêèëëè.
ãîøóëìóø àðàáà, úöò. [Òóáó Ùÿñÿíÿ:] Áèðúÿ
×ÀÐÛà èñ. 1. Êå÷ìèøäÿ: êÿíäëèëÿðèí ýåé-
äå ýþðöì, ñÿí úöò ÿêÿí âàõò àüà ýÿëèá ñÿíèí
äèéè àøûëàíìûø ýþíäÿí òèêèëÿí àéàããàáû. Êå÷ÿë
÷àðýîâóíà ìèíÿúÿêäèðìè? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Ùÿìçÿ ÷àðûüûíû ýåéäè, ïàòàâàñûíû áÿðêèòäè.
×ÀÐÝÖË
ñèô. [ôàðñ.] Äþðäáóúàã(ëû).
“Êîðîüëó”. Âÿëèãóëó êÿíàðäà ÷þìáÿëèá áàø-
..Áëèíäàæ òÿãðèáÿí ö÷ êâàäðàòìåòðëèê, ö÷ õûð-
ëàäû ÷àðûãëàðû ÷ûõàðòìàüà. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
äà ïÿíúÿðÿëè, ÷àðýöë áèð îòàãäàí èáàðÿòäè.
çàäÿ.
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ãîíàãëàð ýþçÿë, ÷àðýöë
2. Éöíýöë åâ àéàããàáûñû, øàï-øàï íþâö.
õàë÷àéà ìàðàãëà áàõûðäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
Ãàäûí ÷àðûüû.
×ÀÐÙÎÂÓÇ [ôàðñ. ÷à(ùà)ð âÿ ÿð. ùþâç]
×ÀÐÛÃ×Û èñ. Êå÷ìèøäÿ: ÷àðûã òèêèá ñàò-
Áþéöê ùîâóç. [Ãóëó:] Àüà, áàü÷àäà ÷àðùî-
ìàãëà ìÿøüóë îëàí àäàì.
âóçà ñó áóðàõìûøäûì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áÿçè ùÿ-
×ÀÐÛÃ×ÛËÛà èñ. êþùí. ×àðûã÷ûíûí ñÿíÿòè,
éÿòëÿðäÿ ñó ãóéóñó âÿ ÷àðùîâóç ýþðöíÿðäè.
èøè, ïåøÿñè.
Ù.Ñàðàáñêè.
×ÀÐÛÃËÛ ñèô. ×àðûã ýåéìèø, àéàüûíäà ÷à-
×ÀÐÙÎÂÓÇËÓ ñèô. ×àðùîâóçó îëàí, áþ-
ðûã îëàí. Ìàëèê ìîòàëïàïàãëû, ïàòàâàëû, ÷à-
éöê ùîâóçëó. ×àðùîâóçëó ùÿéÿò.
ðûãëû, íèìäàø ïàëòàðëû êÿíäëèëÿðè óçàãäàí ñö-
×ÀÐÕ èñ. [ôàðñ.] 1. Þç îõó ÿòðàôûíäà ôûðëàí-
çöá, ãåéðè-àäè ùÿéÿúàí è÷èíäÿ îëäóãëàðûíû
ìàãëà ìèíèê âÿ éà áàøãà íÿãëèééàò âàñèòÿëÿðè-
àíëàäû. Ì.Èáðàùèìîâ. // ìÿú. Êå÷ìèøäÿ úÿ-
íè ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðÿí (äÿíäÿíÿëè âÿ éà áöòþâ
ùàëÿò, ýåðèëèê, ìÿäÿíèééÿòñèçëèê ìÿíàñûíäà
øÿêèëäÿ) äàèðÿ; òÿêÿð. Àðàáà ÷àðõû. Âåëîñèïåä
èøëÿíìèøäèð. [Ùàúû Îñìàí:] ..õàíûí éàíûíäà
÷àðõû. Àâòîìîáèëèí ÷àðõû. – Áèð éåðäÿ áèð àðà-
áèçèì àäûìûçû ÷ÿêìÿê îëìóð. Î ñààò áàøëàéûð
áà àòûíû éûõûëìûø, éà áèð àðàáàíû îõóíäàí âÿ éà
êè, ìÿí àéàüû ÷àðûãëû, ìîòàëïàïàã ÷îáàíûí
äà ÷àðõûíäàí ñûíàí ýþðñÿéäè, [Ãóðáàíãóëó]
îüëóíà ãûç âåðìÿðÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
äÿðùàë êþìÿê åäÿðäè.. Ò.Ø.Ñèìóðã. Ãàòàðûí
×ÀÐÛÃËÛà ñèô. êþùí. ×àðûã òèêìÿê ö÷öí
÷àðõëàðû äóðìàäàí äþíöð; Èøûãëàð ýþðöíìöð,
éàðàéàí. ×àðûãëûã äÿðè.
èøûãëàð ñþíöð. Í.Ðÿôèáÿéëè.
´
×ÀÐÈ×À [ðóñ.] 1. Ãàäûí ÷àð, èìïåðàòðè÷ÿ.
2. Ìöõòÿëèô ìåõàíèçìëÿðäÿ, ãóðüóëàðäà ùÿ-
2. ×àðûí àðâàäû.
ðÿêÿòè þòöðÿí âÿ íèçàìà ñàëàí ÷àðõøÿêèëëè ùèñ-
×ÀÐÈÇÌ [ðóñ.] Ãåéðè-ìÿùäóä ùàêèìèé-
ñÿ. Äÿçýàùûí ÷àðõû. Äèøëè ÷àðõ. – ×àðõëàð ùÿð-
éÿòèí òÿêúÿ ïàäøàùà, ÷àðà ìÿõñóñ îëäóüó
ëÿíèð, õàì ïàìáûüûí ÷èéèäèíè áèð òÿðÿôÿ ÷ûõàðûð,
äþâëÿò èäàðÿ öñóëó; ÷àð öñóëè-èäàðÿñè; ÷àðëûã.
ìàùëûúûíû áèð òÿðÿôÿ ãàëàãëàéûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
×àðèçìèí äåâðèëìÿñè. – Éîõñà áó ãàëàíûí ùÿð
3. Êÿñÿð àëÿòëÿðè èòèëÿìÿê ö÷öí äàèðÿâè
äèâàð äàøû, Îëàúàã ÷àðèçìÿ áèð ìÿçàð äàøû.
áöëþâ äàøû îëàí àëÿò. Áû÷àüû ÷àðõäà èòèëÿìÿê.
Ñ.Âóðüóí. Êíéàç Âîðîíñîâóí Òèôëèñäÿ áöòöí
×ÀÐÕ×Û èñ. Êÿñÿð àëÿòëÿðè ÷àðõäà (3-úö
Ãàôãàçäà èëê äÿôÿ îëàðàã òåàòð éàðàòìàãäàí
ìÿíàäà) èòèëÿìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì – óñòà.
ìÿãñÿäè Çàãàôãàçèéàäà ÷àðèçìèí ìþù-
[Àäèë:] Ñÿùÿð òåçäÿí àëâåðÿ ÷ûõàí êèìè áèð
êÿìëÿíäèðèëìÿñè ö÷öí òåàòðäàí áèð âàñèòÿ êèìè
÷àðõ÷ûíû êö÷ÿäÿ ÿéëÿäèì. Á.Áàéðàìîâ.
èñòèôàäÿ åòìÿê èäè. Í.Âÿçèðîâ.
×ÀÐÕ×ÛËÛà èñ. ×àðõ÷ûíûí ñÿíÿòè, ïåøÿñè,
×ÀÐÃÀÒ èñ. êþùí. Áþéöê áàø éàéëûüû. Ñÿáà
èøè.
õàíûì áó ñþçëÿðè äåäèêäÿí ñîíðà èïÿê ÷àð-
×ÀÐÕÛ: ÷àðõû õîðóçó – èðè, äþéöøêÿí õî-
ãàòûíû êÿíàðà àòàðàã áîéíóíäàêû éàðà éåð-
ðóç úèíñè. [Ãàñûì ÿìè:] Îüëóì, úàíûí ö÷öí,
ëÿðèíè ýþñòÿðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Âÿëèãóëó è÷ÿðè
447
×ÀÐËÛÃ
×ÀÐÏÀÇËÀØÄÛÐÌÀ
ýèðÿí êèìè Çåéíÿá áèð áàõäû îüëóíóí öçöíÿ
×ÀÐÏÀÉÛ èñ. [ôàðñ.] Éàòàã ìåáåëè, äþðä-
.. âÿ ñàü ÿëèëÿ ÷àðãàòûíû ýþçëÿðèíèí öñòÿ àïà-
àéàãëû äÿìèð âÿ éà òàõòàäàí éàòàãëûã. Óøàã
ðàí êèìè Âÿëèãóëó áàøà äöøäö êè, àíàñû àüëà-
÷àðïàéûñû. Òàõòà ÷àðïàéû. – Éàðàëû ÷àðïàéûäà
éûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
óçàíìûøäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Òÿçÿ äþøÿêöçö
×ÀÐËÛà á à õ ÷àðèçì. Î çàìàí ìÿí ýÿ-
ýÿòèðèá áó äÿì; Àíàì ÷àðïàéûäà éåð à÷äû ìÿ-
çÿðêÿí Ýöðúöñòàí òîðïàüûíäà; Ãàíëû áèð ëÿêÿ
íÿ. Ç.Õÿëèë.
ýþðäöì; ×àðëûüûí áàéðàüûíäà. ß.Úàâàä.
×ÀÐÏÀÉÛËÛà èñ. Ðÿãÿìëÿðäÿí ñîíðà ýÿ-
×þêöð àáèäÿñè ãàíëû ÷àðëûüûí; ×þêöð ìÿùêÿ-
ëÿðÿê õÿñòÿõàíàäà íå÷ÿ õÿñòÿíèí ìöàëèúÿ
ìÿñè ðèéàêàðëûüûí. Ì.Ìöøôèã.
îëóíäóüóíó áèëäèðèð. 300 ÷àðïàéûëûã õÿñòÿõàíà.
×ÀÐÌÛÕ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Ìöãÿññèðèí
– Ãÿñÿáÿäÿ éåðëÿøÿí êþùíÿ õÿñòÿõàíàíûí
ÿëëÿðèíè âÿ àéàãëàðûíû áàüëàìàã ö÷öí èñòèôàäÿ
éàíûíäà 100 ÷àðïàéûëûã éåíè áèíà òèêèëìèøäèð.
åäèëÿí úÿçà àëÿòè. .. Ãûðìûçû äîíëó øÿùÿð
×ÀÐÏÀÇ ñèô. âÿ çÿðô 1. Áèð-áèðèíè êÿñèá
úÿëëàäû îíó áó óúà äàð àüàúûíäà ÷àðìûõà
êå÷ÿí, õà÷ øÿêëèíäÿ; õà÷âàðè, ÷àòàã. ×àðïàç
÷ÿêÿðÿê, ýåíèø à÷ûëìûø ãîëëàðûíû êþíäÿëÿíèíÿ
úèçýèëÿð. – ×àðïàç òàõòàëàðëà ìûõëàíìûø êþù-
÷àðìûõûí òèðèíÿ, óçóí âÿ ÷ûëïàã àéàãëàðûíû
íÿ áèð ãàïûíûí öñòöíäÿ òàáàøèðëÿ éàçìûøäûëàð:
äà ÷àðìûõûí äèðÿéèíÿ ìûõëàìûøäû. ß.Ìÿì-
“Ðàéêîì áàüëûäûð, ùàìû úÿáùÿéÿ ýåòäè”.
ìÿäõàíëû. ×àðìûõà ÷ÿêìÿê – 1) áó
Ìèð Úÿëàë.
öñóëëà úÿçà âåðìÿê, úÿçàëàíäûðìàã, þëäöð-
2. áèîë. ×àðïàç úöòëÿøäèðèëìèø âÿ éà ÷àð-
ìÿê; Áó õàòàäàí ñîâóøñàì, ÷àðìûõà ÷ÿêñÿ-
ïàç òîçëàíäûðûëìûø (á à õ ÷àðïàçëàøäûðìàã
ëÿð äÿ, Àüçûìû êèëèäëÿðÿì, äàíûøìàðàì áèð
2-úè ìÿíàäà). ×àðïàç úöòëÿøäèðìÿ. – Ìè÷ó-
äàùà. Á.Âàùàáçàäÿ. 2) ìÿú. ÷îõ èøýÿíúÿ
ðèí áó èêè áèòêèíè áèð-áèðèëÿ ÷àðïàç òîçëàíäûð-
âåðìÿê, èíúèòìÿê, ÿçèééÿò âåðìÿê. [Ñÿëèì-
ìàüà áàøëàäû. Ì.Àõóíäîâ.
íàç:] [Õàíûì] áèð íÿëáÿêè äöéöäÿí þòðö ìÿíè
3. Äöéìÿ, èëýÿê.
÷àðìûõà ÷ÿêèáäè. Í.Âÿçèðîâ.
◊ ×àðïàç âóðìàã – á à õ áàäàëàã âóð-
×ÀÐ-ÍÀ×ÀÐ çÿðô [ôàðñ.] ßëàúñûç, èñòÿð-èñ-
ìàã 1-úè ìÿíàäà (“áàäàëàã”äà).
òÿìÿç, ìÿúáóðÿí, çîðëà. Ìîëëà íÿ ãÿäÿð öçð
èñòÿéèðñÿ, ìöìêöí îëìóð. Àõûðäà ÷àð-íà÷àð
×ÀÐÏÀÇËÀÌÀ “×àðïàçëàìàã”äàí ô.èñ.
íèøàí àëûá àòûð. “Ì.Í.ëÿòèô.”. Çåéíàë áÿé ..
×ÀÐÏÀÇËÀÌÀà ô. Áèð-áèðèíèí öñòöíÿ
÷àð-íà÷àð ñû÷ðàéûá ãàïûíûí äàëûíäà ýèçëÿíäè.
õà÷âàðè ãîéìàã, ÷àðïàç åòìÿê; ÷àòàãëàìàã.
×ÿìÿíçÿìèíëè.
Íþêÿð Úÿôÿðèí ãîëëàðûíû áóðóá äàëûíäà ÷àð-
ïàçëàäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Àòà èñÿ ãîëëàðûíû ÷àð-
×ÀÐÏÀÍÀÃ, ×ÀÐÏÀÐÀ èñ. Ìåòàë, äàø ïàð-
÷àñû, ãûðûíòû; ãÿëïÿ. Éàí-éþðÿéÿ øàðûëòû èëÿ äàø-
ïàçëàéûá, àéàã öñòÿ äóðìóø âÿ ýþçëÿðèíè õÿñ-
êÿñÿê âÿ ìåòàë ÷àðïàíàãëàðû òþêöëäö. ß.ßáöë-
òÿíèí ãàëõûá-åíÿí ñèíÿñèíÿ çèëëÿìèøäè. Ã.Èëêèí.
ùÿñÿí. // Òîïäà, òöôÿíýäÿ ñà÷ìà êèìè èñòèôàäÿ
×ÀÐÏÀÇËÀÍÌÀ “×àðïàçëàíìàã”äàí ô.èñ.
åäèëÿí ãóðüóøóí âÿ ñ. ìåòàë ãûðûíòûëàðû; ãÿëïÿ.
×ÀÐÏÀÇËÀÍÌÀà ìÿúù. 1. Õà÷âàðè øÿ-
Òîïëàð, àüûð òîïëàð âåðìÿéèð àìàí; Ãûðûëìûø
êèëäÿ áèð-áèðèíèí öñòöíÿ ãîéóëìàã, ÷àðïàç
øöøÿëÿð ÷àðïàðàëàðäàí. Ì.Ðàùèì.
åäèëìÿê; ÷àòàãëàíìàã.
×ÀÐÏÀØÛà 1. ñèô. Äîëàøûã, äîëàíáàú, ãà-
2. Á à õ àøûðìàã 3-úö ìÿíàäà.
ðûøûã. Ãóäóðüàí ãàñûðüà, ÷àðïàøûã éîëëàð;
×ÀÐÏÀÇËÀØÄÛÐÛËÌÀ áèîë. “×àðïàçëàø-
Éîëóìäà çöëìÿò âàð, ó÷óðóìëàð âàð.
äûðûëìàã”äàí ô.èñ. Ãàðàáàü àòëàðûíûí ÿðÿá àò-
ß.Úàâàä. Áó ÷àðïàøûã äàëüàëàðäà þçöí
ëàðû èëÿ ÷àðïàçëàøäûðûëìàñûíäàí ÿñàñ ìÿãñÿä
ýþñòÿð ìÿíÿ éîë. Ñ.Âóðüóí.
íÿñëèí áîéóíó àðòûðìàãäûð. Ð.Ñÿòòàðçàäÿ.
2. èñ. ìÿú. Àíëàøûëìàçëûã, äîëàøûãëûã, êåø-
×ÀÐÏÀÇËÀØÄÛÐÛËÌÀà “×àðïàçëàøäûð-
ìÿêåø. Àù! Þëÿí ìÿùÿááÿò! Àù! Þëÿí èñòÿê!
ìàã”äàí ìÿúù.
Íÿäèð ùÿéàòäàêû áó ÷àðïàøûãëàð?! Ñ.Âóðüóí.
×ÀÐÏÀÇËÀØÄÛÐÌÀ áèîë. “×àðïàçëàøäûð-
Òÿáèÿòèí ìÿüðóð õèëãÿòè îëàí èíñàí íÿ ãÿäÿð
ìàã”äàí ô.èñ. Éåíè òèï ãîíóð ìàë ÿñëèíäÿ
äÿ ÷àðïàøûãëàð, íÿ ãÿäÿð äÿ äþéöøêÿí äóé-
ÛÛ-ÛÛÛ íÿñèëäÿí îëàí ìÿëÿç ùåéâàíëàð áèð-
üóëàð, íÿ ãÿäÿð äÿ òóôàíëû-áîðàíëû ùàëëàð
áèðèëÿ úöòëÿøäèðèëÿðÿê éàðàäûúû ÷àðïàçëàøäûð-
êå÷èðèð? Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìà éîëó èëÿ ÿëäÿ åäèëÿí ìÿùñóëäóð.
448
×ÀÐÏÀÇËÀØÄÛÐÌÀÃ
×ÀÐÂÀÄÀÐËÛÃ
×ÀÐÏÀÇËÀØÄÛÐÌÀà ô. 1. ×àðïàç åòìÿê,
2. Á à õ ÷ûðïûíìàã 1-úè ìÿíàäà. Êþê-
õà÷âàðè ãîéìàã. ßëëÿðèíè ñèíÿñèíäÿ ÷àð-
ñöíäÿ ÷àðïàðäû ïîëàä öðÿéè; Ýþçöíäÿ ïàð-
ïàçëàøäûðìàã.
ëàðäû óúà äèëÿéè. À.Øàèã. Ñÿí îíóí ãÿùðÿ-
2. áèîë. Éåíè ùåéâàí, áèòêè íþâö âÿ éà úèí-
ìàí, èýèä îüëóñàí; ×àðïàí öðÿéèñÿí, âóðàí
ñè àëìàã ö÷öí ìöõòÿëèô íþâäÿí, úèíñäÿí îëàí
ãîëóñàí! Ñ.Âóðüóí.
ùåéâàíëàðû úöòëÿøäèðìÿê âÿ éà áèòêèëÿðè òîç-
×ÀÐÑÓ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Äöêàíëàð îëàí éåð,
ëàíäûðìàã. Ãàðàáàü àòû èëÿ ÿðÿá àòûíû ÷àð-
ãàïàëû áàçàð, ÷àðøû. Øÿùÿðëÿð, êÿíäëÿð õàëã
ïàçëàøäûðìàã. – Ìè÷óðèí Ñèáèð ñîðòëàðûíäàí
íÿüìÿëÿðè âÿ ìóñèãè òÿðÿííöìëÿðè àëòûíäà
èðè ìåéâÿñè îëàí êèòàéêàíû Àìåðèêà ñîðòó
áàéðàì åäèð, áàçàðëàð, ÷àðñóëàð áÿçÿíìèø âÿ
ñàðû áåëôëîðëà ÷àðïàçëàøäûðìûøäû. “Äàðâè-
÷ûðàãáàíëûã íÿòèúÿñèíäÿ ãàðàíëûã ýåúÿëÿð
íèçì ÿñàñëàðû”.
ýöíäöç êèìè èøûãëàíìûøäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
×ÀÐÏÀÇËÀØÌÀ “×àðïàçëàøìàã”äàí ô.èñ.
×ÀÐØÀÁ á à õ ÷àäðà. Ýöëñöì áèð êöíúäÿ
Òÿáèè ÷àðïàçëàøìà. Äèëëÿðèí ÷àðïàçëàøìàñû.
öçöþðòöëö, áàøûíäà ÷àðøàá ÿéëÿøìèøäè.
×ÀÐÏÀÇËÀØÌÀà ô. 1. Áèð-áèðèíè êÿñìÿê,
ß.Ùàãâåðäèéåâ. ×àéäàí ñîíðà Íÿíÿõàíûì
áèð-áèðèíèí öñòöíäÿí õà÷âàðè êå÷ìÿê; êÿ-
Éåòÿð èëÿ ÷àðøàáà áöðöíöá, ãûç àõòàðìàüà
ñèøìÿê. Äÿìèðéîë õÿòëÿðèíèí ÷àðïàçëàøäûüû
ýåòäèëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
éåðäÿ ãàðàíëûüûí è÷ÿðèñèíäÿí áèð ñÿñ åøèòäè-
×ÀÐØÀÁËÛ á à õ ÷àäðàëû. ßéðè êö÷ÿëÿðèí
ëÿð. ß.Ñàäûã.
áèðèíäÿ [ùÿêèì] áèð ÷àðøàáëû ãàäûíà ðàñò
2. áèîë. Úöòëÿøìÿ âÿ éà òîçëàíìà íÿ-
ýÿëäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
òèúÿñèíäÿ áèð-áèðèëÿ áèðëÿøìÿê (ìöõòÿëèô íþâ-
×ÀÐØÀÁÑÛÇ á à õ ÷àäðàñûç.
äÿí, úèíñäÿí îëàí ùåéâàíëàð âÿ éà áèòêèëÿð
×ÀÐØÛ èñ. [ôàðñ.] á à õ ÷àðñó. Ìÿí öç ãîé-
ùàããûíäà). Ùèíä-×èí âÿ Àôðèêà ïàìáûã áèòêè-
äóì áàçàðà òÿðÿô. Õÿéàëûìäà ãîéìóøäóì:
ëÿðè áèð-áèðèëÿ àñàíëûãëà ÷àðïàçëàøûð.
ýåäÿðÿì äöç áàããàë ÷àðøûñûíà âÿ áóçó àë-
3. äèë÷. Áèðëÿøìÿ ïðîñåñèíäÿ áèð-áèðèíÿ
ëàì, ýÿòèððÿì âÿ øÿùÿðäÿ îðàäàí äà ñàâàéû
ãàðøûëûãëû òÿñèð ýþñòÿðìÿê (áó ïðîñåñ íÿòè-
áèëìèðäèì, ùàðàäà áóç ñàòûðëàð. Ú.Ìÿì-
úÿñèíäÿ èêè âÿ éà áèð íå÷ÿ äèëèí, äèàëåêòèí áèðè,
ìÿäãóëóçàäÿ.
áèð ãàéäà îëàðàã, àðàäàí ÷ûõûð).
×ÀÐÒÅÐ èñ. [èíý.] Êèðàéÿéÿ ýþòöðöëìöø
×ÀÐÏÛËÌÀ “×àðïûëìàã”äàí ô.èñ.
íÿãëèééàò âàñèòÿñè.
´
×ÀÐÏÛËÌÀà ô. Çÿðáëÿ, øèääÿòëÿ äÿéìÿê,
×ÀÐÒÈÑÒ [èíý.] ×àðòèçì òÿðÿôäàðû, èøòè-
òîõóíìàã, òîããóøìàã, âóðìàã. Äÿíèç éàâàø-
ðàê÷ûñû.
éàâàø óüóëäàéûð, äàëüàëàð çÿðáëÿ ãàéàëàðà
´
×ÀÐÒÈÇÌ [èíý.] Èíýèëòÿðÿäÿ ÕÛÕ ÿñðèí
÷àðïûëàðàã øûðûëäàéûðäû. Ì.Ùöñåéí.
30-40-úû èëëÿðèíäÿ ôÿùëÿëÿðèí ñèéàñè ùöãóã
×ÀÐÏÛØÌÀ 1. “×àðïûøìàã”äàí ô.èñ.
ÿëäÿ åòìÿê âÿ èãòèñàäè âÿçèééÿòëÿðèíè éàõøû-
2. Âóðóøìà, òîããóøìà, äþéöø, ñàâàø. Êþð-
ëàøäûðìàã óüðóíäà èíãèëàáè ùÿðÿêàòû.
ïöíö îðòàéà ãÿäÿð ýÿëÿí äöøìÿíëÿðèí þíöí-
×ÀÐÂÀÄÀÐ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Éöê ùåéâàíû
äÿ ßìðàù äà àò áåëèíäÿ ãûëûíúëà ÷àðïûøûðäû.
èëÿ ìóçäëà éöê äàøûìàãëà ìÿøüóë îëàí
È.Øûõëû. Áó éåðëÿ ÷àðïûøàí, ýþéëÿ ÿëëÿøÿí;
àäàì. Áèçèì êàðâàíûìûç áåø ÷àðâàäàð àòûí-
Äîñòäàí, àøèíàäàí íåúÿ ÿë ÷ÿêèì? Ì.Ìöøôèã.
äàí èáàðÿò èäè. Ñ.Ùöñåéí. ×àðâàäàð îëäóüó
×ÀÐÏÛØÌÀà ô. Âóðóøìàã, äþéöøìÿê;
ö÷öí Úèíèø ßùìÿäèí þçö êèìè àòû äà ÿí ÷ÿòèí
ìöáàðèçÿ åòìÿê. Èðÿëèäÿ ïèéàäàëàð ÷àðïûøûð.
éîëó ùÿð âàõò ùÿð áèð øÿðàèòäÿ ýåúÿ äÿ, ýöí-
Ù.Íÿçÿðëè. [Èíúÿ:] ..Îõ, èêè èë ÷àðïûøäûì, àõûð
äöç äÿ ÷îõ éàõøû ýåäÿ áèëèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
îëìàäû, ìÿíè þëäöðìÿê èñòÿäèëÿð.. Ú.Úàááàðëû.
×ÀÐÂÀÄÀÐÁÀØÛ èñ. êþùí. ×àðâàäàðëàðà
×ÀÐÏÌÀ “×àðïìàã”äàí ô.èñ.
áàø÷ûëûã åäÿí àäàì, áàø ÷àðâàäàð. Öñò-áàø-
×ÀÐÏÌÀà ô. 1. Çÿðáëÿ, øèääÿòëÿ òîõóí-
ëàðûíû òîç áàñìûø ìöñàôèðëÿð ÷àðâàäàðáàøû-
ìàã, äÿéìÿê, âóðìàã. Êöð íÿùðè ñàùèëäÿêè
íûí ùàããûíû âåðèá, êàðâàíñàðàäàí ÷ûõìàüà
èðè äàøëàðà âÿ ñàðû ãàéàëàðà ÷àðïàðàã ùèääÿò-
áàøëàäûëàð. Ï.Ìàêóëó.
ëÿ ÷àüëàéûðäû. À.Øàèã. Íÿùàéÿò, ìàøûí èðè ãà-
×ÀÐÂÀÄÀÐËÛà èñ. êþùí. ×àðâàäàðûí èøè,
éàëàðà ÷àðïàðàã êþïöêëÿíÿ-êþïöêëÿíÿ àõàí
ïåøÿñè. Ãÿðÿç, [Ìÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí] òóò-
÷àéûí êÿíàðûíà ÷àòûá äàéàíäû. È.ßôÿíäèéåâ.
ìàäû èøè, ÿëèáîø êÿíäÿ ãàéûäûá, ö÷-äþðä åøøÿê
449
×ÀØ
×ÀØÃÛÍËÛÃ
àëûá áàøëàäû ÷àðâàäàðëûüû. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
ùóíó âÿ ãÿëáèíè åëÿ ñûõìûøäû êè, åëÿ áèë î ýþ-
çàäÿ. Áó êÿíäèí ÿùëè ÿêèí÷èëèê âÿ ÷àðâàäàð-
çÿë ãûçà îëàí ùèññè âÿ äóéüóëàðû äà èíäè îíóí
ëûãëà ýöçÿðàí åäÿðäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
éàäûíäàí ÷ûõìûøäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
×ÀØ 1. ñèô. ßéðè, ÷ÿï. ×àø ýþç. ×àø áàõûø.
2. Ùåéðÿòëÿíäèðìÿê, òÿÿúúöáëÿíäèðìÿê,
– Èêè òÿðÿôÿ áàõàí ÷àø îëàð. (Àòà. ñþçö).
ùåéðÿòÿ ñàëìàã. Øÿðÿôîüëóíóí ýþçëÿíèëìÿ-
Áàüäà ìàðàë ÷àø ìÿëÿð; ×àø äîëàíàð, ÷àø
äÿí âÿ þçö äÿ áåëÿ íàìöíàñèá âàõòäà ýÿëìÿ-
ìÿëÿð; Ìÿíèì àùó-çàðûìäàí; Äàü èíèëäÿð,
ñè Ðöñòÿì êèøèíè ÷àøäûðìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
äàø ìÿëÿð. (Áàéàòû).
3. ìÿú. Éîëóíó èòèðìÿê, éîëäàí ÷ûõìàã,
2. Á à õ ÷àøáàø. Ðöñòÿì êèøèíèí áàõûøëàðû
àçìàã. Èíñàí îüëó äèíú äóðìàäû; Äöç éîëó-
Øÿðÿôîüëóíóí áàõûøëàðû èëÿ ÷àðïàçëàøäûãäà
íó ÷àøäû éåíÿ. Ñ.Âóðüóí. Îêåàíûí î òàéûí-
ñóàëà ÷àø úàâàá âåðìÿäè: – Èúàçÿ ö÷öí ýÿë-
äàí; Äèë âåðÿí îëìàñàéäû; Ñèç áåëÿ ÷àøìàç-
ìèøÿì! Ì.Èáðàùèìîâ. ×àø ãàëìàã
äûíûç. Á.Âàùàáçàäÿ. // ìÿú. Éàíëûø éîëà ñþâã
– á à õ ÷àøáàø ãàëìàã. Ëÿíÿò ñÿíÿ êîð øåé-
åòìÿê, äöç éîëäàí ñàïäûðìàã, éîëóíäàí àç-
òàí, – äåéÿ Àëûõàí àüà ÷àø ãàëûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äûðìàã. Éåíÿ áèð ïàðà àòà-àíàëàðûíà ëÿíÿò
Õàëûãâåðäè êèøè ÷àø ãàëìûøäû. ß.Âÿëèéåâ. ×àø
îëìóøëàð áàøëàéûáëàð ìèëëÿòèìèçè ÷àøäûðìà-
ñàëìàã – á à õ ÷àøáàø ñàëìàã. [Òàùèð:] Áÿë-
üà, àçäûðìàüà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
êÿ ÷àø ñàëûðàì, áÿëêÿ áó, Èìðàí äàéûíûí áàø-
×ÀØÛ çÿðô ×ÿï, ÿéðè. Êèìÿñÿ ÷àøû áàõ-
ãà ãûçûäûð? Ì.Ùöñåéí.
ìàã.
×ÀØÁÀØ ñèô. âÿ çÿðô Ãàðûøûã, ãàòãàðûøûã,
×ÀØÛÁ-ÃÀËÌÀ “×àøûá-ãàëìàã”äàí ô.èñ.
äîëàøûã, ÷àø, ÷àøãûí, ÷àøìûø. [Øåéäà:] Ôèêðèì
×ÀØÛÁ-ÃÀËÌÀà á à õ ÷àøìàã 1 âÿ 2-úè
åëÿ ÷àøáàøäûð êè, Òåëëè õàëà, àâòîáóñëàðû äÿ-
ìÿíàëàðäà. Ãóìðó áóíó åøèäÿð-åøèòìÿç éå-
éèøèê ñàëûá, ñèçèí Ýþéòÿïÿ ÿâÿçèíÿ ýåäèá ÷ûõ-
ðèíäÿí ãîïóá öçöàøàüû äÿðÿéÿ äîüðó éöéöð-
ìûøàì Ãàðàòÿïÿéÿ. ß.Ìÿììÿäõàíëû. ×àø-
äö, ëàêèí äÿðÿ è÷èíäÿ ãûç ÷àøûá-ãàëäû.
áàø ãàëìàã – íÿ åäÿúÿéèíè áèëìÿìÿê, ãÿòè
ß.Ìÿììÿäõàíëû. [Ðÿøèä:] Ìÿí ùÿëÿ þçöìö
áèð ôèêðÿ ýÿëÿ áèëìÿìÿê, ôèêðè ãàðûøìàã, ÷àø
òîïëàìàìûø, éåíè áèð ìþúöçÿäÿí òàìàì
ãàëìàã, ÷àøáàø îëìàã. [Ðÿøèä:] Ìÿí ÷àøáàø
÷àøûá-ãàëäûì. È.Ùöñåéíîâ.
ãàëûá, Íàèëÿíèí ýåíèø à÷ûëìûø ýþçëÿðèíÿ, ãàíû
×ÀØÛÐ èñ. áîò. ×ÿòèð÷è÷ÿêëèëÿðäÿí îò áèòêèñè.
ãà÷ìûø çÿðèô äîäàãëàðûíà áàõäûì âÿ êö÷ÿéÿ
Áàëëû áàúûñû îüëó èëÿ áèðëèêäÿ êÿíäèí öñò òÿðÿ-
éöéöðäöì. È.Ùöñåéíîâ. ×àøáàø ãîéìàã
ôèíäÿêè ýöíåéëÿðÿ ýåäÿð, ÷àøûð, ìÿðîâúà éûüàð-
– ôèêðèíè ãàðûøäûðìàã, ÷àø ãîéìàã, ÷àøäûð-
äû. ß.Âÿëèéåâ.
ìàã, ãÿòè áèð ôèêðÿ ýÿëìÿéÿ ãîéìàìàã. Àð-
×ÀØÊÀ-ËÎØÊÀ èñ. [ðóñ. ÷àøêà – ôèíúàí,
âàä áèð àç äà úèíëÿíäè: – Àé ãûçûì, áó äÿ
ëîøêà – ãàøûã] çàð. äàí. Úàí áèð ãÿëáäÿ, áèð-
òÿçÿ ãàéäàëàð, òÿçÿ ùàãã-ùåñàáëàð äåéèë êè,
áèðèíÿ ÷îõ éàõûí éîëäàøëàð ùàããûíäà. [Àáóçÿð
ìÿíè ÷àøáàø ãîéàñûíûç. Ìèð Úÿëàë. ×àøáàø
áÿé:] Åëÿ äöç äåéèðìèøëÿð êè, ñÿí îíóíëà
îëìàã – á à õ ÷àøáàø ãàëìàã. [Àõóíä:]
÷àøêà-ëîøêàñàí. Ì.Ùöñåéí.
Þçýÿ ìîëëà îëñàéäû, ÷îõäàí ÷àøáàø îëìóø-
×ÀØÃÛÍ ñèô. ×àøûá ãàëìûø, íÿ åäÿúÿéèíè áèë-
äó. Á.Òàëûáëû. ×àøáàø ñàëìàã – áèð-áèðèíÿ
ìÿéÿí, þçöíö èòèðìèø. ×àøãûí àäàì. – Àíàì
ãàðûøäûðìàã, áèð-áèðèíäÿí àéûðä åäÿ áèë-
÷àøãûí (ç.) áèð ùàë èëÿ äåäè.. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ìÿìÿê, ÷àø ñàëìàã. Êÿíä àðàñûíäà äîëàøàí
Îäóí÷óîüëó ÷àøãûí áèð ùàëäà äàéàíûá äóðäó.
ñþùáÿò ÷îõëàðûíû ÷àøáàø ñàëìûøäû. È.Øûõëû.
ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Ùåéðÿò è÷èíäÿ ãàëìûø.
Éîõñà éåíÿ íþìðÿëÿðè ÷àøáàø ñàëäûí? – äåéÿ
÷àøãûí-÷àøãûí çÿðô ×àøìûø ùàëäà, þçöíö
Âàëèäÿ ýöëÿ-ýöëÿ ñîðóøäó. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
èòèðìèø ùàëäà, ùåéðÿò è÷ÿðèñèíäÿ.
×ÀØÄÛÐÌÀ “×àøäûðìàã”äàí ô.èñ.
×ÀØÃÛÍËÛà èñ. ×àøãûí àäàìûí êå÷èðäèéè
×ÀØÄÛÐÌÀà ô. 1. Ìöõòÿëèô éîëëàðëà áèðèñè-
ùàë, íÿ åäÿúÿéèíè áèëìÿìÿ, þçöíö èòèðìÿ.
íèí ÷àøìàñûíà, ÷àøûá-ãàëìàñûíà, þçöíö èòèð-
..×àøãûíëûã èêèíúè áèð ñÿùâÿ ñÿáÿá îëà áèëÿð.
ìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìàã. Ëàêèí ýþçëÿíèëìÿäÿí
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äîêòîð ùÿëÿ äÿ áèð àç ÿââÿëêè
âåðèëÿí òóòàðëû ñóàëëàð [Âåðäèéåâè] ÷àøäûðäû.
ãîðõó âÿ ÷àøãûíëûãäàí ÿìÿëëè-áàøëû àéûëûá þçö-
Ìèð Úÿëàë. Ùàäèñÿ Ãàäèðè åëÿ ÷àøäûðìûø, ðó-
íÿ ýÿëìÿìèøäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
450
×ÀØÌÀ
×ÀÒÛËÌÀÃ
×ÀØÌÀ “×àøìàã”äàí ô.èñ.
×ÀÒÄÛÐÛËÌÀà “×àòäûðìàã”äàí ìÿúù.
×ÀØÌÀà ô. 1. Àðçó îëóíìàéàí, ýþçëÿíèë-
Ìÿêòóá âàõòûíäà ÷àòäûðûëäû. ßìàíÿò ñàùè-
ìÿéÿí âÿ éà ÷ûõûø éîëó áÿëëè îëìàéàí áèð ùà-
áèíÿ ÷àòäûðûëäû.
äèñÿ ãàðøûñûíäà ÷àøûá-ãàëìàã, þçöíö èòèðìÿê,
×ÀÒÄÛÐÌÀ “×àòäûðìàã”äàí ô.èñ.
íÿ åäÿúÿéèíè áèëìÿìÿê. // Öìóìèééÿòëÿ,
×ÀÒÄÛÐÌÀà ô. 1. Ùÿð ùàíñû áèð âàñèòÿ âÿ
÷àøûá-ãàëìàã, þçöíö èòèðìÿê, ùåéðÿò è÷èíäÿ
éîëëà éåòèøäèðìÿê, âàðäûðìàã. Àïàðûá éåðèíÿ
ãàëìàã. Ìóçäóð ùÿëÿ ïóëóí ãÿäÿðèíäÿí õÿáÿ-
÷àòäûðìàã. // Ýþíäÿðèëÿí öíâàíà, éåðÿ, øÿõñÿ,
ðè îëìàäûãäà, àíúàã éöçëöêëÿðè ñàéàíäà, ùåé-
ñàùèáèíÿ âåðìÿê, òÿñëèì åòìÿê. Ìÿêòóáó
ðÿòÿ äöøöá ÷àøìûøäû. Ñ.Ãÿíèçàäÿ.
ñàùèáèíÿ ÷àòäûðìàã. // Áèëäèðìÿê, ìÿëóìàò
2. Éàíûëìàã, ñÿùâ åòìÿê. Ãÿìýèí, ìÿéóñ
âåðìÿê. Ìÿëóìàòû éåðëÿðÿ âàõòûíäà ÷àòäûð-
äöøìÿíëÿðèí èñòÿäè; Ñàéñûí, àììà ÷àøäû,
ìàã ëàçûìäûð. Õÿáÿðè òåç îíà ÷àòäûð.
ñàéà áèëìÿäè. À.Ñÿùùÿò.
2. Ìöÿééÿí ùÿääÿ, ñàéà, äÿðÿúÿéÿ ýÿòè-
×ÀØÒ [ôàðñ.] á à õ ÷åøò. Éàé ìþâñöìö,
ðèá ÷ûõàðìàã. Ìÿáëÿüè 40 ìèíÿ ÷àòäûðìàã.
ùàâà èñòè, ÷àøò ÷àüû; Ýöí ãûçäûðìûø äàüû, äàøû,
Èø÷èëÿðèí ñàéûíû îòóçà ÷àòäûðìàã.
òîðïàüû. À.Ñÿùùÿò. // Ýöíîðòà éåìÿéè. [Àüà
3. Áèð èøè âàõòûíäà éåðèíÿ éåòèðìÿê ö÷öí
Ìÿðäàí:] Ìÿðùÿáà îüëóì, ÿäÿáëÿ àäàì äöí-
èìêàíû îëìàã, éåòèøäèðÿ áèëìÿê; ýåúèêìÿ-
éàäà ùÿìèøÿ ÿçèç îëàð. ×àøò éåéèáñèíèçìè?
ìÿê. Þçöíö èúëàñà ÷àòäûðà áèëìÿäè. Çîðëà
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
þçöìö ãàòàðà ÷àòäûðäûì.
×ÀÒ èñ. Éàðûã, éåð ãàáûüûíäà àðàëàíìûø íà-
×ÀÒÛ1 èñ. Ãûëäàí ùþðöëìöø ãàëûí êÿíäèð.
çèê éàðûã, òîðïàüûí éàðûëìûø ùèññÿñè. [ßëàùÿç-
Þðêÿí, ïàëàç, ÷àòû òîõó, èï òîâëà, éóí äàðà;
ðÿòèí] îí áåø èëÿ òèêäèéè áó äàüûëìàç áèð ãÿëÿ
Òÿíäèð ãàëà, áèøèð ÷þðÿê, àø, ÿò, ýàâóð ãûçû!
çÿíí åòäèéè áèíà òèòðÿìÿéÿ, ùÿëÿ çÿëçÿëÿ êå÷ìÿ-
Ì.ß.Ñàáèð. Áèð àõøàì âàðëûüà éóìóá ýþçö-
ìèø ÷àò-÷àò îëìàüà áàøëàìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
íö; Áèð ãûðûã ÷àòûäàí àñäûí þçöíö. Ñ.Âóðüóí.
×ÀÒÀà 1. Á à õ ÷àðïàç 1-úè ìÿíàäà.
×ÀÒÛ2 èñ. Áèíàíû þðòÿí êèðÿìèòëÿðè, äÿìèð
2. ñèô. Éàïûøûã, ãîâóøóã; áèð-áèðèíÿ éàïûøìûø
ëþâùÿëÿðèíè ñàõëàìàã ö÷öí ìöõòÿëèô ìàòå-
(ìåéâÿ âÿ ñ.).
ðèàëëàðäàí (àüàúäàí, òàõòàäàí, äÿìèðäÿí) ãó-
×ÀÒÀÃËÀÌÀ “×àòàãëàìàã”äàí ô.èñ.
ðàøäûðûëìûø ìàèëè þðòö. Åâèí ÷àòûñû. // Áèíà âÿ ñ.
×ÀÒÀÃËÀÌÀà ô. á à õ ÷àðïàçëàìàã.
òèêÿðêÿí öñòöíäÿ äóðóá èøëÿìÿê ö÷öí áèð-
// ßë áàðìàãëàðûíû áèðè-áèðèíÿ êå÷èðìÿê. Áè-
áèðèíÿ ÷àòûëìûø àüàú, òàõòà âÿ éà äÿìèðäÿí
÷èí÷èëÿð ÿëëÿðèíè áàøëàðû àëòûíà ÷àòàãëàéûá..
ãóðóëàí äàéàã; êþðïö.
óçàíäûëàð. Ìèð Úÿëàë. Áÿëêÿ óéóéàíäà áà-
×ÀÒÛà ñèô. ×àòûëìûø, óúëàðû ãîâóøóã, áèð-
øûíûí àëòäà; Êè÷èê ÿëëÿðèíè ÷àòàãëàéûðñàí.
áèðèëÿ áèòèøèê. Ýþéëÿð äÿ éàâàø-éàâàø; À÷ûð
Í.Õÿçðè.
÷àòûã ãàøûíû. Ð.Ðçà.
×ÀÒÀÃËÀÍÌÀ “×àòàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
×ÀÒÛÃÃÀØ á à õ ÷àòìàãàø(ëû).
×ÀÒÀÃËÀÍÌÀà á à õ ÷àðïàçëàíìàã
×ÀÒÛËÀÌÀ “×àòûëàìàã”äàí ô.èñ.
1-úè ìÿíàäà. Àíàíûí ÿëëÿðè Íÿðèìàíûí ÷èé-
×ÀÒÛËÀÌÀà ô. ×àòû1 èëÿ áàüëàìàã, êÿí-
íèíäÿ éîõ, êöðÿêëÿðèíäÿ ÷àòàãëàíìûøäû. Ìèð
äèðëÿ áàüëàìàã, ñàðûìàã.
Úÿëàë.
×ÀÒÛËÛ1 ñèô. 1. Éöêëÿíìèø, äàëûíà éöê ÷à-
×ÀÒÀË ñèô. 1. Èêèéÿ àéðûëìûø (áóäàã âÿ ñ.).
òûëìûø (ùåéâàí).
// Áèòèøèê, ãîâóøóã.
2. Úèäàëàíìûø.
2. Èêèäèøëè (éàáà âÿ ñ. àëÿò); öìóìèééÿòëÿ,
×ÀÒÛËÛ2 ñèô. Áàø-áàøà ÷àòûëìûø.
óúó èêèéÿ àéðûëìûø; èêèáàøëû (ùÿð ùàíñû áèð øåé).
×ÀÒÛËÌÀ “×àòûëìàã”äàí ô.èñ.
// èñ. ×ÿíýÿë (éåìÿê àëÿòè).
×ÀÒÛËÌÀà ìÿúù. 1. Éöêëÿíìÿê, äàëûíà
3. Èêèòÿðÿôëè. ×àòàë ãûôûë.
éöê ãàòûëìàã (ùåéâàíûí). [Ïÿðèíèñÿ ÿðèíÿ:]
×ÀÒÀËËÀÍÌÀ “×àòàëëàíìàã”äàí ô.èñ.
..Åøøÿéèí öñòÿ éåêÿ-éåêÿ ÷óâàëëàð ÷àòûëìûøäû...
×ÀÒÀËËÀÍÌÀà ô. ×àòàë êèìè èêèéÿ àé-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ãîúà êè÷èê ãûçû àòäàí
ðûëìàã. Èðÿëèäÿ éîë ÷àòàëëàíìûøäûð.
äöøöðòäö âÿ ñîíðà àòà ÷àòûëìûø (ô.ñèô.) èêè ìÿô-
×ÀÒÄÛÐÛËÌÀ “×àòäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
ðÿøè à÷ûá éåðÿ ñàëäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
451
×ÀÒÛËÒÛ
×ÀÒÌÀÃ
2. Ãàëàíìàã. Ñàüûëìûøäû ñöðö, íàõûð; ×à-
×ÀÒËÛ ñèô. ×àòûüû, ÷àòëàüû îëàí; ÷àòëàìûø.
òûëìûøäû îúàãëàð. À.Øàèã. Îúàãëàð ÷àòûëäû,
[×èíàðéàðïàã àüúàãàéûíûí] éàøëû àüàúëàðûíûí
êàáàáëàð áèøäè; Ìÿúëèñèí àùÿíýè éåíÿ äÿéèø-
ãàáûüû òöíä-ãîíóð ðÿíýäÿ îëóá, àçúà ÷àò-
äè. Ñ.Âóðüóí.
ëûäûð. “Åëì âÿ ùÿéàò”.
×ÀÒÛËÒÛ á à õ ÷àòûðòû.
×ÀÒÌÀ1 1. “×àòìàã1”äàí ô.èñ.
×ÀÒÛÐÄÀÌÀ “×àòûðäàìàã”äàí ô.èñ.
2. Óúëàðû îðòàäàí áèð-áèðèíÿ ãîâóøìóø.
×ÀÒÛÐÄÀÌÀà ô. ×àòûðòû ñÿñè ÷ûõàðìàã;
Ãûçûí ÷àòìà ãàøëàðû âàðäû. – ..Úàùàíäàð
÷àòûëäàìàã. Èíäè îúàãäàêû êþìöð ÷àòûðäà-
àüàíûí ãàðà ñèôÿòè òóíú êèìè áîçàðäû, èðè ùÿ-
éûðäû. Ã.Èëêèí.
áÿøè äîäàãëàðû òèòðÿäè, ãàëûí, ãûëëû ÷àòìà
×ÀÒÛÐÒÛ èñ. Òàõòà, îäóí êèìè áÿðê øåéëÿð
ãàøëàðûíûí àðàñû äöéöíëÿíäè. È.Øûõëû.
éàíàðêÿí ÷ûõàí ñÿñ; ÷àòûëòû. Àøàüûäà îúàãëàð
×ÀÒÌÀ2 “×àòìàã2”äàí ô.èñ.
÷àòûðòû èëÿ òöñòöëÿíèðäè. Ã.Èëêèí.
×ÀÒÌÀÃ1 ô. 1. Áèð èñòèãàìÿòäÿ ýåäÿðÿê
×ÀÒÛØ èñ. ×àòìàã èøè, ÷àòìà, éåòìÿ.
íÿçÿðäÿ òóòóëàí éåðÿ éåòèøìÿê; âàðìàã. Àòëû-
×ÀÒÛØÌÀ “×àòûøìàã”äàí ô.èñ.
ëàð ùÿëÿ äîëàìàëàðû åíìÿìèø, Ìÿììÿä áÿéëÿ
×ÀÒÛØÌÀà á à õ ÷àòìàã1 5-úè ìÿíàäà.
Êè÷èêáÿéèì ÷àéà ÷àòìûøäûëàð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
Äîüðóäàí äà, Ùöììÿòÿëèíèí íÿéè ÷àòûøìûð-
[Ãÿðÿíôèë õàëà] ïî÷òà ÷àòäû, ñîâãàò éåøèéèíèí
äû? Ñîí èêè-ö÷ èëäÿ îíóí ãàçàíúû ùå÷ êÿñèí-
öñòöíö éàçäûðäû. ß.Âÿëèéåâ. // Åéíè ìÿíàäà
êèíäÿí àç îëìàìûøäû. Ì.Ùöñåéí. Åëÿ áèë ãà-
ãàòàð, ýÿìè, ìàøûí, òÿééàðÿ âÿ ñ. ùàããûíäà.
ðàæäà ÷îõ ãèéìÿòëè áèð øåé ÷àòûøìûðäû.
Ãàòàð ñòàíñèéàéà ÷àòäû. Òÿééàðÿ ñààò 2-äÿ
Ù.Ñåéèäáÿéëè.
Ìîñêâàéà ÷àòûð. // Ýþíäÿðèëÿí öíâàíà, éåðÿ,
×ÀÒËÀà èñ. ×àòëàìûø, éàðûã éåð; ÷àò.
øÿõñÿ, ñàùèáèíÿ éåòèøìÿê. Òåëåãðàì ñàùèáèíÿ
Óøàãëàðûí ìàðàüû äàùà äà àðòäû âÿ [ßñÿäèí]
÷àòäû. – ßçèç, ìåùðèáàíûì, ÷àòäû ìÿêòóáóí; Íÿ
àðõàñûíúà ýåäèá éàâàøúà ãàïûíûí ÷àòëàüûíäàí
ãÿäÿð ñåâèíäèê, áèëñÿí, öðÿêäÿí. Ì.Ðàùèì.
áàõìàüà áàøëàäûëàð. Á.Òàëûáëû. [Äèðåêòîð:]
2. Èðÿëèéÿ äîüðó ýåòìÿêäÿ îëàí áèð àäà-
Îðàäà éåðàëòû ÷àòëàãëàð îëìàñû ìöìêöíäöð.
ìûí, ìàøûíûí âÿ ñ.-íèí àðäûíúà ýåäÿðÿê îíà
Ì.Èáðàùèìîâ. // ñèô. ×àòëàìûø, ÷àòëàüû îëàí. ×àò-
éåòèøìÿê, éåòìÿê, þçöíö îíà ÷àòäûðìàã.
ëàã íèì÷ÿ. – Ãûç áèð ÷àòëàã ñòÿêàíäà ÷àé ýÿ-
[Éóñèô:] Ãàðà êÿëèí áîéíóíà êå÷è ïèéè ñöðò-
òèðäè.. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìÿêëÿ îíóí éåðèøèíè, ýöúöíö àðòûðìàã îë-
×ÀÒËÀÌÀ “×àòëàìàã”äàí ô.èñ.
ìàç, îíóí àéàüû èëÿ ìàøûíà ÷àòìàã îëìàç.
×ÀÒËÀÌÀà ô. 1. ×àòûã ÿìÿëÿ ýÿëìÿê,
Á.Áàéðàìîâ. // Âàõòûíäà éåòèøìÿê, âàðìàã,
÷àòëàã îëìàã, ïàð÷àëàðà àéðûëìàéàúàã øÿêèë-
þçöíö ÷àòäûðìàã. Ãàòàðà ÷àòà áèëìÿäèì.
äÿ éàðûëìàã, áöòþâëöéö ïîçóëìàã. Ùÿñÿí
3. ...éàøà ãÿäÿð éàøàìàã, éåòèøìÿê. Ýÿëèí-
÷ÿêìÿíè î áèðè öçöíÿ ÷åâèðäè, öñò òÿðÿô äÿ
ýÿëèí îéíàéàí Ïÿðøàí èéèðìè áèð éàøûíà
âåúäÿí ÷ûõìûøäû, íå÷ÿ éåðäÿí ÷àòëàìûøäû.
÷àòûá, îðòà ìÿêòÿá ãóðòàðìûøäû. Ì.Èáðàùè-
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ìîëëàéåâ ëèìîíó î ãÿäÿð
ìîâ. [Âàùèä:] [Àíàì] àíä è÷èá, ïåéìàí åëÿ-
áÿðêäÿí ãàðûøäûðäû êè, ÷àé ãàøûüûíûí çÿðáèí-
äè êè, ìÿí èéèðìè áåø éàøûíà ÷àòàíäà àòàì áà-
äÿí ñòÿêàí ÷àòëàäû. Ì.Ùöñåéí.
ðÿäÿ ùÿð øåéè ìÿíÿ à÷àúàãäûð.. Á.Áàéðàìîâ.
2. Áèð ñûðà èñèìëÿðäÿí ñîíðà ýÿòèðèëÿðÿê
4. Ìöÿééÿí ñàéà, ùÿääÿ éåòèøìÿê. Îí ö÷ èë
ìöðÿêêÿá ôåë âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿë-
áóíäàí èðÿëè åâëÿðè éàçàíäà Äàíàáàø êÿíäèíèí
äèëèð; ìÿñ.: öðÿéè ÷àòëàìàã, áàøû ÷àòëàìàã,
òöñòö ÷ûõàíû äöç àëòû éöç ÿëëè èêèéÿ ÷àòìûøäû.
÷è÷ÿéè ÷àòëàìàã âÿ ñ. Äàü áàøûíäà áèð ÷î-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ..Áÿëè, äîñòóí ãÿáðè öñòÿ
áàí; “Éàçûã, çàâàëëû ×îëïàí; Ýþðñÿ, öðÿéè
÷àòäû îíóí þìðö ñîíà. Á.Âàùàáçàäÿ.
÷àòëàð”; Äåéÿðÿê, ÷ÿêäè áèð úàð. Ì.Ìöøôèã.
5. Êèôàéÿò åòìÿê, áÿñ îëìàã, éåòìÿê;
×ÀÒËÀÒÌÀ “×àòëàòìàã”äàí ô.èñ.
÷àòûøìàã. Íàäèð ìàøûí öñòÿ ñó ãàéíàòäû, ÷àé
×ÀÒËÀÒÌÀà ô. ×àòëàìàñûíà ñÿáÿá îë-
äÿìëÿäè âÿ ñòÿêàí ÷àòìàäûüû ö÷öí ãîíøóéà
ìàã, ÷àòûã ÿìÿëÿ ýÿòèðìÿê, ÷àòëàã ùàëà ýÿ-
ýåòäè. Á.Òàëûáëû. [ßìèíÿ õàíûì:] Íÿ áàõûð-
òèðìÿê. Ñèðêÿ íÿ ãÿäÿð òöíä îëñà, þç ãàáûíû
ñûç? Õîøóíóç ýÿëèð, àòàíûçëà, áàáàíûçëà ýÿ-
÷àòëàäàð. (Àòà. ñþçö).
ëèí, éåéèí, ùàìûíûçà ÷àòàð. ß.ßáöëùÿñÿí.
452
×ÀÒÌÀÃ
×ÀÉÀÍ
6. Áèð øåéèí çàìàíû ýÿëìÿê, ýÿëèá-éåòèø-
×ÀÂÛÑÒÀÍ èñ. ìÿù. Ãàðüû, òàõòà âÿ ñ.-äÿí
ìÿê, ýÿëèá-÷àòìàã. Èëëÿð áèð-áèð ñîâóøäó, ýÿ-
äöçÿëäèëìèø éöíýöë, êè÷èê òèêèëè, åâ. [Ãà÷à-
ëèá ÷àòäûì éåòìèøÿ, ùÿëÿ äÿ ðàñò ýÿëìÿäèì; áèð
éûí] ìÿíçèëè ñóáàé ôÿùëÿëÿð éàøàéàí òàõòà
êÿñ êè, àðçóñóíà äîéóìóíúà éåòèøÿ. Ð.Ðçà.
÷àâûñòàíëàðäàí áèðèíäÿ èäè. ß.Âÿëèéåâ.
7. Ãîâóøìàã, éåòèøìÿê, áèðëÿøìÿê. [Ðþâ-
×ÀÉ1 èñ. [÷èí.] 1. Ãóðóäóëìóø éàðïàãëà-
øÿí] áèëìÿäè íÿ åëÿñèí, áàøûíà íÿ ÷àðÿ ãûëñûí.
ðûíäàí ÿòèðëè è÷êè ùàçûðëàíàí ùÿìèøÿéàøûë
Ãûç îëäóüóíó äà à÷ûá äåñÿ, òàìàì áèàáûð
àüàú âÿ éà êîë. ×àé êîëó. ×àé ïëàíòàñèéàñû.
îëàúàã, þç ñåâýèëèñèíÿ ÷àòà áèëìÿéÿúÿêäèð.
2. Ùÿìèí áèòêèíèí ÿòèðëè è÷êè ùàçûðëàìàã
(Íàüûë).
ö÷öí õöñóñè ñóðÿòäÿ ãóðóäóëìóø éàðïàãëàðû.
8. Ìÿëóì îëìàã, ãóëàüà ÷àòìàã, áèëèí-
3. Ùÿìèí éàðïàãëàðäàí äÿìëÿíèá ùàçûðëà-
ìÿê. Âåðäèéåâÿ áèð øåé äÿ àéäûí îëäó; äå-
íàí ÿòèðëè è÷êè. Øèðèí ÷àé. Òöíä ÷àé. – Áàðûø-
ìÿëè, Âàùèäèí ìÿñÿëÿñè éóõàðûëàðà ÷àòìûøäûð.
äûðìàã ðÿñìèíè òàìàì åäÿíäÿí ñîíðà ãî-
Ìèð Úÿëàë.
íàãëàð øöðó åëÿäèëÿð ÷àé è÷ìÿéÿ. ß.Ùàãâåð-
9. Áÿðàáÿðëÿøìÿê, áÿðàáÿð îëìàã, éåòèø-
äèéåâ. ßñìÿð õàëà áèð ñòÿêàí ÷àé ñöçöá ãà-
ìÿê, òàé îëà áèëìÿê. Ðèéàçèééàòäà ùå÷ êÿñ
áàüûíà ãîéäó. Ã.Èëêèí. // Ìöõòÿëèô áèòêèëÿð-
îíà ÷àòìàç. [×ÿðêÿç:] – ßéÿ, òåç þçöíö éå-
äÿí, ÿäâèééàòäàí äÿìëÿíèá ùàçûðëàíàí è÷êè,
òèð, äåéÿñÿí éàìàí çûðïû áàëûãäûð, ýöúöì
éàõóä ÷àéû ÿâÿç åäÿí ùÿð ùàíñû áèð ñóððîãàò.
÷àòìûð. È.Øûõëû.
Êÿêëèêîòó ÷àéû. Çÿíúÿôèë ÷àéû. – [Èáðàùèì:]
10. ßëëÿðè èëÿ áèð øåéèí ÿòðàôûíû òóòìàã, ãó-
Áàëà, éîõñà ñÿíÿ ñîéóã äÿéèá, ñÿíèí ö÷öí áó
úàãëàìàã, ãàâðàìàã. [Ùÿêèì] ãîëëàðûíû áîé-
ñààò äàð÷ûí ÷àéû áèøèðÿðÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
íóíà ÷àòàðàã, áÿðê ýÿðíÿøäè. Ìèð Úÿëàë. Ñîí-
4. ×àé è÷ìÿ, ÷àé ñöôðÿñè. ×àéà äÿâÿò åòìÿê.
ðà äà ýþâäÿñèíäÿ ãîëëàðûìû ÷àòìûøàì; Îíó
– ×àéäàí ñîíðà Íÿíÿõàíûì Éåòÿðëÿ ÷àðøàáà
áèð àíà áèëèá êþëýÿñèíäÿ éàòìûøàì. Ç.Õÿëèë.
áöðöíöá, ãûç àõòàðìàüà ýåòäèëÿð. ×ÿìÿíçÿ-
11. Áàøà äöøìÿê, äÿðê åòìÿê. Ñþçëÿðäÿêè
ìèíëè. Áèð éåðäÿ ÷àé è÷äèê, ÷àéäàí ñîíðà ìÿí
ìÿíà, ñÿñëÿðäÿêè òèòðÿéèø èñÿ [Ðöñòÿìÿ] ÷àò-
éàòäûì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
×ÀÉ2 èñ. Þç ùþâçÿëÿðèíÿ äöøÿí àòìîñôåð
12. Áèð ñûðà èñèìëÿðäÿí ñîíðà ýÿòèðèëÿðÿê
éàüûíòûëàðûíäàí âÿ éà áóëàãëàðäàí ãèäàëàíàí
ìöðÿêêÿá ôåèë âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿëäè-
âÿ þçö ÿìÿëÿ ýÿòèðäèéè éàòàãëà àõàí ÷îõëó
ëèð; ìÿñ.: äàäûíà ÷àòìàã, ýöúö ÷àòìàã, áàøà
âÿ ôàñèëÿñèç òÿáèè ñó àõûíû. ×àéûí ñàùèëè. ×àé-
÷àòìàã, ÿë ÷àòìàã, ãóëàüûíà ÷àòìàã âÿ ñ.
ëà áàøûàøàüû öçìÿê. ×àé öçÿðèíäÿ êþðïö.
×ÀÒÌÀÃ2 ô. 1. Éöêëÿìÿê. Êöñöëö ãàðäàø,
– Ùèíäèñòàíäà Ãàíã ÷àéû áèçèì Êöð ÷àéûíäàí
ýÿë éöêö ÷àòàã, éåíÿ êöñöìöç êöñö. (Àòà.
÷îõ áþéöêäöð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ñþçö). Ùÿð áèðèíÿ àüûð òàéëàð ÷àòäûëàð; Áèçëÿéÿ-
◊ ×àé ýÿëìÿìèø (÷àéà ÷àòìàìûø) ÷ûð-
áèçëÿéÿ êþ÷ÿ ãàòäûëàð. Ã.Çàêèð.
ìàíìàã (ñîéóíìàã) – âàõòûíäàí ÷îõ ãà-
2. Îúàüà, ñîáàéà âÿ ñ.-éÿ îäóí âÿ ñ. ãî-
áàã áèð èøè ýþðìÿéÿ ùàçûðëàíìàã, òÿëÿñìÿê.
éóá éàíäûðìàã; ãàëàìàã. Îúàã ÷àòûëäàäûã-
Ýþçöìöç î ãÿäÿð ãîðõóäóëóá êè; “Ùÿëÿ ÷àé
úà ãûüûëúûìëàð ÿòðàôà ñû÷ðàøûð, éàâàø-éàâàø
ýÿëìÿìèø ÷ûðìàíìûøûã áèç”. Á.Âàùàáçàäÿ.
êþç äöøöðäö. È.Øûõëû. Îëàðìû ìåøÿäÿ òîíãàë ÷à-
×àéà ñóñóç àïàðûá, ñóñóç ýÿòèðìÿê – ÷îõ
òàñàí; Ýÿëÿí éàüûøàäÿê èçè ãàëìàñûí? Í.Õÿçðè.
ùèéëÿýÿð, áèú, çèðÿê àäàì ùàããûíäà. ×àéäà
×ÀÒÌÀÃÀØ(ËÛ) ñèô. Ãàøëàðû áèòèøèê îëàí,
áàëûã ñþâäàñû – ùÿéàòà êå÷ìÿñè ãåéðè-ìöì-
ãàøëàðû áèð-áèðèíÿ ãîâóøìóø. ×àòìàãàø îü-
êöí âÿ éà øöáùÿëè îëàí áèð øåé ùàããûíäà.
ëàí. – Ñÿêèíÿ èôòèõàð äîëó ýþçëÿðëÿ .. åíëèêöðÿê,
...÷àéäà öçöàøàüû (÷àéàøàüû) àõûäûì, öçö-
óúàáîéëó, ÷àòìàãàøëû âÿ ãàðòàëýþçëö îüëóíó
éóõàðû (÷àééóõàðû) àõòàðûì – ãàðüûø âÿ éà
ñöçäö. Ì.Èáðàùèìîâ. Áîç øàëäàí ïåíúÿê-
èñòåùçà èôàäÿñè. [Õûðäàõàíûì:] Ñÿíèí êèìè
øàëâàð ýåéèíìèø, øèðâàíè ÷àðûãëû, òþðÿáîé,
êèøèíè ÷àéàøàüû àõûäûì, ÷àééóõàðû àõòàðûì..
÷àòìàãàø óøàã ìàäéàíû áèð êÿíàðà ÷ÿêäè.
Í.Âÿçèðîâ. [Òåëëè Éàçýöëÿ:] Åëÿ àëèìè ÷àéäà
ß.Àáàñîâ.
öçöàøàüû àõûäûá, öçöéóõàðû àõòàðûì.
×ÀÒÌÀÌÀÇËÛà èñ. Íþãñàí; ÷àòûøìàéàí
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
øåé, úÿùÿò. ×àòìàìàçëûãëàðû àðàäàí ãàëäûðìàã.
×ÀÉÀÍ èñ. ßãðÿá.
453
×ÀÉÀØÀÜÛ
×ÀÉÃÛÐÀÜÛ
×ÀÉÀØÀÜÛ çÿðô ×àéûí áàøëàíüûúûíäàí àüçû
Íèýàð ïèëÿòÿíè éàíäûðûá, ÷àéäàíû öçÿðèíÿ
èñòèãàìÿòèíäÿ, ñóéóí àõûá ýåòäèéè òÿðÿôÿ; ÷àé-
ãîéäó.. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëà áàøûàøàüû. ×àéàøàüû öçìÿê. – [Íóðÿääèí]
×ÀÉÄÀØÛ èñ. Àõàð ñóéóí òÿñèðèíäÿí ùà-
ïàëòàðû ãóðóéàíäàí ñîíðà ýåéèíèá ÷àéàøàüû
ìàðëàíûá éóâàðëàíìûø õûðäà äàø; ÷àéëàã
õåéëè ýåòäè êè, áÿëêÿ ïàïàüûíû òàïñûí. Ñ.Ñ.Àõóí-
äàøû, ãÿíáÿð. Éîë áîéó àðàáàëàðûí ñèëêÿëÿéèá
äîâ. [Àëëàùéàð] àòûíû ñöðöá ÷àéàøàüû óçàãëàðà
éîðäóüó óøàãëàð ñåâèíÿ-ñåâèíÿ ãà÷ûøìàüà,
ýåòäè. È.Øûõëû.
éóìðó ãàðà ÷àéäàøëàðû èëÿ úàìûøëàðû éàëà-
×ÀÉÁÀÑÀÐ èñ. ×àéûí ñàùèëèíäÿ äàøãûí
ìàëàìàüà áàøëàäûëàð. È.Øûõëû.
çàìàíû ñó àëòûíäà ãàëàí ñàùÿ (éåðëÿð).
×ÀÉßÒÐÀÔÛ ñèô. ×àéûí ñàùèëèíäÿ îëàí;
×ÀÉÁÅÚßÐßÍ á à õ ÷àé÷û 1-úè ìÿíàäà.
÷àééàíû; ÷àéêÿíàðû. Äàüëûã âÿ äàüÿòÿéè ðà-
×ÀÉ×Û èñ. 1. ×àé ÿêèá-áåúÿðìÿêëÿ ìÿøüóë
éîíëàðäà òöòöí ÿêèíè ñàùÿñèíè àðòûðìàã ö÷öí
îëàí àäàì; ÷àéáåúÿðÿí. ×àé÷ûëàðûí éàðûøû.
ÿñàñ åùòèéàò ìÿíáÿëÿðèíäÿí áèðè äÿ ÷àéÿòðàôû
// ×àé ìöòÿõÿññèñè.
ñàùÿëÿðäÿí ñÿìÿðÿëè èñòèôàäÿ åäèëìÿñèäèð.
2. ×àéõàíàäà õèäìÿò åäÿí àäàì. Èðè ìèñ ñà-
“Åëì âÿ ùÿéàò”.
ìîâàðûí ãàáàüûíäà äóðàí ÷àé÷û ñòÿêàí-
×ÀÉÕÀÍÀ èñ. [÷èí. ÷àé âÿ ôàðñ. ...õàíÿ]
íÿëáÿêèíè úèíýèëòè èëÿ éóéóðäó. Ã.Èëêèí. // Êå÷-
ßñàñÿí ÷àé è÷èëÿí èúòèìàè èàøÿ ìöÿññèñÿñè;
ìèøäÿ: ÷àé ãîéóá ñàòàí àäàì, ÷àéõàíà÷û.
÷àé÷û, ÷àé÷ûõàíà. [ßáäöë:] Éîðóëìóøäóì,
3. ×àé÷û äöêàíû, ÷àéõàíà. Èêèíúè ýöí Ìÿ-
äþíäöì ÷àéõàíàéà êè, áèð-èêè ôèíúàí ãÿùâÿ
ùÿððÿì ÷àé÷ûéà ýåäÿðêÿí éîëäà ùÿìèí ìö-
è÷èì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ðöñòÿì] ëàêèí ãÿðàðû
ñàôèð áàðÿäÿ ôèêèðëÿøèðäè. Ù.Íÿçÿðëè. Óòàíñûí
éåðèíÿ éåòèðìÿìèø ÷àéõàíàéà ýèðèá èêè ñòÿ-
÷àé÷ûäà òÿð àõûäàíëàð; Òàðëàäà òÿð òþêÿí
êàí òöíä ÷àé è÷äè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ãûçëàðûìûçäàí. Í.Õÿçðè.
×ÀÉÕßÐ×ßÍÝÈ èñ. çîîë. Øèðèí ñóëàðäà
×ÀÉ×ÛÕÀÍÀ á à õ
÷àéõàíà. Ìÿøÿäè
éàøàéàí õÿð÷ÿíý íþâö.
Ìÿììÿä ýöíäöçëÿð áàçàð-äöêàíû äîëàíûá,
×ÀÉÕÎÐ ñèô. [÷èí. ÷àé âÿ ôàðñ. ...õîð] ×îõ
÷àé÷ûõàíàëàðû ýÿçÿðäè. Á.Òàëûáëû.
÷àé è÷ÿí, ÷îõ ÷àé è÷ìÿéè ñåâÿí àäàì. ×àé-
×ÀÉ×ÛËÛà èñ. 1. ×àé áèòêèñè ÿêèá-áåúÿð-
õîð àäàì.
ìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí êÿíä òÿñÿððöôàòû ñàùÿñè.
×ÀÉÛÐ èñ. 1. áîò. Òàõûëëàð ôÿñèëÿñèíäÿí
×àé÷ûëûüûí èíêèøàôû ñåéðÿêëèéèí ëÿüâ åäèëìÿ-
êþêöìñîâëó àëàã îòó. Áåëèí àüçû ñàðàëìûø
ñèíäÿí, èñòåùñàë ôîíäëàðûíäàí, àãðîòåõíèêè
÷àéûðëàðû õûðïûëòû èëÿ êÿñÿ-êÿñÿ éåêÿ áèð äàèðÿ
òÿäáèðëÿðäÿí .. àñûëûäûð.
úûçäû. È.Ìÿëèêçàäÿ.
2. ×àéõàíàäà ìöøòÿðèëÿðÿ ÷àé ñàòìàãëà
2. ×ÿìÿí. [×èíàðëàðûí] àðàñûíäàí ÷ûõàí
ìÿøüóë îëìà. // Êå÷ìèøäÿ: áèð ïåøÿ êèìè ÷àé
ñÿðèí ÷åøìÿ éîë à÷äûüû êè÷èê ÷ûíãûë äàøëàðûí
ãîéóá ìöøòÿðèëÿðÿ ñàòìàãëà ìÿøüóë îëìà.
öçÿðèíäÿí õîøàùÿíýëè áèð øûðûëòû èëÿ áþéöê
[Ìèðçÿ Ùåéäÿð] ..Èñôàùàíäà ÷àé÷ûëûã åäèðäè.
÷àéûðëàðà äîüðó àõûá ýåäèðäè. À.Øàèã. Äî-
Ãàíòÿìèð. ßùàëèíèí áèð ãèñìè äÿ õûðäà òèúà-
ëàíàã ÷àéûðû, ýÿçÿê ÷ÿìÿíè. Ì.Ðàùèì.
ðÿòëÿ – ÷àé÷ûëûã, êàáàá÷ûëûã, ùÿëèìàøû÷ûëûã,
×ÀÉÛÐ-×ßÌßÍ èñ. ×ÿìÿí, ÷ÿìÿíëèê.
áÿççàçëûãëà ìÿøüóë îëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
È÷èá ñóäàí ïÿðâàçëàíäû ÷àéûð-÷ÿìÿí; Ýþ-
×ÀÉ-×ÞÐßÊ òîï. ×àé, ÷þðÿê, éàü, ïåíäèð
çÿëëÿøäè êÿíä éåíèäÿí. Á.Âàùàáçàäÿ.
âÿ ñ.-äÿí èáàðÿò éåìÿê. Áó ùàëäà Úÿôÿð ÿëèí-
×ÀÉÛÐËÛà èñ. ×îõëó ÷àéûð áèòìèø, ÷àéûð
äÿ ïîäíîñ, è÷èíäÿ ÷àé-÷þðÿê, øîðà áàòûðûëìûø
áàñìûø éåð. [Ùåéáÿò] ..âÿäèíÿ âÿôà åäèá, àõ-
òÿçÿ èíÿê éàüû è÷ÿðè äàõèë îëäó. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
øàì äöøÿíÿ êèìè èêè ïàð÷à éåðè øóìëàäû,
Òöêÿçáàí ãàðû ÷àéû-÷þðÿéè ýÿòèðèá, .. éåìÿê
÷àéûðëûüà éåòèøäè. Ì.Ùöñåéí. [Ýöëøÿí:] ×à-
ìàñàñûíûí öñòöíÿ ãîéàíäà Ëàëÿ äÿ þçöíö
éûðëûãëàðûí ùàìûñûíû èêè äÿôÿ áåëëÿìÿëèéèê.
ñÿëèãÿéÿ ñàëûá ýÿëäè. Ì.Ùöñåéí.
ß.Âÿëèéåâ.
×ÀÉÄÀÍ [÷èí. ÷àé âÿ ôàðñ. ...äàí] 1. Á à õ
×ÀÉÃÀÁÛ èñ. Ãóðó ÷àéû ñàõëàìàã ö÷öí
÷àéãàáû.
ãàá, ãóòó; ÷àéäàí.
2. Áàõ ÷àéíèê. Ïèðè êèøè .. ÷àéäàíäàí èêè ôèí-
×ÀÉÃÛÐÀÜÛ 1. ñèô. ×àéûí ñàùèëèíäÿ îëàí,
úàí ÷àé òþêöá ñöôðÿéÿ ãîéäó. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
éàøàéàí. [Ùÿñðÿò Éóñèôÿ:] Õà÷ûíûí ñèçèí òÿðÿô-
454
×ÀÉÃÎÂÓØÀÍ
×ÅÊ
ëÿðäÿ äÿðéà÷à åäèëìÿñè .. áöòöí ÷àéãûðàüû úà-
– Éåëêÿí ÷àééóõàðû î ãÿäÿð äÿ áþéöê ñöðÿòëÿ
ìààòûíûí áþéöê õîøáÿõòëèéèäèð. Á.Áàéðàìîâ.
ýåòìèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Óøàãëàðûí] ýöëö-
2. çÿðô ×àéûí ãûðàüû èëÿ, ñàùèëè èëÿ. ×àéãû-
øö, ùàé-ùàðàéû äàëüà-äàëüà îëóá ÷àééóõàðû
ðàüû ýåòìÿê.
éàéûëäû, äÿðÿíè äîëäóðäó. È.Øûõëû.
×ÀÉÃÎÂÓØÀÍ èñ. Èêè ÷àéûí ãîâóøäóüó,
×Å “×” ùÿðôèíèí âÿ áó ùÿðôëÿ èøàðÿ îëóíàí
áèðëÿøäèéè éåð. [Àøûã Âàëåù] ÷àéãîâóøàíà
ñàìèòèí àäû.
÷àòàíäà éîëäàí áóðóëäó. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
×Å×ÅÍ èñ. Èíãóøëàðà ãîùóì îëàí Ãàôãàç
×ÀÉËÀà èñ. Ãóðó ÷àé éàòàüû. Õûíàëûãäàí
õàëãû âÿ áó õàëãà ìÿíñóá àäàì.
Øàù äàüûíà ýåòìÿê ö÷öí ÿââÿëúÿ ÷àéëàüà
×Å×ÅÍÚß ñèô. âÿ çÿðô ×å÷åí äèëèíäÿ.
åíìÿëè îëóðñàí. Ð.Ðçà. [Äþéöø÷öëÿð] áèð àç
×å÷åíúÿ-ðóñúà ëöüÿò.
éîõóøëà äûðìàøäûãäàí ñîíðà åíèøÿ, ùÿì äÿ
×Å×ßËß: ÷å÷ÿëÿ áàðìàã – ÿëèí áåøèíúè,
÷àéëàüà åíäèëÿð. ß.Âÿëèéåâ. ×àéëàã äàøû
ÿí êè÷èê áàðìàüû. [Ìóñàíûí íÿâÿñèíèí] ÷å-
– á à õ ÷àéäàøû. Éîëóí î ÿë-áó ÿëèíäÿ éóéó-
÷ÿëÿ áàðìàãëàðûíäàêû äûðíàüûíûí óçóíëóüó 9
ëóá òÿìèçëÿíìèø ìóíúóã êèìè ýþçÿë ÷àéëàã
ìèëëèìåòð éàðûìäûð. Ãàíòÿìèð. [Ôèðÿíýèç]
äàøëàðû ïàðûëäàéûð, òåç-òåç òÿêÿðëÿðèí àüçûí-
êàüûç ãîéäóüó éåðè ÷å÷ÿëÿ áàðìàüû èëÿ àðà-
äàí ãîïàðàã ÷ûðòà÷ûðòëà äþðä éàíà ñÿïÿëÿ-
ëàäû. Á.Áàéðàìîâ.
íèð. Ì.Èáðàùèìîâ. ×àéëàã äàøûíäàí òèêèëìèø
×Å×ßÌß “×å÷ÿìÿê”äÿí ô.èñ.
[Õûíàëûã êÿíäèíèí] åâëÿðè, òîðïàã åéâàíëàðû,
×Å×ßÌßÊ ô. Íÿôÿñ áîðóñóíà áèð øåé
ñÿêèëÿðè, àüàúñûç äàð êö÷ÿëÿðè åëÿ áèë ÷è÷ÿê-
äöøìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ òÿíýíÿôÿñ îëìàã; àíÿí
ëÿðëÿ, ýöëëÿðëÿ áÿçÿíìèøäè. Ð.Ðçà.
áîüóëìàã. Òàùèð ÷å÷ÿäè. Àüûç-áóðíóíà äîë-
×ÀÉËÀÌÀ “×àéëàìàã”äàí ô.èñ.
ìóø àúû ñó öðÿéèíè áóëàíäûðûðäû. Ì.Ùöñåéí.
×ÀÉËÀÌÀà ô. äàí. ×àé è÷ìÿê.
Âåéñ ùÿòòà áèð äÿôÿ ÷å÷ÿäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
×ÀÉÍÈÊ èñ. [÷èí. ÷àé âÿ ðóñ. ...íèê] ×àé
×ÅÕ èñ. Ñëàâéàí õàëãëàðûíäàí áèðèíèí àäû âÿ
äÿìëÿìÿê âÿ éà ñó ãàéíàòìàã ö÷öí äÿñòÿñè
áó õàëãà ìÿíñóá îëàí àäàì.
âÿ ëöëÿéè îëàí ãàá. Åëåêòðèê ÷àéíèêè. – ßíâÿð
×ÅÕÚß ñèô. âÿ çÿðô 1. ×åõ äèëè. ×åõúÿ-
áÿðê ñóñàìûøäû, áèð ñòÿêàí ÷àé è÷ìÿê ö÷öí
ðóñúà ëöüÿò.
ñàìîâàðûí áàøûíäàí ÷àéíèêè ýþòöðäö.
2. ×åõ äèëèíäÿ. ×åõúÿ ýþçÿë áèëèð. ×åõúÿ
ß.Âÿëèéåâ. Òöêÿçáàí õàëà ÷àéû äÿìëÿéÿí-
éàçûëìûø êèòàá.
äÿí ñîíðà .. ÷àéíèêè äÿñìàëëà áöðöéöá äÿìÿ
´
ãîéäó. È.Øûõëû.
×ÅÕÎÕÁÈËÈ èñ. [ýöðúö.] àøï. Ýöðúö éåìÿ-
éè; òîéóã ÿòèíäÿí õàìàëû âÿ ãîçëó áîçàðòìà.
×ÀÉÏÓËÓ èñ. Àøõàíàéà âÿ ñ.-éÿ ýÿëÿí-
ëÿðèí õûðäà õèäìÿò ö÷öí õèäìÿò÷èéÿ âåðäèê-
[Õîðòäàí:] Òèôëèñäÿ .. ÷ûüûðòìàíûí àäûíû ÷åõîõ-
ëÿðè ïóë.
áèëè ãîéóá, ýÿòèðèá âåðèðëÿð àäàìà. ß.Ùàãâåð-
×ÀÉÑÖÍÝßÐÈ èñ. çîîë. Øèðèí ñóëàðäà éà-
äèéåâ.
øàéàí ñöíýÿð.
×ÅÕÓË [ðóñ.] Ùÿð ùàíñû áèð øåéè õàðàá îë-
×ÀÉÑÖÇßÍ èñ. Äÿì ÷àéíèêèíäÿí ðÿíý
ìàãäàí, ÷èðêëÿíìÿêäÿí ãîðóìàã ö÷öí ïàð-
òþêÿðêÿí ÷àé äÿíÿëÿðèíèí ñòÿêàíà äöøìÿ-
÷à âÿ éà áàøãà ìàòåðèàëäàí îíóí ôîðìàñûíäà
ìÿñè ö÷öí îíóí ëöëÿéèíèí àüçûíà êå÷èðèëÿí
ùàçûðëàíàí þðòöê; ãûí. Ìàøûíûí ÷åõîëó. Áðå-
âÿ éà ñòÿêàíûí àüçûíà ãîéóëàí òîð.
çåíò ÷åõîë. – [Îüëàí] ÷àìàäàíû äà ÷åõîëà
×ÀÉÒÈÊÀÍÛ èñ. áîò. á à õ àüòèêàí. Àüòèêàí
ñàëûá äöéìÿëÿäè. Ìèð Úÿëàë.
âÿ éà ÷àéòèêàíû .. úèíñèíèí éàðïàãëàðû åíñèç
×ÅÕÎËËÓ ñèô. ×åõîëó îëàí, ÷åõîë ýåéäè-
îëóá, èéäÿ éàðïàãëàðûíà îõøàéûð. Ì.Ãàñûìîâ.
ðèëìèø, ÷åõîëà ñàëûíìûø. ßíòÿðçàäÿ ÷åõîëëó
×ÀÉÉÛÜÀÍ èñ. Òàðëàäà ÷àé éàðïàãëàðû éû-
÷àìàäàíû ýþòöðöá, ãàïûéà ÷ûõäû. Ìèð Úÿëàë.
üàí, äÿðÿí (àäàì âÿ éà ìàøûí). Ãàáàãúûë
×ÅÊ [èíý.] 1. Òÿãäèì åäÿíÿ úàðè ùåñàá-
÷àééûüàíëàð. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Éåíèìàðêàëû
äàí ìöÿééÿí ìèãäàðäà ïóë âåðèëìÿñè âÿ éà
÷àééûüàí ìàøûí.
îíóí ùåñàáûíà êå÷èðèëìÿñè ùàããûíäà ïóë ñà-
×ÀÉÉÓÕÀÐÛ çÿðô ×àéûí àüçûíäàí áàø-
ùèáèíèí ñÿðÿíúàìû îëàí ñÿíÿä. Ðÿùèì áÿé
ëàíüûúû èñòèãàìÿòèíäÿ, ñóéóí àõäûüû òÿðÿôèí
÷åêè [Òóðàáûí] ÿëèíäÿí äàðòûá àëäû. Ãîë ÷ÿê-
ÿêñèíÿ, ÷àéëà áàøûéóõàðû. ×àééóõàðû öçìÿê.
äè. Ì.Ùöñåéí. [Ñàëìàíîâ:] ×åêëÿðè, ìþùöðö
455
×ÅÊÀ
×ÅØÌßÊ
ýþòöðäöì, àõòàðäûì, áÿëêÿ úèáèíäÿ íàüä ïóëó
òåðèàëûíà âÿ ú.-éÿ ýþðÿ ìàëûí ìöõòÿëèôëèéè;
âàð. Ñ.Ðÿùìàí.
íþâ. Ïàð÷àíûí ÷åøèäëÿðè. – [Ãûçëàð] èêè-èêè,
2. Öçÿðèíäÿ àëûíàí ìàë ö÷öí êàññàéà þäÿ-
ö÷-ö÷ âÿ äàùà àðòûã ÷îõëóüó îëàí êè÷èê äÿñ-
íèëÿúÿê ìÿáëÿü ýþñòÿðèëÿí âÿ éà àëûíàí ìàë
òÿëÿðëÿ áþéöê äÿçýàùëàð ãàðøûñûíäà ÿéëÿøèá
ö÷öí ïóëóí êàññàéà þäÿíèëäèéèíè òÿñäèã åäÿí
áöòöí ýöí àõøàìàúàí ÷åøèäëè ôÿðøëÿð òîõó-
ñÿíÿä; ãÿáç. Ñàòûúûéà ÷åê éàçäûðìàã.
éóðäóëàð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
×ÅÊÁ [áàø ùÿðôëÿðëÿ] [ðóñ. ×ðåçâû÷àéíàÿ
2. ìÿú. Úöð, íþâ. [Íöøàáÿ:] Äóðìàéûí, øà-
êîìèññèÿ ïî áîðüáå ñ êîíòððåâîëþöèåé,
ùàíÿ áèð ñöôðÿ à÷ûí! Îðòàéà ùÿð ÷åøèä íàç-
ñàáîòàæåì è ñïåêóëÿöèåé-èí èõòèñàðû]
íåìÿò ñà÷ûí! À.Øàèã. Ùàíñû ñàéà, ùåñàáà ýÿëÿð
Ñîâåò ùàêèìèééÿòèíèí èëê èëëÿðèíäÿ ÿêñ-èíãè-
èíñàí äÿðäèíèí èíñàí àðçóñóíóí ÷åøèäè. Ð.Ðçà.
ëàá, ñàáîòàæ âÿ åùòèêàðëà ìöáàðèçÿ àïàðàí
×ÅØÈÄËßÌß “×åøèäëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ôþâãÿëàäÿ êîìèññèéà (èäàðÿ àäû).
´
×ÅØÈÄËßÌßÊ ô. ×åøèäëÿðÿ, íþâëÿðÿ
×ÅÊÈÑÒ èñ. [ðóñ.] ×ÅÊÀ ÿìÿêäàøû (á à õ
àéûðìàã. Êàðòîôó ÷åøèäëÿìÿê.
×ÅÊÀ).
×ÅØÈÄËßÍÌß “×åøèäëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
×ÅÌÏÈÓÍ èñ. [èíý.] Èäìàí éàðûøëàðûíäà ãÿ-
×ÅØÈÄËßÍÌßÊ ìÿúù. ×åøèäëÿðÿ, íþâ-
ëÿáÿ ãàçàíàí êîìàíäàéà âÿ éà øÿõñÿ âåðèëÿí
ëÿðÿ àéðûëìàã. Òîõóì äþéöëÿí âÿ ÷åøèäëÿíÿí
àä. Øàùìàò öçðÿ äöíéà ÷åìïèîíó. Ìöòëÿã ÷åì-
(ô.ñèô.) çàìàí ÿìÿëÿ ýÿëÿí ÷ûõäàøäàí éåì
ïèîí. Àçÿðáàéúàí ÷åìïèîíó.
êèìè èñòèôàäÿ åäèëìÿëèäèð. “Ïàìáûã÷ûëûã”.
×ÅÌÏÈÎÍÁÒ èñ. [èíý.] Ùÿð ùàíñû èäìàí
×ÅØÈÄËßÉÈÚÈ èñ. âÿ ñèô. Áèð øåéè ÷åøèäëÿ-
íþâö, èäìàí îéóíëàðû öçðÿ áèðèíúèëèê óüðóíäà
ðÿ àéûðàí èø÷è; ÷åøèä÷è. // Åéíè âÿçèôÿíè ýþðÿí
éàðûø, éàðûøìà. Ôóòáîë ÷åìïèîíàòû. Áîêñ öçðÿ
ìàøûí, úèùàç, ìåõàíèçì.
äöíéà ÷åìïèîíàòû. Ðåñïóáëèêà ÷åìïèîíàòû.
×ÅØÈÄËÈ ñèô. Ìöõòÿëèô íþâëö, úöðáÿúöð,
×ÅÌÏÈÎÍËÓà èñ. ×åìïèîí àäû.
íþâ-íþâ. [Àøïàç] èøèíäÿí ñþç à÷äû: ..ýþçÿë
×ÅÐÒÉÓÆ èñ. [ðóñ.] Áèð øåéèí ìöÿééÿí
âÿ ñÿëèãÿëè éåìÿêõàíà, äàäëû âÿ ÷åøèäëè õþ-
öñóëëàðëà ñÿòù (êàüûç, êàëêà, òàõòà âÿ ñ.) öçÿ-
ðÿêëÿð... “Àç. ãàä”.
ðèíäÿ ÷ÿêèëìèø øÿðòè ãðàôèê òÿñâèðè; úèçýè. Ëà-
×ÅØÌ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Ýþç. Ýåúÿ-ýöíäöç
éèùÿíèí ÷åðòéîæó. Áèíàíûí ÷åðòéîæó. – Ëÿòèô
âàõò-áèâàõò àüëàðàì: ×åøìèì éàøû Úåéùóí
îíà òàïøûðûëàí äåòàëûí ÷åðòéîæóíó àëûá, áþ-
îëóð, ñåëëÿíèð. Ãóðáàíè. [Àááàñ:] Ýöë ðöõñà-
éöê ùÿâÿñëÿ èøÿ áàøëàäû. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
ðûí ÿùñÿí äåéèá áöëáöëÿ; Î ÷åøìè-õóìàðûí
×ÅÐÒÉÎÆ×Ó èñ. ×åðòéîæ ÷ÿêÿí ìöòÿõÿñ-
ñèñ; úèçýè÷è. Ëàáîðàòîðèéàäà 17 èø÷è, î úöì-
éàäûìà äöøäö. “Àááàñ âÿ Ýöëýÿç”.
ëÿäÿí èêè êîíñòðóêòîð, ÷åðòéîæ÷ó, òîêàð, ÷èëèíýÿð
×ÅØÌß èñ. [ôàðñ.] 1. Éåðèí àëòûíäàí ñûçûá
âÿ áàøãà èõòèñàñëû ôÿùëÿ èøëÿéèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
÷ûõàí ñó ìÿíáÿéè; áóëàã, ãàéíàã. [×èíàð-
×ÅÐÂÓÍ èñ. [ðóñ. ÷åðâîíåö] êþùí. 1. Êå÷-
ëàðûí] àðàñûíäàí ÷ûõàí ñÿðèí ÷åøìÿ ÷ûíãûë
ìèøäÿ: Ðóñèéàäà áåø âÿ éà îí ìàíàòëûã ãûçûë
äàøëàðûí öçÿðèíäÿí õîøàùÿíýëè áèð øûðûëòû èëÿ
ïóë. Ìèðçÿ Ìóñòàôà ãàðûíû éîëà ñàëàíäà îâ-
áþéöê ÷àéëàðà äîüðó àõûá ýåäèðäè. À.Øàèã.
úóíà áèð ÷åðâîí áàñäû.. Å.Ñóëòàíîâ.
Ñÿðèí ÷åøìÿëÿðèí ãàéíàéûð ýþçö; Éåíÿ äèí-
2. òàð. ÑÑÐÈ-äÿ 1922-úè èëäÿí 1947-úè èëÿ
ëÿéèðÿì àðàì-àðàì ìÿí. Í.Õÿçðè.
ãÿäÿð èøëÿíìèø îíìàíàòëûã êàüûç ïóë.
2. Ìÿú. ìÿíàäà. Åé èíñàí! Öðÿéèí ãÿä-
×ÅÑÓ×Á [÷èí.] Êÿòàí êèìè òîõóíàí ñûõ
ðèíè áèë êè; Ùÿéàò ÷åøìÿñèäèð î ìöãÿääÿñ ñó.
èïÿê ïàð÷à. ×èíäÿ âÿùøè èïÿêãóðäëàðûíûí áà-
Ñ.Âóðüóí.
ðàìàëàðûíäàí “÷åñó÷à” àäëû òîõóìàëàð ùà-
◊ Ýþç ÷åøìÿñè – ýþçöí éàø ÷ûõàí éåðè,
çûðëàéûðëàð. “ßìòÿÿøöíàñëûã”. // Áó ïàð÷àäàí
áóðóíà òÿðÿô îëàí éåðè. [Úàâàä] ÷îõ êþâðÿë-
òèêèëìèø. Úàâàíëàðûí àðàñûíäàí ÷åñó÷à êîñ-
ìèøäè, ëàêèí þçöíö òîõòàòäû, ýþçëÿðèíèí ÷åø-
òéóìëà ëàê ÷ÿêìÿ ýåéèíìèø, ñà÷ëû, òþêìÿðÿê
ìÿñèíÿ éûüûëàí éàøû öðÿéèíÿ ñÿïèá ùÿéÿúàíû-
áèð îüëàí ÷ûõûá èðÿëè ýÿëäè.. ß.ßáöëùÿñÿí.
íû ñþíäöðäö.. ß.Âÿëèéåâ.
×ÅØÈÄ èñ. 1. Ùÿð ùàíñû áèð ìàëûí êåéôèé-
×ÅØÌßÊ èñ. [ôàðñ.] Ýþçëöê, åéíÿê. Ìöð-
éÿò âÿ ãèéìÿòúÿ íþâö, ñîðò. Èêèíúè ÷åøèääÿí
ýöëÿéèð íÿíÿì òàõûá ÷åøìÿéè; Äöøöá éåðÿ
îëàí óí. Ïàð÷àíûí ÷åøèäè. // Èñòåùñàëûíà, ìà-
òîõóäóüó ÿëúÿéè. À.Ñÿùùÿò. Íÿ áàðÿäÿ? – äåéÿ
456
×ÅØÌßÊ×È
×ÅÂÈÐÌßÊ
Éàðìÿììÿä áèðáàøà úàâàá âåðìÿéèá, ÷åø-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. ..Éóðäóí ÷åâèê, ãûâðàã ãûçëàðû,
ìÿéèíèí àëòûíäàí Øèðçàäà áàõäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
îüëàíëàðû ùàëàé âóðóá éàëëû ýåäèð, îíëàð äà
×ÅØÌßÊ×È èñ. ×åøìÿê óñòàñû.
ãóøëàð êèìè ñÿñ-ñÿñÿ âåðèá ýöíÿøè, áàùàðû,
×ÅØÌßÊËÈ ñèô. ×åøìÿê òàõìûø, ýþçöíäÿ
ãóøëàðû ñàëàìëàéûðäûëàð.. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
÷åøìÿê îëàí; ýþçëöêëö, åéíÿêëè. Óúàáîéëó,
2. Éåéèí, èòè, úÿëä. Óñòà ÷åâèê àääûìëàðëà
óçóíáîüàç ÷ÿêìÿëè, .. ÷åøìÿêëè ìöùàñèá è÷ÿ-
ïåððîíà ÷ûõäû. Ì.Ùöñåéí. [Îüëàíûí] ùÿðÿ-
ðèéÿ ýèðÿðÿê ÿìðÿ ìöíòÿçèð êèìè äóðäó.
êÿòëÿðè úÿëä âÿ ÷åâèêäèð. Ñ.Ðÿùìàí.
Ñ.Ðÿùèìîâ. ×àéõàíàíûí äèá òÿðÿôèíäÿ îòóð-
×ÅÂÈÊÚß çÿðô ×åâèê áèð òÿðçäÿ; úÿëä, èòè.
ìóø ÷åøìÿêëè îüëàí Õàëûãâåðäèéÿ õöñóñè íÿ-
×åâèêúÿ îòàãäàí ÷ûõìàã.
çÿð ñàëäû. ß.Âÿëèéåâ.
×ÅÂÈÊËßØÌß “×åâèêëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
×ÅØÌßËÈ ñèô. ×åøìÿëÿð, éà ÷åøìÿ îëàí;
×ÅÂÈÊËßØÌßÊ ô. ×åâèê îëìàã, ãûâðàã-
áóëàãëû. ×åøìÿëè ìåøÿ. – Ñåâèðÿì ÷åøìÿëè,
ëàøìàã, çèðÿêëÿøìÿê. Óøàã áþéöìöø, ðÿíýè
ñóëó äàüëàðû; Âöãàðëû äàüëàðû, óëó äàüëàðû.
à÷ûëìûø, äèð÷ÿëìèø, ÷åâèêëÿøìèøäè. Ìèð Úÿëàë.
Í.Õÿçðè.
×ÅÂÈÊËÈÊ èñ. 1. Ùÿðÿêÿòäÿ, äàâðàíûøäà
×ÅØÍÈ èñ. [ôàðñ.] 1. Øÿêèë, ôîðìà. Ïàïàã-
úÿëäëèê; çèðÿêëèê, äèðèáàøëûã, áàúàðûãëûëûã, ãûâ-
ëàðûí áÿçèñè óçóí ãîâóí ÷åøíèñèíäÿ èäè, áóí-
ðàãëûã. [Áóüàú] þç ýöúöíö, ÷åâèêëèéèíè, áÿ-
ëàðûí ñàùèáèíèí ìîëëà âÿ ÿéàíäàí îëìàüû àø-
äÿíèíèí äþçöìöíö ñûíàéûðäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
êàð èäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. // Íàõûø. [×îïî] åâÿ
2. Éåéèíëèê, èòèëèê, úÿëäëèê, úÿëä âÿ àñàí-
áàõäûãäàí ñîíðà Ìèìðÿ äàøûí öçÿðèíäÿêè
ëûãëà ùÿðÿêÿò åòìÿ ãàáèëèééÿòè; ÷åâèê ùÿðÿ-
÷åøíèíè ýþñòÿðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. ..Êàðõàíà-
êÿò. Áöòöí øÿùÿðäÿêè ãûç-ýÿëèíèí Õîñðîâóí
íûí ãîúà íÿããàøû ùàçûðëàäûüû ìöõòÿëèô ÷åø-
áó ÷åâèêëèéèíäÿí äàíûøìàüû íÿ èñÿ Ðöõñàðÿ-
íèëÿð è÷ÿðèñèíäÿ ãûçûë ãþí÷ÿëÿð îëàí íÿãøëÿðè
éÿ õîø áèð òÿñèð áàüûøëàéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
..Úóìàíûí èíäè ãûðõ éàøû âàðäû, ýþçöíäÿ ãà-
ùÿìèøÿ Ñöðÿééà ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòàðäû.
áàãêû êÿñêèíëèê, ãîëóíäà, ãû÷ûíäà ãàáàãêû
ß.Ìÿììÿäõàíëû. // ßíäàçÿ, íöìóíÿ, òðà-
÷åâèêëèê ãàëìàìûøäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ôàðåò. Õàëûíûí ðÿíýè, ÷åøíèñè, íÿãøè òÿðèôÿ ëà-
×ÅÂÈÐÌßÊ ô. 1. Èñòèãàìÿòè äÿéèøäèðìÿê,
éèã èäè. ß.Âÿëèéåâ.
áàøãà òÿðÿôÿ éþíÿëòìÿê. Äàëûíû ÷åâèðìÿê.
2. Ëàéèùÿ. [Ðÿèñ:] Éåìÿê åâèíèí ÷åøíèñèíè
Öçöíö áèçÿ ÷åâèð. – Éàøàð òöôÿíýè ÷ÿïèøÿ ñàðû
Ìèìðÿéÿ òàïøûðìàëû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
÷åâèðèá, íèøàí àëìàüû òÿúðöáÿ åòäè. Ì.Ðçàãó-
3. ìÿú. Òÿðç, öñóë. Àõûðêû ñþçëÿðè Úÿôÿð áèð
ëóçàäÿ.
åëÿ ÷åøíè èëÿ äåäè êè, õîøóì ýÿëäè.. Å.Ñóëòàíîâ.
2. Áèð øåéèí âÿçèééÿòèíè, éåðèíè äÿéèøìÿê;
×ÅØÍÈËÈ ñèô. Ìöÿééÿí ÷åøíèäÿ, öñëóáäà
äþíäÿðìÿê. Ìÿí .. áàøëàäûì ìàëëàðû ñöðìÿ-
îëàí; ...íàõûøëû. Áèç ìÿøùóð Ãîíàãêÿíä ÷åø-
éè, äàäàøûì äà ÿòÿéè èëÿ àëíûíûí òÿðèíè ñèëèá,
íèëè âÿ Õûíàëûüûí þçöíÿ ìÿõñóñ ÷åøíè èëÿ òî-
øàíàíû ýþòöðäö âÿ áàøëàäû êöëÿøè ÷åâèðìÿéÿ.
õóíìóø õàë÷àëàðû äà ýþðäöê, îíëàðû òîõóéàí
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // Áàøûàøàüû ãîéìàã,
ãàäûíëàðûí àäûíû åøèòäèê. Ð.Ðçà.
äþíäÿðìÿê. Ñòÿêàíû ÷åâèðìÿê. – Ñàäûã òîð-
×ÅØÒ èñ. ìÿù. Ñÿùÿðëÿ ýöíîðòà àðàñûíäà
áàíû àüçûöñòÿ ìèñ ìÿúìÿéèíèí è÷è-íÿ ÷åâèðäè.
îëàí âàõò, ñààò 10-11 ðàäÿëÿðè. Ñÿí ÷åøòÿäÿê
Ìèð Úÿëàë. [Ãÿðÿíôèë õàëà] äÿìêåøè öçöãîéëó
éàòûðñàí; Ïàë-ïàëòàðûí àòûðñàí. À.Ñÿùùÿò. Àõ-
ãàçàíûí àüçûíà ÷åâèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
øàìäàí éûõûëûð, ÷åøòÿúÿí éàòûð: Ùÿôòÿäÿ ùàíàéà
3. Âÿðÿãëÿìÿê. Ìöøêöíàç îòóðäó. À÷ûã
áèð àðüàú àòûð. Àøûã ßëÿñýÿð. Ýöí ÷åøòÿ
êèòàáûí âÿðÿãèíè ÷åâèðäè. ß.Âÿëèéåâ. Èíäè ýþ-
(÷åøò éåðèíÿ) ãàëõàíäà (ãàëõûíúà) – ÷åøò
ðÿê øàèðèí þçö íÿ äåéèð, – äåéÿ; Áàøëàäû àñòà-
âàõòû, ÷åøò. Ýåúÿ óçóíó éîë ýÿëÿí Âàùèäîâ ýöí
àñòà äèâàíû ÷åâèðìÿéÿ. Á.Âàùàáçàäÿ.
÷åøò éåðèíÿ ãàëõûíúà åâèíÿ äþíäö. Ñ.Ðÿùèìîâ.
4. Áèð øåéè áàøãà áèð âÿçèééÿòÿ ñàëìàã,
Ýöí ÷åøòÿ ãàëõàíäà êþùíÿ áèð éöê ìàøûíû
áàøãà áèð øåéÿ äþíäÿðìÿê, îíà òàìàìèëÿ
Øàùìàðûí ãàáàüûíäà äàéàíäû. Á.Áàéðàìîâ.
áàøãà áèð ýþðöíöø âåðìÿê. Ýþðöíöð, áóðà áèð
×ÅÂÈÊ ñèô. âÿ çÿðô 1. Ùÿðÿêÿòèíäÿ, äàâðà-
çàìàí òþâëÿ îëìóøäó. Ñîíðà ÷åâèðìèøäèëÿð.
íûøûíäà ÷îõ úÿëä îëàí; äèðèáàø, çèðÿê, ãûâðàã.
Ì.Èáðàùèìîâ. Àëîâóí ñà÷äûüû èøûã ýåúÿíè ýöí-
Íóðÿääèí þçöíÿ ýþðÿ áèëèêëè, ÷åâèê áèð óøàãäûð.
äöçÿ ÷åâèðìèøäè. ß.Âÿëèéåâ.
457
×ÅÂÈÐÒÌß
×ÅÉÍßÌßÊ
5. Òÿðúöìÿ åòìÿê. Ôàðñúàäàí àçÿðáàé-
îëìàã, áàøãà êåéôèééÿò àëìàã, áàøãà áèð øåé-
úàíúàéà ÷åâèðìÿê. – Ðóñèéà øåðèíèí øàù ÿñÿ-
ëÿ ÿâÿç îëóíìàã. Áóëàüà ýÿëèðêÿí [Çþùðÿäÿ]
ðèíè; ×åâèðäèì Âàãèôèí øèðèí äèëèíÿ! Ñ.Âóðüóí.
îëàí íÿøÿ èíäè òàìàìèëÿ êÿäÿðÿ ÷åâðèëìèøäè.
6. äàí. Øóìëàìàã, òÿïìÿê, áåëëÿìÿê.
ß.Âÿëèéåâ. Áèð àíäà Ñîíàíûí ùàëû äÿéèøäè, ùÿñ-
Ãîø êîòàíû, ÷åâèðýèëÿí äöçëÿðè; Ýöíëöéöí
ðÿò âÿ ìÿùÿááÿò ãÿðèáÿ áèð ìàðàüà âÿ øöá-
áèðèíäÿí áèð àíáàð îëñóí. Àøûã ßëÿñýÿð.
ùÿéÿ ÷åâðèëäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
◊ ×åâèð òàòû, âóð òàòû – áèð øåéè àðäû-àðàñû
3. ìÿúù. Èñòèãàìÿòëÿíäèðèëìÿê, éþíÿëäèë-
êÿñèëìÿäÿí áûãäûðàúàã äÿðÿúÿäÿ òÿêðàð åòìÿ
ìÿê. Ïóëåìéîòëàð äöøìÿíÿ òÿðÿô ÷åâðèëäè.
ìÿíàñûíäà. [Õàñïîëàä:] Ýþðìöðñÿí, Îãòàé,
– Òîïëàðà áàõ, òîïëàðà, òàíêëàðà áàõ, òàíê-
êå÷ÿí ãûø áèð ñþç äåìèøÿì, ùÿëÿ ÷åâèð òàòû, âóð
ëàðà; Îä ñà÷àí ëöëÿëÿðè ÷åâðèëèáäèð ýþð
òàòû. Ú.Úàááàðëû. Õÿëèëîâ áèð íå÷ÿ äÿãèãÿ äÿ
ùàðà? Á.Âàùàáçàäÿ.
÷åâèð òàòû, âóð òàòû åëÿéèá, úàâàá àëìàäàí
4. ô. Äþíìÿê, äåâðèëìÿê. Àðâàä ãûøãûðäû,
ãàïûíû ÷ûðïàðàã ýåòäè. Ì.Ùöñåéí.
óøàãëàð ÷ûüûðûøäûëàð, ìÿúìÿéè öçöãîéëó ÷åâ-
×ÅÂÈÐÒÌß “×åâèðòìÿê”äÿí ô.èñ.
ðèëèá, äîëìàíûí ùÿðÿñè åâèí áèð êöíúöíÿ äè-
×ÅÂÈÐÒÌßÊ “×åâèðìÿê”äÿí èúá.
éèðëÿíäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ñÿñ-êöé àðòäû, àðà
×ÅÂÐß èñ. 1. Ìÿðêÿçäÿí åéíè ìÿñàôÿäÿ
ãàðûøäû, öñòö è÷êè âÿ éåìÿêëÿ äîëó ñòîëëàð
îëàí ãàïàëû ÿéðè õÿòò. Ïÿðýàðëà ÷åâðÿ ÷ÿê-
÷åâðèëèá àëò-öñò îëäó. Ñ.Âÿëèéåâ.
ìÿê. // Áèð øåéèí êÿíàðëàðûíäà ÿìÿëÿ ýÿòèð-
5. ô. Þçöíö ÷åâèðìÿê, þçöíö äþíäÿðìÿê,
äèéè ãàïàëû õÿòò; äþâðÿëÿìÿ õÿòò. Áó ñàùÿíèí
äþíìÿê. Òÿðëàí éàòàüûíäà òåç-òåç î éàí-áó
÷åâðÿñè áåø éöç ìåòðäèð.
éàíà ÷åâðèëèð, éàòà áèëìèðäè. Ì.Ùöñåéí.
2. ßòðàô, éàí-éþðÿ, äþðä òÿðÿô, ùÿíäÿâÿð,
Ìèäùÿä ýþçëÿðèíè à÷äû, òÿééàðÿíèí áþéðö öñòÿ
äþâðÿ. À÷ûëûá úÿííÿò òÿê úàìàëûí ýöëö; Þòÿð
÷åâðèëäèéèíè àíè îëàðàã äóéäó. ß.Âÿëèéåâ.
÷åâðÿñèíäÿ øåéäà áöëáöëö. Ì.Â.Âèäàäè. Éàë-
// Öçöíö, éà áÿäÿíèíè äþíäÿðìÿê, áàøãà
íûç àüàú áàõûð áèð äàü áàøûíäàí; Ñàðìûø
ñÿìòÿ äþíäÿðìÿê, äþíìÿê. Ôàéòîí÷ó ÷åâ-
÷åâðÿñèíè èíàäëû áèð ÷ÿí. Ì.Ìöøôèã.
ðèëèá Ãÿùðÿìàíà áàõäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àéíà
×ÅÂÐßËßÌß “×åâðÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
÷åâðèëèá ýåðè áàõäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
×ÅÂÐßËßÌßÊ ô. ßòðàôûíû ñàðìàã, ÿùàòÿ
6. ìÿúù. Øóìëàíìàã, ñöðöëìÿê, áåëëÿí-
åòìÿê, äþâðÿëÿìÿê, ãàïëàìàã. Õàëã ìåé-
ìÿê, òÿïèëìÿê. Ìåéíÿëèê ÷åâðèëèá ãóðòàð-
äàíû ÷åâðÿëÿéèá ýþçëÿéèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìûøäûð. – Òîðïàã ÷åâðèëìÿê, íÿôÿñ àëìàã èñ-
×ÅÂÐßËßÍÌß “×åâðÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
òÿéèð. ß.Âÿëèéåâ.
×ÅÂÐßËßÍÌßÊ ìÿúù. ßùàòÿ åäèëìÿê,
7. ìÿúù. Òÿðúöìÿ îëóíìàã. ßñÿð áèð íå÷ÿ
ÿùàòÿëÿíìÿê, ÿòðàôû ñàðûëìàã, äþâðÿëÿíìÿê.
äèëÿ ÷åâðèëìèøäèð.
×ÅÂÐÈÊÌß “×åâðèêìÿê”äÿí ô.èñ.
×ÅÂÐÈÌ ñèô. ×åâðèëìèø; ÷åâðèëìèø ùàëäà,
×ÅÂÐÈÊÌßÊ äàí. á à õ ÷åâðèëìÿê 4-úö
÷åâðèëìèø øÿêèëäÿ îëàí. [Ùöúðÿäÿ] ãàðàðÿíý-
ìÿíàäà. [Ðÿøèä:] Ìÿí áèð íå÷ÿ äÿôÿ éåðèìèí
ëè, ãûâðûìòöêëö âÿ äîäàãëàðû ÷åâðèì óøàãëàð
è÷èíäÿ ÷åâðèêäèì. È.Ùöñåéíîâ.
âàð èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
×ÅÂÐÈËÈØ èñ. 1. Áèð øåéèí èíêèøàôûíäà êÿñ-
×ÅÉÍßÌ èñ. 1. ×åéíÿìÿê èøè, ÷åéíÿìÿ.
êèí äþíöø, êþêëö äÿéèøèêëèê. Åëìäÿ ÷åâðèëèø.
2. Àüûçäà ÷åéíÿíÿúÿê ìèãäàð (àäÿòÿí ðÿ-
2. Ìþâúóä èúòèìàè-ñèéàñè ñèñòåìäÿ ÿñàñëû
ãÿìëÿ). Áèð ÷åéíÿì ñàããûçûí âàð, ÷åéíÿ, éà-
äÿéèøèêëèê. Äþâëÿò ÷åâðèëèøè. Ñèéàñè ÷åâðèëèø.
ïûøäûð àëíûíà. (Àòà. ñþçö).
×ÅÂÐÈËÌß “×åâðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
×ÅÉÍßÌß “×åéíÿìÿê”äÿí ô.èñ.
×ÅÂÐÈËÌßÊ 1. ìÿúù. Áàøãà ùàëà ñàëûíìàã,
×ÅÉÍßÌßÊ ô. 1. Àüûçà ãîéóëàí áèð øåéè
áàøãà øÿêëÿ ñàëûíìàã, äþíäÿðèëìÿê. Î áàøûíû
äèøëÿ ãûðìàã, ÿçìÿê, õûðäàëàìàã, îâìàã.
éåëëÿäèá áèð àù ÷ÿêäè äÿðèíäÿí, “Àù” àëîâà ÷åâ-
Àüçûìäà ÷þðÿéè ÷åéíÿéèá áÿçÿí; Õûðäàúà-
ðèëèá ñà÷ûëäû ýþçëÿðèíäÿí. Á.Âàùàáçàäÿ.
õûðäàúà éåìëÿðäèì îíó. Ñ.Âóðüóí. Áåøè äÿ
2. ò-ñèç. Òåç-òåç áèð ùàëäàí áàøãà ùàëà êå÷-
áþéðöíö éåðÿ âåðìèø, éåíèúÿ áèòìèø ãûðõáó-
ìÿê. Ñó äîíàðàã áóçà ÷åâðèëìèøäèð. – Ðàäèóì
üóìëóäàí ãûðàðàã àüûçëàðûíà ãîéóð âÿ ÷åé-
ïàð÷àëàíàðàã àõûðäà ãóðüóøóíà ÷åâðèëèð.
íÿéèðäèëÿð. ß.Âÿëèéåâ. // Äèøëÿðè èëÿ êÿñìÿê,
“Ýöíÿøèí òàðèõè”. // ìÿú. Äþíöá áàøãà áèð øåé
ýÿìèðèá ãûðìàã. Ùÿð éåðäÿí öìèäèíè êÿñìèø
458
×ÅÉÍßÍÌß
×ßÊÈ
Ìÿùáóñè èïèíè ÷åéíÿéÿðÿê ãîëóíóí áèðèíè à÷-
×ßÙÐÀÉÛËÛà èñ. ×ÿùðàéû ðÿíýäÿ îëàí
ìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ. // Ùèðñ, ãÿçÿá, àúûã èôà-
øåéèí ùàëû. [Ýöëëöíöí] éàíàãëàðûíäà .. éàíàð
äÿñè îëàðàã äîäàãëàðûíû, áûüëàðûíû äèøëÿðè àðà-
áèð ÷ÿùðàéûëûã âàðäû. Á.Áàéðàìîâ.
ñûíà àëûá ÿçìÿê, ýÿìèðìÿê. [Àüàñû áÿé] ÿë-
×ßÙÐÀÉÛÑÈÔßÒ(ËÈ) ñèô. Öçö, ÷þùðÿñè
ëÿðèíè äþøöíÿ ãîéóá áûüëàðûíû ÷åéíÿéÿí (ô.ñèô.)
÷ÿùðàéû îëàí. ×ÿùðàéûñèôÿò, óúàáîé ãûçûí öçö
õàíûí áóéðóüóíà ìöíòÿçèð èäè. ×ÿìÿíçÿ-
ÿââÿëúÿ ãûïãûðìûçû, áèð àí áåëÿ êå÷ìÿìèø èñÿ
ìèíëè. Àúûãäàí ÷åéíÿäè äèë-äîäàüûíû; Êèíèí-
õàë-õàë îëäó. Ì.Ùöñåéí.
äÿí éåéèðäè öðÿê éàüûíû. À.Øàèã.
×ßÊ-×ÅÂÈÐ èñ. äàí. Ìöáàùèñÿ, äàíûøûã.
2. ìÿú. Áèð ñþçö ÷îõ òÿêðàð åòìÿê; òÿêðàð-
Ãÿðÿç, óçóí ÷ÿê-÷åâèðäÿí ñîíðà Àëû êèøè áó
ëàìàã, áàéàüûëàøäûðìàã. Àõøàìàúàí ùàìû
óñòàíû äà ðàçû åëÿäè. “Êîðîüëó”. [Ãàðà êèøè:]
áó ñþçëÿðè àüçûíäà ÷åéíÿéèðäè âÿ ÷åéíÿéèá
Àéäûí ìÿñÿëÿäèð, úàíûì, äàùà áóíóí þçýÿ
þçýÿñèíÿ âåðèðäè. Á.Òàëûáëû.
áèð ÷ÿê-÷åâèðè îëà áèëìÿç. Á.Áàéðàìîâ.
3. ìÿú. Òàïäàëàìàã, àéàãëàð àëòûíà ñàë-
×ÿê-÷åâèð åëÿìÿê (åòìÿê) – þë÷öá-
ìàã. [Õÿééàì:] ×åéíÿäèê éûïðàìûø àäÿòëÿðè
áè÷ìÿê, ýþòöð-ãîé åëÿìÿê, ùÿðòÿðÿôëè ôèêèð-
áèç; Áþéëÿ àçàäÿ þìöð ñöðìÿäÿéèç. Ù.Úàâèä.
ëÿøìÿê. ×ÿê-÷åâèðÿ ñàëìàã – áèð èø âÿ éà øåé
×ÅÉÍßÍÌß “×åéíÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ùàããûíäà ìöáàùèñÿ åòìÿê, óçàòìàã, ñöðöí-
×ÅÉÍßÍÌßÊ ìÿúù. 1. Éåéèëÿí øåé
äöðìÿéÿ ñàëìàã. [Ôàòìàíèñÿ:] Àé àäàìëàð, áó
àüûçäà äèøëÿð àëòûíäà ÿçèëìÿê, ýÿìèðèëìÿê,
èøè ÷ÿê-÷åâèðÿ íèéÿ ñàëìûñûíûç? Ú.Úàááàðëû.
äèøëÿì-äèøëÿì åäèëìÿê. Éåìÿê ÷åéíÿíäèê-
×ßÊÄÈÐÌß “×ÿêäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿí ñîíðà óäóëóð.
×ßÊÄÈÐÌßÊ 1. “×ÿêìÿê”äÿí èúá. Äö-
2. ìÿú. ×îõ-÷îõ òÿêðàð åäèëÿðÿê áàéàüû-
éöíö òÿðÿçèäÿ ÷ÿêäèðìÿê. Äèâàð ÷ÿêäèðìÿê.
ëàøäûðûëìàã, ùÿääèíäÿí àðòûã òÿêðàð åäèëìÿê.
Øÿêèë ÷ÿêäèðìÿê. Ðÿíý ÷ÿêäèðìÿê. – Àòàí ñÿ-
3. ìÿú. Àéàãëàð àëòûíà ñàëûíìàã, òàïäà-
íèí øÿêëèíè èñòÿéèð ìÿíäÿí, áàëà; Ñàáàù òî-
ëàíìàã, òÿçéèã àëòûíà àëûíìàã, çöëì åäèë-
òóã öçöíö ÷ÿêäèðèá ñàëëàì éîëà. Ñ.Ðöñòÿì.
ìÿê. Äóìàëàð ïàäøàùà íþêÿðäèð éàëíûç;
2. Áèð ñûðà èñèìëÿðäÿí ñîíðà ýÿòèðèëÿðÿê,
Éåíÿ äÿ ÷åéíÿíèð áèçèì ùàããûìûç. Ñ.Âóðüóí.
ìöðÿêêÿá ôåèë âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿëäè-
×ÅÉÍßÍÌÈØ ô.ñèô. 1. Àüûçäà, äèø àëòûíäà
ëèð; ìÿñ.: äàðà ÷ÿêäèðìÿê, áîüàçäàí ÷ÿêäèð-
ÿçèëìèø, ýÿìèðèëìèø, äèøëÿì-äèøëÿì åäèëìèø.
ìÿê, ãÿì ÷ÿêäèðìÿê, àúëûã ÷ÿêäèðìÿê âÿ ñ.
×åéíÿíìèø ÿò.
×ßÊßËßÊ èñ. Éöíýöë åâ àéàããàáûñû, øàï-
2. ìÿú. ×îõ òÿêðàð åäèëÿðÿê áàéàüûëàøäûðûë-
øàï. ..[Ëÿòèôÿ] ðÿíýáÿðÿíý ïàð÷àäàí òèêèëìèø
ìûø, áûãäûðàúàã äÿðÿúÿäÿ òÿêðàðëàíìûø. ×åé-
åâ ÷ÿêÿëÿéèíäÿ ñÿññèç àääûìëàðëà îòàüûíäà
íÿíìèø ôèêèðëÿð. – [Ôèðÿíýèç Ìóõòàðà:] Áóíëàð
ýÿçèíèð. Ì.Ùöñåéí. ..Ãîúàíûí ÷ÿêÿëÿêëÿðèíèí
÷åéíÿíìèø, úÿôÿíý ñþçëÿðäèð. Á.Áàéðàìîâ.
øàïïûëòûñû âÿ óçóí èëëÿð áîéó ãÿëéàí ÷ÿêÿí
3. ìÿú. Òàïäàëàíìûø, àéàãëàð àëòûíà ñàëûí-
àäàìëàðà ìÿõñóñ áîüóã þñêöðÿéè åøèäèëäè.
ìûø. ×åéíÿíìèø ùöãóãëàð.
È.Ùöñåéíîâ.
×ÅÇÌßÊ ô. Ýÿáÿðìÿê, ìóðäàð îëìàã.
×ßÊÈ1 èñ. 1. Áèð øåéèí òÿðÿçèäÿ ÷ÿêèëìÿêëÿ
×ßÙÐÀÉÛ ñèô. À÷ûã-ãûðìûçû, ãûçûëýöë
ìöÿééÿíëÿøäèðèëÿí àüûðëûüû; âÿçí. Òàõûëûí ÷ÿ-
ðÿíýëè. ×ÿùðàéû ïàð÷à. ×ÿùðàéû ïàëòàð. ×ÿù-
êèñè. ×ÿêè äàøû – øåéëÿðè ÷ÿêìÿê ö÷öí
ðàéû ãÿðÿíôèë. – Ãûçûí ÷ÿùðàéû öçö ïóë êèìè
àüûðëûã þë÷öñö êèìè èøëÿäèëÿí ìöÿééÿí àüûð-
ãûçàðäû. Ì.Ùöñåéí. Àðâàäûí ÿéíèíäÿ ÷ÿù-
ëûãäà úèñèì, òÿðÿçè äàøû. [Òàùèð] äÿìèð ÷àðïà-
ðàéû èïÿê êîôòà, áàøûíäà äà ýöëëö ùàøèéÿëè
éûíûí àëòûíäà úÿðýÿ èëÿ äöçöëìöø àüûð ÷ÿêè
êÿëàüàéû âàðäû. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
äàøëàðûíû ýþòöðäö.. Ì.Ùöñåéí. // Öìóìèé-
×ßÙÐÀÉÛËÀØÄÛÐÌÀ “×ÿùðàéûëàøäûð-
éÿòëÿ, àüûðëûã. Áèíàíûí ÷ÿêèñèíèí àøàüû ñàëûí-
ìàã”äàí ô.èñ.
ìàñû ùàçûðäà – åëìè-òåõíèêè òÿðÿããèíèí ñöðÿò-
×ßÙÐÀÉÛËÀØÄÛÐÌÀà ô. ×ÿùðàéû ðÿíýè
ëÿ èíêèøàô åòäèéè áèð äþâðäÿ ÷îõ âàúèá ïðîá-
âåðìÿê, à÷ûã-ãûðìûçû ðÿíýäÿ åòìÿê.
ëåìëÿðäÿí áèðèäèð. “Åëì âÿ ùÿéàò”.
×ßÙÐÀÉÛËÀØÌÀ “×ÿùðàéûëàøìàã”äàí ô.èñ.
2. ìÿú. ßùÿìèééÿò, äÿéÿð, ñàíáàë, ñèãëÿò.
×ßÙÐÀÉÛËÀØÌÀà ô. ×ÿùðàéû îëìàã,
Äåéèðÿì, Ñàáèðèí âÿçíëè øåðè; ×ÿêèäÿ íÿ
à÷ûã-ãûðìûçû îëìàã.
éåðÿ, íÿ ýþéÿ ñûüìûð. Á.Âàùàáçàäÿ.
459
×ßÊÈ
×ßÊÈËÌßÊ
◊ ×ÿêèäÿ (÷ÿêèúÿ) éöíýöë, ãèéìÿòäÿ
2. Ùÿìèí àüàúûí áàðàìà ãóðäóíà éåäèðèë-
(ãèéìÿòúÿ) àüûð – á à õ âÿçíúÿ éöíýöë, ãèé-
ìÿê ö÷öí èñòèôàäÿ îëóíàí éàðïàüû. [Éóñèô:]
ìÿòúÿ àüûð (“âÿçí”äÿ) [Ìèëéîí÷óëàð] ..÷ÿ-
..ßìÿëëè-áàøëû ÷ÿêèë éîõäóð. Á.Áàéðàìîâ.
êèäÿ éöíýöë, ãèéìÿòäÿ àüûð ÿøéàäàí ýÿìè-
×ßÊÈËÈ ñèô. Öçÿðèíäÿ ÷ÿêèñè îëàí; òèêìÿëè
ëÿðäÿ ÿëàëòû Èðàíà êå÷èðèð, áèð íþâ éûð-éûüûø
(á à õ ÷ÿêè2). [Åâèí êèøèñèíèí] ãûðõûëìûø áà-
åäèðäèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
øûíäà ïàõëàâà ÷ÿêèëè àü àðàã÷ûí, ÿéíèíäÿ
×ßÊÈ2 èñ. Ïàð÷à, äÿðè âÿ ñ. öçÿðèíäÿ ðÿíý-
ãàðà øàëäàí áåëèáöçìÿëè äîí .. âàðäûð.
áÿðÿíý ñàïëàðëà èøëÿíìèø áÿçÿê: íàõûø; òèê-
Ù.Ñàðàáñêè. [Ãûç] áîø âàõòëàðûíäà Àñëàí
ìÿ. Íóõà ÷ÿêèëÿðè Àçÿðáàéúàíäà øþùðÿò
ö÷öí éàäèýàð îëàðàã ÷ÿêèëè éàéëûã ùàçûðëà-
òàïìûøäûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
éûðäû.. Ñ.Âÿëèéåâ.
×ßÊÈ3 á à õ ÷ÿêèáàëûüû. ×ûõàðäûã äÿíèçÿ
×ßÊÈËÈØ èñ. ×ÿêèëìÿê èøè; ÷ÿêèëìÿ. Éîë
àëàãàðàíëûã; Õÿøÿìèí, ÷ÿêèíèí îëìàçäû ñàéû.
÷ÿêèëèøè. Åëåêòðèê õÿòòè ÷ÿêèëèøè.
Í.Õÿçðè.
×ßÊÈËËÈÊ èñ. ×îõëó ÷ÿêèë ÿêèëìèø ñàùÿ,
×ßÊÈÁÀËÛÜÛ èñ. çîîë. Áÿäÿíè éîüóí,
÷ÿêèë áàüû. ×ÿêèëëèéè ñóëàìàã. – Éàéûí úûðúû-
ãóéðóã ùèññÿñè íàçèê, óçóí, ïóëëó áàëûã: ÷ÿêè.
ðàìàëû ýöíëÿðèíäÿí áèðèíäÿ Ñÿëòÿíÿòëÿ Úÿìèë
êÿíäèí ãûðàüûíäàêû ÷ÿêèëëèêäÿ ýþðöøäöëÿð.
×ßÊÈÚ èñ. 1. Ìûõ âóðìàã, ìåòàë äþéìÿê
âÿ á. áó êèìè èøëÿðäÿ èøëÿäèëÿí ìåòàë âÿ éà
ß.Âÿëèéåâ. ..Ìÿñìÿ, Ñÿêèíÿ, Ïÿðè ÷ÿêèëëèêäÿ
òàõòà äÿñòÿéÿ êå÷èðèëìèø ìöõòÿëèô ôîðìàëû
èïÿêãóðäó ö÷öí áóäàã ãûðûð, øÿëÿëÿéÿðÿê äà-
ìåòàë àëÿò; òîõìàã. ×ÿêèúëÿ ìûõ âóðìàã.
øûéûðäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
Äöëýÿð ÷ÿêèúè. Äÿìèð÷è ÷ÿêèúè. Äàøäîüðàéàí
×ßÊÈËÌß 1. “×ÿêèëìÿê”äÿí ô.èñ.
2. èñ. úîüð. Äÿíèç ñóéó ñÿâèééÿñèíèí âàõ-
÷ÿêèú. – [Úàìàë:] Àé àðâàä, éàäûìäà èêÿí ýåò,
òàøûðû îëàðàã åíìÿñè, äöøìÿñè, ýåðèëÿìÿñè.
åéâàíäàí ÷ÿêèúè, áåø-àëòû äà ìûõ ãîéìóøàì,
Ãàáàðìà âÿ ÷ÿêèëìÿ ùàäèñÿñè.
îíëàðû ýÿòèð. ß.Âÿëèéåâ.
×ßÊÈËÌßÊ 1. “×ÿêìÿê”äÿí (1-3, 5-8,
2. õöñ. Ìåòàëû òÿçéèãëÿ èøëÿìÿê ö÷öí çÿðá-
10-13, 15, 18-21, 23-27 âÿ 30-úó ìÿíàëàð-
âóðàí ìàøûí. Áóõàð ÷ÿêèúè. Ïíåâìàòèê ÷ÿêèú.
äà) ìÿúù.
3. Àòìàã, òóëëàìàã ö÷öí ÷ÿêèúÿ îõøàð èä-
2. ô. Äóðäóüó, äàéàíäûüû éåðäÿí áàøãà áèð
ìàí àëÿòè. ×ÿêèú àòìàã öçðÿ ÷åìïèîí àäû
øåéèí éàíûíà, éàõóä áàøãà áèð òÿðÿôÿ ùÿðÿêÿò
ö÷öí äþðä íÿôÿð éàðûøûðäû. “Àçÿðáàéúàíûí
åäèá äóðìàã. Ãàïûéà òÿðÿô ÷ÿêèëìÿê. – Øþëÿ
ýþðêÿìëè èäìàí÷ûëàðû”.
õàíûì êîð-ïåøìàí þç ÷àðïàéûñûíà ÷ÿêèëäè.
×ßÊÈÚËÈ ñèô. 1. ßëèíäÿ ÷ÿêèú îëàí, ÷ÿêèú-
ß.Àáàñîâ. // Áèð éåðÿ ýåäèá îðàäà ãàëìàã,
ëÿ èøëÿéÿí. Ìàøûíûí àðõàñûíúà öçëÿðèíèí õÿò-
àðàì òàïìàã. Ñîôéà õàíûì îòàüûíà ÷ÿêèëìÿê
ëÿðè ñå÷èëìÿéÿí, éàõàëàðû à÷ûã, ÿëëÿðè ÷ÿêèúëè
ìåéëèíäÿ èäèñÿ äÿ, àéàãëàðû ýåòìèð, ñòóäåíò-
àäàìëàð ýÿëèð. Ñ.Ùöñåéí. [Ãàðà êèøè:] Ôÿð-
äÿí àðàëàíà áèëìèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ýö-
ìàíû ýÿëÿúÿêäÿ þçö êèìè ÿëè ìèøàðëû, ðÿíäÿëè
íÿø àçúà ãûçàí êèìè ÷ÿêèëÿðäèê áàüëàðà;
âÿ ÷ÿêèúëè áèð êèøè ýþðìÿê èñòÿðäèì. ß.Ñàäûã.
Áàüëàð áèçÿ ìåùðèáàíäûð, ñûüûíûðûã áàüëàðà.
2. õöñ. ×ÿêèúè îëàí, ÷ÿêèúëÿ òÿúùèç îëóí-
Ñ.Âóðüóí. // Áèð éåðäÿí ÷ûõûá ýåòìÿê, áèð
ìóø. Æìûõû .. ÷ÿêèúëè äîüðàéàí ìàøûíëàðëà
éåðè òÿðê åòìÿê. [Êàìðàí:] Áèçäÿìè Áàêû-
äîüðàìàã ìöìêöíäöð. “Ãàðàìàë”.
äàí ÷ÿêèëÿúÿéèê? Ù.Íÿçÿðëè. // Ýåðè îòóð-
×ßÊÈÊ ñèô. Áèð éàíà äîüðó ÷ÿêèëìèø, äàðòûë-
ìàã, ýåðèéÿ äîüðó ýåòìÿê (ýåòìÿéÿ ìÿú-
ìûø êèìè îëàí. Àôÿðèäÿ õàíûì ÷ÿêèê ýÿðäÿíèíè
áóð îëìàã). Äöøìÿíèí ãîøóíó ÷ÿêèëäè.
îéíàäûá îòàüà ýåäÿíäÿ Ñÿëèì ýþðäö êè, òà-
3. ô. Êèíîôèëìäÿ áó âÿ éà áàøãà ðîë èôà åò-
úèðèí ýþçëÿðè èøûãëàíûá. Ì.Èáðàùèìîâ. // È÷ÿ-
ìÿê; îéíàìàã. Àðòèñò áåø ôèëìäÿ ÷ÿêèëìèø-
ðèéÿ äîüðó ÷ÿêèëìèø; áàòûã.
äèð. Áàø ðîëäà ÷ÿêèëìÿê.
×ßÊÈË èñ. 1. áîò. ßñàñÿí éàðïàüû áàðà-
4. ô. Éîõ îëìàã, êå÷èá ýåòìÿê, ýþðöíìÿç
ìàãóðäóíà éåäèðèëìÿê ö÷öí ÿêèëÿí òóò àüàúû
îëìàã. Öçöíöí øèøè ùÿëÿ äÿ ÷ÿêèëìÿéèá. –
íþâö. [Àãðîíîì:] Áåø èëäÿ âåðäèéèíèç ìÿëó-
Ãàðàíëûãëàð ÷ÿêèëäè ýþéëÿðäÿí, äàí ñþêöëäö;
ìàòà ýþðÿ îí àëòû ìèí ÷ÿêèë, àëòû ùåêòàð ìåé-
Ùöððèééÿò øÿôÿãëÿðè ýþçëÿðèìèçäÿ ýöëäö.
âÿ áàüû ñàëìûñûíûç. Á.Áàéðàìîâ.
Ñ.Ðöñòÿì. Øÿêÿð èñëàíìûø òóòàø êèðïèêëÿðèíè
460
×ßÊÈÌ
×ßÊÈØÌßÊ
ãàëäûðûá, Ëåéëàíûí ùÿëÿ äÿ ãûçàðòûñû ÷ÿêèëìÿ-
Áöòöí õàëãûí íèúàòû ö÷öí ìÿíèì ãóðáàíëûüûì
ìèø öçöíÿ áàõäû. Á.Áàéðàìîâ.
ýÿðÿêñÿ, ìÿí ÷ÿêèíìÿéÿúÿéÿì! Ú.Úàááàðëû.
5. ô. ìÿú. Äåäèéèíäÿí äþíìÿìÿê, áèðèíèí
÷ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ çÿðô Åùòèéàòëà, ãîðõà-ãîðõà.
ãàáàüûíäàí ãà÷ìàìàã, èñðàð åòìÿê. Ôè-
×ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ äàíûøìàã. – Õåéëè ñöêóòäàí
ðÿíýèç ÷ÿêèëìÿäè. Áàøûíû ãàëäûðûá Ìóõòàðûí
ñîíðà þçöíäÿí áþéöêëÿ äàíûøûðìûø êèìè
ýþçëÿðèíÿ áàõäû. Á.Áàéðàìîâ.
÷ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ ñîðóøäó: – Àüúàíûí äåäèéè ýåð-
6. ßìð øÿêëèíäÿ: ÷ÿêèë! – ýåò! ðÿää îë!
÷ÿêäèðìè? È.Ìÿëèêçàäÿ.
èòèë! [Ùàúû Ìåùäè:] Èòèë ýþçöìöí ãàáàüûí-
×ßÊÈÍÌßÇ ñèô. Ùå÷ áèð øåéäÿí ÷ÿêèí-
äàí, ÷ÿêèë! ß.Ùàãâåðäèéåâ. ×ÿêèë, ñÿíè ýþð-
ìÿéÿí, ãîðõìàéàí, åùòèéàò åòìÿéÿí.
ìÿê áÿëàäûð, ìÿíúÿ; Ýåò, àõòàð þçöíÿ áàøãà
×ßÊÈÍÒÈ èñ. Ïàïèðîñ, ñèãàðåò êþòöéö
ÿéëÿíúÿ! Ñ.Âóðüóí.
(ãûðûíòûñû).
×ßÊÈÌ èñ. 1. ×ÿêìÿê èøè; ÷ÿêìÿ.
×ßÊÈÑÈÇ 1. ñèô. ×ÿêèñè, àüûðëûüû îëìàéàí.
2. Ðÿãÿìëÿðëÿ: – áèð ÷ÿêèì – áèð äÿôÿ
×ÿêèñèç ãûç.
÷ÿêìÿéÿ, èøëÿäèëìÿéÿ, áèð äÿôÿëèéÿ êèôàéÿò
2. çÿðô Òÿðÿçèäÿ ÷ÿêìÿäÿí, ÷ÿêèñèíè ìöÿé-
åäÿúÿê ìèãäàð. Áèð ÷ÿêèì ìàõîðêà. – [Çöë-
éÿí åòìÿäÿí. Ãàðïûçû ÷ÿêèñèç ñàòìàã.
ôöãàð:] Áèð ÷ÿêèì òÿíáÿêè âåð, Íÿúÿôàëû áàáà,
×ßÊÈÑÈÇËÈÊ èñ. õöñ. Éåðèí úàçèáÿ ãöâ-
ñÿùÿðäÿí ãÿëéàíñûçàì, áîüàçûì ãîâóøóð.
âÿñèíèí òÿñèð åòìÿäèéè øÿðàèòäÿ úèñìèí ÷ÿêè-
Á.Áàéðàìîâ.
ñèíèí (àüûðëûüûíûí) ùèññ îëóíìàäûüû âÿçèééÿò,
×ßÊÈÍÄÈÐÌß “×ÿêèíäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ùàë. Êîñìèê ýÿìè îðáèòÿ ÷ûõûá äàøûéûúû ðà-
×ßÊÈÍÄÈÐÌßÊ ô. Ãÿáàùÿòëè, ïèñ áèð èø-
êåòäÿí àéðûëäûãäàí ñîíðà ÷ÿêèñèçëèê ÿìÿëÿ
äÿí ñàãûíäûðìàã, ñàõëàìàã, ãàéòàðìàã.
ýÿëäè. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
[Ñåâèíú:] Áóðàõûëàí áèð ñÿùâ èíñàíû ùÿìèøÿ
×ßÊÈØÄÈÐÌß “×ÿêèøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
éàíëûø èøëÿðäÿí ÷ÿêèíäèðèð. Ç.Õÿëèë.
×ßÊÈØÄÈÐÌßÊ 1. ô. ßëëÿøäèðìÿê, äàðòûø-
×ßÊÈÍÝßÍ ñèô. Ùÿð øåéäÿí ÷ÿêèíÿí,
äûðìàã, éàâàøúà äàðòìàã. Ñà÷ûíû ÷ÿêèøäèð-
ãîðõàí, öðêÿí, åùòèéàò åäÿí; úÿñàðÿòñèç.
ìÿê. – Òàùèð õàëëû àòû ãóçó êèìè îõøàéûá ñåâ-
×ßÊÈÍÝßÍËÈÊ èñ. ×ÿêèíýÿí àäàìûí
äè, îíóí éàëìàíûíû ÷ÿêèøäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
õàñèééÿòè.
2. ô. Äàðòìàã, ÷ÿêìÿê. [ßëÿìäàð] ..ãàïû-
×ßÊÈÍÌß “×ÿêèíìÿê”äÿí ô.èñ.
íûí òóòàúàüûíäàí éàïûøäû, àéàãëàðûíû äþøÿ-
×ßÊÈÍÌßÄßÍ çÿðô 1. Ãîðõìàäàí, åùòè-
éàò åòìÿäÿí, ñÿðáÿñò ñóðÿòäÿ. ×ÿêèíìÿäÿí
ìÿéÿ äàéàéûá ÷ÿêèøäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Øàù-
ôèêðèíè ñþéëÿéÿ áèëÿðñÿí. [Ýöëÿñÿðëÿ Ñàëàòûí]
ìàð íÿíÿñèíèí ãîëóíäàí éàïûøûá, íÿ ãÿäÿð
åëÿ óøàãëûãäàí Êöðäÿ éàí-éàíà ÷èìèð, áèð-
÷ÿêèøäèðäèñÿ äÿ ãàðû éåðèíäÿí òÿðïÿíìÿäè..
áèðèíäÿí ÷ÿêèíìÿäÿí ñîéóíóá ñóéà àòûëûðäû-
Á.Áàéðàìîâ.
ëàð. È.Øûõëû.
3. ãàðø. Äàðòûøäûðìàã. Óøàãëàð áèð-áèðèíè
2. Ùÿéàñûçúàñûíà, þçöíö ñàõëàìàäàí, õÿ-
÷ÿêèøäèðèá ñàêèòëÿøìÿéÿ ÷àëûøäûëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
úàëÿò ÷ÿêìÿäÿí. ×ÿêèíìÿäÿí áþéöéöí öçö-
×ßÊÈØÌß 1. “×ÿêèøìÿê”äÿí ô.èñ.
íÿ ãàáàðìàã.
2. Ìöáàùèñÿ, ìöíàãèøÿ, äàâà, ãàëìàãàë.
×ßÊÈÍÌßÊ ô. 1. Ùÿð ùàíñû áèð ñÿáÿáÿ
Ãîøóëìàã èñòÿìèðäèì ìÿí áó ÷ÿêèøìÿëÿðÿ;
ýþðÿ áèð øåéè åòìÿéÿ ÿëè ýåòìÿìÿê. [Ïÿð-
Àíúàã ÷îõ íàùàã éåðÿ! Á.Âàùàáçàäÿ.
çàä:] Ñÿíäÿí [Áàéðàìäàí] ÷ÿêèíèðÿì. ßýÿð
×ßÊÈØÌßÊ ãàðø. 1. Ìöáàðèçÿ åòìÿê, ÷àð-
ñÿí ðöñõÿò âåðñÿí, áèð ýöí áó äÿðäëÿ þçöìö
ïûøìàã. ×ÿêèøìÿñÿí áÿðêèìÿçñÿí. (Àòà. ñþçö).
ñàü ãîéìàíàì! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. ..Àíúàã
×îõ àäàì [Èñëàìäàí] ÷ÿêèíÿð, îíóíëà ÷ÿ-
[Ýöëïÿðè] Áàùàðû àøêàð ãîâìàãäàí ÷ÿêèíèð-
êèøìÿê èñòÿìÿçäè. Ñ.Ùöñåéí.
äè, ÷öíêè Áàùàð êþðïÿ âàõòûíäàí Ùàúû Íÿñè-
2. Ìöáàùèñÿ åòìÿê. Áó àðàäà ìöøòÿðèëÿð
ðèí åâèíäÿ áþéöìöøäö. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ùÿðëÿíèð, ãèéìÿò öñòöíäÿ óçóí-óçàäû ÷ÿêè-
2. Åùòèéàò åòìÿê, ñàãûíìàã, ãîðõìàã.
øèðäèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
..Èíìèðÿ ìÿùÿëëÿñèíèí úàìààòû äà ßëèäÿí ÷ÿ-
3. Ìÿðú ÷ÿêìÿê. Ôèðóçÿ úöúÿíèí úûíàüûíû
êèíÿðäè âÿ þçö äÿ áóíó ýóéà ñåâèðëÿð, áóíà
ýþòöðÿðÿê Ñÿðâíàçà òÿðÿô óçàäûá: – Ýÿë ÷ÿ-
ùþðìÿò åäèðëÿð. Í.Íÿðèìàíîâ. [Ñîëìàç:]
êèøÿê, – äåéèð. È.ßôÿíäèéåâ.
461
×ßÊÌß
×ßÊÌß
×ßÊÌß 1. “×ÿêìÿê”äÿí ô.èñ.
7. Ëàçûìè éåðÿ ãîéìàã, éàõûíëàøäûðìàã.
2. Á à õ áîòèíêà. // Öìóìèééÿòëÿ, àéàã-
Ñòîëó ïÿíúÿðÿéÿ òÿðÿô ÷ÿêìÿê. – [Íÿáè:]
ãàáû. Ýÿçÿí àäàìëàð [Äÿìèðîâóí] óçóí-
Êöðñöíö ÷ÿê, îòóð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
áîüàç ÷ÿêìÿëÿðèíÿ, áîç øèíåëèíÿ äèããÿò éåòè-
8. Ãîëóíäàí âÿ ñ.-äÿí òóòàðàã è÷ÿðè àïàð-
ðèðäèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Çÿùðàíûí] àéàüûíäà
ìàã âÿ éà áàéûðà ÷ûõàðìàã. Ãîíàãëàðû è÷ÿðè
äèçäÿí ÿñýÿð ÷ÿêìÿñè âàðäû. ß.Âÿëèéåâ.
÷ÿêìÿê. – Ãàðû àòëàðû òþâëÿéÿ ÷ÿêèá, éåì
3. ìÿù. á à õ äàøìà2. Ýöëñöì õàëà äàíû-
âåðäè. (Íàüûë).
øûüû êÿñèá, àðàëûüà áèð ñöôðÿ ñàëäû âÿ öñòöíÿ
9. Áèð éåðÿ âÿ éà áèð øåéèí éàíûíà àïàðìàã.
áèð áîøãàá äîëó äöéö ÷ÿêìÿñè, ÷þðÿê, ïåíäèð
Ìÿòáÿõÿ ÷ÿêìÿê. – [Ãàäûí] ñîíðà ãîëóìäàí
âÿ ãàòûã ãîéäó. Å.Ñóëòàíîâ.
òóòóá, ÷ÿùðàéû àáàæóðëó åëåêòðèê ÷ûðàüûíûí
×ßÊÌßÚß èñ. Éåøèê, ñèéèðìÿ (ñòîë âÿ
àëòûíäà ãîéóëìóø àü þðòöêëö ñòîëà òÿðÿô ÷ÿêäè..
ñ.-äÿ). [Àüàâåðäè] âàõòèëÿ ÿëèíäÿêè âÿðÿãÿ-
È.ßôÿíäèéåâ. Úóìà Ýþé÷ÿéè ñòàíñèéàíûí
ëÿðèí íþìðÿëÿðèíè ãàðøûñûíäà îòóðäóüó ìà-
ãàðàíëûã ýóøÿñèíÿ ÷ÿêäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ñàíûí ÷ÿêìÿúÿñèíèí àëò òÿðÿôèíÿ éàçìûø(äû).
10. Þðòìÿê, áàüëàìàã, ãàïàìàã. Ïÿíúÿ-
Ñ.Ùöñåéí.
ðÿíè ÷ÿêìÿê. – Êèøè ãàïûëàðû ÷ÿêìÿê èñòÿäè.
×ßÊÌß×È èñ. Àéàããàáû òèêìÿê âÿ òÿìèð
Ìèð Úÿëàë. Àñëàíûí àíàñû äàëûìúà ãàïûíû ÷ÿê-
åòìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì. ×ÿêìÿ÷èëÿð
äè, ýÿëäèéè êèìè äÿ ñÿññèçúÿ àääûìëàðëà ãà-
þíöíäÿ äþøëöê, ÿëäÿ ÷ÿðìÿêè, àéàãéàëûí ÷ûõ-
éûäûá, éåðèíÿ óçàíäû. Ì.Ùöñåéí. // Þðòìÿê,
ìûøäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
ñàëìàã. Àüúà õàíûì éîðüàíû áàøûíà ÷ÿêèá, ..
×ßÊÌß×ÈËÈÊ èñ. ×ÿêìÿ÷èíèí ñÿíÿòè,
áèð àçäàí ñîíðà éóõóéà ýåòäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
àéàããàáû òèêìÿê âÿ òÿìèð åòìÿêëÿ ìÿøüóë
[Ìàéà] ìèë-ìèë ýþé àäéàëû öñòöíÿ ÷ÿêäè.
îëìà.
Ì.Èáðàùèìîâ.
×ßÊÌßÊ ô. 1. Áèð øåéè òóòóá þçöíÿ âÿ éà
11. Ñÿðìÿê, ñàëìàã. Ñòîëóí öñòöíÿ ñöôðÿ
áàøãà áèð òÿðÿôÿ äàðòìàã. Èïè ÷ÿêìÿê.
÷ÿêìÿê.
2. Þçöíÿ òÿðÿô ÷ÿêÿðÿê à÷ìàã. Éàçû
12. Éåìÿê ö÷öí õþðÿéè ãàáëàðà ãîéìàã.
ñòîëóíóí éåøèéèíè ÷ÿêìÿê. Êàìîäóí ýþçöíö
Àøû íèì÷ÿéÿ ÷ÿêäè. – Àðâàä áèð íèì÷ÿ ñûéûã
÷ÿêìÿê. – Ñÿäð ñòîëóí ñèéèðìÿñèíè ÷ÿêèá, áþ-
÷ÿêèá, ãîéäó îðòàëûüà. (Íàüûë). [Ãÿðÿíôèë
éöê áèð éàçûëû âÿðÿã ÷ûõàðòäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
õàëà] õþðÿéè ÷ÿêäè, ÿðèíèí ãàáàüûíà ãîéóá,
3. Áèð øåéè áàøãà áèð øåéèí è÷ÿðèñèíäÿí ÷ÿêèá
òîéóãëàðû ùèíÿ ñàëìàã ö÷öí ùÿéÿòÿ ÷ûõäû.
÷ûõàðìàã. Ãûëûíúû ãûíûíäàí ÷ÿêìÿê. – Ðöñòÿì
ß.Âÿëèéåâ.
êèøè .. òöñòöëÿòìÿêäÿ îëäóüó òðóáêàñûíû àü-
13. Áèð øåéèí, àäÿòÿí òöòöíöí òöñòöñöíö
çûíäàí ÷ÿêäè.. Ì.Èáðàùèìîâ. Ùàúû ñÿñèíäÿí
è÷èíÿ àëìàã âÿ áóðàõìàã. ×óáóã ÷ÿêìÿê.
Ìÿðäàíû òàíûäû âÿ ãÿëéàíûíû àüçûíäàí ÷ÿêäè.
Òðóáêà ÷ÿêìÿê. – [ßáäöë:] Ýþðäöì, Êÿðèì
Ìèð Úÿëàë.
îòóðóá, ãÿëéàí ÷ÿêèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. ßâÿç
4. Äàðòìàã, òóòìàã. ×ÿêèá ßìèðõàíûí
êèøè äÿ äÿðäëè-äÿðäëè ïàïèðîñ ÷ÿêìÿéÿ áàø-
ãîëóíäàí Åëéàð; Àïàðäû îíëàðûí öñòöíÿ ñàðû.
ëàäû. ß.Âÿëèéåâ.
Ñ.Âóðüóí.
14. Äàâàì åòìÿê, ñöðìÿê, âàõò àïàðìàã.
5. Ñûõìàã, äàðòìàã. Úÿìèë òÿçÿ àòëàç êþé-
Èìòàùàí ö÷ ñààò ÷ÿêäè. Êîíñåðò èêè ñààò ÷ÿê-
íÿéè ýåéäè âÿ öñòöíäÿí ÿñýÿð òîããàñûíû áÿðê
äè. Èúëàñ óçóí ÷ÿêäè. – Áó éîõëàìà éàðûì ñà-
÷ÿêäè. Ã.Èëêèí. Áåëèíè ñàäÿ åíñèç ãàéûøëà
àòà ãÿäÿð ÷ÿêäè. Ù.Íÿçÿðëè. Áó òîéëàðûí áèð
áÿðê ÷ÿêäèéè ö÷öí [Èêðàì] ÿñëèíäÿ îëäóüóí-
÷îõó èêè-ö÷ ýöí ÷ÿêìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàí àðûã ýþçÿ äÿéèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
15. Öéöòìÿê, óí, éàðìà âÿ ñ. ùàëûíà ñàë-
6. Þçöíÿ âÿ éà áàøãàñûíà éàõûíëàøäûðìàã,
ìàã. Áóüäàíû ÷ÿêìÿê. – Àõøàì ëàìïà èøû-
éàõûí ãîéìàã. Íèì÷ÿíè ãîíàüà òÿðÿô ÷ÿê-
üûíäà Òåëëè ÿëäÿéèðìàíèëÿ éàðìà ÷ÿêèðäè.
ìÿê. – Ùÿñÿí êèøè òöíä ÷àé äîëó ñòÿêàíû ãà-
Ñ.Ùöñåéí.
áàüûíà ÷ÿêäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Ìÿðäàí Ýþâ-
16. Ýþòöðìÿê, ãàëäûðìàã. ..Âåéñ [Àüàñÿ-
ùÿðèí ãàáàüûíà ÷àé ãîéäó. Ãÿíääàíû îíà
ôÿðèí] ñþçöíö êÿñäè âÿ ìåìáðàíû âàëûí öñ-
òÿðÿô ÷ÿêäè. È.Ãàñûìîâ.
òöíäÿí ÷ÿêìÿê èñòÿäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
462
×ßÊÌß
×ßËÈÌÑÈÇ
17. Âóðìàã, èëèøäèðìÿê. Øèëëÿ ÷ÿêìÿê. –
äèëèð; ìÿñ.: çÿùìÿò ÷ÿêìÿê, ãÿì ÷ÿêìÿê,
Íÿáè íÿ÷ÿííèéÿ áèð íå÷ÿ ÷ÿêäè. Íÿ÷ÿííèê
áàø ÷ÿêìÿê, àù ÷ÿêìÿê, ìèñàë ÷ÿêìÿê, êå-
éàëâàðìàüà áàøëàäû. “Ãà÷àã Íÿáè”. Óøàã ..
øèê ÷ÿêìÿê, ÿçàá ÷ÿêìÿê, äàü ÷ÿêìÿê âÿ ñ.
ñþéöä ÷óáóüó èëÿ ßêáÿðèí ÷ûëïàã áàëäûðûíà
×ßÊÌßËÈ ñèô. ×ÿêìÿ ýåéìèø, àéàüûíäà
÷ÿêäè. Ìèð Úÿëàë.
÷ÿêìÿ îëàí. // Àéàããàáû ýåéìèø, àéàüûíäà
18. ×ÿêèñèíè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê. Ãûçûë
àéàããàáû îëàí. “Àíàñûíûí áàëàñû, åëÿ ÷àëûá
ýöëö ÿêÿðëÿð; Ìèñãàë èëÿ ÷ÿêÿðëÿð. (Ìÿñÿë).
îõóìàçëàð”. Áó ñþçëÿðè äåéÿí óúà áîéëó,
[Õóäàéàð áÿé:] Ýþòöð, áèð êÿëëÿ ÷ÿê, ýþðÿê
áóõàðà ïàïàãëû, áÿíþâøÿéè øèâéîòäàí êþéíÿê
íÿ ãÿäÿð ýÿëÿð? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
âÿ ãÿëèôÿ øàëâàð ýåéìèø, óçóíáîüàç ÷ÿêìÿëè
19. Òèêìÿê, åòìÿê. Ùàñàð ÷ÿêìÿê. Äèâàð
úàâàí áèð îüëàí èäè. È.Øûõëû.
÷ÿêìÿê. – ..Áó èë áèç ÷àéà áÿíä ÷ÿêèá, ãûðûã
×ßÊÌßËÈÊ ñèô. ×ÿêìÿ òèêìÿê ö÷öí éà-
òàõòà êþðïöíöí ÿâÿçèíÿ äÿìèð, àñìà êþðïö
ðàéàí, ÷ÿêìÿ òèêìÿê ö÷öí àéðûëìûø. ×ÿê-
ãóðàúàüûã. ß.Âÿëèéåâ.
ìÿëèê äÿðè.
20. Êàíàë, éîë âÿ ñ. äöçÿëòìÿê; òèêìÿê.
×ßÊÌßÑÈËßÍ èñ. Àéàããàáû ñèëìÿê âÿ
Øîñå éîëó ÷ÿêìÿê. Ñóâàðìà êàíàëû ÷ÿêìÿê.
ðÿíýëÿìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì. ×ÿêìÿñè-
21. Òåëåôîí, åëåêòðèê, ðàäèî âÿ ñ. èëÿ òÿúùèç
ëÿí ìÿíèìëÿ þúÿøìÿéÿ âÿ ìÿíè ÿëÿ ñàëìàüà
åòìÿê ö÷öí ìöÿééÿí èøëÿð ýþðìÿê. Òåëåôîí
áàøëàìûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
÷ÿêìÿê. Èøûã ÷ÿêìÿê. Ðàäèî ÷ÿêìÿê.
×ßËßÍÝ èñ. Ýöë âÿ éà áèòêèëÿðäÿí äàèðÿ
22. Ñöðòìÿê, ýÿçäèðìÿê, ñûüàëëàìàã.
øÿêëèíäÿ ùþðöëìöø çèíÿò, áÿçÿê. Áó éàõûíäà
ßëèíè öçöíÿ ÷ÿêìÿê. – Çÿùðà, éàðàëûíûí áà-
áèð äÿ îðà ãàéûäàðàì ìÿí; Áÿõòèéàðûí ãÿáðè
øûíû äèçè öñòöíÿ àëäû, ÿëèíè áàøûíà ÷ÿêäè.
öñòÿ ãîéàðûã ÷ÿëÿíý. ß.Úÿìèë. Ýÿíú ãûçëàð
ß.Âÿëèéåâ. ßìðàù ÿëëÿðèíè áûüûíà ÷ÿêäè, èë-
éöéöðöøöá îüëàíûí áàøûíà ÿòèðëè äàü ÷è÷ÿêëÿ-
üûìäàí ãàìàøàí ýþçëÿðèíè ãûéäû. Ã.Èëêèí.
ðèíäÿí .. ùþðöëìöø ÷ÿëÿíýëÿð ãîéäóëàð.
23. Ðÿñì åòìÿê. Êÿíä ìÿíçÿðÿñè ÷ÿê-
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. // Îáðàçëû òÿøáåùëÿðäÿ. [Óëóã
ìÿê. – [Òàïäûã] øÿêèëëÿðè äÿ àëà-áàáàò ÷ÿêèá
áÿé:] ..Ìÿíÿ áàõ, ýþçöìäÿí ãÿëáèìè îõó;
ãóðòàðäû. ß.Âÿëèéåâ. [Ëÿìàí] ãàéûíàíàñû-
Ñåâýèäÿí áàøûìà áèð ÷ÿëÿíý òîõó.. À.Øàèã.
íûí øÿêëèíè áèð ÷îõ âÿçèééÿòëÿðäÿ ÷ÿêìèøäè.
Àëîâäàí áàøûíà ÷ÿëÿíý òàõìûñàí; Ïöñêöðöá
Ù.Ñåéèäáÿéëè.
÷ÿìÿíÿ, ÷þëÿ àõìûñàí. Í.Õÿçðè.
24. Ôîòîàïàðàòëà øÿêèë àëìàã. Øÿêèë ÷ÿêìÿê.
×ßËÈÊ1 èñ. ßë àüàúû, ÿñà. [Ìöÿëëèì] ÷ÿëè-
Íöìàéèø÷èëÿðè ÷ÿêìÿê.
éèíè ÿëèíÿ àëûá, éàâàø-éàâàø Ãà÷àéýèëÿ ýåòäè.
25. Ýåéìÿê. Ïëàøûíû ÿéíèíÿ ÷ÿêìÿê. –
ß.Âÿëèéåâ. ×ÿëèéèíè éåðÿ î äþéÿ-äþéÿ; Àñòà
[Áÿáèð áÿé] ýöìöø òîããàñûíû áàüëàäû. Áî-
àääûìëàðëà ãàëõûð êöðñöéÿ. Á.Âàùàáçàäÿ.
üàçëû ÷ÿêìÿñèíè àéàüûíà ÷ÿêäè. Ìèð Úÿëàë.
// ßêèëìÿê ö÷öí ãûñà êÿñèëìèø áóäàã; ãÿëÿì.
26. Ðÿíýëÿìÿê, áîéàëàìàã, ðÿíý (áîéà)
×ßËÈÊ2 èñ. Ìþùêÿì äÿìèð, ïîëàä. ×öíêè
ñöðòìÿê. Åâèí ñÿãôèíÿ ðÿíý ÷ÿêìÿê.
ñÿíèí ùåéêÿëèí íÿ òóíúäàí, íÿ ÷ÿëèêäÿí; Þëìÿç
27. Ìàëàëàìàã, ñóâàãëàìàã. Ìàëà ÷ÿê-
î àáèäÿíèí þçöí îëäóí ìåìàðû. Ð.Ðçà. // ìÿú.
ìÿê. Àñòàð ÷ÿêìÿê.
Ïîëàä êèìè, äÿìèð. Áèð ÷ÿëèê éàéñàí, ÿéèëìÿç-
28. ìÿú. Úÿëá åòìÿê, ùÿâÿñëÿíäèðìÿê, ÷îõ
ñÿí ñÿí; Ãàëàëàð ÷þêñÿ, ñþêöëìÿçñÿí ñÿí.
ìàðàãëàíäûðìàã. Êÿíä ìþâçóñó ðÿññàìû
Ì.Ìöøôèã. Àçÿðè éóðäóíóí çÿùìÿòêåø îüëó;
÷ÿêèð.
×ÿëèêäèð äóðóøó, äÿìèðäÿí ãîëó. Ñ.Âóðüóí.
29. ìÿú. Îõøàìàã, áÿíçÿìÿê. Àòàñûíà ÷ÿê-
×ßËÈÌ èñ. Áÿäÿí, âöúóä, úöññÿ, áÿäÿí
ìÿê. – [Ðöñòÿì Ìàéàéà:] Àíà òÿðÿôÿ ÷ÿêìè-
ãóðóëóøó.
ñÿí, Ãàðàáàü õàíûìëàðû çÿðèô äîüðàéàí îëóð.
×ßËÈÌËÈ ñèô. Áÿäÿí ãóðóëóøó ýþçÿë;
Ì.Èáðàùèìîâ.
òÿíäöðöñò.
30. Äåñòèëëÿ éîëó èëÿ áèð ìàääÿäÿí áàøãà
×ßËÈÌÑÈÇ ñèô. Àðûã, ñûñãà, áÿäÿíúÿ çÿèô.
ìàääÿ àëìàã, òÿäãèã åòìÿê. Ñïèðò ÷ÿêìÿê.
[Àâòîáóñäàí] ñîí åíÿí îðòàéàøëû .. áèð êèøè,
Àðàã ÷ÿêìÿê.
àðûã àðâàäû âÿ ÷ÿëèìñèç õûðäà ãûçû îëäó. ×ÿ-
31. Áèð ñûðà èñèìëÿðäÿí ñîíðà ýÿòèðèëÿðÿê,
ìÿíçÿìèíëè. Óçóí ãîëëàð Õÿëèëèí ÷ÿëèìñèç
ìöðÿêêÿá ôåèë âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿë-
áÿäÿíèíè ìÿíýÿíÿ òÿêèí ñûõäû. È.Ìÿëèêçàäÿ.
463
×ßËËßÊ
×ßÌÊÈÐÌßÊ
×ßËËßÊ èñ. 1. È÷èíäÿ ìàéå øåéëÿð ñàõëà-
ìÿíèí öñòÿ äöøöá øåù ýåúÿäÿí; Èñòè éîõäóð,
ìàã âÿ äàøûìàã âÿ ñ. ìÿãñÿäëÿð ö÷öí èøëÿäè-
ùÿëÿ âàð áèð áàëàúà ìåù ýåúÿäÿí. À.Ñÿùùÿò.
ëÿí éàñòûäèáëè, îðòàñû åíëè, ÿòðàôûíà ÷ÿíáÿð ÷ÿêèë-
Ëàëÿëè, íÿðýèçëè ÷ÿìÿíëÿðÿ äÿ; Áàõûðûã ìà-
ìèø òàõòàäàí (áÿçÿí äÿ äÿìèðäÿí) ãàéðûëìûø
øûíûí ïÿíúÿðÿñèíäÿí. Á.Âàùàáçàäÿ.
èðè ãàá. ×ÿëëÿêëÿðäÿ ñàõëàíûëàí ñó éàíüûíà
×ßÌßÍÚÈÊ èñ. Êè÷èê ÷ÿìÿí, áàëàúà ÷ÿ-
ãàðøû ìöáàðèçÿ ö÷öí êèôàéÿò äåéèëäè. Ñ.Âÿëè-
ìÿíëèê.
éåâ. Ìàëàêàí êÿíäèíèí è÷ìÿëè ñóéó, äÿðÿ äè-
×ßÌßÍ×È èñ. ×ÿìÿí÷èëèê ìöòÿõÿññèñè.
áèíäÿêè ýóð áóëàãäàí áó ÷ÿëëÿêëè àðàáàëàðëà
×ßÌßÍ×ÈËÈÊ èñ. Êÿíä òÿñÿððöôàòûíûí,
éóõàðûéà äàøûíûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
òÿáèè ÷ÿìÿíëÿðè éàõøûëàøäûðìàã âÿ éåíè ÷ÿ-
2. Òàõòà ñàòûë, âåäðÿ. [Éàøëû êèøè:] Øèðèííàç
ìÿíëÿð ñàëìàãëà ìÿøüóë îëàí ñàùÿñè.
èêè äÿôÿ ÷ÿëëÿéè ãóéóéà ñàëëàéûá ÷ÿêäè.
×ßÌßÍËÈ ñèô. ×ÿìÿíëÿðè îëàí, ÷ÿìÿí-
Ñ.Ùöñåéíîâ.
ëèê. Ýÿçäèì îâ÷ó êèìè ùÿð îéëàüûíäà; ×ÿ-
×ßËËßÊÚÈÊ èñ. Êè÷èê ÷ÿëëÿê, áàëàúà ÷ÿë-
ìÿíëè, ÷è÷ÿêëè ýþé éàéëàüûíäà. Àøûã Øÿìøèð.
ëÿê. ×ÿëëÿêúèêäÿ ýöë ÿêìÿê.
Ýþé ÷ÿìÿíëè éàéëàãëàðûì! Ãÿëáèì èñòè, úà-
×ßËËßÊ×È èñ. ×ÿëëÿê ãàéûðàí óñòà.
íûì ñàüäûð. Ñ.Âóðüóí.
×ßËËßÊ×ÈËÈÊ èñ. ×ÿëëÿê÷è ñÿíÿòè.
×ßÌßÍËÈÊ èñ. ×ÿìÿí îëàí ñàùÿ, éàøûë îò
×ßËÏßØÈÊ á à õ ÷àëïàøûã. [Ùàêèìè-øÿð:]
áèòìèø éåð. Ýþðäöì êè, áèð ðÿíà ÷ÿìÿíëèêäÿ-
Õóá, áó èø ÷îõ ÷ÿëïÿøèê âÿ óçóí ÷ÿêÿñè èø äå-
éÿì; Äþðä éàíûìäà âàð àë-ÿëâàí ÷è÷ÿêëÿð.
éèë. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Äèðåêòîð:] Ùàðàäà ÷ÿë-
À.Ñÿùùÿò. Ãóëàã àñäû ñûðà äàüëàð, ÷ÿìÿíëèê-
ïÿøèê èø âàð, åëÿ ìÿíèì áàøûìäà ýÿðÿê ÷àò-
ëÿð, çÿìèëÿð; Ýþé öçöíäÿ òÿééàðÿëÿð, ñó àë-
ëàñûí. Ìèð Úÿëàë.
òûíäà ýÿìèëÿð. Ñ.Âóðüóí.
×ßËÒÈÊ èñ. 1. Ãàáûüû ÷ûõàðûëìàìûø äöéö
×ßÌßÍÇÀÐ, ×ßÌßÍÝÀÙ [ôàðñ.] á à õ
(ÿêìÿê ö÷öí). ×ÿëòèê òàðëàñû. ×ÿëòèê ÿêìÿê.
÷ÿìÿíëèê. Êÿðÿì ýþðäö êè, áèð äÿñòÿ úàâàí
– ..Äèçÿ ãÿäÿð ñóéóí-ïàë÷ûüûí è÷èíäÿ ÷ÿëòèê
÷ÿìÿíýàùäà ÷àëûá, îõóéóá îéíàéûð. “ßñëè
ÿêèíè ö÷öí éåíè ñàùÿëÿð ùàçûðëàéàí êÿíäëèëÿð
âÿ Êÿðÿì”. Ýþçëÿ ìÿíè, çàìàí ýÿëÿð ýþðö-
ýþçöìäÿ úàíëàíûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
øÿðèê èëê áàùàðäà; Èïÿê òåëëè ÷è÷ÿêëÿðèí ñàé-
2. Ùÿìèí áèòêèíèí éåì êèìè èñòèôàäÿ îëó-
ðûøäûüû ÷ÿìÿíçàðäà. Ñ.Âóðüóí.
íàí ýþâäÿñè âÿ éàðïàãëàðû. ×ÿëòèê òàéàñû.
3. Ãàáûãëû äöéö. [Èáí Ìèíýÿ:] – ×ÿëòèê
×ßÌ-ÕßÌ èñ. äàí. Íàç, ãÿìçÿ, ÿçèëèá-
ýÿðÿê äþéöëñöí êè, äöéö îëñóí âÿ ñèçèí ëèñà-
áöçöëìÿ. Áèëñÿ èäèì äþçÿìÿì ìÿí íàçûíà,
íûíûçäà ÿí ôÿñèù êÿëàì áóäóð ìÿíèì ö÷öí!..
÷ÿì-õÿìèíÿ; Ùå÷ ãîéóá öñòöìÿ áó àäû, ìÿí
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
åâëÿíìÿç èäèì! ß.Íÿçìè. [Àòàø:] Ãûçëàðûí
×ßËÒÈÊ×È èñ. ×ÿëòèê ÿêèá-áåúÿðìÿêëÿ
íàçû, ÷ÿì-õÿìè, óìó-êöñöñö, ëàï àõûðäà äà
ìÿøüóë îëàí àäàì; ÷ÿëòèê÷èëèê ìöòÿõÿññèñè.
ùèðñè, ùèêêÿëÿðè. ß.Âÿëèéåâ. ×ÿì-õÿì åò-
×ÿëòèê÷è àãðîíîì.
ìÿê – 1) íàç-ãÿìçÿ åòìÿê, þçöíö íàçà ãîé-
×ßËÒÈÊ×ÈËÈÊ èñ. Êÿíä òÿñÿððöôàòûíûí
ìàã, ÿçèëèá-áöçöëìÿê. Õàíûì áàøëàäû ÷ÿì-
÷ÿëòèê ÿêèá-áåúÿðìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí ñàùÿñè;
õÿì åëÿìÿéÿ êè, ìÿí îéíàìàã áàúàðìûðàì..
÷ÿëòèê áåúÿðìÿ.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ; 2) Áîéóí ãà÷ûðìàã,
×ßËÒÈÊËÈ ñèô. Éàõøû òÿìèçëÿíìÿìèø,
þçöíö íàçà ãîéìàã. [Õÿëèë:] Ùå÷ ÷ÿì-õÿì
÷ÿëòèéè îëàí (äöéö). ..Ùÿð ôÿùëÿéÿ àéäà 25 êèëî
åëÿìÿ, Õÿëèë êè áèð èøÿ ýèðèøäè, þëäö âàð, äþíäö
÷ÿëòèêëè äöéö âåðèðëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ.
éîõäóð. Ñ.Ðÿùìàí.
×ßËÒÈÊËÈÊ èñ. ×ÿëòèê ÿêèëìèø éåð, ÷ÿëòèê
×ßÌ-ÕßÌËÈ ñèô. äàí. Íàçëû, ãÿìçÿëè,
òàðëàñû.
íàç-ãÿìçÿëè. Äîëàíûì áàøûíà, åé íàçëûúà
×ßÌ èñ. äàí. Ãàéäà, öñóë, éîë. Äîüðóäàí
éàðûì, áÿðè áàõ; Øèâÿëè, ãÿìçÿëè, ÷ÿì-õÿìëè
äà ùÿð îâóí þç ÷ÿìè âàðìûø. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
íèýàðûì, áÿðè áàõ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
◊ Èøèí ÷ÿìèíè òàïìàã – á à õ èøèí óúóíó
×ßÌÊÈÐÌß “×ÿìêèðìÿê”äÿí ô.èñ.
(÷ÿìèíè) òàïìàã (“èø”äÿ).
×ßÌÊÈÐÌßÊ á à õ ÷ûìõûðìàã. Ðÿíýè
×ßÌßÍ èñ. [ôàðñ.] Éàøûë îòëà þðòöëìöø
ãà÷ìûø âÿ ýöúëÿ íÿôÿñ àëàí ãàäûí ùÿðäÿíáèð
ñàùÿ; éàøûëëûã. Éàøûë ÷ÿìÿí. – Éóìøàã ýþé ÷ÿ-
÷îúóãëàðà ÷ÿìêèðèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Àäè-
464
×ßÍ
×ßÍß
ëÿíèí] àíàñû äèêñèíèá àéàüà ãàëõäû, ÿðèíÿ íÿ
×ßÍÁßÐËßÌß “×ÿíáÿðëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
èñÿ äåìÿê èñòÿéèðäè êè, áèðäÿí äþíöá Ôàòû
×ßÍÁßÐËßÌßÊ ô. 1. ×ÿëëÿê âÿ ñ.-éÿ
ãàðûíûí öñòöíÿ ÷ÿìêèðäè: – Ýåò, àðâàä, íÿ
÷ÿíáÿð êå÷èðìÿê; ãóðøàãëàìàã. ×ÿëëÿéè
ãóëàã àñûðñàí? ß.Ìÿììÿäõàíëû.
÷ÿíáÿðëÿìÿê.
×ßÍ1 èñ. È÷èíäÿ ìàéå, ãàç âÿ ñ. ñàõëàíûëàí
2. ×ÿíáÿð øÿêëèíÿ ñàëìàã. ßãðÿá ãóéðó-
÷îõ éåêÿ ãàá; ðåçåðâóàð. Ñûõûëìûø ùàâà ÷ÿíè.
üóíó ÷ÿíáÿðëÿäè. – Ãÿðÿç, àðâàä èëàí êèìèí
Íåôòè ÷ÿíÿ àõûòìàã. – [Ìàéà:] Áåø-îí ìåòð
ãóéðóüóí ÷ÿíáÿðëÿéèá ãîéäó áåëèíÿ. (Íàüûë).
ùöíäöðëöêäÿ áèð ÷ÿí ãîéóëóð, ñóâóðàí íàñîñ-
×ßÍ-ÄÓÌÀÍ èñ. Ãàòû äóìàí, ñèñ. Ùÿðäÿí
ëàð ÷àéûí ñóéóíó îðà ãàëäûðûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
åëÿ îëóðäó êè, áèð ñó è÷èì ñààòäà ÷ÿí-äóìàí
Áþéöê ÷ÿíëÿðè ñó èëÿ äîëäóðìàã, áóíëàðûí àë-
×ÿíëèáåëè áöðöéöðäö. “Êîðîüëó”. Éåíÿ Ìóüà-
òûíû éàíäûðìàã âÿ ñàèðÿ áó êèìè èøëÿðäÿ ãîúà
íûí öôöãëÿðè äàðàëìàüà, ìàâè áîøëóãëàðû ÷ÿíÿ-
éîõñóë àðâàäëàð âÿ õûðäà óøàãëàð èøëÿéèð, úöìÿ
äóìàíà áöðöíìÿéÿ áàøëàéûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
àõøàìëàðû ãÿïèê-ãóðóø àëûðäûëàð. ß.ßáöëùÿñÿí.
×ßÍß èñ. 1. Öçöí àüçû ÿìÿëÿ ýÿòèðÿí èêè
×ßÍ2 èñ. Ðöòóáÿòëè äóìàí ïÿðäÿñè; ñèñ. ×ÿí
éàðûìäàèðÿ ñöìöéö; öñò ÷ÿíÿ áóðóíäàí àøà-
ýåò-ýåäÿ äàùà äà ãàòûëàøûðäû. Ì.Ùöñåéí.
üûäà, àüûçäàí éóõàðûäà, àëò ÷ÿíÿ àüûçäàí àøà-
[Ìöáàøèð Ìÿììÿä âÿ ßëè ÿìíèééÿáàøû] ãàðà
üûäà éåðëÿøèð, àëò ÷ÿíÿ ìöòÿùÿððèêäèð, ãàëõûá-
áèð êþëýÿ êèìè ïàéûç ñÿùÿðèíèí ÷ÿíè è÷ÿðèñèí-
åíèð. Õàíûì ìàñàíûí öñòöíäÿí êèòàáû ýþòöðäö,
äÿ èòäèëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ.
äèðñÿéèíÿ äàéàã âåðÿðÿê ÿëèíè ÷ÿíÿñèíÿ ñþéêÿ-
×ßÍÁßÐ èñ. [ôàðñ.] 1. ×ÿëëÿê âÿ ñ.-íèí
äè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áèð ÿëè èëÿ àíàñûíûí äþøöí-
äþâðÿñèíÿ êå÷èðèëÿí äÿìèð âÿ ñ. ìàòåðèàëäàí
äÿí ìþùêÿì éàïûøìûø êþðïÿ î áèðè ÿëè èëÿ àíà-
ãóðøàã. ×ÿëëÿéèí ÷ÿíáÿðè. Äÿìèð ÷ÿíáÿð.
ñûíûí öçöíö, ÷ÿíÿñèíè ÿëëÿéèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
2. Äÿô âÿ áó êèìè øåéëÿðèí äàèðÿñè; ñàüà-
2. õöñ. Ìÿíýÿíÿ âÿ ñ. ñûõûúû àëÿòëÿðèí øåéè
íàã. Äÿôèí ÷ÿíáÿðè.
ñûõàí òÿðÿôëÿðèíäÿí ùÿð áèðè. Ìÿíýÿíÿíèí ÷ÿ-
3. Êå÷ìèøäÿ: ñóéà âÿ éà íåôòÿ éàõøû áàò-
íÿëÿðèíè éåéèëìÿêäÿí ãîðóìàã ö÷öí îíëàðûí
ìàãäàí þòðö äîëóí (òóëóüóí) éóõàðû òÿðÿôèíÿ
èøëÿê öçëÿðèíÿ âèíòëÿð âàñèòÿñèëÿ ïîëàääàí ùà-
àüûðëûã ö÷öí áàüëàíàí äàèðÿâè äÿìèð. Äîëóí
çûðëàíìûø âÿ ñó âåðèëìèø äîäàãëàð áàüëàíûð.
÷ÿíáÿðè. – Ãûçûëû ñÿððàôäàí ñîðóø, ÷ÿíáÿðè
“Íåôò ìàøûíãàéûðìà òåõíîëîýèéàñû”.
ãóéó÷óäàí. (Àòà. ñþçö).
◊ ×ÿíÿ àòìàã – úàí âåðìÿê. [Ùàúû Ôÿðÿú
4. Äàèðÿ øÿêëèíäÿ îëàí; äåâðèê. Ìöÿëëèì
Ìîëëà ßëÿñýÿðÿ:] Éàñèíè àâàç èëÿ îõó! Ýþð-
âÿä âåðäè êè, ãàéûäàíäà [Òàïäûüà] áèð éàõøû
ìÿéèðñÿí, êèøè ÷ÿíÿ àòûð. Ì.ßëèéåâ. ×ÿíÿ
äîâøàí àëûá ýÿòèðñèí; ãóëàãëàðû óçóí, ãóéðó-
âóðìàã (äþéìÿê) – ë) ÷îõ äàíûøìàã. [Ñÿôÿð
üó äà ÷ÿíáÿð. ß.Âÿëèéåâ.
áÿé:] Ñÿíäÿí ãàáàã î áèðè îòàãäà îòóðóá,
5. Ãóðøàã, áàíäàæ.
Ìîëëà Àáóøëà àçû äþðä ñààò ÷ÿíÿ äþéìöøÿì
×ßÍÁßÐÁÛÜ(ËÛ) ñèô. Áûüûíûí óúëàðû ÷ÿí-
êè, ãûçû ìÿíÿ âåðñèí. Á.Òàëûáëû; 2) ìöáàùèñÿ
áÿð êèìè éóõàðûéà äîüðó ÿéèëìèø îëàí. Èíäè
åòìÿê. [Âÿçèð Úàùàíà:] Àüà Êÿðèì õàíëà áó
àðòûã ùå÷ áèð øöáùÿ éåðè ãàëìàäû... î ÷ÿí-
èøäÿ ìÿí î ãÿäÿð ÷ÿíÿ âóðìóøàì, äèëèì-äî-
áÿðáûüëû ýÿíú Âÿëèäÿí áàøãà êèì îëà áèëÿð-
äàüûì ãàáàð îëóá. Í.Âÿçèðîâ. Àëûø-âåðèø÷è-
äè? Ì.Ùöñåéí.
ëÿð äÿ Èðàíäàí ýÿëÿí àëûø-âåðèø÷èëÿðÿ éàíà-
×ßÍÁßÐÁÓÐÓÍ(ËÓ) ñèô. Áóðíóíóí óúó
øàðàã, äöéö, êèøìèø âÿ ñàèð øåéëÿðèí ãèéìÿòè
ýåðèéÿ äîüðó ÿéèëìèø îëàí. ×ÿíáÿðáóðóí ãîúà.
öçÿðèíäÿ ÷ÿíÿ äþéöðäöëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
×ßÍÁßÐÃÓÉÐÓà 1. èñ. ìÿù. ßãðÿá.
×ÿíÿñè ãûçûøìàã – ùÿääÿí ÷îõ äàíûøìàã,
2. Á à õ ÷ÿíáÿðãóéðóãëó. ×ÿíáÿðãóéðóã èò.
äàíûøûüûíà àðà âåðìÿìÿê. Ùöììÿòèí ÷ÿíÿñè
×ßÍÁßÐÃÓÉÐÓÃËÓ ñèô. Ãóéðóüó ÷ÿí-
åëÿ ãûçûøìûøäû êè, ñóàëëàðûíà úàâàá ýþçëÿ-
áÿð øÿêëèíäÿ ÿéèëìèø îëàí; äåâðèê. ×ÿíáÿð-
ìèðäè. Á.Áàéðàìîâ. ×ÿíÿñèíè áîø ãîéìàã
ãóéðóãëó äîâøàí. – [Ýöëÿëè] ÷ÿíáÿðãóéðóãëó
– äàíûøûüûíà ôèêèð âåðìÿìÿê, àüçûáîøëóã
àëà èòè êÿìñèéèíäÿí à÷ûá éàíûíà àëäû, óëó áà-
ýþñòÿðìÿê. Ìàíàôûí úàí éàíäûðìàñû, ãàé-
áàñûíäàí ãàëàí ÷àõìàãëû òöôÿíýè äÿ ÷èéíèíÿ
üûêåøëèéè ìöãàáèëèíäÿ [Áÿéèì] ÷ÿíÿñèíè áîø
ñàëäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ãîéóá àüçûíà ýÿëÿíëÿðè äåäè. ß.Âÿëèéåâ.
465
×ßÍßÁÀÇÀÐ
×ßÍÝßËßÌßÊ
×ßÍßÁÀÇÀÐ èñ. äàí. Ìöáàùèñÿ, ñþçëÿø-
ãàðû .. áàëàüûíäàí ÷ÿíýÿ èëÿ äÿí ýþòöðöá ..
ìÿ. [Ôàéòîí÷ó:] Éÿãèí ÷ÿíÿáàçàð èëÿ äÿ
òîéóã-úöúÿëÿðÿ ñÿïèðäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
àðàí éîõäóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
×ßÍÝßË èñ. [ôàðñ.] 1. Éåéèëÿí øåéèí ïàð-
◊ ×ÿíÿáàçàðà (÷ÿíÿáàçàðûíà) ÷ûõìàã –
÷àëàðûíû ýþòöðìÿê ö÷öí áèð íå÷ÿ óçóí äèøè
ìöáàùèñÿ åòìÿê. [Ùÿêèì:] Áóðà ñÿíèí äö-
îëàí àëÿò. Ãóáåðíàòîð ÷ÿíýÿëèí óúó èëÿ õþðÿ-
êàíûí äåéèë, ÷ÿíÿáàçàðûíà ÷ûõàñàí. Õàùèø
éè éîõëàéàðàã ñîðóøäó.. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ãà-
åëÿìèðñÿí, ýåäÿ áèëÿðñÿí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ôàð ÿëëÿðèíè éóäóãäàí ñîíðà êè÷èê øêàôäàí
×ßÍß-ÁÎÜÀÇ èñ. äàí. Ìöáàùèñÿ. [Éó-
ñòîë öñòöíÿ áîøãàá âÿ ÷ÿíýÿë ãîéäó.
íèñ:] Âàõòûíäà áèð, éà áåø ýöí ÿââÿë ìàòåðèàë
ß.ßáöëùÿñÿí.
òÿäàðöêöíÿ äöøñÿíèç, ÷ÿíÿ-áîüàçà åùòèéàú
2. Øåé àñìàã ö÷öí ãàðìàã; àñûëãàí, àñãû.
ãàëìàç. Ìèð Úÿëàë.
..Ñòîëóí öñòöíÿ òÿìèç áèð þðòöê ñàëûíìûø, àü öç
◊ ×ÿíÿ-áîüàç åòìÿê (äþéìÿê) – ìöáà-
äÿñìàëû ÿëöçéóéàíûí éàíûíäàêû ÷ÿíýÿëäÿí
ùèñÿ åòìÿê. [Ëåéëÿê ßëÿìäàð:] Ãàíàúàüûíûç
àñûëìûø, ÷àé äÿñýàùûíûí âÿ éåìÿê ãàáëàðûíûí
îëñóí, àäàìñûíûç, áåëÿ ÷ÿíÿ-áîüàç åëÿìÿê
öñòöíÿ àü äÿñìàë ñàëûíìûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
éàðàøìàç! Ñ.Ðÿùèìîâ. Èêè ñààò èäè êè, [Ìàù-
[Ìàðàë] ñîíðà äà øàëûíû à÷ûá, ÷ÿíýÿëäÿí àñäû.
ìóä] òåõíèêè òÿúùèçàò øþáÿñèíèí ìöäèðèëÿ
ß.ßáöëùÿñÿí. // Êÿñèëìèø ùåéâàíëàðûí úÿì-
÷ÿíÿ-áîüàç äþéöðäö. É.ßçèìçàäÿ.
äÿéèíè âÿ èðè ÿò ïàð÷àëàðûíû àñìàã ö÷öí èðè ãàð-
ìàã; ãÿíàðÿ. ×ÿíýÿëäÿí àñûëàí øàããàëàð ñöíè
×ßÍßËßØÌß “×ÿíÿëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
éàðïàãëàðëà áÿçÿíìèøäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
×ßÍßËßØÌßÊ ô. Ìöáàùèñÿ åòìÿê. Ñòàð-
øèíà èëÿ, ïðèñòàâëà ÷ÿíÿëÿøìÿê àñàí èø äåéèë,
3. Øåé ãàëäûðìàã ö÷öí óúó éóõàðû ÿéèëìèø
ìèë; ãàðìàã. Ãàëäûðûúû êðàíûí ÷ÿíýÿëè.
áèð àç ùÿòòà õàòàñû äà âàð. Í.Íÿðèìàíîâ.
4. òåõ. Ùà÷à øÿêëèíäÿ îëàí ìöõòÿëèô øåéëÿ-
×ßÍÝ1 èñ.: ÷ÿíý îëìàã – ãûú îëìàã, êåé-
ðèí, àëÿòëÿðèí àäû. Øòåïñåë ÷ÿíýÿëè.
ëÿøìÿê, ùÿðÿêÿòäÿí äöøìÿê, ùèññèçëÿøìÿê.
5. Øàùìàò îéóíóíäà: áèð ôèãóðóí åéíè çà-
ßë-àéàüû ÷ÿíý îëìàã. – [Ýöëî:] Äåìÿëè, ìÿ-
ìàíäà èêè âÿ éà áèð íå÷ÿ ôèãóðó òÿùëöêÿ àë-
íèì éàøàìàüûì ö÷öí î þëìÿëèäèð! Ñîíðà?
òûíà àëäûüû âÿçèééÿò. Ïèéàäàíûí èêè äöøìÿí
Áÿñ ñîíðà?! – äåéèá, èôëèú òóòìóø êèìè áàð-
äàøûíà áèðäÿí ùöúóì åòìÿñè ÷ÿíýÿë àäëàíûð.
ìàãëàðû ÷ÿíý îëóá ãûâðûëäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
“Øàùìàò îéóíó”.
×ßÍÝ2 èñ. [ôàðñ.] ßë, ïÿíúÿ. Òöëÿê òÿðëàí
6. ùÿðá. Àòûëàí ìÿðìèëÿðäÿí áèðèíèí ùÿ-
òÿêè ãàôèë Ùÿñÿí áÿé; Øûüûéûá ÷ÿíýèíÿ ýþòöð-
äÿôäÿí óçàüà, î áèðèíèí èñÿ éàõûíà äöøìÿñè
äö áàéàã. Ã.Çàêèð.
◊
íÿòèúÿñèíäÿ äîüàí âÿçèééÿò. Ùÿäÿôè ÷ÿíýÿëÿ
×ÿíýèíÿ êå÷èðìÿê – ÿëÿ êå÷èðìÿê,
àëìàã.
ïÿíúÿñèíÿ êå÷èðìÿê.
7. ìÿú. Èíêèøàôà, òÿðÿããèéÿ, ñÿðáÿñòëèéÿ
×ßÍÝ3 èñ. [ôàðñ.] Ôîðìàúà àðôàéà îõøàéàí
ìàíå îëàí, îíëàðà èìêàí âåðìÿéÿí øåé ùàã-
ãÿäèì Øÿðã ñèìëè ìóñèãè àëÿòëÿðèíäÿí áèðè.
ãûíäà; ÷ÿíý. Ìèëëÿòèí éöç ìèíëÿðëÿ îüóë âÿ
Î éàíäà Ñÿäè âÿãóðàíÿ ÷þùðÿñèëÿ áàõàð; Áó
ãûçëàðûíû åùòèéàú, çöëì âÿ åëìñèçëèê ÷ÿíýÿ-
éàíäà íàéö äÿôö ÷ÿíý êàèíàòû éûõàð. Ì.Ùàäè.
ëèíäÿí ãóðòàðìàäàí ìèëëè îéàíìà ìöìêöí
Èêè äÿãèãÿ êå÷ìÿìèøäè, áèð äÿñòÿ úàðèéÿ ÿëëÿ-
äåéèëäè. Ì.Èáðàùèìîâ. [Îâ÷ó:] Ìþâùóìàò
ðèíäÿ óä âÿ ÷ÿíý îõóéà-îõóéà ìåøÿéÿ ýèðäè.
÷ÿíýÿëèíäÿ ìÿùâ îëàí ñåâýèëèìèí èíòèãàìûíû
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. ..[Èíñàíëàð] êàìàíëàðûí àëòûíà
àëìàëûéàì. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
÷àíàãëàð ãàéûðûá, êèðèøëÿðèí äÿ ñàéûíû àðòûðìàã
×ßÍÝßË-ÁÛ×Àà òîï. ×ÿíýÿë âÿ áû÷àã-
éîëó èëÿ íÿòèúÿäÿ àðôà âÿ àðôàéà áÿíçÿð ÷ÿíý
ëàðäàí èáàðÿò éåìÿê àëÿòëÿðè êîìïëåêòè.
ìóñèãè àëÿòëÿðèíè èõòèðà åäèðëÿð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
[Úÿôÿð] ãóëëóã÷óíó ÷àüûðäû. Áîøãàáëàð âÿ
×ßÍÝ4 èñ. Äûðìûã (êÿíä òÿñÿððöôàòû àëÿòè).
÷ÿíýÿë-áû÷àã ýÿëäè, ãàðïûç êÿñèëäè. ×ÿìÿí-
×ßÍÝß èñ. [ôàðñ.] Áèð îâóúëóã. (àäÿòÿí ðÿ-
çÿìèíëè. Åâäÿ ùÿð úöð þðòöêëÿð, ãàá-ãàúàã,
ãÿìëÿðëÿ). Áèð ÷ÿíýÿ îò. – [Øÿðÿôíèñÿ õàíûì:]
÷ÿíýÿë-áû÷àã âÿ ñàèðÿ âàð èäè. ß.Ñàäûã.
Óøàüû éåðÿ ýèðñèí. Äèíú îòóðóð ìÿýÿð! Ñÿùÿð-
×ßÍÝßËßÌß “×ÿíýÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿí áÿðè ãîéìóéóá êè, èêè ÷ÿíýÿ éóí äàðûéûì,
×ßÍÝßËßÌßÊ ô. Ïÿíúÿñè èëÿ òóòìàã, òó-
åëÿ øèòÿíýèëèê åäèð.. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ñÿíÿì
òóá ýþòöðìÿê. Ìöõáèð èêè ÿëè èëÿ ñà÷ëàðûíû
466
×ßÍÝßËßØÌß
×ßÏßÐËßÌß
÷ÿíýÿëÿéÿðÿê ãàïû àüçûíäàêû ñòóë öñòöíÿ éû-
2. Ñîë (ðàñò ÿêñè). ×ÿï ÿë.
õûëäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû. [Ñÿìÿíäÿð] ÷ÿíýÿ-
◊ Ñþçö ÷ÿï ýÿëìÿê – ìöáàùèñÿ åòìÿê,
ëÿäèéè îòó òöñòöëÿíÿí ïàïèðîñóí öñòöíÿ àòäû..
ðàçûëûüà ýÿëÿ áèëìÿìÿê. Ñþçëÿðè ÷ÿïëÿøÿí
Á.Áàéðàìîâ.
êÿíä úàâàíëàðû áóðàäà ÷îõ éóìðóã äàâà-
×ßÍÝßËßØÌß “×ÿíýÿëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ñûíà ÷ûõûá áèð-áèðèíèí öñòöíÿ õÿíúÿð ÷ÿêìèø,
×ßÍÝßËßØÌßÊ ãàðø. äàí. ßëáÿéàõà
áÿçÿí äÿ àðàëûüà ãàí ñàëìûøäûëàð. È.Øûõëû.
âóðóøìàã. [Øÿðèô:] Ìÿí ÿæäàùàëàðëà ÷ÿíýÿ-
×ßÏÁÓÚÀÃËÛ ñèô. Áóúàüû ÷ÿï âÿ éà êöò
ëÿøìèøÿì. Ú.Úàááàðëû.
îëàí. ×ÿïáóúàãëû ö÷áóúàã.
×ßÍÝßËËßÌß “×ÿíýÿëëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
×ßÏ-×ßÏ çÿðô: ÷ÿï-÷ÿï áàõìàã – øöá-
×ßÍÝßËËßÌßÊ ô. ×ÿíýÿëÿ òàõìàã,
ùÿ èëÿ, ãåéðè-äîñòàíÿ áàõìàã. Îíà íèéÿ
÷ÿíýÿëÿ êå÷èðìÿê, ÷ÿíýÿëëÿ ýþòöðìÿê.
áåëÿ ÷ÿï-÷ÿï áàõäûí?
×ßÍÝßËËßÍÌß “×ÿíýÿëëÿíìÿê”äÿí
×ßÏßÊÈ çÿðô [ôàðñ.] 1. ßéðèñèíÿ, ÿéðè-ÿéðè;
ô.èñ.
éàíàêû, ÷ÿï, ÷ÿïÿíäàçû. Øîôåðèí éàíûíäà ÷ÿ-
×ßÍÝßËËßÍÌßÊ ìÿúù. ×ÿíýÿëÿ òà-
ïÿêè îòóðàí ïðîêóðîð ñöêóòäàí äàðûõàðàã
õûëìàã, ÷ÿíýÿëÿ êå÷èðèëìÿê, ÷ÿíýÿëëÿ ýþòö-
ýåðè äþíäö. È.Øûõëû. Ôÿðèäÿ ýöëäö. Íÿðýèç èñÿ
ðöëìÿê.
îíà ÷ÿïÿêè íÿçÿð ñàëûá ãîúàéà äåäè..
×ßÍÝÈ èñ. 1. Äÿô ÷àëûá îõóéàí âÿ ýþáÿê
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
àòìàã êèìè ðÿãñëÿð îéíàéàí ðÿããàñÿ (áàøëû-
2. Äöçöíÿ éîõ, ÷ÿïèíÿ, ÿéðèñèíÿ; éàíïþð-
úà ãàðà÷û ãûçëàðäàí îëóð). [Øÿùðÿáàíó õà-
òö. [ßñýÿð:] àâòîìàò òöôÿíýèíè äþøöíäÿí ÷ÿ-
íûì:] [Ùàòÿìõàí àüà] èñðàüàýöí àøíàñû
ïÿêè àñìûøäû. Ì.Ùöñåéí.
çÿðäàáëû Ãóðáàí áÿéÿ êàüûç éàçûðäû êè, Øà-
3. Éàí òÿðÿôÿ ÷åâðèëìèø ùàëäà, éàí òÿðÿôè-
ìàõû ÷ÿíýèëÿðèíèí âÿäÿñèíè àëñûí, òîéà ýþí-
íè èðÿëè âåðÿðÿê, áþéðöíö ãàáàüà âåðÿðÿê.
äÿðñèí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
×ÿïÿêè îòóðìàã. // Áèð ãóëàüûíûí öñòöíÿ, áà-
2. ßõëàãñûç, ùÿéàñûç ãàäûí ìÿíàñûíäà.
øûíûí áèð òÿðÿôèíÿ ÷ÿêÿðÿê; éàíàêû. Ïàïàüû
[Çèáà õàíûì:] Ñÿíèí [âÿçèðèí] ýþçöí þðòö-
÷ÿïÿêè ãîéìàã.
ëöá, óéóáñàí áèð ÷ÿíýèíèí ìÿêðèíÿ, ôåëèíÿ,
òÿìèç àäûíû-ñàíûíû èòèðèáñÿí. Ì.Ô.Àõóíäçà-
×ßÏßË èñ. äàí. Ùÿéàñûç, óòàíìàç. [Íÿíÿ
äåäè:] Áàëà, áó ÷ÿïÿë ñÿíè àëäàäûð, ýåòìÿ.
äÿ. // Åéíè ìÿíàäà ñþéöø êèìè èøëÿäèëèð. [Ìÿ-
øÿäè Àüàáàíû Ùàô Ñÿêèíÿéÿ:] Àüûç, àé ìöò-
(Íàüûë). Ãîíøóéíàí äàëàøàð, óøàüû äþéÿð;
ðöá, àé ÷ÿíýè, ìÿí ñûíäûðìàëû ãîç äåýèëÿì
Êÿñÿí éîõäó áó ÷ÿïÿëèí äèëèíè. Àøûã ßëÿñýÿð.
ñûíäûðàñàí! Ì.ßëèéåâ.
×ßÏßÍÄÀÇÛ á à õ ÷ÿïÿêè 1 âÿ 2-úè ìÿ-
íàëàðäà. Ãàçû ãàðûéà ÷ÿïÿíäàçû áàõûá ñîðóø-
×ßÍÝËÈÊ èñ. ×ÿíýîëìà, ãûúîëìà; åïè-
ëåïñèéà. ×ÿíýëèê òóòìàñû çàìàíû õÿñòÿ ÷îõ
äó: – Áÿñ, ñûüàëëû õàíûì, áèçèì çÿùìÿòèìèç?
çàìàí äèëèíè äèøëÿéèð. Áåëÿ òóòìàëàð ÷îõ àüûð
Ñ.Ðÿùèìîâ.
øÿêèëäÿ êå÷èð. “Ñàüëàì ìÿèøÿò óüðóíäà”.
×ßÏßÐ èñ. 1. Áèð éåðèí âÿ éà áèð øåéèí ÿò-
×ßÍËßØÌß “×ÿíëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ðàôûíà òàõòàäàí âÿ éà áàøãà ìàòåðèàëëàðäàí
×ßÍËßØÌßÊ ô. ×ÿí îëìàã, ÷ÿí áàñ-
÷ÿêèëÿí äèâàð, áàðû; ùàñàð. Ùÿéÿòèí ÿòðàôûíà
ìàã, äóìàí áàñìàã, ñèñ áàñìàã, äóìàí-
÷ÿïÿð ÷ÿêìÿê. – Ãàïûäà, ïèëëÿêÿíëÿðäÿ, òè-
ëàíìàã (á à õ ÷ÿí2). Ýåúÿ-ýöíäöç òÿíëÿøèð;
êèíòè ö÷öí ÷ÿêèëìèø òàõòà ÷ÿïÿðëÿð àðàñûíäà
Ùàâà ùÿðäÿí ÷ÿíëÿøèð. À.Ñÿùùÿò.
äàíûøûã áàøëàíäû. Ìèð Úÿëàë. Ìÿôòèë ÷ÿïÿðëÿðè
×ßÍËÈ ñèô. ×ÿí îëàí, ÷ÿí áàñìûø, äóìàí-
ãûðà áèëÿí õàëã; Áèð èë ýåú, áèð èë òåç – ãûðà-
ëû, ñèñëè. ×ÿíëè áèð ïàéûç ñÿùÿðè èäè. Ù.Íÿçÿðëè.
úàã éåíÿ. Á.Âàùàáçàäÿ. Äþíýÿëÿðè íåúÿ áó-
Éàäûíäàìû, òóòãóí, ÷ÿíëè áèð ñÿùÿð; Ýþéýþç-
ðóëäóüóíó ÷ÿïÿðëÿðäÿí íåúÿ àøäûüûíû, êþð-
ëö îüëóíó äöøìÿí àïàðäû. Ð.Ðçà.
ïöíö íÿ âàõò êå÷äèéèíè áèëìÿäè. Ãàïûíû òàé-
×ßÏ èñ. âÿ ñèô. [ôàðñ.] 1. Áÿáÿêëÿðè åéíè èñ-
áàòàé à÷ûá è÷ÿðè ýèðäè. È.Øûõëû.
òèãàìÿòÿ áàõìàéàí (ýþç ùàããûíäà). [Ôÿðÿú
2. Áîñòàíäà ÿêèíè êöëÿêäÿí ãîðóìàã
áÿé:] Ìÿíÿ ÿéðè-ÿéðè áàõûð, ÷ÿï ýþçöíö ãû-
ö÷öí ëÿêëÿðèí àðàñûíäà òèêàí âÿ ñ.-äÿí ÷ÿêè-
éûð, ëîïà áûüëàðûíûí óúóíó àüçûíà ñàëûá ýÿ-
ëÿí ñÿää. Òèêàí ÷ÿïÿð.
ìèðèð.. ß.Âÿëèéåâ.
×ßÏßÐËßÌß “×ÿïÿðëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
467
×ßÏßÐËßÌßÊ
×ßÐ×ÈÂß
×ßÏßÐËßÌßÊ ô. ×ÿïÿð ÷ÿêìÿê, ÷ÿïÿð
éà áèðèñè èëÿ ÷ÿïëÿøÿíäÿ òðóáêàíû ñöìöðöá,
äöçÿëòìÿê. Áîñòàíû ÷ÿïÿðëÿìÿê. – Ñàùÿíè
ñòÿêàíäà áóüëàíàí ÷àéà áàõàðàã ôèêðÿ ýåò-
ìöìêöí îëäóüó ãÿäÿð òåç ÷ÿïÿðëÿìÿê ëà-
ìÿê áàøãà áèð àëÿì èäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
çûìäûð. “×àé áèòêèñè”.
×ßÏÌÈË(ËÈ) ñèô. Ìèëëÿðè, õÿòëÿðè äöçöíÿ
×ßÏßÐËßÍÌß “×ÿïÿðëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
äåéèë, ÷ÿïèíÿ îëàí. ×ÿïìèë äÿôòÿð.
×ßÏßÐËßÍÌßÊ ìÿúù. ×ÿïÿð ÷ÿêèë-
×ßÐ èñ. áàéò. Òÿðëÿìèø àòû ñóëàìàã íÿòè-
ìÿê, ÷ÿïÿð äöçÿëäèëìÿê, ÷ÿïÿð è÷ÿðèñèíÿ
úÿñèíäÿ îíäà ÿìÿëÿ ýÿëÿí ðåâìàòèçì èëòè-
àëûíìàã. Ùÿéÿòèí ÿòðàôû ÷ÿïÿðëÿíäè.
ùàáû. Àòëàð ñàêèò-ñàêèò óçàíûá éàòûð; Áÿçèñè
×ßÏßÐËßÍÌÈØ ô.ñèô. ×ÿïÿð ÷ÿêèëìèø, ÷ÿ-
ñàããîäóð, áÿçèñè äÿ ÷ÿð. Á.Âàùàáçàäÿ.
ïÿð è÷ÿðèñèíÿ àëûíìûø. Éàëíûç áèð àüûëûí ãà-
×ßÐ×È èñ. êþùí. Ýÿçÿðÿê õûðäà àëâåð åäÿí
áàüûíäà, äþâðÿñè ãàìûøäàí ÷ÿïÿðëÿíìèø
àäàì, ýÿçÿðýè àëâåð÷è; õûðäàâàò÷û. [Ìèðçÿ
ìåéäàí÷àäà áèð íå÷ÿ êþðïÿ ãóçó ìÿëÿøèðäè.
ßëèìÿììÿä Ñÿôÿðÿ:] Ïóë âåðÿðÿì, áèð àç
Ì.Èáðàùèìîâ.
ìàë àëàðñàí, ÷ÿð÷è ñèôÿòèëÿ ýåäÿðñÿí, ñàòà-
×ßÏßÐËÈ ñèô. ×ÿïÿðè îëàí, ÿòðàôûíà ÷ÿïÿð
ñàòà úàìààòà ãàðûøûá ÿùâàë òóòàðñàí.. ×ÿ-
÷ÿêèëìèø, ÷ÿïÿðÿ àëûíìûø. ßëÿìäàð ãàëûí
ìÿíçÿìèíëè. [ßìèðàñëàí áàáà äåäè:] Î çà-
÷ÿïÿðëè ùÿéÿòèíÿ ýèðèá, ãÿçÿáëÿ àðâàäûíû ñÿñ-
ìàí [Àüáóëàã êÿíäèíè] éà ÷èéíèõóðúóíëó áà-
ëÿäè: – Áÿíþâøÿ, Áÿíþâøÿ! Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëàúàáîéëó áèð ÷ÿð÷è, éà äà óçóíãóëàãéöêëö,
×ßÏÝÞÇ ñèô. Ýþçëÿðè ÷ÿï îëàí. Ìîëëà åâ-
óúàáîéëó áèð ÷ÿð÷è òàíûéàðäû! Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëÿíèá, ÷ÿïýþç áèð àðâàä àëûð. “Ì.Í.ëÿòèô.”.
×ßÐ×ÈËÈÊ èñ. 1. êþùí. ×ÿð÷èíèí èøè, ïå-
×ßÏÝÞÇËÖÊ èñ. Áÿáÿêëÿðèí ìöõòÿëèô èñ-
øÿñè; õûðäàâàò÷ûëûã. [Ùàúû Ìåùäè:] Ýåò áàçà-
òèãàìÿòäÿ îëìàñûíäàí èáàðÿò ýþç õÿñòÿëèéè.
ðà, ÷ÿð÷èëèéèíè åëÿ, áåø øàùû ãàçàí, ÿòÿ, ÷þðÿ-
×ßÏÈÊ1 èñ. Àëãûø, ÿë ÷àëìàã. ×ÿïèê ÷àë-
éÿ âåð, ýÿòèð éå, éûõûë éàò. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìàã – àëãûø ÿëàìÿòè îëàðàã ÿëëÿðèíè áèð-áèðèíÿ
2. ìÿú. äàí. Áîøáîüàçëûã, ëàããûðòû. Áÿñäèð
âóðìàã, ÿë ÷àëìàã. ..Áÿéëÿð äÿ ãàããûëäàéà-
÷ÿð÷èëèê åëÿäèí.
ãàããûëäàéà ãûçëàðûí îéíàìàüûíà ÷ÿïèê ÷àëûð-
×ßÐ×ÈÂß èñ. [ôàðñ. ÷ÿùàð ÷óáÿ – äþðä
äûëàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Éàëëû ýåäèð àüàú-
àüàú] 1. Áèð øåéè ÷ÿð÷èâÿëÿìÿê, êå÷èðìÿê
ëàðû, ÷ÿïèê ÷àëûð éàðïàãëàðû. Ì.Ìöøôèã.
ö÷öí òàõòàäàí âÿ ñ.-äÿí ãàéðûëìûø äþðäáó-
×ßÏÈÊ2 èñ. [“÷åâèê” ñþçöíöí òÿùðèô åäèë-
ìèø ôîðìàñû] Çèðÿê, äèðèáàø.
úàã âÿ éà îâàë ôîðìàäà êÿíàðëûã, ãÿôÿñ.
Ïÿíúÿðÿíèí ÷ÿð÷èâÿñè. Àëöìèíèóì ÷ÿð÷èâÿ.
×ßÏÈÍß á à õ ÷ÿïÿêè 2-úè ìÿíàäà.
– Ãàïû ÷ÿð÷èâÿéÿ áÿðê äÿéäèéèíäÿí ýåðè äþ-
×ßÏÈØ èñ. Àëòû àéûíû êå÷ìÿìèø êå÷è áàëàñû,
îüëàã. Áóðàäà ñàðû âÿ áîç êÿðÿ, ãóìðàë, ÿáðÿø,
íöá éàðûìà÷ûã ãàëäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Àëàãà-
ãàøãà ãóçóëàð âÿ àüëû-ãàðàëû ÷ÿïèøëÿð áèð-
ïûíûí ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ åëåêòðèê çÿíýè äöéìÿñè
áèðèíÿ ãàðûøìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Àü ìàéàëàðûí
âàðäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
öñòöíäÿ îòóðóá éàéõàíà-éàéõàíà ýåäÿí ãîúà
2. Øÿêèë, éàçû, ýöçýö êèìè øåéëÿðè áÿçÿ-
ãàðûëàðûí ãóúàüûíäà áàëàã, ÷ÿïèø, èò êö÷öéö
ìÿê âÿ àñûëà áèëÿúÿê áèð ùàëà ñàëìàã ö÷öí
ýþçÿ äÿéèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
îíëàðûí êÿíàðëàðûíà òàõûëàí êÿíàðëûã; ùàøèéÿ.
×ßÏÊßÍ èñ. Ãîëëàðû ÷àïûã, ãûðàãëàðû áàôòàòû,
Áàùàëû áèð ÷ÿð÷èâÿäÿ 50 éàøëàðûíäà ýþçÿë,
àñòàðëû ãàäûí ýåéèìè. ..Ñöçöëöá ñàëëàíàí êÿëà-
çèéàëû ïàëòàðû ýåéèíìèø áèð êèøè øÿêëè âàðäû.
üàéû [Êè÷èêáÿéèìèí] èíúÿ âöúóäóíóí áèð òÿðÿ-
Ú.Úàááàðëû. [Íèçàìè:] Ìÿí ùå÷ áèð çàìàí
ôèíè òóòìóø, ÷ÿùðàéû ÷ÿïêÿíèíèí àíúàã áèð ãîëó
Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí áþéöê âàðëûüûíû Àðàç
ýþðöíöðäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Äóë àðâàäûí âóð-
÷àéû èëÿ Êöð ÷àéû àðàñûíäàêû äàð áèð ÷ÿð÷èâÿ-
òóò ÿéíèíäÿ êþùíÿ áèð ÷ÿïêÿíè, íèìäàø áèð òó-
éÿ ñîõìàã èñòÿéÿíëÿðÿ âÿòÿíïÿðÿñò äåìÿéÿ-
ìàíû .. âàð èäè. ß.Âÿëèéåâ.
úÿéÿì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áèçè äöíéàíûí î äàð
×ßÏËßØÌß “×ÿïëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
÷ÿð÷èâÿñèíäÿí ÷ûõàðûð; Äÿëè õàëëàðäàêû ùþí-
×ßÏËßØÌßÊ ãàðø. Ñþçëÿðè äöç ýÿëìÿ-
êöðòöéÿ äàëìàãëà Ñåýàù. Á.Âàùàáçàäÿ.
ìÿê, àðàëàðûíäà ÿäàâÿò ÿìÿëÿ ýÿëìÿê. Ãàð-
3. õöñ. Ìàøûíûí, ãóðüóíóí, êîíñòðóêñèéàíûí
äàøëàð ÷ÿïëÿøäèëÿð, äàâà-øàâà ýöúëÿíäè.
ÿñàñ ùèññÿñè; ðàìà. Àâòîìàøûíûí ÷ÿð÷èâÿñè.
Ñ.Ðÿùèìîâ. [Ðöñòÿìäÿ] éîðüóí îëàíäà âÿ
– Ãàëäûðûúû âàë ÷ÿð÷èâÿíèí äàéàãëàðû öñòöí-
468
×ßÐ×ÈÂßËßÌß
×ßÐÕ
äÿ ãîéóëìóø èêè éàñòûã öçÿðèíäÿ îòóðóð.
áèð êöíúäÿ ÿéëÿøèá ÿëèíäÿ ÷ÿðÿêÿñè, äèããÿòè
Ñ.Ãóëèéåâ.
òàìàìèëÿ äÿðñèíè ÿçáÿðëÿìÿêäÿäèð. ß.Ùàã-
4. ìÿú. Áèð øåéèí ùÿääè-ùöäóäó. Êèòàáûí
âåðäèéåâ. Î çàìàíûí òÿùñèëè äÿ åëÿ áóíäàí
úèëäèíäÿ ãàðà ÷ÿð÷èâÿ è÷ÿðèñèíäÿ äþøäÿí éóõà-
èáàðÿò èäè: ÷ÿðÿêÿäÿí ñîíðà ÿðÿáúÿ Ãóðàí
ðû ÷ÿêèëìèø áèð àäàì øÿêëè âàðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
îõóéóðäóëàð, ñîíðà ôàðñ êëàññèêëÿðè êå÷èëèðäè.
×ßÐ×ÈÂßËßÌß “×ÿð÷èâÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
×ÿìÿíçÿìèíëè. // äèí. Éàñèí, òÿëãèí âÿ ñ. éà-
×ßÐ×ÈÂßËßÌßÊ ô. ×ÿð÷èâÿéÿ ñàëìàã,
çûëìûø êèòàá÷à. Ìîëëàëàð ùàçûð îëóð äÿôíèíÿ
÷ÿð÷èâÿéÿ éåðëÿøäèðìÿê; ùàøèéÿëÿìÿê. Øÿêëè
ÿëäÿ ÷ÿðÿêÿ. Ì.ß.Ñàáèð. // Øåèð, éàõóä ìÿðñèéÿ
÷ÿð÷èâÿëÿìÿê.
äÿôòÿð÷ÿñè; áàéàç.
×ßÐ×ÈÂßËÈ ñèô. ×ÿð÷èâÿéÿ ñàëûíìûø, ÷ÿð-
×ßÐßÍ á à õ ÷ÿðÿí-ïÿðÿí. Ãàðû íÿíÿ-
÷èâÿñè îëàí; ùàøèéÿëÿíìèø. ×ÿð÷èâÿëè øÿêèë.
íèí ñþçëÿðèíè ñàíìà ÷ÿðÿíäèð! Úàíûì, ýþ-
– Êÿëëÿ äèâàðäà áþéöê ÷ÿð÷èâÿëè Ðçà øàùûí
çöì, àé ãûç! Ì.ß.Ñàáèð.
ÿêñè àñûëìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
×ßÐßÍ×È ñèô. âÿ èñ. Áîø-áîø äàíûøàí;
×ßÐÄßÊ á à õ ÷ÿéèðäÿê. Êÿðèì äóðóõ-
íàããàë. ×ÿðÿí÷èíèí áèðèäèð.
äó, àç ãàëäû êè, çîüàë ÷ÿðäÿéè áîüàçûíà ýåò-
×ßÐßÍ×ÈËÈÊ èñ. Áîø-áîø äàíûøìà; íàã-
ñèí. ß.Âÿëèéåâ.
ãàëëûã. [Ïàøà áÿé:] Ôÿððóõ! Êèìÿ åòèáàð åëÿ-
×ßÐÄßÊËÈ á à õ ÷ÿéèðäÿêëè.
éèðñÿí, êèìÿ èíàíûðñàí, ùàìûñûíû èøÿ ãîø,
×ßÐÄßÊÑÈÇ á à õ ÷ÿéèðäÿêñèç. ×ÿðäÿê-
äàùà ÷ÿðÿí÷èëèêëÿ ìÿøüóë îëìà! ß.Âÿëèéåâ.
ñèç ìåéâÿ.
×ßÐßÍÄßÉÌÈØ á à õ ÷ÿðäÿéìèø. [Êîð-
×ßÐÄßÉÌÈØ èñ. ßñèë ìÿíàñû “÷ÿð õÿñòÿ-
îüëó äåäè:] Ïàøà ñàü îëñóí, î Êîðîüëóíóí
ëèéèíÿ òóòóëìóø” îëóá, åâ ùåéâàíëàðû ùàã-
áèð ÷ÿðÿíäÿéìèø àòû âàð. “Êîðîüëó”.
ãûíäà éöíýöë ãàðüûø êèìè èøëÿäèëèð. [Ìîëëà:]
×ßÐßÍËßÌß “×ÿðÿíëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
Âàëëàù, ÷îõäàíäûð êè, ìèíìÿìèøÿì, àììà
×ßÐßÍËßÌßÊ ô. Áîø-áîø äàíûøìàã,
÷ÿðäÿéìèø áóçîâ âàõòûíäà åëÿ éàìàí ãà÷à-
÷ÿðÿí-ïÿðÿí äàíûøìàã. [Ùàúû Ìóðàä:] Äè
üàí èäè. “Ì.Í.ëÿòèô.” [Ùÿñÿí:] Áóäóð, òà-
èòèë ýåò! Éåíÿ ÷ÿðÿííÿìÿéÿ áàøëàìà!
ìàì áèð èëäèð, äåéèðÿì, àïàðûì, áó ÷ÿðäÿé-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ïèðãóëó Ñÿëèìÿ:] Äàùà ñÿí
ìèøè ñàòûì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
äÿ áÿñäèð ÷ÿðÿíëÿäèí. Ú.Úàááàðëû.
×ßÐßÊ èñ. [ôàðñ. ÷ÿùàð éåê – äþðääÿ áèð]
×ßÐßÍ-ÏßÐßÍ èñ. Áîø äàíûøûã, úÿôÿí-
1. Àðøûíûí äþðääÿ áèðèíÿ áÿðàáÿð óçóíëóã þë-
ýèéàò, òàðòàí-ïàðòàí. [Ñóëòàí:] ×ÿðÿí-ïÿðÿíÿ
÷öñö (17,75 ñì). Òÿíäèðëÿ öçáÿöç äèâàðûí è÷èí-
ãóëàã àñìàã ö÷öí ìÿíèì âàõòûì éîõäóð.
äÿ áåø ÷ÿðÿê åíèíäÿ ö÷ àðøûí ùöíäöðëöéö îëàí
È.Ùöñåéíîâ. ×ÿðÿí-ïÿðÿí äàíûøìàã –
ñóàõàí ýþðìÿê îëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè. Íÿ ìÿùÿá-
á à õ ÷ÿðÿíëÿìÿê. ..Äóìàäà äàíûøìàã
áÿò, íÿ ñÿäàãÿò òÿðÿçèäÿ ÷ÿêèëìÿç; Ùÿð èêèñè
íÿéÿ ëàçûìäû? Î ãÿäÿð îðàäà ÷ÿðÿí-ïÿðÿí
þë÷öëìÿéèá ïàð÷à êèìè ÷ÿðÿêëÿ. Ñ.Ðöñòÿì.
äàíûøàí âàð êè.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
“Îüëóì þëñöí” – äåéÿðÿê, éàëàíäàí ìèí äèë
×ßÐßÇ èñ. Àäÿòÿí, õþðÿêäÿí ñîíðà éåéè-
òþêÿí; Ùÿð àðøûíà ö÷ ÷ÿðÿê ñöðöøäöðÿí òàúèðè.
ëÿí ãóðó ìåéâÿ, õóøýÿáàð, øèðíèééàò øåéëÿðè,
Ì.Ìöøôèã.
äåñåðò. Ìèðçÿíèí úèáëÿðè ÷ÿðÿçäÿí áîø îëìàçäû.
2. Ýèðâÿíêÿíèí äþðääÿ áèðèíÿ áÿðàáÿð
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ýþçÿë èíäè Ùÿáèáèí ÿòðàôûíäà
àüûðëûã þë÷öñö (100 ãð).
áÿðê ùÿðëÿíèðäè. Îíóí ãàáàüûíà òÿçÿ äÿìëÿí-
3. Äþðääÿ áèð. Þë÷ö âàùèäè áöòþâ, éàðûì,
ìèø ÷àé ãîéäó. Ñòîëóí öñòöíÿ ìöõòÿëèô ÷ÿðÿç
÷ÿðÿê, ñÿêêèçëèê âÿ îíàëòûëûã îëà áèëÿð. “Èáòè-
òþêäö. ß.Âÿëèéåâ.
äàè ìóñèãè íÿçÿðèééÿñè”.
×ßÐÕ èñ. [ôàðñ.] 1. Á à õ ÷àðõ. Úûðûëäàéàí
4. “Áèð” ñàéû èëÿ: áèð ÷ÿðÿê – áèð àç, áèð òèêÿ,
àðàáàíûí ÷ÿðõëÿðè; Ãàçìûø éîëó, éåðäÿ ãàë-
àçàúûã. Éîõ, ýÿðÿê áèð ÷ÿðÿê; Ãàëìàñûí áîø
ìûø ÿñÿðè. À.Ñÿùùÿò. Òîïëàð þç àòÿøëÿðè âÿ
éåðèí! Ì.Ìöøôèã. Ãûç àéàüûíû áèðúÿ ÷ÿðÿê ãà-
÷ÿðõëÿðèëÿ äóðìàäàí ìàíåâð åäèðäèëÿð.
áàüà ãîéñàéäû, ó÷àúàãäû ýþëÿ. È.Ìÿëèêçàäÿ.
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
×ßÐßÊß èñ. [ôàðñ.] êþùí. Êå÷ìèøäÿ:
2. ìÿú. Äöíéà, ôÿëÿê. Òÿí åòìÿ êè, ÷ÿðõ áè-
ìîëëàõàíàëàðäà ÿðÿá ÿëèôáàñûíû þéðÿíìÿê
âÿôàäûð; Äàèì èøè úþâð èëÿ úÿôàäûð. Ôöçóëè. [Ñè-
ö÷öí äÿðñëèê, ÿëèôáà êèòàáû. Àììà Õÿëèë þçö
òàðÿ:] Ëÿíÿò áó ÷ÿðõÿ, ýÿðäèøè êèì úàáÿúàìûäûð?
469
×ßÐÈ
×ßÒßÍ
Ú.Úàááàðëû. ×ÿðõè-äþâðàí êëàñ. – äöíéà,
×ÿðøÿíáÿ àõøàìû – ùÿôòÿíèí èêèíúè ýöíö,
êàèíàò, ôÿëÿê. ×ÿðõè-äþâðàíûí ìöÿëëà èëòèôàòûí-
òÿê ýöíö.
äàíìû áó; Úÿìè-þìðöì ýþðìÿäèì ùå÷ áèð
×ßÐÒÈÊ èñ. ×ÿðòèëìèø éåð. ×ÿðòèê à÷-
çàìàí ìÿìëó ñÿíè?! Ì.Ìöøôèã. Öðÿéèíäÿ
ìàã – á à õ ÷ÿðòìÿê 2-úè ìÿíàäà.
àüðû, ýþçöíäÿ ùÿñðÿò; Î, ëÿíÿò éàüäûðäû ÷ÿðõè-
×ßÐÒÈÊËßÌß “×ÿðòèêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
äþâðàíà. Á.Âàùàáçàäÿ.
×ßÐÒÈÊËßÌßÊ ô. ×ÿðòèê à÷ìàã.
×ßÐÈ èñ. ãÿä. Ãîøóí, îðäó. Õîòêàð öñòö-
×ßÐÒÈËÌß “×ÿðòèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ìöçÿ ÷ÿðè áóéóðäó; Äþéöøÿðÿì, äþíìÿíÿì,
×ßÐÒÈËÌßÊ ìÿúù. 1. Áû÷àã âÿ ñ. èòè
åäÿðÿì úÿíýè. “Êîðîüëó”.
àëÿòèí óúó èëÿ öñòö àçàúûã êÿñèëìÿê.
×ßÐÊßÇ èñ. Ãàðà÷àé-×ÿðêÿç ìóõòàð âè-
2. Éîíóëìàã. Äÿìèðîâ .. áèð äÿñòÿ ÷ÿðòèë-
ëàéÿòèíäÿ éàøàéàí õàëãëàðäàí áèðè.
ìèø (ô.ñèô.) êàðàíäàøû ãàáàüûíà ãîéäóãäàí
×ßÐÊßÇÚß ñèô. âÿ çÿðô ×ÿðêÿç äèëèíäÿ.
ñîíðà êðåñëîéà ÿéëÿøäè. ß.Ñàäûã.
×ÿðêÿçúÿ äàíûøìàã.
×ßÐÒÌß 1. “×ÿðòìÿê”äÿí ô.èñ.
×ßÐÊßÇÈ èñ. åòíîãð. Ãàôãàç õàëãëàðûíûí
2. Òàõòàíûí, àüàúûí, ìåòàëûí âÿ ñ.-íèí ñÿò-
ýåéäèêëÿðè äþøö âÿçíÿëè óçóí êèøè ýåéèìè
ùèíäÿí èòèóúëó àëÿòëÿ àçàúûã êÿñèá ýþòöðìÿ;
(ìèëëè ïàëòàðû). [Ìóðàä áÿé:] Ùÿðäÿíáèð ÷ÿð-
êÿðòèê. Ñûðüà âÿ ãîëáàãëàðûí áÿçÿéèíäÿ ..
êÿçèñèíè ýåéèá, ãûçûë âÿçíÿëÿðèíè äÿ òàõûðäû.
äþéìÿ, ÷ÿðòìÿ öñóëëàðûíäàí ýåíèø èñòèôàäÿ
Ãàíòÿìèð. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. [Ëåéëÿê] ãîë-
îëóíóð. “Åëì âÿ ùÿéàò”.
òóã÷óíóí ÷èéíèíäÿêè ïàëòîíó ýþòöðöá, íàçèê
×ßÐÒÌßÊ ô. 1. Èòè áû÷àüûí âÿ éà áàøãà èòè
ëÿçýè øàëûíäàí òèêäèðäèéè áîç ÷ÿðêÿçè ÷óõà-
àëÿòèí óúó èëÿ éàðàíûí âÿ ñ.-íèí öñòöíö àçàúûã
ñûíûí öñòöíäÿí ýåéäè..
Ñ.Ðÿùèìîâ.
êÿñìÿê. Ùÿêèì éàðàíû ÷ÿðòèá, èðèíè ÷ûõàðäû.
×ÿðêÿçè ïàïàã – ãàðàýöë äÿðèñèíäÿí éó-
– Ìÿùÿððÿìëèêäÿ êÿðáÿëàéû àëòûàéëûã óøàã-
õàðû òÿðÿôè åíëè ïàïàã.
ëàðûí áàøûíû ÷ÿðòèðäè.. ×ÿìÿíçÿìèíëè. // Êå÷-
×ßÐËßÌß “×ÿðëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ìèøäÿ: ãàí àëìàã âÿ á. ìÿãñÿäëÿ áÿäÿíèí áèð
×ßÐËßÌßÊ ô. 1. ×ÿð õÿñòÿëèéè òóòìàã
éåðèíè èòè áû÷àüûí óúó èëÿ àçàúûã êÿñìÿê.
(á à õ ÷ÿð). Àò ÷ÿðëÿìèøäèð. Áó ñààò àòäàí
2. Ìèñýÿðëèê, çÿðýÿðëèê âÿ á. ñÿíÿòëÿðäÿ
ãàí àëìàã ëàçûìäûð. ß.Âÿëèéåâ.
õöñóñè àëÿòëÿ ÷ÿðòèê à÷ìàã.
2. Áåçìÿê, óñàíìàã, òÿíýÿ ýÿëìÿê, úàíà
3. Éîíìàã, óúóíó èòèëÿìÿê. Êàðàíäàøû
ýÿëìÿê, áûãìàã (äàíûøûãäàí, ñþùáÿòäÿí).
÷ÿðòìÿê. – [Ñàëìàíîâ:] Ìÿí ùå÷ éàçìàüà
×ßÐËßÍÌß “×ÿðëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
áàøëàìàìûøàì. Áàéàãäàí ãÿëÿìè ÷ÿðòèðäèì.
×ßÐËßÍÌßÊ ô. 1. ×ÿð õÿñòÿëèéèíÿ òóòóë-
ìàã (á à õ
Ñ.Ðÿùìàí.
÷ÿð). Àò ÷ÿðëÿíäè.
2. Áåçìÿê, óñàíìàã, òÿíýÿ ýÿëìÿê, áûãìàã.
4. ìÿú. Öñòöþðòöëö äàíûøìàãëà ñàòàøìàã,
òîõóíàãëû ñþç àòìàã; ñàíúìàã. [Ìèðáàëà-
×ßÐËßÒÌß “×ÿðëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
éåâ:] Èêèíúèñè äÿ .. î íÿ ñþçäöð, ÷ÿðòèðñÿí?
×ßÐËßÒÌßÊ ô. Áåçèêäèðìÿê, óñàíäûð-
ìàã, úàíà ýÿòèðìÿê, òÿíýÿ ýÿòèðìÿê, úàíûíû
È.Ùöñåéíîâ.
öçìÿê. Áèëìÿì íÿ ÷àðÿ åéëÿéèì, àé Ìîëëà
×ßÒß èñ. [àëá.] Ãåéðè-ìöÿééÿí ñèëàùëû
Íÿñðÿääèí! ×ÿðëÿòäè ëàï ìÿíè áèçèì þâðÿò,
äÿñòÿ.
ýàâóð ãûçû. Ì.ß.Ñàáèð. [Áÿðáÿðçàäÿ:] Ìÿíè
×ßÒß×È èñ. ×ÿòÿ èøòèðàê÷ûñû.
ãîúàëòäûíûç, äàùà áÿñäèð, ìÿíè ÷ÿðëÿòäèíèç,
×ßÒßÍ èñ. ìÿù. Ãàðüûäàí, àüàú ÷óáóãëà-
äàùà áÿñäèð. Ñ.Ðÿùìàí.
ðûíäàí ùþðöëìöø ÷ÿïÿð, ùþðýö. [Òóáó:] Îðà-
×ßÐÌßÊÈ èñ. Ýþíö äþéöá éàñòûëàìàã
äà, ÷ÿòÿíèí äàëûíäà ýþéäÿí àñûëûá. ß.Ùàãâåð-
ö÷öí àëÿò, ÷ÿêèú. ×ÿêìÿ÷èëÿð þíöíäÿ äþøëöê,
äèéåâ. Ãÿùðÿìàíëàð úàìààòû áèð çàìàíëàð áó
ÿëäÿ ÷ÿðìÿêè, àéàãéàëûí ÷ûõìûøäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
ãàðüûëàðäàí ãûðûá ÷ÿòÿí òîõóéàð, äÿéÿëÿðèí âÿ
×ßÐÏßËßÍÝ ìÿù. á à õ áàäáàí.
àëà÷ûãëàðûí ÿòðàôûíà ÷ÿêÿðäèëÿð. ß.Âÿëèéåâ.
×ßÐØßÍÁß èñ. [ôàðñ.] Ùÿôòÿíèí ö÷öíúö
Áèð ÷ÿòÿí – ÷îõëóã áèëäèðèð. [Ýöëñÿíÿì:]
ýöíö, ÷ÿðøÿíáÿ àõøàìûíäàí ñîíðà ýÿëÿí
..Ùöììÿòÿëèíèí áèð ÷ÿòÿí êöëôÿòè âàð. Ì.Ùö-
ýöí. ×ÿðøÿíáÿ ýöíöíäÿ ÷åøìÿ áàøûíäà; Ýþ-
ñåéí. [Çåéíè áàáà:] [Àçÿð] ýþðìöøäö, áèð ÷ÿ-
çöì áèð àëàýþç õàíûìà äöøäö. Àøûã ßëÿñýÿð.
òÿí êöëôÿòèì âàðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
470
×ßÒßÍß
×ßÒÈÐ
×ßÒßÍß èñ. áîò. Ñàïëàüûíäàí êÿíäèð, òóì-
×ßÒÈÍËßØÄÈÐÌßÊ ô. 1. Äàùà äà ÷ÿòèí
ëàðûíäàí éàü ùàçûðëàíàí áèðèëëèê îò áèòêèñè. ×àé
åòìÿê; àüûðëàøäûðìàã. Áöðêö òÿíÿôôöñö äàùà
ãûðàüû ÷ÿòÿíÿ; Ýöë ýþíäÿðäèì âÿòÿíÿ. Àëëàù
äà ÷ÿòèíëÿøäèðèð.
ãèñìÿò åëÿñèí? Þç êþíëöìÿ éàòàíà. (Áàéàòû).
2. Äàùà äà àüûðëàøäûðìàã, ìöðÿêêÿáëÿø-
×ÿòÿíÿ ãîç áîò. – ãàáûüû ÷îõ áÿðê îëàí âÿ
äèðìÿê, ÷ÿòèí åòìÿê. Èøè ÷ÿòèíëÿøäèðìÿê.
ëÿïÿñè ÷ÿòèíëèêëÿ ãàáûüûíäàí ÷ûõàðûëà áèëÿí ãîç.
×ßÒÈÍËßØÌß “×ÿòèíëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
Ãîç ñîðòëàðû ìåéâÿ ãàáûüûíûí áÿðêëèéèíÿ ýþðÿ
×ßÒÈÍËßØÌßÊ ô. Äàùà äà ÷ÿòèí îëìàã;
ö÷ úöð îëóð: éóìøàã âÿ éà íàçèêãàáûãëû –
àüûðëàøìàã. [ßëÿêáÿð:] Èøëÿð ýöíáÿýöí
áóíà êàüûçû ãîç, ãàáûüû îðòà áÿðêëèêäÿ îëàíà
÷ÿòèíëÿøèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ñÿëèìèí âÿçèééÿòè
êèðêèò ãîç, ãàáûüû ÷îõ áÿðê îëàíà èñÿ ÷ÿòÿíÿ
éàìàíúà ÷ÿòèíëÿøäè. Á.Áàéðàìîâ.
ãîç äåéèðëÿð. È.Àõóíäçàäÿ.
×ßÒÈÍËÈÊ èñ. 1. ×ÿòèí øåéèí ùàëû; ÷ÿòèí
×ßÒÈÍ ñèô. Èúðàñû, ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè, àðà-
îëìà (àñàíëûã çèääè). Éîëóí ÷ÿòèíëèéè. Ìÿñÿ-
äàí ãàëäûðûëìàñû, ùÿëëè, áàøà äöøöëìÿñè âÿ ñ.
ëÿíèí ÷ÿòèíëèéè. – Ñÿáà õàíûì àäÿòè öçðÿ âÿçè-
÷îõ áþéöê çÿùìÿò, ñÿé, ýÿðýèíëèê òÿëÿá åäÿí
ôÿñèíäÿ ÷ÿòèíëèê ùèññ åäÿí àäàìëàð êèìè áîé-
(àñàí çèääè). ×ÿòèí èø. ×ÿòèí âÿçèôÿ. ×ÿòèí èì-
íóíó ÷èéíèíÿ ãîéàðàã: – ßëàúûì íÿäèð.
òàùàí. – [Íóðèééÿ:] ßí ÷ÿòèí ìÿñÿëÿ-ìèñàëëàð
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Úàùàí:] Õàëàí ñÿíÿ [ßñýÿðÿ]
ñå÷èá ùÿëë åëÿäèì. È.ßôÿíäèéåâ. Îñà ìÿíÿ þé-
ãóðáàí, åâëÿíìÿê ñó è÷ìÿê êèìè àñàí øåé-
ðÿäèá òÿáèÿòèí äèëèíè; Îíóí ñèðëè äèëèíè, ÷ÿòèí
äèð, îíäà íÿ ÷ÿòèíëèê âàð êè? Ö.Ùàúûáÿéîâ.
äèëèíè. Á.Âàùàáçàäÿ. // çÿðô ×ÿòèíëèêëÿ áàøà
×ÿòèíëèê ÷ÿêìÿê – þùäÿñèíäÿí çîðëà
ýÿëÿí; àüûð (àñàí çèääè). ×ÿòèí íÿôÿñ àëìàã.
ýÿëìÿê, áèð øåéè éåðèíÿ éåòèðìÿêäÿ, ýþðìÿê-
×ÿòèí ùÿçì îëóíàí ãèäàëàð. // ×îõ àüûð, äþ-
äÿ ÿçèééÿò ÷ÿêìÿê. Ëåéëÿê ãûçûëûí ùàìûñûíû
çöëìÿç. ×ÿòèí âÿçèééÿò. ×ÿòèí øÿðàèò. – ×î-
ùåñàá åòìÿêäÿ ÷îõ ÷ÿòèíëèê ÷ÿêäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
úóãëàðûíäàí àéðûëìàã íÿ ãÿäÿð ÷ÿòèí, íÿ ãÿ-
×ÿòèíëèéÿ äöøìÿê – á à õ ÷ÿòèíÿ äöøìÿê.
äÿð àüûð èäè. Ñ.Ùöñåéí.
×ÿòèíëèéÿ ñàëìàã – á à õ ÷ÿòèíÿ ñàëìàã.
◊ ×ÿòèíÿ äöøìÿê – àüûð, ÷ûõûëìàç âÿçèé-
2. Ìàíåÿ, ÿíýÿë. ×ÿòèíëèêäÿí ãîðõìà-
éÿòÿ äöøìÿê, äàðà äöøìÿê. [Ôÿðùàä Ìóñòà-
ìàã. – Ùÿéàòûí áàøëàíüûúûíäà äàèìà áèð
ôàéà:] ßýÿð ÷ÿòèíÿ äöøñÿí, ßñýÿðàí àòëû áþ-
÷ÿòèíëèê âàðäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Èëê ÷ÿòèíëèê
ëöéöíäÿêè éîëäàøëàðà ìöðàúèÿò åäÿðñÿí.
àñôàëò éîëäàí ùÿìèí êÿíäÿ ñàðû äþíäöéöìöç
ß.Ìÿììÿäõàíëû. [Ãàðîâóë:] Áèð õàí êè þç
çàìàí ìåéäàíà ÷ûõäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ðÿèééÿòèíè ãàðàìàë êèìè ñàòà, î, ðÿèééÿò ìÿ-
3. Ìÿùðóìèééÿò, ÿçèééÿò, ìÿøÿããÿò.
ùÿááÿòèíè ãàçàíàìû áèëÿð êè, ÷ÿòèíÿ äÿ äö-
..Óøàüû ùÿéàòûí ÷ÿòèíëèéèíÿ ùàçûðëàìàã ëà-
øÿíäÿ ðÿèééÿò îíóí àðõàñûíäà äóðñóí?
çûìäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Ùÿñÿí] ÷ÿòèíëèêëÿðÿ äÿ
ß.Ùàãâåðäèéåâ. ×ÿòèíÿ ñàëìàã – ÷ÿòèí âÿ-
äþçÿðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. ×ÿòèíëèê ÷ÿêìÿê
çèééÿòÿ ñàëìàã, èøèíè äàùà äà ÷ÿòèíëÿøäèðìÿê,
– ìàääè åùòèéàú è÷ÿðèñèíäÿ îëìàã, ìÿùðó-
äàðà ñàëìàã. Åëÿ áèë Íÿðýèç þçö äÿ ãîúàíû
ìèééÿò äóéìàã.
áèð ãÿäÿð ÷ÿòèíÿ ñàëäûüûíû äóéàðàã îíäàí
4. ×ÿòèíëèêëÿ øÿêëèíäÿ çÿðô – áþéöê
ñîðóøäó. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Ìÿí áÿäáÿõòè
çÿùìÿòëÿ, ÿçèééÿòëÿ, ÷îõ ÷ÿòèí. Àõóíä
òàëåéèì éàìàí ñàëäû ÷ÿòèíÿ.. Á.Âàùàáçàäÿ.
÷ÿòèíëèêëÿ äóðóá áàøûíû áóëàéà-áóëàéà êå÷èð
÷ÿòèí... Áèð ñûðà ìöðÿêêÿá ôåëè ñèôÿòëÿðèí
î áèðè îòàüà. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Òåéìóð ìöÿë-
áèðèíúè òÿðêèá ùèññÿñè îëóá, îíëàðûí èôàäÿ åò-
ëèì ÷îõ ÷ÿòèíëèêëÿ Ôÿðìàíû áó ôèêðèíäÿí âàç
äèéè øåéèí ÷ÿòèí, ìöðÿêêÿá îëäóüóíó áèëäè-
êå÷èðìÿéÿ ìöâÿôôÿã îëäó. ß.Ñàäûã.
ðèð; ìÿñ.: ÷ÿòèíÿðèéÿí (ìåòàë), ÷ÿòèíîõóíàí
×ßÒÈÐ
èñ.
1. Ýöíÿøäÿí, éàüûøäàí
(êèòàá), ÷ÿòèíñàéûëàí (ìàë).
ãîðóíìàã ö÷öí ÿëëÿ áàø öñòöíäÿ òóòóëàí
×ßÒÈÍËßØÄÈÐÈËÌß
“×ÿòèíëÿøäèðèë-
ýöíëöê; éàüìóðëóã, çîíòèê. Îíëàðûí
ìÿê”äÿí ô.èñ.
ýþçöíäÿ íÿ ðÿíýëè åéíÿê; Íÿ äÿ áàøëàðûíäà
×ßÒÈÍËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äàùà äà
ÿëâàí ÷ÿòèð âàð. Á.Âàùàáçàäÿ. ßëèíäÿ àëà-
÷ÿòèí åäèëìÿê, àüûðëàøäûðûëìàã.
áÿçÿê áèð ÷ÿòèð îëàí ãûç ìàøûíà éàõûíëàøäû.
×ßÒÈÍËßØÄÈÐÌß “×ÿòèíëÿøäèðìÿê”-
Ù.Ñåéèäáÿéëè. // ìÿú. Îáðàçëû òÿøáåùëÿðäÿ
äÿí ô.èñ.
“þðòö” ìÿíàñûíäà. Ýåúÿíèí ãàðà ÷ÿòèðè
471
×ßÒÈÐÚÈÊ
×ÛÜÛÐÒÛ
àëòûíäà êþëýÿëÿíÿí ùÿð áèð øåé ãàðàíëûüûí
òàéûíäàêû éîíúàëûãëàðäà ÷îõëó êÿïÿíÿê âÿ
éåêíÿñÿã ëèáàñûíà áöðöíöá éàòìûøäû.
÷ÿéèðòêÿ âàðäû. ß.Âÿëèéåâ.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
◊ ×ÿéèðòêÿ êèìè – áóëóä êèìè, áþéöê êöò-
2. Êÿñèëèá àëûíà ñàëëàíàí ñà÷; òåë. Ãûçûí
ëÿ ùàëûíäà áèð øåéèí öñòöíö àëàí úàíëûëàð
÷ÿòèðè. ×ÿòèð ãîéìàã.
ùàããûíäà.
3. õöñ. Ïàðàøöòöí, ùàâà äîëäóãäà à÷ûëàí
×ÛÜ èñ. 1. Õûðäà ãàìûø, ãàðüû.
ïàð÷àäàí èáàðÿò ÿñàñ ùèññÿñè. Ïàðàøöòöí
2. Ãàðüû ñöçýÿú; ãàðüûäàí äöçÿëäèëìèø àø-
÷ÿòèðè. – Áóíëàð éàõûíëàøäûãäà íþãòÿëÿð áþ-
ñöçÿí.
éöäö âÿ ãûðìûçû, éàøûë, ñàðû ðÿíýëè çîëàã-çîëàã
×ÛÜÛÐ-ÁÀÜÛÐ èñ. ×ûüûðòû, áàüûðòû, ãûøãûðûã,
÷ÿòèðëÿðäÿí àäàìëàðûí ñàëëàíà-ñàëëàíà åí-
ùàé-êöé. [Ùàúû Ìåùäè:] Ìÿí ñÿíèí áó ÷ûüûð-
äèêëÿðè àøêàð ýþðöíäö. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
áàüûðûíäàí ùå÷ áèð øåé áàøà äöøìöðÿì.
4. áîò. Àüàúûí ýþâäÿäÿí éóõàðûäà áóäàã-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ãàäûíëàð] éàëíûç ÷ûüûð-áà-
ëàðûí éàéûëäûüû éóõàðû ùèññÿñè. Òÿáèè êè, ýþâ-
üûð ñàëìàãëà äþéöëÿí ãàäûíà éàðäûì åòìÿê
äÿñè éîüóí âÿ ÷ÿòèðè ýåíèø îëàí ïàëûä àüàú-
èñòÿéèðäèëÿð. Ñ.Ùöñåéí.
ëàðû þç ùÿéàòëàðû ö÷öí ìöÿééÿí þë÷öäÿ ñàùÿ
×ÛÜÛÐÜÀÍ ñèô. äàí. ×îõ ÷ûüûðàí; ÷ûüûð-
òÿëÿá åäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ìàüà, áàüûðìàüà, ãûøãûðìàüà àäÿò åòìèø.
×ßÒÈÐÚÈÊ èñ. 1. Êè÷èê ÷ÿòèð, áàëàúà çîíòèê.
×ûüûðüàí àäàì.
Óøàã ÷ÿòèðúèéè.
×ÛÜÛÐÛÃ á à õ ÷ûüûðòû. Êþðïö ñàêèò îëäó,
2. áîò. Áàëàúà ÷ÿòèðè îëàí (á à õ ÷ÿòèð 4-úö
ñÿñ âÿ ùàé-êöé, ÷ûüûðûã êÿñèëäè. Ò.Ø.Ñèìóðã.
ìÿíàäà). Òèíýèí ÷ÿòèðúèéè.
×ÛÜÛÐÛØÌÀ “×ûüûðûøìàã”äàí ô.èñ.
×ßÒÈÐ×È×ßÊËÈËßÐ úÿì. áîò. ×ÿòèðëè ÷è-
×ÛÜÛÐÛØÌÀÃ ãàðø. Áèð àüûçäàí ùàìû ÷û-
÷ÿêëÿðè îëàí áèòêè ôÿñèëÿñè (á à õ ÷ÿòèðëè 2-úè
üûðìàã, ùàìû áèðäÿí éåðáÿéåðäÿí ÷ûüûðìàã;
ìÿíàäà). Êåøíèø áèðèëëèê îò áèòêèñèäèð, ÷ÿòèð-
áàüûðûøìàã. Àðâàä ãûøãûðäû, óøàãëàð ÷ûüûðûø-
÷è÷ÿêëèëÿð ôÿñèëÿñèíÿ àèääèð. “Åëì âÿ ùÿéàò”.
äûëàð, ìÿúìÿéè öçöãîéëó ÷åâðèëèá, äîëìàíûí
×ßÒÈÐËÈ ñèô. 1. ×ÿòèðè îëàí; ñà÷ûíû ÷ÿòèð
ùÿðÿñè åâèí áèð êöíúöíÿ äèéèðëÿíäè. ×ÿ-
êèìè êÿñäèðèá àëíûíà òþêìöø. ×ÿòèðëè ãûç.
ìÿíçÿìèíëè. Êÿíä ãûçëàðû áèð-áèðèíè èòÿëÿéèð,
2. áîò. ×ÿòèðè (4-úö ìÿíàäà) îëàí. Çåéòóí
çàðàôàòëàøûð, ÷ûüûðûøûðäûëàð. ß.Âÿëèéåâ.
áöòöí èë ìöääÿòèíäÿ ýöìöøö ðÿíýäÿ
×ÛÜÛÐÌÀ “×ûüûðìàã”äàí ô.èñ.
éàðïàãëàðëà þðòöëö îëàí ñûõ ÷ÿòèðëè ÷îõèëëèê
×ÛÜÛÐÌÀÃ ô. 1. Áÿðê ãûøãûðìàã, áàüûð-
ìåéâÿ áèòêèñèäèð. È.Àõóíäçàäÿ.
ìàã. Íÿ ö÷öí ÷ûüûðûðñàí? ×ûüûðìàãäàí ñÿñè
×ßÒÂßÐ èñ. [ðóñ. ÷åòâåðòü] êþùí. Ìåòð ñèñ-
áàòäû. – Àòàëàð äîüðó äåéèá: – Îüðó åëÿ ÷û-
òåìè òÿòáèãèíäÿí ÿââÿë 100 ãðàìà áÿðàáÿð
üûðäû êè, äîüðóíóí áàüðû éàðûëäû. ß.Âÿëèéåâ.
àüûðëûã þë÷öñö. Áèð ÷ÿòâÿð õûíà.
// ×ûüûðà-÷ûüûðà äåìÿê, áÿðê ñÿñëÿ äåìÿê.
×ßÉÈÐÄßÊ èñ. áîò. Àë÷à, ýàâàëû, àëáàëû, çî-
Ïîëàä ÷ûüûðäû êè: – Ìÿí áó äöíéàäà; Éà-
üàë âÿ á. ìåéâÿëÿðèí òóìó. Ýöëñöì õàëà óøà-
øàäûì íàìóñëà, âèúäàíëà àíúàã. Ì.Ðàùèì.
üûí àüçûíû ÿëè èëÿ þðòöá, öçöíäÿí öôëÿðäè, ñîíðà
2. Áÿðêäÿí àüëàìàã, ôÿðéàä åòìÿê, ùàðàé
áàðìàüûíû óøàüûí àüçûíà ñàëûá, ÿçýèë ÷ÿéèðäÿ-
ñàëìàã, áàüûðìàã. Ýþðäöì êè, áèð áàëàúà
éèíäÿí, ýàâàëû ÷ÿéèðäÿéèíäÿí, êþìöð ãûðûüûí-
óøàã éûõûëûá àäàìëàðûí àéàüûíûí àëòûíà, ÷û-
äàí ÷ûõàðàðäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
üûðûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Î áèðè îòàãäà éàòìàãäà
×ßÉÈÐÄßÊËÈ ñèô. ×ÿéèðäÿéè îëàí; òóìëó.
îëàí Ðóãèééÿ õàíûìûí êþðïÿñè éóõóäàí àéûëûá
×ÿéèðäÿêëè ìåéâÿëÿðÿ ýèëàñ, àëáàëû, ýàâàëû,
÷ûüûðìàüà áàøëàäû. Ñ.Ùöñåéí. // Áÿðêäÿí þçö-
àë÷à, ãàéñû, ùóëó, øàôòàëû, çîüàë âÿ ñ. äàõèëäèð.
íÿìÿõñóñ ñÿñ ÷ûõàðòìàã (ùåéâàíëàð âÿ ãóø-
×ßÉÈÐÄßÊÑÈÇ ñèô. ×ÿéèðäÿéè îëìàéàí;
ëàð ùàããûíäà). Àòëàð äàùà äà øèääÿòëÿ áàøëà-
òóìñóç. ×ÿéèðäÿêñèç ìåéâÿ.
äûëàð ÷ûüûðìàüà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ùÿð-
×ßÉÈÐÒÊß èñ. çîîë. Úûðúûðàìàéà îõøà-
äÿíáèð êÿíäèí öçÿðèíäÿí éàíûãëû-éàíûãëû ÷û-
éàí, óçóí äàë àéàãëàðûíà äàéàíàðàã óçàüà
üûðàí (ô.èñ.) äóðíà äÿñòÿëÿðè þòöá êå÷èðäè.
ñû÷ðàéà áèëÿí, áþéöê äÿñòÿëÿðëÿ ó÷óá, áèòêè-
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ëÿðè âÿ ÿêèíëÿðè ìÿùâ åäÿí úöúö – êÿíä òÿ-
×ÛÜÛÐÒÛ èñ. Áàüûðìà, ÷ûüûðûã ñÿñè, ãûøãû-
ñÿððöôàòû ö÷öí òÿùëöêÿëè çèéàíâåðèúè. ×àéûí î
ðûã, áàüûðòû. Ðöñòÿì êèøè ÿëèíè äÿñòÿéèí öñòöíÿ
472
×ÛÜÛÐÒÌÀ
×ÛÕÀÐ(Ò)ÌÀÃ
áàñàðàã öçöíö äèâàðà òóòìóøäó êè, Òåëëè àð-
2. ×ûõàðòìàã èøè; ÷ûõàðìà.
âàäûí ÷ûüûðòûñû ðàéêîìäà åøèäèëìÿñèí. Ì.Èá-
3. Òåõíîëîæè ïðîñåñ íÿòèúÿñèíäÿ áèð ìÿù-
ðàùèìîâ. [Ýöëëöíöí] äèããÿòèíè áàøû öçÿðèí-
ñóëäàí àëûíàí áàøãà ìÿùñóë; åêñòðàêò. Ãóø-
äÿí ó÷àí ãàç äÿñòÿñèíèí ÷ûüûðòûñû úÿëá åòäè.
öçöìö åêñòðàêòû .. ãóøöçöìö ìåéâÿëÿðèíäÿí
Ù.Ñåéèäáÿéëè.
àëûíàí ñóëó ÷ûõàðûøäûð. Ð.ßëèéåâ.
×ÛÜÛÐÒÌÀ1 èñ. Ãûçàðäûëìûø ïîìèäîð, áà-
×ÛÕÀÐ(Ò)ÄÛÐÌÀ “×ûõàð(ò)äûðìàã”äàí ô.èñ.
äûìúàí âÿ éà ÿò òèêÿëÿðèíäÿí èáàðÿò õþðÿê
×ÛÕÀÐ(Ò)ÄÛÐÌÀà “×ûõàð(ò)ìàã”äàí èúá.
(áÿçÿí éóìóðòà äà âóðóëóð). Ïîìèäîð (áà-
Èøäÿí ÷ûõàð(ò)äûðìàã. Ìÿíçèëäÿí ÷ûõàð(ò)-
äûìúàí) ÷ûüûðòìàñû. – [Ôÿðùàä:] Ìóñà èëÿ èêè-
äûðìàã.
ìèç áèð úöúÿíèí ÷ûüûðòìàñûíû áèð ÷þðÿê èëÿ äî-
×ÛÕÀÐ(Ò)ÌÀ “×ûõàð(ò)ìàã”äàí ô.èñ.
éóíúà éåìèøèê. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Äèëàðà] õûð-
×ÛÕÀÐ(Ò)ÌÀÃ ô. 1. Áèð øåéè áèð éåðäÿí êÿ-
äàúà äîüðàíìûø ïîìèäîð âÿ òóðø õèéàðëà
íàð åòìÿê, õàðèú åòìÿê, äûøàðûéà àòìàã. // Áèð
áÿðàáÿð, òîéóã ÷ûüûðòìàñûíû ñÿëèãÿ èëÿ ñòîëóí
éåðäÿí ýþòöðöá áàøãà éåðÿ ãîéìàã. Ìåáåëè
öñòöíÿ äöçäö. Ì.Ùöñåéí.
îòàãäàí ÷ûõàð(ò)ìàã. – [Ìåùðèáàí] âàõòûí ýåú
×ÛÜÛÐÒÌÀ2 “×ûüûðòìàã”äàí ô.èñ.
îëìàñûíà áàõìàéàðàã, êö÷ÿ áàëêîíóíà áèð
×ÛÜÛÐÒÌÀÃ èúá. 1. ×ûüûðìàñûíà ñÿáÿá îë-
ìàñà ÷ûõàðûá, ñöôðÿ äöçÿëòäè. Ñ.Ùöñåéí.
ìàã; áàüûðòìàã, ãûøãûðòìàã.
2. Áèð øåéèí è÷ÿðèñèíäÿ îëàí áàøãà áèð øåéè
2. Àüëàòìàã, áàüûðòìàã. Óøàüû íÿ ö÷öí
îðàäàí ýþòöðìÿê. Úèáèíäÿí ïóë ÷ûõàð(ò)ìàã.
÷ûüûðäûðñàí?
– [Ãîúà] êèñÿñèíè úèáèíäÿí ÷ûõàðäû. Ù.Íÿ-
çÿðëè. Øÿðÿôîüëó ñòîëóí àëò ýþçöíö à÷äû, îðà-
×ÛÜÛÐÒÌÀËÛÃ ñèô. ×ûüûðòìàéà éàðàéàí,
÷ûüûðòìà ö÷öí. ×ûüûðòìàëûã úöúÿ.
äàí èøëÿòìÿäèéè ö÷öí òîçëàíìûø áèð êöëãàáû
÷ûõàðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
×ÛÜËÛÃ èñ. Ôÿðéàä, ôÿüàí, øèâÿí. ßòðàôäà
3. Èøäÿí, âÿçèôÿäÿí, ìÿêòÿáäÿí âÿ ñ.-äÿí
ãàðüàøàëûã âÿ ÷ûüëûã ãîïàð. Ù.Úàâèä.
õàðèú åòìÿê; àçàä åòìÿê. Âÿçèôÿäÿí ÷ûõàð(ò)-
×ÛÜÍÀÌÀÃ1 ô. Ãàðüûíû îðòàñûíäàí éàðìàã.
ìàã. – [Êÿðáÿëàéû:] Ñàáàù èøäÿí ÷ûõàðàðëàð,
×ÛÜÍÀÌÀÃ2 ô. Àéàãëàìàã, òàïäàëàìàã.
ãàëàðàì áàøûìà äþéÿ-äþéÿ. Ù.Íÿçÿðëè.
×ÛÕÀÚÀÃ èñ. ×ûõûëàúàã éåð, ÷ûõûø éåðè, ÷û-
4. Ãÿðàð âåðìÿê, ùþêì âåðìÿê, òÿêëèô åò-
õûø. Áèíàíûí ÷ûõàúàüû. – Áó ãàëàíûí áèð ýè-
ìÿê. ßëáÿòòÿ, äÿëèëñèç, ñöáóòñóç, ìöùàêèìÿ-
ðÿúÿéè, áèð ÷ûõàúàüû âàð èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñèç âÿ ìÿíòèãñèç ùå÷ áèð çàìàí ÿäàëÿòëè áèð
Ìåøÿíèí ÷ûõàúàüûíäà òÿçÿ òöëó åòìèø ýöí
ùþêì ÷ûõàðìàã îëìàç. Ñ.Ðÿùèìîâ. Èúëàñ
éóõóäàí îéàíìûø äèëáÿð êèìè öçöìÿ ýöëäö.
þç-þçöíÿ äàüûëäû, ùå÷ áèð ãÿðàð ÷ûõàðìà-
À.Äèâàíáÿéîüëó.
äûëàð. Ì.Ùöñåéí.
×ÛÕÀÍ èñ. ðèéàç. ×ûõìà ÿìÿëèíäÿ: áèðèíúè
5. Ïàëòàðûíû, àéàããàáûñûíû, ïàïàüûíû âÿ ñ.
ÿäÿä (ðÿãÿì); àçàëàí.
êÿíàð åòìÿê; ñîéóíìàã. Ïàïàüûíû ÷ûõàð(ò)-
×ÛÕÀÐ èñ. Õÿðú, ìÿõàðèú, õÿðúëÿíÿí ìèã-
ìàã. – Ìèðáàüûð àüà ýèðèð, áàøìàãëàðûíû ÷û-
äàð (ýÿëèð ãàðøûëûüû). Êàñûá ÷ûõàðûíû áèëñÿ, ýåé-
õàðäûð, ñàëàì âåðèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
äèéè àòëàç îëàð. (Àòà. ñþçö).
Íàçëû ÿéíèíäÿêè òöíä-øàáàëûä ðÿíýëè èïÿê
×ÛÕÀÐÛÚÛ èñ. õöñ. ×ÿòèí ÷ûõàí áèð øåéè ÷û-
êþéíÿéèíè ÷ûõàðòäû. Ñ.Ðÿùìàí.
õàðìàã ö÷öí àëÿò. Ëåùìÿ íàñîñóíóí êëàïàí
6. Áèòäèéè, éàïûøäûüû, ýèðäèéè éåðäÿí ÷ÿêÿ-
éóâàñûíû ÷ûõàðìàã ö÷öí ÷ûõàðûúûäàí .. èñòèôàäÿ
ðÿê êþêö èëÿ áèðëèêäÿ ãîïàðìàã. Àüðûéàí
îëóíóð. “Ãàçìàäà òÿùëöêÿñèçëèê òåõíèêàñû”.
äèøè ÷ûõàð(ò)ìàã. Øèòèë ÷ûõàð(ò)ìàã. – ..×þïëö
×ÛÕÀÐÛËÌÀ “×ûõàðûëìàã”äàí ô.èñ.
÷óõóðóí êîëóíó ãûðûð, êþòöéöíö ìàøûíëàð ÷û-
×ÛÕÀÐÛËÌÀà “×ûõàðìàã”äàí ìÿúù. ßñ-
õàðûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
ýÿðëèê éàøûíäà îëàí áÿçè ýÿíúëÿð ñèéàùûäàí
7. Òÿùëöêÿëè éåðäÿí óçàãëàøäûðìàã, áàø-
÷ûõàðûëìûøäû. Ñ.Ùöñåéí. Óçóí ÷ÿêèøìÿäÿí
ãà, òÿùëöêÿñèç éåðÿ êþ÷öðìÿê. Áàéðàì àøà-
ñîíðà Àñëàí áÿé ÷ûõàðûëàúàã íåôòèí îòóç ôàèçè-
üû ÿéèëäè, éåðÿ ñÿðèëìèø ôÿùëÿëÿðäÿí áèðèíè ãó-
íè Ãóëóéà âåðìÿéÿ ðàçû îëäó. À.Øàèã.
úàüûíà àëûá îðòàäàí ÷ûõàðòäû.. Ì.Ùöñåéí.
×ÛÕÀÐÛØ èñ. 1. Ùÿð ùàíñû ìÿòíäÿí (ñÿ-
Çÿùðà Ìÿììÿäîâà î ýåúÿ 25 éàðàëûíû ñè-
íÿääÿí) åéíèëÿ êþ÷öðöëìöø ùèññÿ. Ãÿðàð-
ëàùëàðû èëÿ áÿðàáÿð äþéöø ìåéäàíûíäàí ÷û-
äàí ÷ûõàðûø. ×ûõàðûøûí ìÿõÿçèíè ýþñòÿðìÿê.
õàðòäû. ß.Âÿëèéåâ.
473
×ÛÕÄÀØ
×ÛÕÛØ
8. Çîðëà îëäóüó éåðäÿí ÷ûõìàüà ìÿúáóð
2. ñèô. Éåðèíäÿí ÷ûõìûø, éåðèíäÿí îéíà-
åòìÿê; ãîâìàã. Ñöðöíö ÿêèí éåðèíäÿí ÷û-
ìûø. // Èðÿëè ÷ûõìûø, ãàëõûã. Çàìàí êå÷äèêúÿ
õàð(ò)ìàã. – Éàçûã Ùàúû Ìèðçÿ Ùÿñÿí àüà,
Ýöëÿáÿòèíèí öçöíöí ÷ûõûã ñöìöêëÿðè ýþðöí-
íèéÿ ñÿíè ãàòûð öñòÿ ìèíäèðèá, Òÿáðèçäÿí ÷û-
ìÿç îëóð, ðÿíýè à÷ûëûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. [Íó-
õàðäûá ãîâäóëàð? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ðèééÿ:] Ëàêèí Ãóëó Êÿùðèçëè áàëàúà ÷ûõûã
Ìèðçÿ Ãÿäèð åâèíäÿêè êèðÿ÷èëÿðäÿí ùå÷ áèðèíè
ýþçëÿðèíè ýèçëè áèð òÿáÿññöìëÿ îéíàäàðàã áè-
äûøàðû ÷ûõàðà áèëìÿéÿúÿêäè. Ñ.Ùöñåéí.
ðèíè Èìè, äèýÿðèíè èñÿ Úèìè äåéÿ, ìÿíÿ òÿã-
9. Ìöâÿããÿòè îëàðàã éàøàäûüû éåðäÿí áàø-
äèì åòäè. È.ßôÿíäèéåâ.
ãà éåðÿ àïàðìàã. Óøàãëàðû éàéäà øÿùÿðäÿí
×ÛÕÛËÀÍ èñ. ðèéàç. ×ûõìà ÿìÿëèíäÿ: áàø-
÷ûõàð(ò)ìàã. – Éàç ýÿëìèøäè, Ãÿùðÿìàí àèëÿ-
ãà ÿäÿääÿí (ðÿãÿìäÿí) ÷ûõûëàúàã ÿäÿä (ðÿ-
ñèíè áèð éàíà ÷ûõàðìàã áàðÿñèíäÿ äöøöíöð-
ãÿì); èêèíúè ÿäÿä (ðÿãÿì).
äö. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÛÕÛËÌÀÇ ñèô. 1. ×ûõìàã, ãàëõìàã ÷ÿòèí
10. Íÿøð åòìÿê, ÷àï åòìÿê, áóðàõìàã.
îëàí âÿ éà ìöìêöí îëìàéàí. ×ûõûëìàç äàü.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí òÿñâèðèíÿ âÿ òàðèõè
– [Àéäÿìèð:] Àëëàù, þçö áèëèð êè, î êå÷èëìÿç
ñÿíÿäëÿðÿ ýþðÿ î çàìàí Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ
ìåøÿëÿðäÿ, î ÷ûõûëìàç ãàéàëàðäà Àéäÿìèð
ãÿçåò ÷ûõàðìàã ÷îõ ÷ÿòèí ìÿñÿëÿ èìèø.
áèðúÿ ñÿíèí õÿéàëûíëà éàøàéûð. Ú.Úàááàðëû.
Ì.Èáðàùèìîâ.
2. ìÿú. Öìèäñèç, ÷àðÿñèç, ÿëàúñûç, è÷ÿðèñèí-
11. Éåðèí àëòûíäàí èñòåùñàë åòìÿê. Íåôò
äÿí ÷ûõìàã ìöìêöí îëìàéàí. Ôÿõðÿääèí ÷û-
(ãàç) ÷ûõàð(ò)ìàã. – Àòàì ýöìöø ÷ûõàðäûüû
õûëìàç áèð âÿçèééÿòäÿ ãàëìûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
[Ïàêèçÿ] ÷ûõûëìàç áèð âÿçèééÿòäÿ èäè. À.Øàèã.
ùàëäà, ãûçûíà áèð ýöìöø ìåäàëéîí äà àëà
áèëìÿìèøäè. Ñ.Âÿëèéåâ.
×ÛÕÛÍÒÛ èñ. Áèð øåéèí èðÿëè ÷ûõìûø, ãàëõûã
ùèññÿñè. Ãàéàíûí ÷ûõûíòûñû. Ýèðèíòè âÿ ÷ûõûíòû.
12. Éàðà, ñÿïìÿ âÿ ñ. ÿìÿëÿ ýÿëìÿê. ×èáàí
×ÛÕÛØ èñ. 1. ×ûõìàã èøè, ÷ûõìà. Âàñéà òåç-
÷ûõàð(ò)ìàã. Éàðà ÷ûõàð(ò)ìàã. – Àììà ñîí-
òåç áàéûðà ÷ûõûá, éåíÿ ãàéûäûðäû. Ñóñàííà áó
ðà ùàìàí óøàã ÷è÷ÿê ÷ûõàðäûð. Ú.Ìÿììÿäãó-
÷ûõûøûí ïàïèðîñ ÷ÿêìÿê ö÷öí îëäóüóíó äó-
ëóçàäÿ.
éóá äåäè.. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
13. Ùöíäöð áèð éåðÿ ãàëäûðìàã, àïàðìàã.
2. ×ûõìàã ö÷öí ãàïû, éîë âÿ ñ.; ÷ûõàúàã
Øèôåðëÿðè äàìà ÷ûõàð(ò)ìàã.
(ýèðèø ÿêñè). ×ûõûøäà ýþçëÿìÿê. – [Óñòà]
14. äàí. Îéíàìàã, ýþñòÿðìÿê, íöìàéèø åò-
..Òàùèðè éåíÿ òàïà áèëìÿéèá, êîð-ïåøìàí
äèðìÿê. Ãÿäèì âàõòëàðäà êîìåäèéàíû éóíà-
ãàéûòäû, âàüçàëûí ÷ûõûø éîëóíäà äàéàíäû.
íèëÿð ýöëöø ö÷öí ÷ûõàðäûðäûëàð. Í.Íÿðèìàíîâ.
Ì.Ùöñåéí.
15. Àòìàã, ïîçìàã, ãàðàëàìàã. ßëéàç-
3. Èúëàñäà âÿ ñ.-äÿ ñþéëÿíèëÿí íèòã, ìÿðó-
ìàñûíûí áåøèíúè àáçàñûíû ÷ûõàð(ò)ìàã.
çÿ, âåðèëÿí ìÿëóìàò âÿ ñ. Äàðòûá ùÿäÿ-ãîðõó
16. äàí. Áîøàìàã, àéðûëìàã. Àðâàäûíû ÷û-
íàçèðëÿðèíèí; Éàðûì÷ûã ñàõëàéàã ÷ûõûøëàðûíû;
õàðìàã.
Îíëàðûí ïàðëàìåíò àëãûøëàðûíû. Ì.Àðàç.
17. Áèð ñûðà ñþçëÿðèí éàíûíà ýÿòèðèëÿðÿê,
×ûõûø åòìÿê – èúëàñ âÿ ñ.-äÿ äóðóá äà-
ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð âÿ ìöðÿêêÿá ôåèëëÿð äöçÿë-
íûøìàã, íèòã âÿ éà ìÿðóçÿ ñþéëÿìÿê, ìÿëó-
äèëèð; ìÿñ:. òÿìèçÿ ÷ûõàð(ò)ìàã, ÿëäÿí ÷ûõàð(ò)-
ìàò âåðìÿê. [Úÿáðàéûë Ôèðÿíýèçÿ:] Ìöøàâèðÿäÿ
ìàã, àä ÷ûõàð(ò)ìàã, îéóí ÷ûõàð(ò)ìàã, éàä-
êèìëÿðèí ÷ûõûø åäÿúÿéè ñèçè ìàðàãëàíäûðûðñà,
äàí ÷ûõàð(ò)ìàã.
ñèéàùûíû âåðÿ áèëÿðÿì.. Á.Áàéðàìîâ.
×ÛÕÄÀØ èñ. Ïèñ, êåéôèééÿòñèç, çàé ìàë;
4. ×ûõìà, äîüìà, äîüóø, ýþðöíìÿéÿ áàø-
íþãñàíû, çÿäÿñè îëàí ìÿùñóë; áðàê.
ëàìà. Àéûí ÷ûõûøû. – [Âàãèô:] ..Ýöíÿøèí ÷ûõûøû
×ÛÕÄÀØ×Û èñ. Ïèñ, êåéôèééÿòñèç ìàëû éàõ-
èëÿ áàòûøû ýþçÿë îëóð, ýöíîðòà éåðèíäÿ îëàíäà
øûñûíäàí àéûðàí ôÿùëÿ.
îíà ùå÷ áàõàí äà îëìóð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
×ÛÕÛÃ 1. èñ. Îéíàãäà ñöìöêëÿðèí éåðèí-
5. Èäìàí âÿ á. éàðûøëàðäà èøòèðàê åòìÿ; èøòè-
äÿí îéíàìàñû. Èìàìâåðäè áàáà áèëèðäè êè, ÷û-
ðàê. Áîêñ÷óëàðûí Áåéíÿëõàëã éàðûøëàðäà ÷ûõûøû.
õûüû éåðèíÿ òåç ñàëìàã ëàçûìäûð. Ùÿðýàù òåç
6. Èôà åòìÿ, ýþñòÿðìÿ. Ìàùíû âÿ ðÿãñ àí-
ñàëûíìàñà éåðèíÿ ÿò ýÿëÿð âÿ ñîíðà îíó äö-
ñàìáëûíûí ÷ûõûøû. – Ýöíëÿðèí áèðèíäÿ Ïàâëî
çÿëòìÿê ÷ÿòèí îëàð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ñèðêäÿ ÷ûõûø åäÿðêÿí íÿðäèâàíäàí éûõûëäû.
474
×ÛÕÛØËÛÃ
×ÛÕÛØËÛÃ
Ñ.Âÿëèéåâ. // Àðòèñòèí ñÿùíÿéÿ ÷ûõìàñû. Ðå-
4. Éóõàðû ãàëõìàã, áàøûéóõàðû ýåòìÿê,
æèññîð (ýÿðäöí, éàõóä øÿáåùýÿðäàí) äàèì
ãàëõìàã. Éóõàðû ìÿðòÿáÿéÿ ÷ûõìàã. Éîõóøó
èøòèðàê åäÿíëÿð àðàñûíäà ýÿçèøÿðÿê, ÿëèíäÿêè
÷ûõìàã. – Çåéíàë êþíöëñöç àääûìëàðëà ñàêèí
ÿñà èëÿ ùÿð êÿñÿ þç ÷ûõûø âàõòûíû èøàðÿ åäèá
îëäóüó åâèí ïèëëÿêÿíëÿðèíè éóõàðû ÷ûõûðäû.
áèëäèðèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ìóðàä:] Ùöñåéí,
Ñ.Ùöñåéí. Õàñïîëàä êÿíäèí îðòàñûíäàêû
ñÿíèí ÷ûõûøûíäûð, ÷ûõ! Ñ.Ðÿùìàí.
ùöíäöð òÿïÿéÿ ÷ûõäû. Ì.Ùöñåéí.
7. Íöìàéèø. // Þç òÿëÿáèíè, ôèêðèíè, ìöíàñè-
5. Ýþéÿðìÿê, áèòìÿê, éåðäÿí ÷ûõìàã,
áÿòèíè úàìààò, êöòëÿ ãàðøûñûíäà áèëäèðìÿ. Ùÿ-
úöúÿðòèñè ýþðöíìÿê. Ïàìáûã éåíèúÿ ÷ûõìûø-
ñÿíáÿé Çÿðäàáèíèí áó úÿñàðÿòëè ÷ûõûøëàðûíà
äû. – Èíäè ÿêäèêëÿðèí íÿ âàõò ÷ûõàð; Áó ÷ûõûí-
ãàðøû èðòèúà ýåòäèêúÿ ýöúëÿíèðäè. Ì.Èáðàùè-
úà ñÿíè çÿìàíÿ éûõàð. Ì.ß.Ñàáèð.
ìîâ. ×ûõûø åòìÿê – þç òÿëÿáèíè, ôèêðèíè,
6. ðèéàç. Áèð ÿäÿäè (ðÿãÿìè) áàøãà áèð
ìöíàñèáÿòèíè êöòëÿ ãàðøûñûíäà ÷ûõûá áèëäèð-
ÿäÿä (ðÿãÿì) ãÿäÿð àçàëòìàã. 10-äàí 3 ÷ûõ-
ìÿê. Þç ìÿãàëÿëÿðèíäÿ õàëãûí òàëåéè èëÿ éà-
ìàã. – Ùàúû Êÿðèì ùÿð çàìàí àëûø-âåðèøèíè
øàéàí æóðíàëèñò [Ö.Ùàúûáÿéîâ] äàèì õàëã
íàüä åäÿð, ôàèçèíè äÿ âåðÿúÿéè ïóëäàí ÷û-
àäûíäàí ÷ûõûø åäèð.. ß.Ñóëòàíëû.
õàðäû. Ñ.Ùöñåéí.
8. Ýþéÿðìÿ, úöúÿðìÿ, áèòìÿ. ×ûõûøëàðûí
7. Èøèíè, âÿçèôÿñèíè áóðàõìàã, òÿðê åòìÿê,
áàòûãëàðà; Äöøÿí õÿôèô êþëýÿëÿðè – Òàüëàð-
èøëÿäèéè éåðäÿí ýåòìÿê, ÿëàãÿñèíè êÿñìÿê.
äàêû; Îéìà “íàõûø ëÿïÿëÿðè”. Á.Âàùàáçàäÿ.
Èøäÿí ÷ûõìàã. Âÿçèôÿñèíäÿí ÷ûõìàã. – Àòàì
◊ ×ûõûø éîëó ìÿú. – ÷ûõûëìàç âÿçèééÿò-
ðóùàíè èäàðÿñèíäÿí ÷ûõìàüà ìÿúáóð îëìóø-
äÿí, áþùðàíäàí ãóðòàðìàã ö÷öí ÷àðÿ, éîë,
äó. À.Øàèã.
ÿëàú, ãóðòóëóø, íèúàò, õèëàñ. Ãÿòèáÿ ÷ûõûø éîëó
8. Þç èøèíè ýþðöá ãóðòàðàðàã ýåòìÿê, éåðè-
òàïà áèëìÿäèéèíäÿí, îëäóüó éåðèíÿ ãàéûòäû
íè òÿðê åòìÿê. Ôÿðùàä ãóëëóãäàí ÷ûõàíäà
âÿ ùÿìèøÿ îòóðäóüó ñþéöä êþòöéöíöí öñòöí-
äàùà áèð éàíäà ÿéëÿíìÿéèð, òåç åâÿ ãàéûäûð-
äÿ îòóðäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äû. Ú.Úàááàðëû.
×ÛÕÛØËÛÃ: ÷ûõûøëûã ùàë ãðàì. – èñìèí
9. Áèðäÿí-áèðÿ çàùèð îëìàã, ýþðöíìÿê,
êèìäÿí? íÿäÿí? ñóàëëàðûíà úàâàá âåðÿí ùàëû.
ãàðøûñûíà ÷ûõìàã. Éîëóìà áèð ìàøûí ÷ûõäû. –
×ÛÕÌÀ 1. “×ûõìàã”äàí ô.èñ. Éàðìÿììÿ-
Áàüëàð àðàñû èëÿ óçàíàí áèð éîëëà ýåäèðäèì.
äèí îòàãäàí ÷ûõìàñû èëÿ ñàðû ãîâëóüó ãîëòó-
Áó ùàëäà ãàðøûìà áèð íå÷ÿ ÷àäðàëû ãàäûí
üóíà âóðóá ãàéûòìàñû áèð îëäó. Ì.Èáðàùèìîâ.
÷ûõäû. Ñ.Ùöñåéí.
2. Äîüìà, äîüóø, òöëó. Àéûí ÷ûõìàñû. – Ìÿí
10. Áèð øåéèí öñòöíÿ ãàëõìàã, äûðìàøàðàã
ñåâèðÿì ñÿùÿðëÿð; Ýöíÿøèí ÷ûõìàñûíû. Í.Õÿçðè.
ãàëõìàã. Äàìà ÷ûõìàã. Àüàúà ÷ûõìàã.
3. ðèéàç. Íÿòèúÿ àëìàã ö÷öí áèð ÿäÿäè (ðÿ-
– [Òàïäûã] àòàñûíû èíúèòìÿéÿ, îíóí ÷èéíèíÿ
ãÿìè) áàøãà áèð ÿäÿä (ðÿãÿì) ãÿäÿð àçàëò-
÷ûõìàüà áàøëàäû. ß.Âÿëèéåâ. Ìöùÿíäèñ òÿ-
ìà. ×ûõìà ÿìÿëè. Òîïëàìà âÿ ÷ûõìà.
ïÿíèí öñòöíÿ ÷ûõûá, ãóìó áèð õåéëè êöðÿêëÿäè.
×ÛÕÌÀÃ ô. 1. Áèð éåðäÿí (áèíàäàí, îòàã-
Ìèð Úÿëàë.
äàí âÿ ñ.-äÿí) êÿíàð îëìàã, è÷ÿðèäÿí äûøà-
11. Ìöÿééÿí ùöíäöðëöêäÿ îëìàã. Ñó
ðûéà âàðìàã, ýåòìÿê, õàðèú îëìàã. Åâäÿí
äþøÿ ÷ûõûð. – Ïàë÷ûã ÷ûõûð ãóðøàüà; Ãóçóëà-
÷ûõìàã. Êàáèíåòäÿí ÷ûõìàã. – ×àé ùàçûð
ìûø ñÿíýÿðäÿ. Ð.Ðçà.
îëàíàäÿê ìÿí þçöìÿ ÿëúÿêëÿð àëûì, – äåéèá
12. Áèð èøè ýþðìÿê ö÷öí ýåòìÿê, ýÿëìÿê.
Ñîíà îòàãäàí ÷ûõäû. Í.Íÿðèìàíîâ.
Èìÿúëèéÿ ÷ûõìàã. Îâà ÷ûõìàã. – [Àäèë:] Ñÿ-
2. Áèð éåðÿ ýåòìÿéÿ áàøëàìàã, éîëà äöø-
ùÿð òåçäÿí àëâåðÿ ÷ûõàí (ô.ñèô.) êèìè áèð ÷àðõ-
ìÿê. Ãàòàð ñààò 2-äÿ ÷ûõûð. – ßýÿð Øàùìàð áó
÷ûíû êö÷ÿäÿ ÿéëÿäèì. Á.Áàéðàìîâ.
ýöí ÷ûõìàñà, ùÿì Íÿðìèíÿäÿí ÿëè öçöëÿúÿê,
13. Ãóðòàðìàã, ñîíó ÷àòìàã, êå÷ìÿê, þò-
ùÿì äÿ èìòàùàíëàðà ýåúèêÿúÿêäè. Á.Áàéðàìîâ.
ìÿê. Éàç ÷ûõäû. Ýåúÿ ÷ûõäû. – Ãûø éåíèúÿ
3. Äîüìàã, òöëó åòìÿê, ýþðöíìÿê. Ýöí
÷ûõìûø, éàç ýèðìèøäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
÷ûõäû. – ×ûõäû ýöíÿø, äîëäó úàùàí íóð èëÿ;
14. ×àï îëóíìàã, íÿøð îëóíìàã, äÿðú
Úöò÷ö ñöðöð òàðëàäà úöò øóð èëÿ. Ì.ß.Ñàáèð.
åäèëìÿê, áóðàõûëìàã. “Ìîëëà Íÿñðÿääèí”
Éàâàø-éàâàø ÷ûõìàãäà îëàí Àé þç ñàðûìòûë
ìÿúìóÿñè 1906-úû èëäÿí ÷ûõìàüà áàøëàìûø-
èøûüûíû ÿòðàôà éàéûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
äûð. Êèòàá áó àé ÷ûõàúàãäûð. – Áèð äÿ êè,
475
×ÛÕÛØËÛÃ
×ÛËÄÀÃ
Òàùèðçàäÿíèí ÿëèíäÿêè íöñõÿ òÿçÿúÿ ÷ûõìûø,
÷ûõàëû; Ìÿðäëèê äÿ äöíéàäàí áàø àëäû, ýåò-
ùÿëÿ äÿ éàéûëìàìûøäû. Ìèð Úÿëàë. Úàíáàëàéå-
äè”. Á.Âàùàáçàäÿ.
âèí èñÿ èëê òÿíãèäè ìÿãàëÿëÿðè îòóçóíúó èëëÿðäÿ
24. Åøèäèëìÿê, ãóëàüà ýÿëìÿê. Ñÿñ ÷ûõ-
÷ûõìûøäû. È.Ùöñåéíîâ.
ìàã. Ùàé-êöé ÷ûõìàã. – Ãÿðÿíôèëÿì, ãàëõà-
15. Òÿùëöêÿëè, õÿòÿðëè éåðäÿí óçàãëàø-
ðàì; À÷ûëìàüà ãîðõàðàì; Ýåúÿ úûíãûðûí
ìàã. Áó ýåúÿ êå÷ìèøè âóðäóã, éûõäûã; Äàü-
÷ûõñà; Éåðèìíÿí äèê ãàëõàðàì. (Áàéàòû). Ñÿò-
ëàðäàí öçÿ ñàüëàì ÷ûõäûã. Ì.Ìöøôèã.
òàðçàäÿ èñÿ åøèòäèêëÿðè èëÿ êèôàéÿòëÿíìèðìèø
16. ìÿú. Îëìàã. [Ýÿðàé àüà:] Éîõ, éîõ,
êèìè áèð íå÷ÿ äÿôÿ ÷àüûðäû: àëî! àëî!.. Úàâàá
íÿ [Àüàõàíäàí], íÿ äÿ ìÿíäÿí ïðåìéåð ÷û-
÷ûõìàäû. Ìèð Úÿëàë.
õàð! Ñ.Ðÿùèìîâ.
25. Ùåñàá åòìÿê. [Ãÿäèð:] Äèðèýþçëö àäà-
17. Éåðèí àëòûíäàí ùàñèë åäèëìÿê, ÿëäÿ åäèë-
ìû þëäöéÿ ÷ûõûðëàð. Ìèð Úÿëàë.
ìÿê. Ðåñïóáëèêàìûçäà éöêñÿê êåéôèééÿòëè íåôò
26. Áèð ñûðà èñèìëÿðäÿí ñîíðà ýÿòèðèëÿðÿê,
÷ûõûð. Ñèáèðäÿ àëìàç ÷ûõûð. – ×àéãûðàüûíäàêû
ìöðÿêêÿá ôåèë âÿ ìöõòÿëèô èôàäÿëÿð äöçÿëäè-
éàìàúëàðäà åâ àüàðòìàã ö÷öí ýþé ðÿíýÿ ÷à-
ëèð; ìÿñ.: éîõà ÷ûõìàã, ÿëäÿí ÷ûõìàã, éîë-
ëàí øèðÿ .. ÷ûõûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí. // Èñòåùñàë
äàí ÷ûõìàã, þçöíäÿí ÷ûõìàã, éàääàí ÷ûõ-
îëóíìàã, àëûíìàã. Ñöääÿí éàü ÷ûõûð.
ìàã âÿ ñ.
18. Äîüóëìàã, òþðÿìÿê, éåòèøìÿê, ìåé-
×ÛÕÌÀÇ á à õ ÷ûõûëìàç.
äàíà ýÿëìÿê. Øàìàõûäàí ýþðêÿìëè øàèðëÿð
×ÛÃÃÛËÄÀÌÀ “×ûããûëäàìàã”äàí ô.ñèô.
÷ûõìûøäûð. Àèëÿìèçäÿí èêè ìöùÿíäèñ ÷ûõìûø-
×ÛÃÃÛËÄÀÌÀÃ ô. ×ûããûëòû ñÿñè âåðìÿê,
äûð. – [Êîìàíäèð:] Ìÿí þçöì äÿ êÿíääÿí
÷ûã-÷ûã åëÿìÿê. Ñààò ÷ûããûëäàéûð. – Äàøëàðà
òîõóíàí íàëëàð ÷ûããûëäàéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Èðè
÷ûõìûøàì, àòàìûí äà ÿëè áàõ áåëÿ ãàáàð-ãà-
ìèñ êÿôýèð àüûð-àüûð ÷ûããûëäàéûðäû. Ã.Èëêèí.
áàðäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÛÃÃÛËÄÀÒÌÀ “×ûããûëäàòìàã”äàí ô.ñèô.
19. Éàøàìàã, ñàëàìàò ãàëìàã, ìöÿééÿí
×ÛÃÃÛËÄÀÒÌÀÃ ô. Áèð øåéè áèð øåéÿ
âàõòà ãÿäÿð ñàü-ñàëàìàò éàøàìàã. Éåìñèç-
òîõóíäóðàðàã ÷ûããûëòû ñÿñè ÷ûõàðìàã, áåëÿ áèð
ëèêäÿí ãîéóíëàð éàçà ÷ûõìàäû. – Ñåééèä,
ñÿñèí ÷ûõìàñûíà ñÿáÿá îëìàã. Òàùèð .. äè-
ùàíû øÿðàáûí, þòöð ôÿñëè-íþâáàùàð; Áèð äÿ
âàðäàêû åëåêòðèê à÷àðûíà éàíàøäû, îíó ñîë
áàùàðÿ ÷ûõìàüûíûí åòèáàðû éîõ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÿëèëÿ áèð-èêè äÿôÿ ÷ûããûëäàòäû. Ì.Ùöñåéí.
Ìóçäóðëàð âÿ éîõñóëëàð äöíÿíêè ýåúÿíè áó
Ôÿðìàí Ãÿäèð êèøè èëÿ ÿë âåðÿíäÿ [ôîòîãðàô]
ýöíÿ ãàòûá, àïðåëèí îòóçóíà ÷ûõìûøäûëàð.
àïàðàòûíû ÷ûããûëäàòäû. ß.Ñàäûã.
ß.ßáöëùÿñÿí.
×ÛÃÃÛËÒÛ èñ. Ñààò èøëÿðêÿí âÿ éà õûðäà
20. Èñòåùñàë åäèëìÿê, áóðàõûëìàã, ùàçûðëàí-
øåéëÿð áèð-áèðèíÿ òîõóíàðêÿí ÷ûõàí ñÿñ.
ìàã. Ùÿìçÿ èëÿ Ãàäèð äÿ .. áèðè àëìàí òîï÷ó
Ìîëëàéåâ éåíÿ òÿñáåùèíè ÷ûããûëòû èëÿ ÷åâèð-
òöôÿíýèíè, èêèíúèñè èñÿ .. àëìàí çàâîäóíäàí
ìÿéÿ áàøëàäû. Ì.Ùöñåéí. Ñààò âóðóð äèâàð-
÷ûõìûø (ô.ñèô.) ìàóçåðèíè ýèú éåðÿ äîëäóðóð,
äà; Ùÿð ÷ûããûëòû áèð ñààò. Á.Âàùàáçàäÿ.
áîøàëäûðäûëàð. ß.ßáöëùÿñÿí.
×ÛË-×ÛËÏÀÃ ñèô. âÿ çÿðô 1. Òàìàìèëÿ ÷ûë-
21. Âåðèëìÿê, ãÿáóë îëóíìàã, åëàí åäèë-
ïàã, ëöò. Ôàòìà ýåúÿíèí éàðûñû ÷ûë-÷ûëïàã
ìÿê. Éåíè ãÿðàð ÷ûõäû. – Ãàéäà áåëÿäèð, ùÿ-
êö÷ÿëÿðÿ äöøöá, þçöíÿ ñûüûíàúàã éåð àðàéûð.
ìèøÿ ìàíèôåñò ÷ûõàíäà ðóçíàìÿëÿð îíóí
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìÿçìóíóíó âÿ ìÿíàñûíû úàìààòà áèëäèðèðëÿð
2. ìÿú. Ãÿòèééÿí àüàú áèòèðìÿéÿí, òàìà-
êè, ùÿð áèð êÿñ áàõÿáÿð îëñóí. Ú.Ìÿììÿä-
ìèëÿ áèòêèñèç. ×ûë-÷ûëïàã ÷þë. – [Áàéðàì êèøè:]
ãóëóçàäÿ.
..Ãàáàã îðàëàð äöìäöç øîðàíëûã, áàüðû
22. Áîøàíìàã, ÿðèíäÿí àéðûëìàã. Àðâàä
÷àòëàã-÷àòëàã îëìóø, ÷ûë-÷ûëïàã, ãóðàã éåð-
ÿðèíäÿí ÷ûõäû. – [Áÿùëóë:] Êèøè áó øÿðòëÿ [àíà-
ëÿðäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ìû] àëäû êè, “äöøìÿíèí óøàüû”íû àòûá ÷ûõñûí.
×ÛË-×ÛÐÏÛ á à õ ÷ûðïû. [Îâ÷óëàð] ÷ûë-÷ûð-
Á.Áàéðàìîâ.
ïûäàí, îòëàðäàí ãàéûðäûãëàðû êè÷èê äàõìà-
23. Èúàä îëóíìàã, êÿøô îëóíìàã, äöçÿë-
ëàðäà ýèçëÿíèá, ñöìñöíö ÷àëàðäûëàð. À.Øàèã.
äèëìÿê, áóðàõûëìàã. Çàâîääàí éåíè ìàðêàëû
×ÛËÄÀÃ èñ. Äèíè ìöàëèúÿ öñóëó. ×ûëäàüà
ìàøûí ÷ûõäû. – Êîðîüëó äåìèøêÿí: “Òöôÿíý
ýåòìÿê.
476
×ÛËÄÀÃËÀÌÀ
×ÛËÏÀÃËÛÃ
×ÛËÄÀÃËÀÌÀ “×ûëäàãëàìàã”äàí ô.èñ.
2. Éÿùÿðñèç, ïàëàíñûç, ÷óëñóç. Ñÿìÿíäÿð
×ÛËÄÀÃËÀÌÀÃ ô. ×ûëäàã åòìÿê (á à õ ÷ûë-
÷ûëïàã àòûí áåëèíÿ àòûëäû, àëò òÿðÿôäÿí ñöðäö,
äàã). [Ðÿøèä:] [Ãîðõìàñûíà] ýþðÿ áèíà ãîéó-
Íÿðýèçÿ éàíàøäû. Á.Áàéðàìîâ.
ëóð êè, ãûçû Ê. êÿíäèíÿ àïàðûá ÷ûëäàãëàñûíëàð,
3. ìÿú. Áèòêèñèç. ×ûëïàã ñÿùðà. – [Ýöëöø
ãîðõóëóüóíó ýþòöðñöíëÿð. Ò.Ø.Ñèìóðã.
Àòàêèøèéÿ:] Ñÿí ÷ûëïàã ÷þëÿ äöøÿúÿê, äÿù-
×ÛËÜÛÍ ñèô. Úîøãóí, îäëó-àëîâëó. ×ûëüûí
øÿòëè ìàøûíëàð è÷èíäÿ ãàëàúàãñàí. Ú.Úàá-
äöùàëàð êè ùþêì åäÿð ãÿðáÿ; Îíëàð ñÿáÿá îë-
áàðëû. Áèð-áèðèíÿ ñþéêÿíèá éàñòû, ÷ûëïàã òÿïÿ-
ìóø áèð ýåíèø ùÿðáÿ. Ñ.Âóðüóí. // Äÿëè êèìè,
ëÿð; ßòÿéè êîëëó-êîñëó, çèðâÿñè àü òÿïÿëÿð.
äÿëèúÿñèíÿ, þçöíö èòèðìèøúÿñèíÿ. [Ìÿùÿä] äÿëè
Á.Âàùàáçàäÿ.
êèìè ÷ûëüûí áèð ùÿðÿêÿòëÿ èðÿëè øûüûéûá, áàüëàìà-
4. Éàðïàüû îëìàéàí, éàðïàüû òþêöëìöø;
íû ñòîëóí öñòöíäÿí ãàïìàã èñòÿäè. Ì.Ùöñåéí.
éàðïàãñûç. ×ûëïàã êîë. – Ùàâà éàâàø-éàâàø
// ìÿú. Ãûçüûí, úîøãóí, åùòèðàñëà äîëó. Áàëåò-
èøûãëàíûðäû, òîðàüàéëàð ó÷óøóá éåíè-éåíè ïó-
ìåéñòåð äèíàìèê ðÿíýàðÿíý âÿ ÷ûëüûí ãàðà÷û
÷óðëàíàí àüàúëàðûí ÷ûëïàã áóäàãëàðûíà ãî-
ðÿãñëÿðèíèí ãóðóëìàñûíäà áþéöê ñÿé ýþñòÿð-
íóðäó. Ì.Ùöñåéí. Éîíúà áàõäû ïàëûäà; Ýþð-
ìèøäèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí). // ìÿú. Àçüûí, àçüûíúà-
äö ÷ûëïàãäûð òàìàì. Á.Âàùàáçàäÿ.
ñûíà. ×ûëüûí êèìè ðóçýàð âûéûëäàð; Ãàð ïàð-
5. ìÿú. Éîõñóë, ïàëòàðñûç, öñò-áàøû òþêöë-
÷àëàðûí ýþéÿ ñîâóðàð. À.Øàèã. Äÿíèçäÿ òóôàí
ìöø. Çåéíÿá ãàëäû àú, ÷ûëïàã âÿ ñàùèáñèç.
ãàëõûð, Õÿçÿðèí àüêþïöêëö ÷ûëüûí äàëüàëàðû ñà-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ñÿëèìè Èñôàùàíèéÿ:]
ùèëè ýÿìèðèðäè. Ì.Ùöñåéí.
Áÿñ ñèçèí èíñàôûíûç íåúÿ ãÿáóë åäèð êè, Èðàíûí
õûðäà-áîéöê áöòöí øÿùÿðëÿðèíäÿ ýöíäÿí-ýöíÿ
×ÛËÜÛÍÚÀ(ÑÛÍÀ) çÿðô 1. Äÿëè êèìè, äÿëè-
èøñèçëÿðèí, àú âÿ ÷ûëïàãëàðûí (èñ.) ñàéû àðòûð?!
úÿñèíÿ. Ôûðëàòäû áèð ãÿùãÿùÿ; ×ûëüûíúà ãàëõ-
Ì.Èáðàùèìîâ.
äû áèðäÿí. ß.Úàâàä. Ýöëýÿç ÷ûëüûíúàñûíà àòà-
6. ìÿú. ßëàâÿñèç, àðòûðìàñûç, íåúÿ âàð åëÿ.
ñûíûí éàõàñûíû äèäèøäèðìÿéÿ áàøëàäû. È.Ùöñåé-
Ãà÷àé ìöãÿääèìÿñèç áàøëàäû âÿ áèð íþâ
íîâ.
ñóàëëàðû ÷ûëïàã (ç.) âåðäè. ß.Âÿëèéåâ. ßð èñÿ
2. ìÿú. Åùòèðàñëà, äÿëèúÿñèíÿ. ×ûëüûíúàñû-
.. ýþçëÿéèðäè êè, àðâàäû ôèêðèíè ÷ûëïàã âÿ ãÿòè
íà ñåâìÿê. ×ûëüûíúàñûíà âóðóëìàã.
ñóðÿòäÿ îðòàéà àòñûí. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
×ÛËÜÛÍËÀØÌÀ “×ûëüûíëàøìàã”äàí ô.ñèô.
×ÛËÏÀÃÚÀ 1. ñèô. âÿ çÿðô ×ûëïàã, ëöò-öð-
×ÛËÜÛÍËÀØÌÀÃ ô. Àçüûíëàøìàã, úîøìàã,
éàí. ×ûëïàãúà óøàã. ×ûëïàãúà îòóðìàã.
äÿëè êèìè ùÿðÿêÿò åòìÿê. // ìÿú. Úîøìàã,
2. èñ. çîîë. Àüçûíûí êöíúëÿðèíäÿ âÿ áàøûí-
ãóäóðìàã, àçüûíëàøìàã. Äÿíèç ýåòäèêúÿ
äà áûüû îëàí ýèðäÿáàøëû áàëûã íþâö.
÷ûëüûíëàøûðäû.
×ÛËÏÀÃËÀÍÌÀ “×ûëïàãëàíìàã”äàí ô.ñèô.
×ÛËÜÛÍËÛÃ èñ. ×ûëüûí àäàìûí ùàë âÿ êåé-
×ÛËÏÀÃËÀÍÌÀÃ ô. 1. Ïàëòàðëàðûíû ñî-
ôèééÿòè; äÿëèúÿñèíÿ, àçüûíúàñûíà ùÿðÿêÿò. ×ûë-
éóíìàã, ÷ûëïàã îëìàã, ëöò îëìàã, öðéàí îë-
üûíëûã åòìÿê.
ìàã. Ëàêèí Ìåùðèáàí Çàêèðèí éàíûíäà ÷ûë-
×ÛËÏÀÃ ñèô. 1. ßéíèíäÿ ùå÷ áèð ïàëòàð îë-
ïàãëàíûá ñóéà ýèðÿ áèëÿðäèìè? Ù.Ñåéèäáÿéëè.
ìàéàí, áÿäÿíè ùå÷ áèð øåéëÿ þðòöëìÿìèø;
2. Á à õ ÷ûëïàãëàøìàã 2-úè ìÿíàäà. Àüàú-
ïàëòàð ýåéìÿìèø; ñîéóíìóø, ëöò-öðéàí. ×ûë-
ëàð ëöòëÿíèð, ìåøÿëÿð ÷ûëïàãëàíûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ïàã óøàã. ×ûëïàã áÿäÿí. – Áó ãûçëàð òÿãðèáÿí
×ÛËÏÀÃËÀØÌÀ “×ûëïàãëàøìàã”äàí ô.ñèô.
òàìàìèëÿ ÷ûëïàã èäè(ëÿð), îíëàðûí þíÿ òóò-
×ÛËÏÀÃËÀØÌÀÃ ô. 1. Á à õ ÷ûëïàãëàí-
äóãëàðû áèð ïàð÷à áåçäÿí áàøãà ùå÷ áèð ëè-
ìàã 1-úè ìÿíàäà. [Òàùèð] ñîíðà òàìàì ÷ûë-
áàñëàðû éîõ èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // À÷ûã îëàí,
ïàãëàøûá, þçöíö äóøóí àëòûíà âåðäè. Ì.Ùöñåéí.
ýåéèìëÿ þðòöëìÿìèø. Çÿùÿðëè áèð èëàí àòûëûá,
2. ìÿú. Éàðïàãëàðûíû òþêìÿê, áèòêèñè ìÿùâ
Çÿùðà õàëàíûí ÷ûëïàã ãîëóíäàí ñàíúäû.
îëìàã; äàçëàøìàã. Êîëëàð ÷ûëïàãëàøûá. – Òÿ-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ôÿùëÿëÿðèí êÿìÿð éåðèíÿ ãÿ-
ïÿëÿðèí öñòöíö âÿ òàìàìèëÿ ÷ûëïàãëàøìûø
äÿð ÷ûëïàã, òÿðëè áÿäÿíëÿðè ìèñ ðÿíýèíÿ ÷àëûð-
(ô.ñèô.) àüàúëàðûí áóäàãëàðûíû ãóøáàøû ãàð
äû. Ì.Ùöñåéí. // Çÿðô ìÿíàñûíäà. ßéíèíäÿ
þðòìöøäö. Ì.Èáðàùèìîâ.
ùå÷ áèð øåé îëìàäûüû ùàëäà; ëöò, ïàëòàðñûç.
×ÛËÏÀÃËÛÃ èñ. 1. ×ûëïàã âÿçèééÿò; ëöò-
×ûëïàã éàòìàã. ×ûëïàã îëìàã.
ëöê, öðéàíëûã.
477
×ÛÌÕÛÐÌÀ
×ÛÐÀÃÁÀÍËÛÃ
2. ìÿú. Îòó, áèòêèñè ãóðóìóø, ìÿùâ îëìóø
×ÛÍËÀÒÌÀÃ ô. Ñÿñëÿíäèðìÿê. Ñþéëÿéè-
éåðèí ùàëû. ×þëöí ÷ûëïàãëûüû.
íèç äàñòàíûíû; ×ûíëàòûíûç êàìàíûíû; Ýþçÿëëè-
3. ìÿú. Éàðïàüû òþêöëìöø àüàúûí, áèòêèíèí
éèí, äàøãûí ñóëàð! Ì.Ìöøôèã.
ùàëû; éàðïàãñûçëûã. Àüàúûí ÷ûëïàãëûüû.
×ÛÐÀ á à õ ÷ûðàã. Áèð êè÷èúèê äàõìàäà àí-
×ÛÌÕÛÐÌÀ “×ûìõûðìàã”äàí ô.èñ.
úàã ÷ûðà; Ñà÷ìàäà ÿòðàôûíà þëýöí çèéà. À.Øàèã.
×ÛÌÕÛÐÌÀÃ ô. Ìÿçÿììÿòëÿ ãûøãûðìàã,
×ÛÐÀÃ èñ. [ôàðñ.] Ùÿð úöð èøûãëàíäûðûúû úè-
òþùìÿòëÿíäèðìÿê. [Áàëîüëàí:] [Àëìàç] ÿââÿë
ùàç (ãàðà÷ûðàã, ëàìïà, ôÿíÿð, ëàìïî÷êà âÿ
áèð ÷ûìõûðäû öñòöìÿ, ìÿí äÿ áèð òÿïèíäèì îíà.
ñ.). [Ìîëëà:] Àé ôèëàíêÿñ, ýåúÿíèí áó âàõòûí-
Ú.Úàááàðëû. ßëéàðîâ .. øîôåðèíèí öçöíÿ áàõìà-
äà ÿëèíäÿ ÷ûðàã îðàäà íÿ ýÿçèðñÿí?
äàí ÷ûìõûðäû. Ì.Ùöñåéí.
“Ì.Í.ëÿòèô.”. [Éàøëû êèøè:] Åëåêòðèê ÷ûðàãëà-
×ÛÍÃÛË èñ. Òèêèíòè èøëÿðèíäÿ èñòèôàäÿ îëó-
ðûíûí êå÷èðèëìÿñè ìÿíè þçöìÿ ýÿòèðäè. Ñ.Ùö-
íàí äàø ãûðûíòûñû, õûðäà äàø. ×ÿïÿðëÿð àðàäàí
ñåéí. Êöíúäÿ éåðÿ ãîéóëìóø ÷ûðàüûí ïèëòÿñè
áèð-áèð ñþêöëñöí; Ïàë÷ûãëû éîëëàðà ÷ûíãûë òþ-
àøàüû äöøäöéöíäÿí ñþíöê, ñàðû èøûüû àëà÷ûüû
êöëñöí. Ñ.Âóðüóí. Ñÿí ýÿçäèéèí òîðïàüûí
èøûãëàíäûðà áèëìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. // ìÿú.
÷ûíãûëû, ÷ÿëèê äàøû; Ñàíûðàì êè, ìèñèëñèç áèð
Èøûã, çèéà, íóð ìÿíàñûíäà. Òóòäó Éåð öçöíö
èíúèäèð, ýþâùÿðäèð. Ì.Ðàùèì. // ×ûíãûëëà þð-
öðôàí ÷ûðàüû; Íóðà ãÿðã åëÿäè ãîíøó òîðïàüû.
òöëìöø, ÷ûíãûë äþøÿíìèø; ÷ûíãûëëû. ×ûíãûë éîë.
Ì.Ðàùèì. Îíóí öìèä ÷ûðàüûéëà; Àðàéûðäûã
×ÛÍÃÛËËÛ ñèô. ×ûíãûë îëàí, ÷ûíãûëäàí èáà-
éîëóìóçó. Ð.Ðçà.
ðÿò îëàí. Óçàãäàí ÷ûíãûëëû äàüäàí ýþòöðöëÿí
◊ ×ûðàüû ñþíìÿê ìÿú. – ñîíó ÷àòìàã,
áþéöê àðõ êÿíäèí ýöí÷ûõàí ãîëóíà ãÿäÿð
ìÿùâ îëìàã. Àðàäàí êå÷äè èëëÿð; ×àðûí ñþí-
ýÿòèðèëèð âÿ áþéöê áèð äàøûí éàðûüûíäàí öçö-
äö ÷ûðàüû. ß.Úàâàä. Ôàøèçìèí ÷ûðàüû ñþíÿð-
àøàüû áóðàõûëûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Îíó éàøàäà-
êÿí áèð ýöí; Ãîë-áîéóí îëàðàã þïöøÿðèê áèç.
úàã ùÿð äÿðÿ, ùÿð äàü; ×ûíãûëëû äàøëàðäàí
Ñ.Ðöñòÿì. ×ûðàüûíû éàíäûðàí – èøèíè, íÿñëèíè
ñöçöëÿí áóëàã. Í.Õÿçðè.
äàâàì åòäèðÿí. [Çèéàä õàí:] Þëÿíäÿí ñîíðà
×ÛÍÃÛËËÛà èñ. ×îõëó ÷ûíãûë îëàí éåð,
áèçèì ÷ûðàüûìûçû éàíäûðàí îëìàéàúàã. “ßñëè
÷ûíãûë ÷ûõàðûëàí éåð. ×ûíãûëëûãäàí ÷ûíãûë ÷û-
âÿ Êÿðÿì”. ×ûðàã éàíàí âàõò – ùàâà ãàðà-
õàðìàã. – ×ûíãûëëûã éóõàðû ãàíàäëàíàí Áî-
ëàí âàõò, àõøàìöñòö. [Øÿùðÿáàíó õàíûì:] Õö-
çàò ÷îõäàí Ñàðûáàáà äàüûíûí ýÿäÿéèíè àø-
ëàñÿ, àõøàì ÷ûðàã éàíàí âàõòäà Ìÿñòÿëè øàù
ìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áóðà ÷ûíãûëëûã áèð ýöíåé
ýÿðÿê áèçèì åâäÿ ùàçûð îëñóí. Ì.Ô.Àõóíäçà-
èäè. Ìèð Úÿëàë.
äÿ. ×ûðàã ñþíÿí âàõò – éàòìàã âàõòû, àäàì-
×ÛÍÃÛËÎÒÓ èñ. áîò. Ìåøÿëÿðäÿ, äàü-÷ÿ-
ëàð éàòàí âàõò. ×ûðàãëà àõòàðñàí, òàïà áèë-
ìÿíëÿðäÿ âÿ ÷îõ ðöòóáÿòëè ÷ûíãûëëû éåðëÿðäÿ
ìÿçñÿí – ÷îõ ÷ÿòèí òàïûëàí, àç ÿëÿ äöøÿí øåé
áèòÿí ÷îõèëëèê îò áèòêèñè.
ùàããûíäà. [Ðöñòÿì áÿé:] [Ìÿøÿäè Èáàäûí]
×ÛÍÃÛÐ èñ. äàí. Ñÿñ, ñÿñ-ñÿìèð, ÷ûíãûðòû.
ùÿð÷ÿíä áèð àç éàøû ÷îõäóð, àììà áèð éàõøû
×ûíãûðûíû ÷ÿêìÿìÿê – ñÿñ ÷ûõàðìàìàã,
àäàìäûð êè, áåëÿñèíè ÷ûðàãëà àõòàðñàí, òàïà
àüçûíû à÷ìàìàã.
áèëìÿçñÿí. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
×ÛÍÃÛÐÛÃ èñ. Çÿíý. Áèðäÿí-áèðÿ ãàïûíûí
×ÛÐÀÃÁÀÍ èñ. [ôàðñ.] ×ûðàãáàíëûã, ÷ûðàã-
÷ûíãûðûüû âóðóëäó. À.Øàèã. Àíàõàíûì Íîâðóç
ëàðëà èøûãëàíäûðûëìûø. ×ûðàãáàíäûð òàìàì éåð,
ãûçû êö÷ÿëÿðè ñöðÿòëÿ êå÷èá, åâèíÿ éåòèøäè,
ýþé; Íÿ çÿíúèð âàð, íÿ áèð çèíäàí. Ñ.Âóðüóí.
éóõàðû ãàëõûá, ÿëèíè ùèðñëÿ ÷ûíãûðûã äöéìÿ-
Êëóáóí è÷ÿðèñè ÷ûðàãáàí èäè. Ñ.Ðÿùìàí.
ñèíÿ áàñäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ûðàãáàí åòìÿê – èøûãëàíäûðìàã, íóðëàí-
×ÛÍÃÛÐÒÛ á à õ ÷ûíãûðûã.
äûðìàã. Úàìàëûí øþëÿñè íóðè-òÿúÿëëà; ×ûðàã-
×ÛÍËÀÌÀ “×ûíëàìàã”äàí ô.èñ.
áàí åéëÿéèá ìàùàëû, Õóðøóä! Àøûã ßëÿñýÿð.
×ÛÍËÀÌÀÃ ô. Ñÿñëÿíìÿê, åøèäèëìÿê, ñÿñè
×ûðàãáàí îëìàã – èøûãëàíìàã, íóðëàíìàã.
ýÿëìÿê. Ãîé ÷ûíëàñûí âàðëûüûí; Þìðöí, áÿõ-
Áàéðàì ýåúÿëÿðè Áÿðäÿ øÿùÿðè ñöáùÿ êèìè
òèéàðëûüûí; Øàäëûã êàìàí÷àñû äà. Ì.Ìöøôèã.
÷ûðàãáàí îëóá. Ô.Êþ÷ÿðëè.
Ùàðàäàñà ìóñèãè ÷ûíëàéûð, ÿòðàôà úîøãóí ðÿãñ
×ÛÐÀÃÁÀÍËÛÃ èñ. 1. ×ûðàãáàí îëìà,
ùàâàñû éàéûëûð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
÷îõëó èøûã éàíìà, ÷ûðàãëàðûí éàíìàñû íÿòè-
×ÛÍËÀÒÌÀ “×ûíëàòìàã”äàí ô.èñ.
úÿñèíäÿ ùàñèë îëàí èøûã. Áó ýåúÿ Íàõ÷ûâàíäà
478
×ÛÐ-×ÛÐ
×ÛÐÏÛÍÌÀÃ
èíäèéÿ ãÿäÿð ìèñëè ýþðöíìÿìèø áèð ÷ûðàã-
éûüûðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Øÿðèôçàäÿ åùòèéàòëà
áàíëûã âàð èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
éåðèéèð, àéàãëàðû àëòûíäà ÿçèëÿí ãóðó ÷ûð-
2. Ùÿð ùàíñû áèð áàéðàì, òÿíòÿíÿëè øàäéà-
ïûëàðûí ãÿðèáÿ ñÿñèíè äèíëÿéÿ-äèíëÿéÿ ýåäèð-
íàëûã ìöíàñèáÿòèëÿ áèíàëàðûí, êö÷ÿëÿðèí èøûã-
äè. Ì.Ùöñåéí.
ëàðëà áÿçÿäèëìÿñè. Ïàðêäà ÷ûðàãáàíëûã òÿøêèë
×ÛÐÏÛËÌÀ “×ûðïûëìàã”äàí ô.èñ.
åòìÿê.
×ÛÐÏÛËÌÀÃ ìÿúù. 1. Áèð øåéëÿ âóðóëàðàã
×ÛÐ-×ÛÐ: ÷ûð-÷ûð ÷ûüûðìàã – áÿðê ÷ûüûð-
òîçó ÷ûõàðûëìàã (éîðüàí-äþøÿê, ýåéèì,
ìàã, ãûøãûðìàã, áàüûðìàã. Ñàáàù éîëà äöøÿí-
õàë÷à-ïàëàç âÿ ñ. ùàããûíäà). Èñòè ïàëòàðëàðûí
äÿ äÿ [óøàã] ÷ûð-÷ûð ÷ûüûðûðäû. “Àøûã ßëÿñýÿð”.
áîü÷àäàí ÷ûõàðûëûá ùÿéÿòëÿðäÿ, åéâàíëàðäà
[Øàùáàç áÿé:] Øÿðÿôíèñÿ, ãàäàí àëûì, áèëèðñÿí
÷ûðïûëäûüûíû, øÿðèòÿ àòûëäûüûíû ýþðìÿê îëóðäó.
êè, ÿìèäîñòóì áó ýöí íÿ òóôàí åëÿäè? Ìöñéþ
Ìèð Úÿëàë. Äþøÿêëÿðèí éóíó ÷ûðïûëûð, äèäèëèð
Æîðäàíûí éàíûíäà ÿìèìèí öñòöíÿ ÷ûð-÷ûð
âÿ òÿçÿäÿí ñàëûíûð. ß.Àáàñîâ.
÷ûüûðäû, ìÿíè äÿ ùÿäÿëÿäè. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
2. Áÿðê ñÿñëÿ þðòöëìÿê. Áèðäÿí ãàïû ÷ûð-
×ÛÐÌÀËÀÌÀ “×ûðìàëàìàã”äàí ô.èñ.
ïûëäû áÿðê; Ãûç äèêñèíäè áó çàìàí. ß.Úÿìèë.
×ÛÐÌÀËÀÌÀÃ á à õ ÷ûðìàìàã. [Ìöáà-
Ùöììÿò úàâàá âåðèíúÿéÿ ãÿäÿð ãàïû ÷ûðïûë-
øèð Ìÿììÿä Ìóñà êèøèéÿ:] Ãîëëàðûíû íèéÿ
äû. Á.Áàéðàìîâ.
÷ûðìàëàìûñàí, êèøè? Éîõñà ïÿùëÿâàíëûã åëÿìÿê
3. Øàïïûëòû èëÿ éåðÿ äÿéìÿê: éûõûëìàã. Ýö-
ôèêðèíäÿñÿí? Ì.Èáðàùèìîâ. ×ûðìàëà ãîëóíó
ëöø [Ìÿìèøè] îòàüûí è÷èíäÿ ùÿðëÿäè, ùû÷ãûðà-
äöøÿðÿê ìåéäàíà. Ì.Ìöøôèã.
ùû÷ãûðà ãîâëàäû, áèðäÿí ñöðöøöá öçööñòÿ äþ-
×ÛÐÌÀËÀÍÌÀ “×ûðìàëàíìàã”äàí ô.èñ.
øÿìÿéÿ ÷ûðïûëäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÛÐÌÀËÀÍÌÀÃ
“×ûðìàëàìàã”äàí
×ÛÐÏÛÍÛØ èñ. 1. ×ûðïûíìà èøè, ÷ûðïûíìà.
ìÿúù.; ÷ûðìàíìàã.
Íÿäèð î èñòÿêëè, î ùåéðàí áàõûø? Íÿ äàäëû
×ÛÐÌÀËÛ ñèô. Ïàëòàðûíûí ãîëó (ãîëëàðû) âÿ
úèê-úèê, íÿ ýþçÿë ÷ûðïûíûø! À.Ñÿùùÿò.
éà øàëâàðûí áàëàüû (áàëàãëàðû) áèð íå÷ÿ ãàò
2. ìÿú. ×àëûøûá-÷àïàëàìà. [Êÿðèìõàíà]
ãàòëàíûëûá éóõàðû ãàëäûðûëìûø; ÷ûðìàëàíìûø,
åëÿ ýÿëèðäè êè, áÿøÿð òàðèõèíäÿ ãÿùðÿìàíëàðû
÷ûðìàíìûø. Ùÿìçÿ áÿé õÿéàëàòäà èêÿí ñàëîíà
éåòèðÿí àíúàã áèð ìÿãñÿäÿ îëàí ìåéèë, .. áèð
ãîëëàðû ÷ûðìàëû èêè ñîëäàò ýèðäè. ×ÿìÿíçÿ-
àðçóéà äîüðó ÷ûðïûíûøäûð! Ì.Èáðàùèìîâ.
ìèíëè.
×ÛÐÏÛÍÌÀ “×ûðïûíìàã”äàí ô.ñèô.
×ÛÐÌÀÌÀ “×ûðìàìàã”äàí ô.èñ.
×ÛÐÏÛÍÌÀÃ ô. 1. Áÿðê äþéöíìÿê, îéíà-
×ÛÐÌÀÌÀÃ ô. Ïàëòàðûíûí ãîëóíó âÿ éà
øàëâàðûíûí áàëàüûíû áèð íå÷ÿ ãàò ãàòëàéûá ãàë-
ìàã, òèòðÿìÿê, âóðìàã. Öðÿéè (ãÿëáè) ÷ûðïûí-
äûðìàã, ÷ûðìàëàìàã; ÷ûðìàíìàã. [Ýöëñÿ-
ìàã. – Êþíöë áèð ãóøäóð êè, ñåâìÿç ÿñàðÿò:
íÿì] Òàùèðäÿí úàâàá àëìàìûø, ãîëëàðûíû
Äàèì ÷ûðïûíûð, èñòÿéèð ùöððèééÿò. À.Ñÿùùÿò.
÷ûðìàäû, óí ýÿòèðèá, õÿìèð éîüóðìàüà áàø-
[Æàñìåí:] Ñåéð åòäèì î ùå÷ëèêëÿðè ìÿí äÿ;
ëàäû. Ì.Ùöñåéí. Ìóñà êèøè ãîëóíó ÷ûðìàäû,
×ûðïûíäû êþíöë ìàòÿì è÷èíäÿ. Ù.Úàâèä.
áû÷àüû äàøà ÷ÿêäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
2. Þçöíö õèëàñ åòìÿê ö÷öí ãàíàäëàðûíû îé-
◊ Ãîëóíó ÷ûðìàìàã ìÿú. – áèð èøè ýþð-
íàäàðàã òÿëàø è÷èíäÿ ÷àëûøìàã (ãóøëàð ùàã-
ìÿê ö÷öí ùàçûðëûã ýþðìÿê, ùàçûðëàøìàã,
ãûíäà). Ãûçûëãóø ïÿíúÿñèíäÿí ãóðòóëóá þçö-
ùàçûð îëóá ýþçëÿìÿê. ×ûðìà ãîëëàðûíû, þò
íö èíñàí ÿëèíäÿ ÿñèð ýþðÿí êÿêëèê ãóðòóëìàã
óñòàäûíû; Ëàêèí ÿñÿðèíëÿ, ãóðó ñþçëÿ éîõ.
ö÷öí ùÿéÿúàíëà ÷ûðïûíûð, ÿëëÿðèìèçè äèìäèê-
Ñ.Ðöñòÿì.
ëÿéèðäè. À.Øàèã. Åëäàð ùÿëÿ þëìÿìèø âÿ ÷ûð-
×ÛÐÌÀÍÌÀ “×ûðìàíìàã”äàí ô.èñ.
ïûíìàãäà îëàí õîðóçó ýþòöðöá, ìÿíÿ óçàò-
×ÛÐÌÀÍÌÀÃ ãàéûä. Ïàëòàðûíûí ãîëóíó
äû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
âÿ éà øàëâàðûíûí áàëàüûíû ÷ûðìàìàã. ×ûðìà-
3. Çÿðáÿ èëÿ þðòöëìÿê, áàüëàíìàã. Ãàïû
íûðûã êå÷ìÿéÿ ÷àé ýÿëìÿìèø; Áàøëàéûðûã
÷ûðïûëäû.
ãûçìàüà éàé ýÿëìÿìèø. Ì.ß.Ñàáèð.
4. Ñÿñ ÷ûõàðäàðàã òîõóíìàã, õÿôèôúÿ
×ÛÐÏÛ òîï. Ãóðó áóäàã, êîë ãûðûíòûñû; ÷ûë-
÷àðïìàã. Íåâà ÷ûðïûíûð éàòàüûíäà: Ñóäàí
÷ûðïû. Îí àëòû-îí éåääè éàøëàðûíäà áèð ãûç
÷ûõìûø áàëûã êèìè. Ð.Ðçà. Áàêûäàí áåø ýöí
÷àéàøàüû åíÿðÿê, ìåøÿíèí ÿòÿêëÿðèíäÿ ÷ûðïû
àéðûëàíäà; Éóõóìà Õÿçÿð ýèðèð; Ñàðû ãóìëó
479
×ÛÐÏÛÍÒÛ
×ÛÐÒÛÃ
ñàùèëëÿðäÿ ÷ûðïûíàí; Ýöìöø òåëëè ëÿïÿëÿð ýè-
4. Òåç-òåç âóðìàã, äþéöíìÿê (“ãÿëáè”,
ðèð. Í.Ðÿôèáÿéëè.
“öðÿéè” ñþçëÿðè èëÿ). [Àðàç] Âàíéóøàíû ýþ-
5. Öñòöíäÿêè òîçó, òîðïàüû, ñó äàìëàëàðûíû
ðöíúÿ áàøû äóìàíëàíäû, ãÿëáè øèääÿòëÿ ÷ûðï-
äöøöðòìÿê ö÷öí áÿäÿíè øèääÿòëÿ ñàðñûòìàã;
ìàüà áàøëàäû. À.Øàèã. Áó çàìàí áèçèì ãÿë-
ñèëêÿëÿíìÿê. Ãîéóí ÷èìäèðèëÿíäÿí ñîíðà ÷ûð-
áèìèç äàùà ùÿéÿúàíëà ÷ûðïûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ïûíäû. – Ñÿðèí ñàáàù êöëÿéè áîøëóüà éàéûëûðäû;
5. Òóò, ãàéñû âÿ áÿçè áàøãà ìåéâÿëÿðè
Ãóøëàð éóâàëàðûíäà ÷ûðïûíûá àéûëûðäû. Ð.Ðçà.
àüàúûí áóäàãëàðûíû áèð øåéëÿ âóðìàã âÿ éà
×ÛÐÏÛÍÒÛ èñ. Äþéöíìÿ, äþéöíòö, ÷ûðïûí-
ÿëëÿ òÿðïÿòìÿêëÿ éåðÿ òþêìÿê. [Õàíãóëó]
ìà. ..×ûðïûíòûëàð è÷ÿðèñèíäÿ ÷àïàëàäûüûì ùàë-
àüàñûíûí ùÿéÿòèíäÿ êÿëÿì ÿêèð, ýþéÿðòè áåúÿ-
äà, Ìàùðóíó ýþçëÿìÿêäÿ èäèì. Ì.Ñ.Îðäó-
ðèð, òóò àüàúëàðûíû ÷ûðïûð, òóòóíäàí ñèðêÿ ãà-
áàäè. ..Áèðäÿí Ñÿìÿäèí ãÿëáèíèí ðèããÿòëè äþ-
éûðûðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
éöíòöñö íàðàùàò áèð ÷ûðïûíòûéà ÷åâðèëäè.
6. Á à õ ÷ûðïûøäûðìàã. [Õîðòäàí:] Ýþðÿñÿí,
È.Ùöñåéíîâ.
âàðèñëÿðèíäÿí íÿ ãÿäÿð ÷ûðïûáäûð. ß.Ùàã-
×ÛÐÏÛØÄÛÐÌÀ “×ûðïûøäûðìàã”äàí ô.ñèô.
âåðäèéåâ.
×ÛÐÏÛØÄÛÐÌÀÃ ô. Ýèçëèúÿ ýþòöðìÿê;
7. Áèøèðìÿê ö÷öí éóìóðòàíû ñûíäûðûá è÷èí-
îüóðëàìàã, ÷àëìàã. Ãóðáàí äåìèð êè, ýÿðÿê
äÿêèíè ãàáà òþêìÿê. Êöêöéÿ ö÷ äÿíÿ éó-
êàðòîøêàéà ãàðîâóë ÷ÿêÿê? Äåìèð êè, êó-
ìóðòà ÷ûðïìàã.
ëàêëàð êàðòîøêàíû ÷ûðïûøäûðûðëàð? Ìèð Úÿëàë.
×ÛÐÒ òÿãë. Òöïöðÿðêÿí ÷ûõàí ñÿñ. ×ûðò
×ÛÐÏÌÀ “×ûðïìàã”äàí ô.ñèô.
àòìàã – òöïöðìÿê, òöïöðÿðêÿí ÷ûðò ñÿñè ÷û-
×ÛÐÏÌÀÃ ô. 1. Òîçóíó àëìàã âÿ éà áàø-
õàðòìàã. [Ãÿíáÿðãóëó:] [ßñýÿð] óçóí áèð ÷ó-
ãà ìÿãñÿäëÿ àüàú âÿ éà ÿëëÿ âóðìàã, äþ-
áóã äà ãîéóá äàìàüûíà, ñàüà äà ÷ûðò àòûð, ñîëà
éÿúëÿìÿê, ñèëêÿëÿìÿê. Éóí ÷ûðïìàã. Õàë-
äà. Á.Òàëûáëû. [Áÿé] éàíäàí äöøìöø äèøèíèí
÷àíû ÷ûðïìàã. – Äÿëëÿê ôèòÿíè ýþòöðöá àðòûð-
éåðèíäÿí ÷ûðò àòäû âÿ äàíûøäû. Ìèð Úÿëàë. ×ûðò
ìàäà ÷ûðïìàüà áàøëàäû, éåíÿ áèð-èêè ìÿñÿë
÷óáóüó – òÿíáÿêè ÷ÿêìÿê ö÷öí óçóí ÷óáóã,
÷ÿêìÿê èñòÿäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ýÿëäèéåâ ãà-
ãÿëéàí. Ðÿùèì áÿé áóíó äåéÿðÿê áèð äÿíÿ
ïûäà öñò-áàøûíû ÷ûðïûð, ïàïàüûíû äöçÿëäèðäè.
óçóíãóéðóã ÷ûðò ÷óáóüóíó ÷ûõàðäûá ãàáàüûíà
Ìèð Úÿëàë.
ãîéäó. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Àôòèë:] Êÿáëÿ Ôàòìà-
2. Øèääÿòëÿ âóðìàã, ÷àðïìàã, éûõìàã.
íèñÿíèí äÿ ÷ûðò ÷óáóüó åëÿ ôûñûëäàéûð êè, åëÿ áèë
Ïàñû ÿë-àéàüûíû óçàäûð âÿ þçöíö éåðÿ ÷ûðïûð-
ïàðîõîä áàúàñûäûð. Ú.Úàááàðëû. ×ûðò òÿíáÿ-
äû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áÿé çûããàíà-çûããàíà àüûð
êèñè – ÷ûðò ÷óáóüóíà äîëäóðìàã ö÷öí òÿíáÿêè.
ýþâäÿñèíè éåðäÿí öçäö, äÿðùàë éåíÿ äþ-
[ßìðàù:] Íåúÿ îëà áèëÿð êè, ÷ûðò òÿíáÿêèñè ÷ÿêÿ,
øÿêúÿéÿ ÷ûðïäû. Ìèð Úÿëàë. // Ùèðñëÿ àòìàã,
àüçûíäàí õàíûìà ïèñ èé ýÿëìÿéÿ?! ß.Ùàãâåð-
òóëëàìàã, ÷àðïìàã, âóðìàã. Èñêÿíäÿð èòäÿí
äèéåâ.
ÿë ÷ÿêèá, ÷îõ ùÿâÿñëè âÿ êåôëè, øëéàïàñûíû êðî-
×ÛÐÒÀ×ÛÐÒ çÿðô ×ûðòûëäàéàðàã, ÷ûðò ñÿñè
âàòûí öñòöíÿ ÷ûðïûá áàøëàéûð ïàïèðîñ åøìÿéÿ.
÷ûõàðàðàã; áÿðê àëûøàðàã. Íÿùàéÿò, òîíãàë
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ðóãèééÿ õàíûì] ÿëè-
àëîâëàíûá ÷ûðòà÷ûðò éàíäû. Á.Áàéðàìîâ.
íè ãàëäûðäûüû ãÿäÿùëÿ áÿðàáÿð ìàñàíûí öçÿ-
×ÛÐÒÄÀÃ èñ. Ãóðó îäóí, ÷ûðïû âÿ ñ. éà-
ðèíÿ ÷ûðïäû. Ñ.Ùöñåéí.
íàðêÿí ÷ûðò-÷ûðò ñÿñëÿ ãàëõàí ãûüûëúûì. Êþ-
3. ×àðïäûðìàã, âóðìàã. Õÿçðè éåëè àõ-
çÿðÿí êþñþâëÿðäÿí ãîïàí ÷ûðòäàãëàð éóõàðû-
øàìäàí ùèðñëÿ ãàëõûá, Áàêû êö÷ÿëÿðèíèí òîç-
éà, áàúàéà äîüðó ñû÷ðàäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
òîðïàüûíû äàøà-äèâàðà ÷ûðïûðäû. Ñ.Ãÿíèçàäÿ.
×ÛÐÒÛÃ èñ. 1. Áèð âÿ èêè ÿëèí áèð íå÷ÿ áàð-
Àõûðäà ñåë [Ãàðàúà ãûçëà Éàñÿìÿíè] áèð áþ-
ìàüûíû (àäÿòÿí îðòà áàðìàãëàðû áàø áàðìà-
éöê äàøà ÷ûðïäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Øèääÿòëÿ
üà) çÿðáëÿ áèð-áèðèíÿ âóðóá ÷ûðò ñÿñè ÷ûõàð-
âóðìàã, èëèøäèðìÿê, çÿðáÿ åíäèðìÿê. Ëàë
ìà; ÷ûðòìûã. Áèðäÿí ÷ûðòûã âÿ îõóìàã ñÿñëÿðè
Ùöñåéí øàëëàüû ãàïäû, [Ðöñòÿì êèøèíèí]
åøèäèëäè. È.ßôÿíäèéåâ. ×ûðòûã âóðìàã
áàøûíà-áàøûíà ÷ûðïäû. Ì.Èáðàùèìîâ. ×îáàí
(÷àëìàã) – áèð âÿ éà èêè ÿëèí áàðìàãëàðûíû áèð-
[äöøìÿíÿ] ãàëõìàüà ôöðñÿò âåðìÿéèá ÷î-
áèðèíÿ (àäÿòÿí îðòà áàðìàüû áàø áàðìàüà)
ìàüû áàøûíà ÷ûðïäû âÿ þçö áàüûðéàðàí áèð
âóðìàãëà ñÿñ ÷ûõàðìàã. Ìÿðúàí áÿé àúûãëû-
ñÿñëÿ ãûé âóðóá èðÿëè øûüûäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
àúûãëû ÷ûðòûã âóðóð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. [Øàùìàð:]
480
×ÛÐÒÛËÄÀÌÀ
×È×ßÊ
Îüëàí îòóðäóüó éåðäÿ ÷ûðòûã ÷àëìàüà áàø-
ëÿ âóðìà; ÷ûðòûã, ÷ûðòìûã. ×ûðòìà âóðìàã
ëàäû. Á.Áàéðàìîâ.
– áàðìàãëàðäàí áèðèíèí (àäÿòÿí îðòà áàðìà-
2. Á à õ ÷ûðòìà1 2-úè ìÿíàäà. ×ûðòûã
üûí) óúóíó áàø áàðìàüà äàéàéàðàã çÿðáëÿ
âóðìàã – á à õ ÷ûðòìà âóðìàã 2-úè ìÿ-
âóðìàã; ÷ûðòûã âóðìàã.
íàäà (“÷ûðòìà1”äà).
◊ ×ûðòìà âóðñàí ãàíû òþêöëÿð (÷ûõàð) –
◊ ×ûðòûã âóðñàí ãàíû òþêöëÿð (÷ûõàð)
÷îõ ñàüëàì, öçö ÷ÿùðàéû, ýöìðàù àäàì ùàã-
– á à õ ÷ûðòìà âóðñàí ãàíû òþêöëÿð (÷ûõàð)
ãûíäà. Òîéóíà ùàçûðëàøàí ýÿëèíÿ èñÿ ÷ûðòìà
(“÷ûðòìà1”äà). Ïóëëó Ìÿùÿððÿìèí ãûçû Úà-
âóðñàí ãàíû òþêöëÿð. Á.Áàéðàìîâ.
âàùèðèí äÿ êè, ÷ûðòûã âóðñàí ãàíû òþêöëÿð.
×ÛÐÒÌÀ2 “×ûðòìàã”äàí ô.ñèô.
“Àøûã ßëÿñýÿð”.
×ÛÐÒÌÀÃ á à õ ÷ûðòëàìàã 3-úö ìÿíàäà.
×ÛÐÒÛËÄÀÌÀ “×ûðòûëäàìàã”äàí ô.ñèô.
Àðàáà øÿùÿðäÿí ÷ûõàðêÿí ýöíÿø éåíèúÿ ÷ûð-
×ÛÐÒÛËÄÀÌÀÃ ô. ×ûðò-÷ûðò ñÿñ ÷ûõàðìàã,
òûð, øÿðãè áöðöéÿí ãûðìûçûëûãäàí öôöãëÿðäÿêè
÷ûðò åëÿìÿê. Éàíàí éöçëÿðëÿ åëåêòðèê ëàìïà-
äàü ñèëñèëÿñè êèìè ýþðöíÿí áóëóäëàð ÿëâàí
ëàðûíûí ñöä êèìè èøûãëàíäûðäûüû éåðäÿ ãàéíàã
ðÿíýëÿðÿ áîéàíûðäû. À.Øàèã.
øàìëàðûíûí ýþçãàìàøäûðûúû ãûüûëúûìëàðû ÷ûð-
×ÛÐÒÌÀËÀÌÀ “×ûðòìàëàìàã”äàí ô.ñèô.
òûëäàéûð. Ì.ßëèçàäÿ.
×ÛÐÒÌÀËÀÌÀÃ ô. Áàðìàãëà ÷ûðòìà âó-
×ÛÐÒÛËÒÛ èñ. Ãóðó îäóí âÿ ñ. éàíàðêÿí
ðóá éîõëàìàã. Èêèñè äÿ êö÷ÿíè î òàéà êå÷èá,
âÿ éà ãóðó îòó òàïäàëàéàðêÿí ÷ûõàí ñÿñ, ÷ûðò-
ãàðïûçñàòàí áèð ýÿíú ãûçà òÿðÿô éþíÿëäè. Úÿôÿð
÷ûðò ñÿñè. Îúàã ãàëàíìûø, ãóðó àüàú áóäàã-
ãàðïûçëàðû áèð-áèð ÷ûðòìàëàäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëàðûíûí ÷ûðòûëòû èëÿ éàíìàñûíäàí ÿìÿëÿ ýÿëÿí
×ÛÐÒÌÛÃ 1. Á à õ ÷ûðòûã 1-úè ìÿíàäà.
àëîâ îúàüûí ÿòðàôûíû ãûçäûðûðäû. Ò.Ø.Ñèìóðã.
2. Á à õ ÷ûðòìà1 2-úè ìÿíàäà.
Ãàïûéà éàõûí ãîéóëìóø ïå÷äÿêè ÷ÿêèë îäóí-
×ÈÁÀÍ èñ. òèá. Äÿðèíèí òöê êèñÿúèéèíèí âÿ
ëàð ÷ûðòûëòû èëÿ éàíûá ñÿñ åòñÿ äÿ, Íÿðýèç Ùÿ-
ïèé âÿçèñèíèí èðèíëè èëòèùàáû.
ñÿíëè òåëåôîíëà ðàéîíà ìÿëóìàò âåðñÿ äÿ äà-
×ÈÁÈÍ èñ. Ìèë÷ÿê. Ãóø äÿíÿ éûüûëàð, ÷èáèí
íûøàíëàðà ìàíå îëìóðäó. ß.Âÿëèéåâ.
øèðÿéÿ. (Àòà. ñþçö).
×ÛÐÒÛ-ÏÛÐÒÛ ñèô. äàí. Áîø, ìÿíàñûç, úÿ-
×È×ß ñèô. Ñàô, òÿìèç, ãÿøÿíý (óøàã äèëèíäÿ).
ôÿíý. ×ûðòû-ïûðòû ñþùáÿò.
×È×ßÊ1 èñ. 1. áîò. ×ûëïàãòîõóìëó âÿ þð-
×ÛÐÒËÀÃ èñ. Éàíàí âÿ éà êþçÿðÿí îúàã-
òöëöòîõóìëó áèòêèëÿðèí ëÿ÷ÿê òàúûíäàí âÿ åð-
äàí ÷ûõàí ïàðûëòûëû êè÷èê ùèññÿúèêëÿð; ãûüûëúûì.
êÿêúèêëÿ äèøèúèêäÿí èáàðÿò ÷îõàëìà îðãàíû.
×ÛÐÒËÀÌÀ “×ûðòëàìàã”äàí ô.ñèô.
Àëìà àüàúû ÷è÷ÿéè. Éàñÿìÿí ÷è÷ÿéè. Ñàðû ÷è-
×ÛÐÒËÀÌÀÃ ô. 1. Ãàáûüû, áÿðê øåéè äèøëÿ
÷ÿê. – [Äèëáÿðýèëèí] ùÿéÿòëÿðèíäÿêè éàñÿìÿí,
áÿðê áàñàðàã ïàð÷àëàìàã; õûðäàëàìàã; ñûí-
ÿðèê, àë÷à, àëáàëû àüàúëàðûíûí ÷è÷ÿêëÿðè ÿò-
äûðìàã. Òóì ÷ûðòëàìàã.
ðàôà ìÿñòåäèúè áèð ãîõó ñà÷ûðäû. ß.Ñàäûã.
2. Ýöë à÷ìàüà áàøëàìàã, à÷ûëìàüà, úö-
2. ×è÷ÿêëÿðè îëàí áèòêè; ýöë. Ýþçÿëëÿð ÷è÷ÿê
úÿðìÿéÿ áàøëàìàã. [Éàçýöë:] Áèçèì éåðäÿ
äÿðèá, òÿð áóõàüà äöçÿðëÿð.. Ã.Çàêèð. Éåð
áèð éàçäà – ýöë ÷ûðòëàéàíäà, áèð äÿ ïàéûçäà
öçöíäÿ ñåâäèéèì; ×è÷ÿêëÿðäè, ÷è÷ÿêëÿð.
– ãîç ÷àòëàéàíäà áÿðê êöëÿê ÿñèð. ß.Ìÿì-
Í.Õÿçðè.
ìÿäõàíëû. Ýöëëÿðèí öñòö ãîçà èëÿ äîëóäóð,
◊ ×è÷ÿéè ÷ûðòëàìàã – ñåâèíìÿê, øàäëàí-
áÿçè ãîçàëàð àðòûã ÷ûðòëàéûá éàðûëûð. (Ãÿçåò-
ìàã, ñåâèíúÿê îëìàã. Ýþðäöì êè, ãûçûí ÷è-
ëÿðäÿí). // Ýþéÿðìÿéÿ, áèòìÿéÿ áàøëàìàã.
÷ÿéè ÷ûðòëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áàéàãäàí áÿðè
Òîõóì ÷ûðòëàäû.
ãÿì äÿðéàñûíäà áîüóëàí Ñàëåùèí èíäè åëÿ áèë
3. ìÿú. Éåíèúÿ äîüìàã, ÷ûõìàã (Ýöíÿø
÷è÷ÿéè ÷ûðòëàéûðäû. ß.Âÿëèéåâ. Ýöë ýöëö ÷à-
ùàããûíäà). Øÿðã öôöãëÿðèíäÿ ýöíÿø éåíèúÿ
üûðûð, ÷è÷ÿê ÷è÷ÿéè – á à õ ýöë.
÷ûðòëàìàüà áàøëàéûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. [Ñÿò-
×È×ßÊ2 èñ. òèá. Äÿðèäÿ âÿ ñåëèêëè ãèøàëàð-
òàð:] ßøè, éóõóäàí îéàíûá ýþçöìöçö à÷ûðàì,
äà ãàáàðúûãëû ñÿïýè âÿ òèòðÿòìÿ-ãûçäûðìà
ýþðöðÿì, ýöí òÿçÿúÿ ÷ûðòëàéûð. ß.ßáöëùÿñÿí.
øÿêëèíäÿ òÿçàùöð åäÿí àüûð êå÷èúè õÿñòÿëèê.
×ÛÐÒÌÀ1 1. Á à õ ÷ûðòûã 1-úè ìÿíàäà.
[Ýöëáàäàìûí] óøàãëûãäà ÷è÷ÿê ìÿðÿçèíÿ
2. Áàðìàãëàðäàí áèðèíèí (àäÿòÿí îðòà áàð-
ìöáòÿëà îëìàüû öçöíäÿí ìÿëóì åäèðäè!
ìàüûí) óúóíó áàø áàðìàüà äàéàéàðàã çÿðá-
Í.Íÿðèìàíîâ. Øàáàí ýåäÿíäÿí èêè èë ñîíðà
481
×È×ßÊÀ×ÌÀ
×ÈË
áåø éàøûíäà îüëó ÷è÷ÿêäÿí þëäö. ß.Ùàãâåð-
3. ìÿú. Ùÿéàòà êå÷ìÿê, éåðèíÿ éåòìÿê. Áèð
äèéåâ. // äàí. Ùÿìèí õÿñòÿëèêäÿí ñîíðà äÿ-
ýöí îëàúàã, öðÿêäÿ ãàëàí àðçóëàð ÷è÷ÿêëÿ-
ðèäÿ âÿ éà ãîðóéóúó ïåéâÿíäèí éåðèíäÿ ãà-
íÿúÿê. Ñ.Âÿëèéåâ.
ëàí ÷àòûãëàð, áàòûãëàð; ÷îïóð. ×è÷ÿê ÷û-
×È×ßÊËÈ ñèô. ×è÷ÿê à÷ìûø, ýöë à÷ìûø: ÷è-
õàðòìàã – ÷è÷ÿê õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëìàã. ×è-
÷ÿêëÿíìèø. Áèð éàíäà êÿêëèêëÿð, àéíà áóëàã-
÷ÿê (÷è÷ÿéèíè) äþéäöðìÿê – ÷è÷ÿê õÿñòÿëè-
ëàð; Áèð éàíäà áöëáöëëÿð, ÷è÷ÿêëè áàüëàð.
éèíÿ ãàðøû ïåéâÿíä åòäèðìÿê. Äåäèì: – Îü-
Ì.Ìöøôèã. Ýÿçäèì îâ÷ó êèìè ùÿð îéëàüûíäà;
ëàíÿ ÷è÷ÿê äþéäöðÿê, þâðÿò äåäè: – Éîõ; Åòè-
×ÿìÿíëè, ÷è÷ÿêëè ýþé éàéëàüûíäà. Àøûã Øÿì-
ãàä åéëÿìÿäèì ìÿí äÿ î äÿðìàíÿ, ÷è÷ÿê!
øèð. // ×è÷ÿêëÿðè îëàí. ×è÷ÿêëè àüàú. – Ýÿíú
Ì.Ìþúöç.
ãûçëàð éöéöðöøöá, îüëàíûí áàøûíà .. ðÿíýà-
×È×ßÊÀ×ÌÀ èñ. áîò. ×è÷ÿêëÿíìÿ. Àüàú-
ðÿíý ÷è÷ÿêëè áóäàãëàðäàí ùþðöëìöø ÷ÿëÿíý-
ëàðûí ÷è÷ÿêà÷ìà äþâðö.
ëÿð ãîéäóëàð. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
×È×ßÊÀÉÀÃÚÛÜÛ èñ. áîò. Áóäàüûí ÷è÷ÿê
×È×ßÊËÈÊ èñ. ×è÷ÿê ÿêèëìèø éåð, ÷îõëó ÷è-
îëàí ùèññÿñè.
÷ÿê áèòÿí ëÿê, áàü÷à. Õàíûí åâèíèí ãàáàüû ÷è-
×È×ßÊ×È èñ. ×è÷ÿê éåòèøäèðìÿêëÿ ìÿøüóë
÷ÿêëèê âÿ áþéöê áàü÷àëûãäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
îëàí àäàì, ÷è÷ÿê÷èëèê ìöòÿõÿññèñè; ýöë÷ö.
Åëëÿð øÿðÿôèíÿ ãóðóëìóø òîé-äöéöí; Äþðä éà-
íûí áàü÷àäûð – ýöëëöê, ÷è÷ÿêëèê. Í.Ðÿôèáÿéëè.
×È×ßÊ×ÈËÈÊ èñ. Áàü÷ûëûüûí áèð ñàùÿñè êèìè
÷è÷ÿê, áÿçÿê áèòêèëÿðè áåúÿðèá éåòèøäèðìÿ èøè.
×È×ßÊÏßÐßÑÒ á à õ ýöëïÿðÿñò.
Ùå÷ øöáùÿ éîõäóð êè, èëäÿí-èëÿ ýåíèøëÿíÿí
×È×ßÊÑÅÂßÍ 1. Á à õ ÷è÷ÿêïÿðÿñò.
2. èñ. çîîë. Àüàúûí ÷öðöìöø éåðëÿðèíäÿ éà-
åëìè òÿäãèãàò èøëÿðè áèð ÷îõ áÿçÿê áèòêèëÿðèíè
øàéàí úöúö.
ìöÿééÿíëÿøäèðèá, áÿçÿê ÷è÷ÿê÷èëèéèíÿ äàõèë
×È×ßÊÉÀÒÀÜÛ èñ. áîò. ×è÷ÿêàéàãúûüû-
åäÿúÿêäèð. “Åëì âÿ ùÿéàò”.
íûí éóõàðû, åíëè ùèññÿñè.
×È×ßÊÄÀÍ á à õ ýöëäàí.
×È×ßÊÉÅÉßÍ èñ. Áèòêèëÿðèí ÷è÷ÿê âÿ
×È×ßÊÄÞÉÌß èñ. ×è÷ÿéÿ ãàðøû ïåéâÿíä
ãþí÷ÿëÿðè èëÿ ãèäàëàíàí áÿçè áþúÿêëÿðèí àäû.
åòìÿ (á à õ ÷è÷ÿê2).
×ÈÔÀÉÄÀ àðà ñ. [ôàðñ.] Íÿ îëñóí êè, íÿ
×È×ßÊÊÎÐËÓÜÓ á à õ äàëòîíèçì.
õåéðè âàð, òÿÿññöô êè. Ñÿððàô ÿëèíäÿ îëñàí
×È×ßÊËßÌß “×è÷ÿêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÿýÿð éîõäó ãèéìÿòèí; Áèð ëÿëñÿí, ÷èôàèäÿ, éîõ
×È×ßÊËßÌßÊ ô. ×è÷ÿê à÷ìàã, ÷è÷ÿê-
ãÿäðèíè áèëÿí. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ìÿðâäÿí ýÿëÿí
ëÿíìÿê. Àüàúëàð ÷è÷ÿêëÿìèøäè. Ìåøÿëÿð áà-
êàüûçäà éàçûëûá êè, “úàìààò àðòûã ìåéèë åäèð-
ùàð ñÿñëÿðèëÿ äîëó èäè. È.ßôÿíäèéåâ.
ëÿð, àáóíÿ îëóá ìÿúìóÿ îõóñóíëàð”, àììà,
×È×ßÊËßÍÄÈÐÌß “×è÷ÿêëÿíäèðìÿê”-
÷èôàéäà, áèìþâãå ìÿòëÿáëÿð, ìàíå îëóð!
äÿí ô.èñ.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
×È×ßÊËßÍÄÈÐÌßÊ ô. 1. Áèð éåðäÿ ÷è-
×ÈË1 èñ. 1. Äÿðèäÿ, ÿêñÿðÿí öçäÿ ÿìÿëÿ
÷ÿê ÿêèá áåúÿðìÿê. Áàü÷àíû ÷è÷ÿêëÿíäèð-
ýÿëÿí ãÿùâÿéè âÿ éà ñàðûìòûë ðÿíýëè õûðäà
ìÿê. // Áèð éåðè ÷è÷ÿêëÿðëÿ áÿçÿìÿê.
ëÿêÿëÿð, ÷èëëÿð; ëÿêÿ, õàë. [Äèðåêòîðóí] öçöí-
2. ìÿú. Èíêèøàô åòäèðìÿê, òÿðÿããè åòäèð-
äÿ ÷îïóðà îõøàéàí ÷èë âàðäû. Ìèð Úÿëàë. Êÿ-
ìÿê. Ìÿäÿíèééÿòè ÷è÷ÿêëÿíäèðìÿê.
ðàìÿòèí ÷èë, äîëó ÷þùðÿñè êèìè äîëüóí äà ñÿñè
×È×ßÊËßÍÌß “×è÷ÿêëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
âàðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
×È×ßÊËßÍÌßÊ ô. 1. ×è÷ÿê à÷ìàã, ýöë
2. Ñèô. ìÿíàñûíäà. Ìöÿééÿí ðÿíýäÿ îëàí
à÷ìàã, ÷è÷ÿêëÿìÿê. ×è÷ÿêëÿíèá áàð âåðèð ñó-
ùåéâàíëàðûí, ÿêñÿðÿí ãóøëàðûí òöêëÿðè è÷èíäÿ
ëàíàíäà áàü-áàüàò; Ñó èëÿ áîç ñÿùðàäà úàí-
áàøãà ðÿíýäÿ õûðäà ëÿêÿëÿð, õàëëàð. ×èë õîðóç.
ëàíûá ãàëõûð ùÿéàò. Í.Ðÿôèáÿéëè. Áàùàð ÷àüû
– Áèð ãûø àõøàìûéäû, ãàïûäà ñîéóã; Ãàëõäû
Ãóáàäà; ×è÷ÿêëÿíèð àüàúëàð. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
òàð öñòöíÿ áèçèì ÷èë òîéóã. Ñ.Âóðüóí. ×èë
2. ìÿú. Èíêèøàô åòìÿê, òÿðÿããè åòìÿê, ÷è-
áèëäèð÷èíëÿð .. ùÿðÿíè þç äèëèíäÿ ãàðøûëàéûðäû-
÷ÿêëÿìÿê. // ìÿú. Àáàäëàøìàã, àáàä îëìàã.
ëàð.. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
Èíñàíûí òöêÿíìÿç ÿáÿäèééÿòè; ×è÷ÿêëÿíèð îíóí
3. Ïàð÷à öçÿðèíäÿ, ÿêñÿðÿí äàèðÿâè øÿêèë-
ñèíèðëÿðèíäÿ. Ì.Ìöøôèã. Çÿùìÿòèíëÿ ÷è÷ÿêëÿ-
äÿ îëàí áàøãà ðÿíýëè õûðäà õàëëàð. Ïàð÷àíûí
íèð; Ãàðà ãóìëó ñÿùðàëàð. Àøûã Ùöñåéí.
÷èëëÿðè.
482
×ÈË
×ÈËÈÍÝÀÜÀÚ
×ÈË2 èñ. çîîë. Òåòðàãóøóëàð àèëÿñèíäÿí àëà-
Àðòûã ýåúÿäÿí êå÷ìèøäè. Àðàáèð éàüûø ÷èëÿ-
áÿçÿê êè÷èê ìåøÿ ãóøó.
éèðäè. Ñ.Âÿëèéåâ.
×ÈË3 èñ. áîò. Êþêöìñîâëó ÷îõèëëèê îò áèòêèñè.
3. ìÿú. Ñÿïÿëÿìÿê. Úàìààò ÷àéûí ãûðà-
×ÈË-×ÈË ñèô. ×îõëó ÷èëè îëàí, ÷èë áàñìûø,
üûíà ýÿëÿíäÿ àé éàâàø-éàâàø þçöíö ýþñòÿð-
÷èë. ×èë-÷èë õîðóç. ×èë-÷èë òîéóã. – Úöúÿëÿðèì
äè. Áóëàíûã ñóéà íÿ ãÿäÿð íóð ÷èëÿäèñÿ, îíó
áÿçÿêëèäèð; Áÿçÿêëèäèð, äöçÿêëèäèð; Ñàðû, ÷èë-
ïàðûëäàäà áèëìÿäè. ß.Âÿëèéåâ.
÷èë ùÿð ðÿíýëèäèð. À.Ñÿùùÿò. [Ñÿìÿäèí] ñå-
×ÈËßÍÌß “×èëÿíìÿê”äÿí ô.ñèô.
âèíäèéèíäÿí öñò äîäàüû èêèãàò à÷ûëûá, áóðíó-
×ÈËßÍÌßÊ ô. 1. Äàìúû-äàìúû, ñû÷ðàíòû
íóí äèáèíÿ ÷ÿêèëÿð, àüçûíäàí ñàðû äèøëÿðè ýþ-
ùàëûíäà òþêöëìÿê; ñÿïèëìÿê. Áÿçÿí ñó äàì-
ðöíÿð, ñàðû, ÷èë-÷èë öçö ýöëÿð(äè). Á.Òàëûáëû.
úûëàðû éàüûø ùàëûíäà ôÿùëÿëÿðèí öñòöíÿ ñÿïÿ-
×ÈË×ÛÐÀà èñ. Áèð íå÷ÿ ëàìïàäàí (êå÷ìèø-
ëÿíèð, öç-ýþçëÿðèíÿ ÷èëÿíèðäè. Ì.Ùöñåéí.
äÿ øàìäàí) èáàðÿò àñìà òàâàí ÷ûðàüû, ãÿíäèë,
Éàøàð àðàáèð öçöíÿ ÷èëÿíÿí (ô.ñèô.) éàüûøûí
ëöñòð, àâèçÿ. Òöêÿçáàí ãàðû ÷àéû-÷þðÿéè ýÿòèðèá
ñîéóãëóüóíó ùèññ åòìèðäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
öçÿðèíäÿí ýþéþðòöêëö ÷èë÷ûðàã ñàëëàíàí áþ-
2. ìÿú. Ñÿïèëìÿê. Ýöíÿø åëÿ áèë êè, àøàüû
éöê éåìÿê ìàñàñûíà ãîéàíäà Ëàëÿ äÿ þçöíö
åíäè; Åëÿ áèë, äàùà ýóð èøûã ÷èëÿíäè. Í.Õÿçðè.
ñÿëèãÿéÿ ñàëûá ýÿëäè. Ì.Ùöñåéí. [Ãà÷àé:] ×öí-
Áèð éåðÿ áóëóääàí éàüûø ñÿïÿëÿíÿíäÿ, î áèðè
êè [Ìàùìóä] áåëÿ âàõòëàðäà ëàìïàíû éîõ, òà-
éåðÿ ýöíÿøäÿí íóð ÷èëÿíèðäè. Á.Áàéðàìîâ.
âàíäàí àñûëìûø èðè ÷èë÷ûðàüû éàíäûðûð. Ç.Õÿëèë.
×ÈËßÉßÍ, ×ÈËßÉÈÚÈ èñ. Ìàéå ÷èëÿìÿê
×ÈË×ÛÐÀÃÁÀÍ á à õ ÷èë÷ûðàãëû 2-úè ìÿ-
ö÷öí úèùàç; ïóëâåðèçàòîð. Êèìè ÿëèíäÿêè ÷èëÿ-
íàäà. ×èë÷ûðàãáàí êö÷ÿ.
éèúèéÿ ìàéå òþêöð, êèìè ïàìáûã êîëëàðûíà
×ÈË×ÛÐÀÃËÛ ñèô. 1. ×èë÷ûðàüû îëàí. Ýåíèø
äÿðìàí ÷èëÿéèðäè. (Ãÿçåòëÿðäÿí). // Ñèô. ìÿ-
îòàãäà ÷èë÷ûðàãëû ëàìïà éàíûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
íàñûíäà. ×èëÿéèúè àïàðàòëàð çÿùÿðëè ìàä-
2. Èøûãëû, ÷ûðàãáàí. Òÿêúÿ ÷èë÷ûðàãëû Áàêû-
äÿëÿðè ìÿùëóë ùàëûíäà áèòêèíèí öçÿðèíÿ ÷èëÿ-
éà, îíóí àüóøóíäà ãàòàðëàíìûø ìþùòÿøÿì
ìÿêäÿí þòðöäöð. “×àé áèòêèñè”.
áèíàëàðà áèð äàùà íÿçÿð ñàëìàã êèôàéÿòäèð.
×ÈËÈÊ á à õ ÷ÿëèê. Ãàñûì ÿìè èñòÿäè óëàüû
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
ñöðÿ, àììà Ìîëëà Úÿôÿð ÿëèíäÿêè ÷èëèê èëÿ óëà-
×ÈËß èñ. 1. Êîòàíûí áû÷àã, ãîøãó ãàðìàüû
üûí áàøûíû þç åâèíÿ òÿðÿô ãàéòàðûá éàïûøäû Ãà-
âÿ ñ. áÿðêèäèëÿí óçóí òèðäÿí èáàðÿò ùèññÿñè.
ñûì êèøèíèí éàõàñûíäàí êè, ýÿðÿê áèçÿ ýåäèá,
Éîõëàìà çàìàíû êóëòèâàòîðóí ÷èëÿñè .. âÿ
÷ÿð÷èâÿñè öôöãè âÿçèééÿòäÿ îëìàëûäûð. (Ãÿ-
ìÿíÿ ãîíàã îëàñàí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
çåòëÿðäÿí).
×ÈËÈÊ-×ÈËÈÊ çÿðô Ïàð÷à-ïàð÷à, òèêÿ-òèêÿ.
2. Áþéöê äÿðä, ÿçàá. Ìÿí ãöðáÿòäÿ þëÿð-
×èëèê-÷èëèê åëÿìÿê (äîüðàìàã) – òèêÿ-
ñÿì ãÿëáèíÿ ñàëìà ÷èëÿ; Ñþéëÿ, äîñòëàð ýþì-
òèêÿ åòìÿê (äîüðàìàã). [Ôàòìà õàíûì:] ×îõ
ìÿñèí íÿøèìè òîðïàãëàðà. À.Èëäûðûì.
àðòûã äàíûøàðñàí, äóðóá, ùàìûñûíû ÷èëèê-÷èëèê
×ÈËßÝßÍ èñ. Ñóâàüû ñàõëàìàã ö÷öí
åéëÿðÿì. Í.Âÿçèðîâ. ×èëèê-÷èëèê îëìàã –
îíóí àëòûíà âóðóëàí íàçèê, åíñèç òàõòà.
òèêÿ-òèêÿ îëìàã, ñûíûã-ñûíûã îëìàã. Áèð äÿ
×ÈËßÌß “×èëÿìÿê”äÿí ô.ñèô.
õàíûí éóìðóüóíóí çÿðáèíäÿí ïÿíúÿðÿ ÷èëèê-
×ÈËßÌßÊ ô. 1. Ñû÷ðàíòû ùàëûíäà, äàìúû-
÷èëèê îëóá, éåðÿ ñÿïèëäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
äàìúû òþêìÿê, ñÿïìÿê, ñû÷ðàòìàã. Áàøûíà
×ÈËÈÊËßÌß “×èëèêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
îäåêîëîí ÷èëÿìÿê. – ßñýÿðèí ýþçö Êîñàíûí
×ÈËÈÊËßÌßÊ ô. Ãûñà-ãûñà, ÷èëèê êèìè
ãàéûðìûø îëäóüó ÷àëàéà ñàòàøäû. Êîñà ñûñãà
äîüðàìàã.
àðõ èëÿ ñó ýÿòèðÿð, áó ÷àëàéà äîëäóðàð, áóðà-
×ÈËÈÍÝ1 èñ. ×èëèíýàüàú îéóíóíäà ïÿëè
äàí äà áîñòàíûíà ÷èëÿð âÿ ëÿççÿò àëàðäû.
âóðìàã ö÷öí àüàú ïàð÷àñû.
Ñ.Ðÿùèìîâ. [Ãûç] ùèñëè ëàìïàíûí íåôòèíè áÿ-
×ÈËÈÍÝ2 á à õ ÷ÿëèê.
äÿíèíÿ ÷èëÿéèá þçöíö éàíäûðäû. Ì.Ùöñåéí.
×ÈËÈÍÝÀÜÀÚ èñ. Èêè äÿñòÿ îéóí÷óíóí
2. Àç-àç, ñåéðÿê-ñåéðÿê éàüìàã, ñÿïÿ-
÷èëèéè âÿ éà òîïó àüàúëà âóðóá ìöÿééÿí
ëÿìÿê (éàüûø ùàããûíäà). Ùàâà ÷èëÿéèð. – ×è-
ìÿñàôÿéÿ ÷àòäûðìàñûíäàí èáàðÿò óøàã îéó-
ëÿéèð íàðûí-íàðûí èëûã Áàêû éàüûøû; Áèçèì ãÿ-
íó. [Óøàãëàð] éàøûë áèð éàñòàíàäà ÷èëèíýàüàú
øÿíý øÿùÿðèí áèðäèð ïàéûçû, ãûøû. Ñ.Ðöñòÿì.
îéíàìàüà áàøëàäûëàð. ß.Àáàñîâ.
483
×ÈËÈÍÝßÐ
×ÈÌÄÈÊËßÌßÊ
×ÈËÈÍÝßÐ èñ. ßëëÿ ìåòàëäàí ìöõòÿëèô
// Ùÿìèí ãàòäàí êÿñèëìèø ùèññÿ. Óøàãëàðäàí
øåéëÿð ãàéûðàí, ãóðàøäûðàí âÿ éà òÿìèð åäÿí
áèðèñè éàìàúäà ÷èì êÿñÿð, ãàëàíëàðû ÷èìëÿðè
óñòà. Àâòîìîáèë ÷èëèíýÿðè. – ×ûõìûøäûëàð éà-
÷ûëïàã êöðÿêëÿðèíÿ ãàëàã-ãàëàã éûüûá ñàùèëÿ
ðûøà ãàéûøëàð, òÿêÿðëÿð; ×ûõìûøäûëàð éàðûøà
äàøûéàð, ÷àéûí ãîëóíóí ñóéóíó î áèðè òÿðÿôÿ
ìÿäÿí÷è, ÷èëèíýÿð. Ì.Ìöøôèã. Äÿìèðéîë äå-
äþíäÿðÿðäèëÿð. È.Ùöñåéíîâ.
ïîñóíäà ÷èëèíýÿð øàýèðäè îëàí Éóíèñ êöëÿêëè
2. Öçÿðè úûü âÿ ñ. ñó áèòêèëÿðè èëÿ þðòöëìöø
áèð àõøàìäà éîëäàøëàðûíû ýþòöðöá, “ïîëàä
ëåùìÿëè ñó ãàòû. [Êîíñóë] ÷èì àëòûíäàí áà-
ãóøà” áàõìàüà ýåòäè. Ìèð Úÿëàë.
õàí ãóðáàüà êèìè èðè, äîìáà ýþçëÿðèíè ãà-
×ÈËÈÍÝßÐÕÀÍÀ èñ. ×èëèíýÿð åìàëàòõà-
ðîâóë÷óéà çèëëÿìèøäè. Ï.Ìàêóëó.
íàñû. ×èëèíýÿðõàíàëàðûí éàíûíäà òÿçÿ ñèëàù
×ÈÌ2 ÿä. äàí. 1. Õàëèñ, ãàòûøûüû îëìàéàí
áàçàðû äöçÿëìèøäè. Ìèð Úÿëàë.
âÿ éà ÷îõ àç îëàí. Ãÿðÿíôèë õàëà Úàìàë ÿìè-
×ÈËÈÍÝßÐËÈÊ èñ. ×èëèíýÿðèí ñÿíÿòè, èøè,
éÿ äþðä èðè ôÿòèð óçàäàðàã: – Áóíëàðû òÿê-òÿê
èõòèñàñû. Éàçñàì ÷èëèíýÿðèí èø, ùöíÿðèíäÿí;
ãîé, ÷öíêè ÷èì ñöääÿ éîüóðìóøàì, êèôëÿíÿ
Ñàíêè ÷èëèíýÿðëèê ñÿíÿòèì äÿ âàð. Ñ.Âóðüóí.
áèëÿð. ß.Âÿëèéåâ.
[ßæäÿð:] Ìÿí êèòàáïàéëàéàíà äåäèì:
2. Áàøäàí-áàøà, áöñáöòöí. Õþðÿê ÷èì éàü-
– Ñÿíÿòèì ÷èëèíýÿðëèêäèð.. Ñ.Ðÿùìàí.
äûð. Áó, ÿò äåéèë, ÷èì ïèéäèð. – Äÿéèðìàí÷û
×ÈËËß èñ. 1. Äîüóøäàí, òîéäàí âÿ éà
áàõäû, ýþðäö, áó áèð ãûçäû Àëëàù-òààëà õîø
þëöìäÿí êå÷ÿí ãûðõýöíëöê ìöääÿò.
ýöíäÿ, õîø ñààòäà éàðàäûá. Þçö äÿ ÷èì ãûçû-
2. Ãûøûí áþéöê âÿ êè÷èê ÷èëëÿäÿí èáàðÿò èëê
ëûí è÷èíäÿ. (Íàüûë). [Íÿúÿô âÿ ßëèãóëó] åâÿ
èêè àéû (60 ýöí). [Ìèðçÿ Ãîøóíÿëè:] Èíäè êèìÿ
ãàéûòäûãëàðû çàìàí ùÿð èêèñè ÷èì ñó è÷èíäÿ
äåìÿê îëàð êè, ñÿí ãûøûí ÷èëëÿñèíäÿ, ýåúÿ éà-
èäè. Ã.Èëêèí.
ðûñû ýåò, ÷ûõ ìèíàðÿíèí áàøûíà, îðàäàí àçàí
×ÈÌ×ÈØÌß “×èì÷èøìÿê”äÿí ô.ñèô.
âåð? ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ãûøûí ÷èëëÿñèíäÿ èñòè
×ÈÌ×ÈØÌßÊ ô. 1. Èéðÿíìÿê, öðÿéè ýþòöð-
ñîáàíûí, êþçÿðÿí áóõàðûíûí ãûðàüûíäà îòó-
ìÿìÿê, èêðàù åòìÿê. ×îõ éàüëû ÿòäÿí àäàì
ðàí àäàì ãûçìàð ýöíëÿðè ôèêðèíÿ ýÿòèðèá,
÷èì÷èøèð. – Ùÿêèì éàçäûüû äÿðìàíû àíàìà
äàìúûëû áóëàüû õàòûðëàéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
÷ÿòèíëèêëÿ è÷èðèðäèì. ×èì÷èøèðäè... Öðÿéè ýþ-
Áþéöê ÷èëëÿ – ãûøûí èëê 40 ýöíö. Ãûøûí áþ-
òöðìöðäö. Ìèð Úÿëàë. [Ñèðàò] ëàêèí ãûçûí ÷èð-
éöê ÷èëëÿñèíäÿ ãÿçàäàí ùàâà ÷îõ õîøäóð.
êèíëèéèíè, àðòûã ãàðûìàüà áàøëàäûüûíû õàòûð-
Í.Âÿçèðîâ. Êè÷èê ÷èëëÿ – ãûøûí áþéöê ÷èëëÿäÿí
ëàéàðàã, ÷èì÷èøèá öç-ýþçöíö ãûðûøäûðûðäû.
ñîíðà ýÿëÿí 20 ýöíö. Êè÷èê ÷èëëÿíèí ÷ûõìàüûíà
ß.ßáöëùÿñÿí.
îí ýöí ãàëûðäû. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
2. Äèêñèíìÿê, ñÿêñÿíìÿê. [Éóñèô] áèðäÿí
×ÈËËÈ á à õ ÷èë-÷èë. ×èëëè ãûç. ×èëëè òîéóã.
÷èì÷èøèá õÿéàëäàí àéðûëäû. Á.Áàéðàìîâ.
×ÈËΠèñ. Ëîáéà, ìÿðúè, ÿðèøòÿ âÿ äöéö-
×ÈÌÄÈÊ èñ. Èêè áàðìàüûí óúó èëÿ áèðèíèí
äÿí áèøèðèëìèø àø, ïëîâ. Àøïàç ÷èëîâó âåðèð.
ÿòèíè òóòàðàã ñûõìà; áóðóá ÷èìäèêëÿìÿ.
Ìîëëà éåéèá ýþðöð êè, äîéìàäû. “Ì.Í.ëÿòèô.”.
[Óøàã] åâÿ ýåòìÿéÿ úöðÿò åòìÿäè, àòàñûíûí
×ÈËÎÂÏßÇ, ×ÈËÎÂ×Ó èñ. Êå÷ìèøäÿ: ÷è-
éóìðóüóíäàí âÿ àíàñûíûí ÷èìäèéèíäÿí ãîðõ-
ëîâ áèøèðèá ñàòìàãëà ìÿøüóë îëàí àäàì, àø-
äó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. ×èìäèê ýþòöðìÿê
ïàç. [Ìîëëà Íÿñðÿääèí] áèð àç ôèêèðëÿøÿíäÿí
(àëìàã) – ÷èìäèêëÿìÿê. Ìîëëà ùå÷ áèð ñþç
ñîíðà äöìäöç ýåäèá ýèðèð ÷èëîâ÷ó äöêàíûíà
äåìÿéèá, Òåéìóðà éàõûíëàøûð. Îíóí áþé-
êè: – Áèð ÷èëîâ âåð. “Ì.Í.ëÿòèô.”. [Àüà Ìÿð-
ðöíäÿí ìþùêÿì áèð ÷èìäèê ýþòöðöð.
äàí:] Àüà Êÿðèì, áèçèì íþêÿðëÿðäÿí áèðèñèíè
“Ì.Í.ëÿòèô”. Áèð ÷èìäèê – èêè âÿ éà ö÷ áàð-
ýþíäÿð, áàçàðäàí, ÷èëîâïÿçäÿí äþðä íÿôÿð
ìàãëà ýþòöðöëÿ áèëÿí ìèãäàð; àçàúûã. [Òÿëÿ-
ö÷öí äþðä äöìÿðäè áîøãàáäà, éàíûíúà ãÿí-
áÿ] éóìóðòà áîéäà áèð ãûðìûçû ïîìèäîðó
äàáû, ÷èëîâ ýÿòèðñèí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
éàðû áþëöá, öñòöíÿ áèð ÷èìäèê äóç ñÿïäè. Ãàí-
×ÈËÑÈÔßÒ(ËÈ) ñèô. Öçöíäÿ ÷èë îëàí; öçö
òÿìèð. [Àíà:] Ñðàüàýöí äÿ àëÿìè ýÿçäèì, áèð
÷èë-÷èë. ×èëñèôÿò òèáá áàúûñû åëÿ .. ýöëäö êè,
÷èìäèê ÷àé òàïà áèëìÿäèì. Ñ.Ðÿùìàí.
äÿùëèçÿ ñÿñ ñàëäû. Á.Áàéðàìîâ.
×ÈÌÄÈÊËßÌß “×èìäèêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
×ÈÌ1 èñ. 1. Òîðïàüûí, êþêëÿðè áèð-áèðèíÿ ñà-
×ÈÌÄÈÊËßÌßÊ ô. Èêè áàðìàüûí óúó èëÿ
ðûøìûø ñûõ îò áèòêèëÿðè áèòìèø öñò ãàòû, òÿáÿãÿñè.
áèðèíèí ÿòèíè òóòóá ñûõìàã, èíúèòìÿê, ÷èìäèê
484
×ÈÌÄÈÊËßØÌß
×ÈÍÀÐËÛÃ
ýþòöðìÿê, ÷èìäèê àëìàã. [Ýöëÿíäàì:] Àé
×ÈÌÌß “×èììÿê”äÿí ô.ñèô.
ìöðòÿä îüëó ìöðòÿä, àäàìû äà åëÿ ÷èìäèê-
×ÈÌÌßÊ ô. Éóéóíìàã. Âàííàäà ÷èììÿê.
ëÿðëÿðìè? Í.Âÿçèðîâ. Òåëëè àðâàä áèðäÿí éà-
– [Ìÿøÿäè Èáàä:] Êèøèíèí ùàìàìûíäà èêè ñà-
õûíëàøûá, Ïÿðøàíûí ãîëóíäàí ÷èìäèêëÿäè..
àòäûð êè, ìöôòÿ ÷èìèáñèíèç, ùÿëÿ áèð äóðóá úÿí-
Ì.Èáðàùèìîâ.
úÿë äÿ ñàëûðñûíûç? Ö.Ùàúûáÿéîâ. // Ñÿðèíëÿí-
×ÈÌÄÈÊËßØÌß “×èìäèêëÿøìÿê”äÿí ô.ñèô.
ìÿê, éóéóíìàã âÿ á. ìÿãñÿäëÿ ñóéà ýèðìÿê.
×ÈÌÄÈÊËßØÌßÊ ãàðø. Áèð-áèðèíè ÷èì-
×àéäà ÷èììÿê. – Äÿíèçäÿ áèð ãûç ÷èìäè;
äèêëÿìÿê.
Ñà÷û ãàðà, þçö ýþçÿë. Í.Ðÿôèáÿéëè. // Îáðàçëû
×ÈÌÄÈÐÌß “×èìäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
òÿøáåùëÿðäÿ. Øàì ìåøÿëÿðè äàëûíäàí éåíèúÿ
×ÈÌÄÈÐÌßÊ ô. Ñó, ñàáóí âÿ ñ. èëÿ áÿäÿíè-
÷ûõìûø Àé ñàðû ñà÷ëàðûíû Ãàðà äÿíèçèí ìàâè
íè éóìàã; éóéóíäóðìàã, ÷èìèçäèðìÿê. Óøàã-
ñóëàðûíà òþêöá ÷èìèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àé ÷è-
ëàðû ÷îõ âàõò áóðàäà [ñóàõàíäà] ÷èìäèðèá éó-
ìèðäè ñóëàðäà, ùàâà ñàêèò, ùàâà õàé; Íÿäÿíñÿ
éóíäóðàðäûëàð. Ù.Ñàðàáñêè. [Ãûç] ìÿòáÿõäÿ ñó
ëàë àõûðäû Àìóäÿðéà – äÿëè ÷àé. Ñ.Ðöñòÿì.
ãîéäó âÿ àíàñû ýÿëÿíÿäÿê ãàðäàøûíû ÷èìäèðèá,
×ÈÍ1 èñ. Òàõûë, îò âÿ ñ. áè÷ìÿê ö÷öí ãûñà-
áàøûíû, áÿäÿíèíè éóäó. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
äÿñòÿëè, äèøëè, éàðûìäàèðÿâè êÿíä òÿñÿððöôàòû
×ÈÌßÐËÈÊ èñ. Ñóòóòàðû ñàùèëèíäÿ ÷èìÿíëÿð
àëÿòè; äèøëè îðàã. ×èíëÿ îò áè÷ìÿê. – Øóìà
ö÷öí àéðûëìûø éåð, ïëéàæ. ×èìÿðëèêäÿ àäàìëà-
ðûí èñòèðàùÿòè ö÷öí ùÿð úöð øÿðàèò éàðàäûëìûø-
âàúèáäè ÷öíêè áåø úöò êÿë; Áè÷èíÿ ÷èí ýÿðÿê-
äûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
äèð, õûðìàíà âÿë. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ýþòöðöá
×ÈÌÈÐ: ÷èìèð åòìÿê (àëìàã) – àçúà éàò-
êÿíäëèëÿð ùÿðÿ áèð ÷èí; Áàøëàíûáäûð òàõûëëàð
ìàã, éóõóëàìàã, éóõóñóíó àëìàã, ìöðýöëÿ-
è÷ðÿ áè÷èí. À.Ñÿùùÿò.
ìÿê, ìöðýö äþéìÿê. Þç-þçöìÿ äåäèì êè,
×ÈÍ2 èñ. äàí. Äÿôÿ, êÿðÿ. [Çåéíàë:] Ìÿíè
îíñóç éàøàìàã íÿäèð? Ãà÷äû ýþçöìäÿí éóõó,
äöíéà òàíûéûð. Ñþçö áèð ÷èí ñþéëÿéÿðÿì.
àëà áèëìÿäèì ÷èìèð. Ñ.Ðöñòÿì. [Âåéñ:] Èíäè
Ú.Úàááàðëû.
äÿ, ßçèç êèøè, áèð àç èøÿ ñÿí áàõ, ìÿí ÷èìèð åëÿ-
×ÈÍ3 èñ. äàí. Òÿáÿãÿ, ãàò, ëàé. // Ãàëàã,
éèì, ñîíðà äóðóá èñòÿäèéèíèç ãÿäÿð ñèçÿ èø
éûüûí. Äÿäÿ, ìÿí äÿ îúàüûí ýþçöíÿ îäóí
ýþðöì. ß.ßáöëùÿñÿí.
ýÿòèðìèøÿì – äåéÿ öñòÿëèê îëàðàã Ùÿçè äÿ
×ÈÌÈØÌß “×èìèøìÿê”äÿí ô.ñèô.
÷èíäÿí îäóí ýÿòèðèð. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Ñûðà. Ëÿ-
×ÈÌÈØÌßÊ ãàðø. Ùàìû áèð éåðäÿ ÷èììÿê.
ìÿéÿ èêè ÷èí ÿëâàí çÿðëè ÷èíè êàñà âÿ áîøãàá
Ñîðóøàúàãñûíûç êè, .. óøàãëàð øèðèí ÷èìèøäèêëÿðè
äöçöëÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
éåðäÿ íèéÿ ñóäàí ÷ûõäûëàð, íèéÿ Ìóñà äàéûíûí
×ÈÍ4 çÿðô äàí. Äöç, äîüðó, äöçýöí. ×èí
ñÿôÿðè èëÿ ìàðàãëàíäûëàð? Ìèð Úÿëàë.
÷ûõìàã – äîüðó îëìàã, äöçýöí îëìàã, äöç
×ÈÌÈÇÄÈÐÌß “×èìèçäèðìÿê”äÿí ô.ñèô.
÷ûõìàã. Ñÿëèìíàç àðâàä éóõóñóíóí ÷èí
×ÈÌÈÇÄÈÐÌßÊ á à õ ÷èìäèðìÿê. [Ãÿù-
÷ûõäûüûíû ýþðöá ùþíêöðäö. Ì.Ùöñåéí.
ðÿìàí] áÿçÿí ñóéóí èëûã îëäóüóíó ýþðÿðÿê,
×ÈÍ5 [ðóñ.] Ðöòáÿ, âÿçèôÿ, õèäìÿò äÿðÿ-
óøàüû ÷àéûí íèñáÿòÿí äÿðèí âÿ äàëäà áèð éå-
úÿñè. [Õîðòäàí:] ßââÿëÿí, îüëóí ùÿøòàä ìèí
ðèíäÿ ÷èìèçäèðèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ìèéàí÷ûçàäÿ
òöìÿí ïóë âåðèá, áèð éàðàíàëëûã ÷èíè àëäû.
ÿââÿëúÿ Íóðèéåâèí óøàãëàðûíû ÷èìèçäèðäè,
ß.Ùàãâåðäèéåâ. // äàí. Ïîãîí. ×èíè
ñîíðà êàìàëè-ñÿëèãÿ èëÿ Íóðèéåâÿ êèñÿ ÷ÿêäè
äöøìÿê çàð. êèí. – âÿçèôÿäÿí äöøìÿê, ùþð-
âÿ éóéóíäóðäó. ß.Âÿëèéåâ.
ìÿòäÿí äöøìÿê, äàùà ñàéûëìàìàã.
×ÈÌÊÈÐÌß “×èìêèðìÿê”äÿí ô.ñèô.
×ÈÍÀÐ èñ. áîò. Éàøûë-áîç ðÿíýëè ãàáûüû âÿ
×ÈÌÊÈÐÌßÊ á à õ
÷ûìõûðìàã. Ìÿí
ãûðìûçû ôÿñ äåéèëÿì, áó áàøäàí î áàøà ãîéó-
åíëè ïÿíúÿâàðè éàðïàãëàðû îëàí èðè, ùöíäöð
ëàì, àé Ìöãèì! – äåéÿ Çÿðèíòàú õàíûì ÷èì-
àüàú. Äþðä éàíûíäà áèòèá ñþéöäëÿ ÷èíàð;
êèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Öçÿð îë ýþëäÿ ãàçëàð, þðäÿêëÿð. À.Ñÿùùÿò.
×ÈÌËßÌß “×èìëÿìÿê”äÿí ô.ñèô.
Óúàãàìÿòëè Íàáàò ãîúà ÷èíàðûí êþëýÿñèíäÿ
×ÈÌËßÌßÊ ô. ×èìëÿ þðòìÿê (á à õ ÷èì1).
äóðóá Øÿêÿðÿëèíè ýþçëÿéèðäè. Ò.Ø.Ñèìóðã.
×ÈÌËÈ ñèô. ×èìè îëàí, ÷èì áàñìûø, ÷èìëÿ
×ÈÍÀÐËÛà èñ. ×îõëó ÷èíàð àüàúû áèòìèø
þðòöëìöø (á à õ ÷èì1). ×èìëè ýþëìÿ÷ÿ. ×èìëè
éåð. ×èíàðëûãäà éàëíûç áàøûìà ýÿçäèì; Áó
íîùóð.
ùàëäà èíúÿ áèð èíèëòè ñåçäèì. Ù.Úàâèä.
485
×ÈÍÁß×ÈÍ
×ÈÐÊÀÁ
×ÈÍÁß×ÈÍ çÿðô ×èí-÷èí, ãàò-ãàò, ñûðà èëÿ,
×ÈÍËßÍÌßÊ1 ìÿúù. ×èíëÿ áè÷èëìÿê.
ñÿëèãÿ èëÿ. Êèòàáëàðû ÷èíáÿ÷èí äöçìÿê. – Ãûâ-
Çÿìè ÷èíëÿíäè.
ðûì-ãûâðûì, ùÿëãÿ-ùÿëãÿ, ÷èíáÿ÷èí; Îí äþðä
×ÈÍËßÍÌßÊ2 ìÿúù. ×èí-÷èí äöçöëìÿê,
çöëôöí ýþðäöì áåë êÿíàðûíäà. “Ãóðáàíè”.
áèð-áèðèíèí öñòöíÿ éûüûëìàã; ãàëàíìàã. Äÿ-
×ÈÍÚß ñèô. âÿ çÿðô ×èí äèëèíäÿ. ×èíúÿ-
ðÿíèí è÷èíÿ áàñäûðûëàúàã ïàéàëàð áèð òÿðÿôÿ
ðóñúà ëöüÿò. ×èíúÿ äàíûøìàã.
÷èíëÿíèð, ãóì ÿëÿíèð, ÿùÿíý, òîðïàã áèð ãûðà-
×ÈÍ-×ÈÍ ñèô. âÿ çÿðô Ãàò-ãàò, òÿáÿãÿ-òÿáÿ-
üà òÿëëÿíèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
ãÿ, ëàé-ëàé, öñò-öñòÿ. ×èí-÷èí éûüûëìûø îäóí.
×ÈÍËÈ èñ. ×èí Õàëã Ðåñïóáëèêàñûíûí ÿñàñ
– Òàõ÷àëàðäà õûðäà ìöúðöëÿðèí öñòöíäÿí ÿë-
ÿùàëèñèíè òÿøêèë åäÿí õàëã âÿ áó õàëãà ìÿí-
âàí, ÷èí-÷èí èïÿê áîü÷àëàð ãîéóëàðäû. Ù.Ñà-
ñóá àäàì. Ïóàí Ãàé ÷èíëèëÿðè àéûã ñàëûð, îí-
ðàáñêè. Êÿïÿçäÿí éöêñÿëÿí ÷èí-÷èí áóëóäëàð;
ëàðà åäèëÿí çöëìö þç îéóíëàðû èëÿ íöìàéèø
ßðèéèá éàìàúà ñûüûíûð ùÿðäÿí. Í.Õÿçðè.
åòäèðèð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
×ÈÍßÄÀÍ èñ. [ôàðñ.] Ãóøëàðäà, ùÿøÿðàò-
×ÈÍÓÂÍÈÊ [ðóñ.] 1. Èíãèëàáäàí ÿââÿëêè
ëàðäà âÿ ìîëéóñêëàðäà ãèäàíûí òîïëàíìàñû
Ðóñèéàäà: äþâëÿò õèäìÿò÷èñè, ìÿìóð. Ïîëèñ
ö÷öí ãèäà áîðóñóíóí éîüóí ùèññÿñè. [Ãûçûë-
÷èíîâíèêè. Ìÿùêÿìÿ ÷èíîâíèêè. – Áåëÿ ñþéëÿ-
ãóø] þç áàëàëàðûíû èëê âàõòëàðäà ÷èíÿäàíûíäà
éÿíëÿð äÿ âàðäû êè, áèð ÷îõ ÷èíîâíèêëÿð ãà÷àã-
éóìøàëòäûüû ÿòëÿ, ñîíðàëàð êè÷èê ãóøëàðëà
ëàðëà ÿëáèð èäèëÿð, îëà áèëñèí êè, áåëÿ äÿ îëàéäû,
éåìëÿéèð. “Çîîëîýèéà”.
÷öíêè ÷àð ùþêóìÿòèíÿ ùÿð íÿ äåñÿí éàðà-
◊ ×èíÿäàíû äîëó îëìàã – äåìÿéÿ ÷îõ
øàðäû. Å.Ñóëòàíîâ. [Ìààðèô íàçèðëèéèíèí] ôèêèð
ñþçö îëìàã, öðÿéè ñþçëÿ äîëó îëìàã. ×èíÿ-
âÿ õÿéàëû ñîëäàòëàð êèìè íà÷àëíèêëÿðèí, ðÿèñëÿ-
äàíûíà éûüìàã – åøèòäèéè ñþùáÿòè éàäûíäà
ðèí ùþêìöíÿ òàáå âÿ ÿìðèíÿ ìöòè ÷èíîâíèêëÿð
ñàõëàìàã. Øÿìñè ãóëàüûíû øÿêëÿéèá, äåéèëÿí-
ùàñèëÿ ýÿòèðìÿê îëóáäóð. Ô.Êþ÷ÿðëè.
ëÿðè áèð-áèð ÷èíÿäàíûíà éûüûðäû. Ì.Ñöëåéìà-
2. äàí. Èøèí ùÿëëèíäÿ úàíëû èøòèðàê åòìÿéÿ-
íîâ. ×èíÿäàíûíû áîøàëòìàã – öðÿéèíäÿêè
ðÿê, âÿçèôÿñèíè àíúàã ôîðìàë éåðèíÿ éåòèðÿí
ñþçö äåìÿê, äàíûøìàã. [Ôÿðèäÿ Ôÿðÿúÿ:] Éîõ,
âÿçèôÿëè øÿõñ ùàããûíäà.
ñÿí äÿ ÷èíÿäàíûíû áîøàëò. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
×ÈÍØÖÍÀÑ èñ. ×èíøöíàñëûã ìöòÿõÿññèñè;
×ÈÍÈ èñ. [úîüð. àääàí] Ìöõòÿëèô ìÿìóëàò
ñèíîëîã.
èñòåùñàë åòìÿê ö÷öí èñòèôàäÿ îëóíàí ÿëà ýèëäÿí
×ÈÍØÖÍÀÑËÛà èñ. ×èí äèëè, ÿäÿáèééàòû,
ùàçûðëàíìûø ñöíè ìèíåðàë êöòëÿ. // Ùÿìèí
òàðèõè âÿ ìÿäÿíèééÿòèíè þéðÿíÿí åëìëÿðèí
êöòëÿäÿí ùàçûðëàíìûø. ×èíè áîøãàá. – Ãàñèä
ìÿúìóñó; ñèíîëîýèéà.
ýÿëäè ùàô êèìè; Èíúÿëìèøäè ñàï êèìè; Ýþçëÿ,
×ÈÐÈØ1 èñ. áîò. Çàíáàã ôÿñèëÿñèíÿ ìÿíñóá
éàðûí ãÿëáèíè; Ãûðìà ÷èíè ãàá êèìè. (Áàéàòû).
éàáàíû áÿçÿê âÿ òÿðÿâÿç áèòêèñè. Àçÿðáàéúàíûí
×àëñàããàë êèøè áèð ÷èíè ãàá ñó ýÿòèðäè.. Ìèð
áèð ÷îõ ðàéîíëàðûíäà éåðëè ÿùàëè ÷èðèøäÿí
Úÿëàë. [Ùÿìçÿ] àü, áþéöê ÷èíè àáàæóðëó
òÿðÿâÿç êèìè èñòèôàäÿ åäèð. “Åëì âÿ ùÿéàò”.
îòóçëóã ëàìïàíû íÿçÿðäÿí êå÷èðèá ãåéçëÿ
×ÈÐÈØ2 èñ. Ïèíÿ÷è éàïûøãàíû.
äåäè.. ß.ßáöëùÿñÿí.
×ÈÐÊ èñ. [ôàðñ.] 1. Íàòÿìèçëèêäÿí, âàõòëû-
×ÈÍËßÌß1 “×èíëÿìÿê1”äÿí ô.èñ.
âàõòûíäà éóéóëìàìàãäàí áÿäÿíäÿ, ïàë-
×ÈÍËßÌß2 “×èíëÿìÿê2”äÿí ô.èñ.
òàðäà âÿ ñ.-äÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí õîøàýÿëìÿç ëÿ-
×ÈÍËßÌßÊ1 ô. ×èíëÿ áè÷ìÿê. Îòó ÷èí-
êÿ ãàòû; êèð. Ïàëòàðûí ÷èðêèíè éóìàã. – Àð-
ëÿìÿê.
ìóä àüàúûíûí äèáèíäÿ ïàëàç ñàëûíûá âÿ öñ-
×ÈÍËßÌßÊ2 ô. ×èí-÷èí äöçìÿê, ñÿëèãÿ
òöíäÿ ÷èðêäÿí ãàðàëìûø ñàìîâàð ãàéíà-
èëÿ ëàé-ëàé éûüìàã, ãàëàìàã, ãàëàãëàìàã.
éûðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. // ñèô. ×èðêëè, ÷èðêè
Ïóëó àíúàã éàðàøûð ÷èíëÿéÿñÿí ñÿíäóãÿ; Íÿ
îëàí, êèðëè. ×èðê êþéíÿê. ×èðê éàéëûã.
êè, õÿðú åéëÿéÿñÿí ìèëëÿòÿ, äèíäàøà, ÿòÿ.
2. Á à õ èðèí. Éàðàíûí ÷èðêè. ×èðê åëÿ-
Ì.ß.Ñàáèð. Ãÿðÿíôèë õàëà îäóíó åéâàíûí
ìÿê – èðèíëÿìÿê. Éàðà ÷èðê åëÿäè.
áóúàüûíà ÷èíëÿäè. ß.Âÿëèéåâ.
×ÈÐÊÀÁ èñ. [ôàðñ.] ×èðê ñóëàð, íàòÿìèç
×ÈÍËßÍÌß1 “×èíëÿíìÿê1”äÿí ô.ñèô.
ñóëàð. Áöòöí ÷èðêàá âÿ çèáèëëÿð áó ýþëëÿðÿ òþ-
×ÈÍËßÍÌß2 “×èíëÿíìÿê2”äÿí ô.ñèô.
êöëäöéö ö÷öí éàéäà öôóíÿòäÿí âÿ äèòäèëè
486
×ÈÐÊßÒÀÁ
×ÈÑÊÈÍËßÌß
ÿëèíäÿí ãÿñÿáÿ ÿùàëèñè çèíùàðà ýÿëèðäè.
íèí úîøãóí èíêèøàôû èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã ùà-
ß.Âÿëèéåâ.
âàéà áóðàõûëàí ÷èðêëÿíäèðèúè ìàääÿëÿð àò-
×ÈÐÊßÒÀÁ ñèô. Òöíäðÿíýëè îëäóüó ö÷öí
ìîñôåðèí .. äÿéèøìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìóøäóð.
÷èðêè ýþðöíìÿéÿí, òåç ÷èðêëÿíìÿéÿí, ÷èðêÿ
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
äàâàìëû (ïàëòàð, ïàð÷à âÿ ñ. ùàããûíäà). ×èð-
×ÈÐÊËßÍÄÈÐÌß “×èðêëÿíäèðìÿê”äÿí
êÿòàá ïàð÷à.
ô.ñèô.
×ÈÐÊÝÞÒÖÐßÍ ñèô. Ðÿíýè à÷ûã îëäóüó
×ÈÐÊËßÍÄÈÐÌßÊ ô. ×èðê åòìÿê, êèðëÿí-
ö÷öí òåç ÷èðêëÿíÿí (ïàð÷à âÿ ñ. ùàããûíäà).
äèðìÿê. [Ùàôèçÿ õàíûì:] Òóò áó ïàëòàðëàðû,
×èðêýþòöðÿí ïàð÷à.
ñàõëà, ÷èðêëÿíäèðìÿéÿñÿí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
×ÈÐÊÝÞÒÖÐÌßÉßÍ á à õ ÷èðêÿòàá.
×ÈÐÊËßÍÌß “×èðêëÿíìÿê”äÿí ô.ñèô.
×ÈÐÊÈÍ ñèô. ë. Ýþçÿë îëìàéàí, ýþçÿ, ãó-
×ÈÐÊËßÍÌßÊ ô. ×èðê îëìàã, ÷èðêëè îë-
ëàüà õîø ýÿëìÿéÿí: êèôèð, åéáÿúÿð, áÿäëÿ-
ìàã, êèðëÿíìÿê. Áóíëàð ÿììàìÿëÿðèíè äÿñ-
êÿð. ×èðêèí öç. ×èðêèí ñÿñ. – [Ìÿøÿäè Èáàä:]
ìàëà áöêöá ãîéìóøäóëàð áàøëàðûíà êè, ÷èðê-
Èíñàíûí çàùèðè íÿ ãÿäÿð ÷èðêèí îëñà, áàòèíè
ëÿíìÿñèí âÿ òîçëàíìàñûí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áèð î ãÿäÿð ýþçÿë îëàð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. [Ìÿ-
Àäÿòÿí öñò-áàøû äÿìèð ïàñû âÿ éàüäàí ÷èðêëÿí-
øÿäè Ôàòìà ÿðèíÿ:] Ñÿí éàõøû áèëèðñÿí êè, áþ-
ìèø (ô.ñèô.), ïàëòàðëàðû éàìàãëû îëàí ôÿùëÿëÿð
éöê ãûç ÷èðêèí îëóá, åâäÿ ãàëûá, î, åëÿ áÿä-
éàâàø-éàâàø èøÿ áàøëàéûð(ëàð).. Ì.Èáðàùèìîâ.
áÿõò îëóá, .. áó äà áåëÿ áÿäáÿõò îëñóí?!
×ÈÐÊËÈ ñèô. Òÿìèç îëìàéàí, ÷èðêè îëàí;
×ÿìÿíçÿìèíëè.
êèðëè. [Ôÿðùàä:] Áó ýÿëÿí êèøèëÿðèí òîçëó,
2. ×èðê, ÷èðêëè, êèðëè, íàòÿìèç. ×èðêèí îòàã.
÷èðêëè àéàãëàðû ÷îõ àäàìûí öðÿéèíäÿí
×èðêèí éîðüàí-äþøÿê.
òÿìèçäèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Íÿíÿõàíûì] áèð
3. ìÿú. Éàðàìàç, ëÿéàãÿòñèç, õîøàýÿëìÿç,
äÿ ýåðè ãàéûòäû, ÿñíÿéÿ-ÿñíÿéÿ äàëûíà áèð
ïèñ. ×èðêèí èø. – [Çàáèò:] Î ÷èðêèí ùÿðÿêÿòèì
÷èðêëè âÿ úûðûã éîðüàí ñàëûá îòóðäó.
éàäûìà äöøÿíäÿ èíäè äÿ òöêëÿðèì áàøûìäà
×ÿìÿíçÿìèíëè.
áèç-áèç îëóð.. Å.Ñóëòàíîâ. ×èðêèí ÿìÿëëÿðèí
×ÈÐÊËÈ-ÏÀÑËÛ ñèô. Öç-ýþçöíö, öñò-
þçö ýèçëÿéèð; Ñþç òóòìóð äîäàüû, ìÿíè
áàøûíû ÷èðê áàñìûø; ïèíòè, ñÿëèãÿñèç.
ïèñëÿéèð. Àøûã Ùöñåéí.
×ÈÐÊ-ÏÀÑ(ÀÃ) òîï. äàí. ×èðê, êèð.
×ÈÐÊÈÍËßØÌß “×èðêèíëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
[Êÿðáÿëàéû Íÿñèð:] ßøè, èíñàô èëÿ äàíûøàã,
×ÈÐÊÈÍËßØÌßÊ ô. Ýþçÿëëèéèíè èòèðìÿê,
òîçóí-òîðïàüûí è÷èíäÿ èøëÿéèðñÿí, ÷èðêÿ-
êèôèðëÿøìÿê, åéáÿúÿðëÿøìÿê, ÷èðêèí øÿêëÿ
ïàñàüà áàòûðñàí, áÿñ ñîíðà ùàðäà ýÿëèá
äöøìÿê. Åëÿ áèð âàõò îëäó êè, ãûç ñîëìàüà,
òÿìèç îëóðñàí? Ö.Ùàúûáÿéîâ.
÷èðêèíëÿøìÿéÿ öç ãîéäó. Ì.Ùöñåéí.
×ÈÐÒÌßÊ á à õ ÷ûðòûã 1-úè ìÿíàäà.
×ÈÐÊÈÍËÈÊ èñ. 1. Êèôèðëèê, åéáÿúÿðëèê;
×ÈÑ èñ. 1. Äóìàí øÿêëèíäÿ éàüûø; êè÷èúèê
÷èðêèí àäàìûí, øåéèí âÿ ñ.-íèí ùàëû. [Ñåâäà:]
éàüûø äàìúûñû.
×èðêèíëèéèì åòäèðìÿñèí èêðàù; Êþíëöì ñÿíè
2. Òóòãóí ùàâà.
þïìÿê äèëÿð.. Ù.Úàâèä. Ùàúû Òàüû Àëëàùãó-
×ÈÑßÊ á à õ ÷èñêèí.
ëóíó øèðíèêäèðìÿê ö÷öí ÿðÿ ýåòìÿê âàõòû
×ÈÑßËßÌß “×èñÿëÿìÿê”äÿí ô.ñèô. Ëàë,
÷îõäàí êå÷ìèø, ÷èðêèíëèêäÿ þçöíÿ îõøàéàí
÷èñÿëÿìÿ éàüûøûí àðäû-àðàñû êÿñèëìÿäè.
òÿêúÿ ãûçûíû äà [íþêÿðÿ] âåðìÿéè âÿä åòìèø-
È.Ùöñåéíîâ.
äè. ß.ßáöëùÿñÿí.
×ÈÑßËßÌßÊ á à õ ÷èñêèíëÿìÿê. Ýöí-
2. ìÿú. Éàðàìàçëûã, àë÷àãëûã, ïèñëèê, ðÿ-
äöç ùàâà òóòãóí îëìóø, èíäè èñÿ ÷èñÿëÿéèðäè.
çèëëèê. [Õîñðîâ:] Íÿ ö÷öí áó áÿäáÿõò ìÿì-
ß.Âÿëèéåâ. Éàüûø ÷èñÿëÿéÿð øÿùÿðÿ, êÿíäÿ;
ëÿêÿòäÿ îëàí áöòöí ÷èðêèíëèêëÿðè ìÿíÿ ýþñ-
Äþéÿð çèðâÿñèíè äîëó äàüëàðûí. Á.Âàùàáçàäÿ.
òÿðäèí? À.Øàèã. [Ãàðàø] èíàíûðäû êè, àòà ùàã-
×ÈÑÊÈÍ èñ. Òóòãóí ùàâàäà íàðûí éàüûø:
ãûíäà ïèñ äöøöíìÿê ÿí áþéöê õÿéàíÿò âÿ
÷èñÿê. Éàüûø ýåò-ýåäÿ éàâàøûéûá, ÷èñêèíÿ
÷èðêèíëèêäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
÷åâðèëäè. È.ßôÿíäèéåâ. Ãàðàíëûã èäè, ÷èñêèí
×ÈÐÊËßÍÄÈÐÈÚÈ ñèô. ×èðê åäÿí, õàðàá
éàüûø éàüûðäû.. Ñ.Ðÿùìàí. // Ñèô. ìÿíàñûíäà.
åäÿí, êèðëÿíäèðÿí, êîðëàéàí. Ìàøûíëàð ÷èðê-
×èñêèí ùàâà.
ëÿíäèðèúè ãàçëàð áóðàõûð. – Ñîí èëëÿð ñÿíàéå-
×ÈÑÊÈÍËßÌß “×èñêèíëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
487
×ÈÑÊÈÍËßÌßÊ
×ÈÉÈÍÁß×ÈÉÈÍ
×ÈÑÊÈÍËßÌßÊ ô. Òóòãóí ùàâàäà íàðûí
×ÈÉßËßÊ èñ. áîò. Àü ÷è÷ÿêëÿðè, ÷ÿùðàéû-
éàüûø éàüìàã; ÷èñÿëÿìÿê. Áÿðê äóìàí îë-
ãûðìûçû ðÿíýëè ÿòèðëè ìåéâÿñè îëàí ÷îõèëëèê îò
äóüó ö÷öí ÷èñêèíëÿéèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
áèòêèñè âÿ áó áèòêèíèí ìåéâÿñè. Ôÿðìàí éîë-
×ÈÑÊÈÍËÈ ñèô. ×èñêèí. Ïàéûçûí ÷èñêèíëè,
äàøëàðû èëÿ ìåøÿéÿ ÷èéÿëÿê éûüìàüà ýåäÿð, ÷ÿ-
äóìàíëû ýöíö àç-àç àéàçûéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìÿíëÿðäÿ îéíàð, äàüëàðà äûðìàøàðäû. ß.Ñàäûã.
Áó ýöí õîø, ýöíÿøëè, ëàëÿçàð îëàí ùàâà ñà-
×ÈÉÈÄ èñ. Ïàìáûã òîõóìó. [Ùÿéàò:] ×èéè-
áàù áóëóäëó, êöëÿêëè, ÷èñêèíëè áèð ùàë àëûð.
äèí íåúÿ òÿìèçëÿíèá ùàçûðëàíäûüûíû .. éîõëà-
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
éûðûã. Ì.Èáðàùèìîâ. [Õàíïÿðè] èñòÿéèðäè êè,
×ÈÒ èñ. Áàñìà ýöëëö âÿ éà ñàéà éöíýöë
áöòöí èøëÿðè þçö ýþðñöí, áöòöí ÷èéèäè þçö
ïàìáûã ïàð÷à. Ýöëíàç óúóçãèéìÿòëè ÷èòäÿí
ñÿïñèí. ß.Âÿëèéåâ.
ñàäÿ ïàëòàð ýåéèðäè. Ò.Ø.Ñèìóðã. [Ýöë÷þù-
×ÈÉÈÄÑßÏßÍ ñèô. ê.ò. ×èéèä ñÿïìÿéÿ
ðÿ:] Áó úöð ÷èòèí àðøûíûíû áèç ùÿìèøÿ ñÿêêèç
ìÿõñóñ. Òðàêòîðà ãîøóëìóø ÷èéèäñÿïÿí ìà-
ãÿïèêäÿí àëûðûã. Ö.Ùàúûáÿéîâ. // ñèô. Ùÿìèí
øûí äöíÿíäÿí ñàùÿäÿ èäè. ß.Âÿëèéåâ. Ìåõà-
ïàð÷àäàí òèêèëìèø. ×èò êþéíÿê. – Áèð èë áóí-
íèçàòîðëàð àç âàõòäà àëòû àüûð ìàëàíû, áåø ÷è-
äàí ÿââÿë êÿíäëÿðèíäÿ éîëäàøëàðûíûí ÷èò
éèäñÿïÿí ìàøûíû, áåø òðàêòîðó òÿìèð åäèá ñàç
ëèáàñûíà ùÿñðÿò àïàðàí Ýöëïÿðè èíäè èïÿê
ùàëà ñàëìûøëàð. // Èñ. ìÿíàñûíäà. ×èéèäñÿïÿí
ïàëòàðäà, öñò-áàøû ãûçûë âÿ úàâàùèðàò èëÿ áÿ-
ìàøûí. ×èéèäñÿïÿíè òÿìèð åòìÿê. Éåíè ìàðêàëû
çÿíìèø êÿíäëÿðèíÿ ãàéûäàúàãäû. Ñ.Ñ.Àõóí-
÷èéèäñÿïÿí.
äîâ. Ãàðàòåë ñàäÿ ÷èò äîí ýåéèá, áàøûíà àü
×ÈÉÈÍ èñ. Áÿäÿíèí áîéóíäàí ãîëëàðà ãÿ-
êðåïäåøèí þðïÿê þðòìöøäö. ß.ßáöëùÿñÿí.
äÿð îëàí ùèññÿñè. Àüûð áèð ñöêóòóí ãÿñÿáÿäÿ
×ÈÒßÊ èñ. Éàìàã.
ùþêì ñöðäöéöíö ýþðÿí Ëåéëÿê ÷èéíèíäÿêè
×ÈÒß(Ëß)Ìß “×èòÿ(ëÿ)ìÿê”äÿí ô.ñèô.
áåøà÷ûëàí òöôÿíýèíè ùÿðëÿéèá ÿëèíÿ àëäû..
×ÈÒß(Ëß)ÌßÊ ô. Äåøèéè, éûðòûüû úàëàéûá
Ñ.Ðÿùèìîâ. Áèð äàùà õàðàáàëûüû ýþçäÿí êå-
òèêìÿê; éàìàìàã.
÷èðäèêäÿí ñîíðà ãîúàéà òÿðÿô äþíöá, ÿëèíè
×ÈÂ(È) èñ. Ùÿð ùàíñû ãóðüóäà, ìåõàíèçì-
îíóí ÷èéíèíÿ ãîéäó. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
äÿ, ìàøûíäà âÿ ñ.-äÿ ùèññÿëÿðè áèð-áèðèíÿ
// Ýåéèìèí ùàìàí éåðè þðòÿí ùèññÿñè. Ïàëòî-
áèðëÿøäèðÿí äåòàë; äèë÷ÿê, øïîí. Àïàðàí
íóí ÷èéíè. – [Óøàüûí] ýþçöíöí éàøû ïåíúÿ-
÷àðõëàðûí òîïó èëÿ éàðûìîõëàð êîíóñ ñÿòùè
öçÿðèíäÿ îëàí ÷èâè âÿ éà ôëàíñ âàñèòÿñèëÿ áèð-
éèìèí ÷èéíèíè èñëàòìûøäû.. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áèðèíÿ áèðëÿøäèðèëèð. ß.ßëèçàäÿ.
×èéíèíÿ àøûðìàã – ãàëäûðûá ÷èéíèíÿ ãîé-
ìàã. Òàïäûã õóðúóíó ýþòöðöá ÷èéíèíÿ àøûð-
×ÈÂËßÌß “×èâëÿìÿê”äÿí ô.ñèô.
äû. ß.Âÿëèéåâ.
×ÈÂËßÌßÊ ô. õöñ. ×èâëÿ áèð-áèðèíÿ áÿíä
◊
åòìÿê, áàüëàìàã.
×èéíèíäÿí (÷èéèíëÿðèíäÿí) àüûð éöê ýþ-
×ÈÂÇß èñ. Ñûçàíàã.
òöðöëìÿê – á à õ ÷èéíèíäÿí (÷èéèíëÿðèíäÿí)
×ÈÂÇßËÈ ñèô. ×èâçÿ (ñûçàíàã) áàñìûø; ñû-
äàü ýþòöðöëìÿê. ×èéíèíäÿí (÷èéèíëÿðèí-
çàíàãëû.
äÿí) äàü ýþòöðöëìÿê – öçÿðèíäÿí àüûð éöê
×ÈÉ ñèô. 1. Áèøìÿìèø, áèøèðèëìÿìèø, ãàéíà-
ýþòöðöëìÿê, àüûð, ìÿñóëèééÿòëè áèð èøäÿí
äûëìàìûø. ×èé ÿò. ×èé ñöä. ×èé ñó. ×èé êÿð-
àçàä îëìàã. Áèðäÿí ìÿí [ãàäûíû] òàíûéàðêÿí
ïèú – ïàë÷ûãäàí òóòóëìóø, áèøèðèëìÿìèø, õàì
åëÿ áèë ÷èéíèìäÿí àüûð áèð äàü ýþòöðöëäö.
êÿðïèú. Áèíà ÷èé êÿðïèúäÿí òèêèëìèø âÿ àüàð-
ß.Ìÿììÿäõàíëû. ×èéíèíÿ (÷èéèíëÿðèíÿ)
äûëìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ. // Éàõøû áèøìÿìèø,
äöøìÿê – öçÿðèíÿ, þùäÿñèíÿ äöøìÿê, ýþð-
éàðûáèøìèø, àëà-áèøìèø. Õþðÿéèí ÿòè ÷èéäèð.
ìÿëè îëìàã. ×èéíèíè (÷èéèíëÿðèíè) àòìàã
2. ìÿú. Òóòãóí, à÷ûëûøìàìûø, êàë. Íþâáÿò÷è
(÷ÿêìÿê) – íàðàçûëûüûíû âÿ éà áèð èøäÿí õÿ-
ãàäûí ìöðýöäÿí ùþâëíàê àéûëäûüûíû ýþñòÿðÿí
áÿðè îëìàäûüûíû áèëäèðìÿê ÿëàìÿòè îëàðàã ÷è-
òóòãóí âÿ ÷èé áèð ñÿñëÿ úàâàá âåðäè. Ì.Ùöñåéí.
éèíëÿðèíè òÿðïÿòìÿê. Ñåéðàí ÷èéèíëÿðèíè àòäû:
3. ìÿú. Éåðñèç, ìöíàñèáÿòñèç. ×èé ñþç.
– Áèëìèðÿì, – äåäè. Ã.Èëêèí. Ôðîñéà ÷èéèíëÿðèíè
4. ìÿú. Éåòèøìÿìèø.
÷ÿêèá, äîäàãëàðûíû áöçäö. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
×ÈÉÀÍ èñ. çîîë. ×îõàéàãëûëàð ñèíôèíäÿí
×ÈÉÈÍÁß×ÈÉÈÍ á à õ ÷èéèí-÷èéèíÿ. ×èéèí-
êè÷èê, çÿùÿðëè ùåéâàí; ñêîëîïåíäðà.
áÿ÷èéèí èøëÿìÿê.
488
×ÈÉÈÍ-×ÈÉÈÍß
×ÎÁÀÍÓËÄÓÇÓ
×ÈÉÈÍ-×ÈÉÈÍß çÿðô 1. Áèðýÿ, áèðëèêäÿ, áèð
×ÎÁÀÍ×È×ßÉÈ èñ. áîò. Ùöíäöðëöéö áèð
éåðäÿ.
ìåòðÿ ãÿäÿð îëàí ÷îõèëëèê îò áèòêèñè.
2. Éàí-éàíà, éàíàêû. ßäÿáëÿ äàéàíûá
×ÎÁÀÍ-×ÎËÓà òîï. Êå÷ìèøäÿ: éóõàðû
÷èéèí-÷èéèíÿ; Ùå÷ áèðè ýÿòèðìÿç áèð ñþç äèëè-
òÿáÿãÿäÿí îëàíëàðûí àøàüû òÿáÿãÿéÿ ìÿíñóá
íÿ. Øÿùðèéàð.
îëàíëàðà âåðäèêëÿðè òÿùãèðàìèç àä. ×îáàí-
×ÈÉÈÍËÈÊ èñ. Ïàëòàðûí àëòûíäàí ÷èéèíÿ ãî-
÷îëóã îüëó áÿé èëÿ áàùÿì îëóáäóð; ùàìûíû
éóëàí áàëûøúûã. ×èéèíëÿðè ÷îõ åíñèç îëàí ãà-
áÿéÿíìÿç. Ì.ß.Ñàáèð. [Õàí:] ×îáàí-÷îëóã
äûíëàð ÷èéèíëèê ãîéìàãëà ÷èéèí õÿòòèíè ñöíè
éàðäûìû ìÿíÿ ýÿðÿêìÿç! Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ñóðÿòäÿ óçàäà áèëÿðëÿð. “Àç. ãàä.”.
×ÎÁÀÍßÏÏßÉÈ èñ. áîò. Éàáàíû ùàëäà áè-
×ÈÉÍÈÄÖØÖÊ ñèô. 1. ×èéèíëÿðè âÿ éà áèð
òÿí, êÿêëèêîòóíà îõøàð éåéèëÿí îò áèòêèñè.
÷èéíè àøàüû îëàí, ñàëëàã ÷èéèíëè.
×ÎÁÀÍÛ èñ. ßëäÿ ÷îìàãëà îéíàíûëàí úÿëä
2. ìÿú. Ìàéìàã, àüçûà÷ûã.
ðÿãñ; ÷îáàíëàð ðÿãñè. [Äîñòëàð] ÷îáàíû îéíà-
×ÈÉÐßÍÄÈÐÌß “×èéðÿíäèðìÿê”äÿí ô.ñèô.
éûðëàð. (Ãÿçåòëÿðäÿí). // Ùÿìèí ðÿãñèí ìó-
×ÈÉÐßÍÄÈÐÌßÊ ô. Öðÿéèíè âóðìàã, èé-
ñèãèñè. ×îáàíû ÷àëìàã. // ×îáàíáàéàòûñû.
ðÿíäèðìÿê, áûãäûðìàã, èêðàùëàíäûðìàã, èê-
×ÎÁÀÍÈÒÈ èñ. Ñöðöíö ãîðóìàã ö÷öí ñàõ-
ðàù ùèññè îéàòìàã.
ëàíûëàí èðè, ýöúëö èò úèíñè. Áîç ÷îáàíèòèëÿðè
×ÈÉÐßÍÌß “×èéðÿíìÿê”äÿí ô.ñèô.
éöéöðöá ôóðãîíóí äàë-ãàáàüûíäà ùîïïàíûð,
×ÈÉÐßÍÌßÊ ô. Áèð èøè ÷îõ ýþðìÿêäÿí,
ùöðöøöðäöëÿð. Ìèð Úÿëàë.
éàõóä áèð øåéè ÷îõ éåìÿêäÿí òÿíýÿ ýÿë-
×ÎÁÀÍÃÓØÓ á à õ ÷îáàíàëäàäàí. Ö÷
ìÿê, èêðàùëàíìàã, èéðÿíìÿê, öðÿéèíè âóð-
àääûìëûãäàí âÿùøè áèð ÷îáàíãóøó ãàëõäû.
ìàã. ×îõ âàõò àäàì éàüëû ïëîâäàí ÷èéðÿíÿð,
Ù.Íÿçÿðëè.
èøòàùàñû ñîüàí-÷þðÿê éåìÿê ÷ÿêÿð. Ñ.Ùöñåéí.
×ÎÁÀÍËÛà èñ. ×îáàíûí èøè, ïåøÿñè. Ñÿêñÿí
[×ÿïÿë:] [Ãûññà] àü ÿïïÿéè éàõûí ãîéìóð êè,
éàøûíà êèìè äàüäà-àðàíäà ÷îáàíëûã åëÿéèá,
÷èéðÿíìèøÿì, èéðÿíèðÿì. Ìèð Úÿëàë.
àüëû-ãàðàëû áóëóäëàðëà ãîë-áîéóí éàòàí ..
×ÈÇÝÈÍÌßÊ ô. á à õ ÷èì÷èøìÿê.
ßìèðàñëàí áàáà .. ñþùáÿò åäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÎÁÀÍ èñ. [ôàðñ.] Ãîéóí-êå÷è ñöðöñöíö
×ÎÁÀÍÒÎÕÌÀÜÛ èñ. áîò. ×îõëó ñà÷àãëû
îòàðàí àäàì. Ñöðö-ñöðö ãîéóíëàðû ÷îáàí éà-
êþêëÿðè îëàí ÷îõèëëèê îò áèòêèñè. ×îáàíòîõìà-
ìàúäà îòëàäàð; Àëàð ÿëÿ ïàïàüûíû, îõóð øèêÿñòÿ,
üû .. ýþâäÿñè 60 ñì-ÿ ãÿäÿð ùöíäöðëöéöíäÿ,
ôèò ÷àëàð. À.Ñÿùùÿò. ×îáàíëàð áÿçÿí ãóúàã-
ñåéðÿê ÷èì ÿìÿëÿ ýÿòèðÿí ÷îõèëëèê áèòêèäèð.
ëàðûíäàêû ÿêèç ãóçóíó ñîéóãäàí ãîðóìàã ö÷öí
Êþêöìñîâó ãàëûíäûð, ãûñàäûð, ñöðöíÿíäèð,
ÿðêëÿ Ñÿôÿð êèøèíèí ìÿíçèëèíÿ ýÿòèðèðëÿð. Ìèð
öçÿðèíäÿ êöëëè ìèãäàðäà íàçèê ñà÷àãëû êþê-
Úÿëàë.
ëÿð ÿìÿëÿ ýÿëèð. Ù.Ãÿäèðîâ.
◊ ×îáàí ãîéóíó ãûðõàí êèìè ãûðõìàã
×ÎÁÀÍÒÎÏÏÓÇÓ èñ. áîò. ßñàñÿí éàáàíû
– âàð-éîõóíó ÿëèíäÿí àëìàã.
ùàëäà áèòÿí, áÿçÿí äÿ éåì áèòêèñè êèìè
×ÎÁÀÍÀËÄÀÄÀÍ èñ. çîîë. Ó÷àðêÿí òåç-
ÿêèëèá-áåúÿðèëÿí ÷îõèëëèê îò áèòêèñè. Îòëàüûí
òåç éåðÿ ãîíàí áîçðÿíýëè, óçóíãóéðóãëó ãóø;
äèíúÿ ãîéóëäóüó èêèíúè èëäÿ éàïûøãàí éîíúà,
÷îáàíãóøó.
÷îáàíòîïïóçó, àëà-áÿçÿê äÿëèúÿîòó, àë÷àã-
×ÎÁÀÍÀØÛ èñ. Àçÿðáàéúàíûí ìöõòÿëèô
áîéëó ÷èëîò êèìè ãèéìÿòëè éåì áèòêèëÿðèíäÿ
éåðëÿðèíäÿ ìöõòÿëèô øÿêèëäÿ ñóäà âÿ éà ñöä-
÷è÷ÿê çîüëàðûíûí ìèãäàðû 10-18 äÿôÿ àðòûð.
äÿ áèøèðèëÿí àø. Ãóðáàí .. îáàëàðà ýåäèá ñöä
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
àëìàëû âÿ àüàëàð ö÷öí ÷îáàíàøû áèøèðìÿëè
×ÎÁÀÍÒÖÒßÉÈ èñ. ìóñ. Òöòÿéèí ÿí ñàäÿ
èäè. Ò.Ø.Ñèìóðã.
íþâö. [Ôÿñëè îüëàí:] ..×îáàíòöòÿéèíäÿí
×ÎÁÀÍÁÀÉÀÒÛ(ÑÛ) èñ. ìóñ. Òöòÿêäÿ ÷à-
éàïûøàíëàðû ìóñèãèøöíàñ ùåñàá åòìèðÿì!
ëûíàí õàëã ùàâàëàðûíäàí áèðèíèí àäû. Øèêÿñ-
Ì.Èáðàùèìîâ.
òÿì, ñåýàùûì, ÷îáàíáàéàòûì; Áèð øÿðáÿò äà-
×ÎÁÀÍÓËÄÓÇÓ èñ. Âåíåðà (Çþùðÿ) ïëà-
äûéûð àüûçäà, äèëäÿ. Ñ.Âóðüóí.
íåòèíèí õàëã àðàñûíäà èøëÿíÿí àäû. [Øÿðÿô:]
×ÎÁÀÍÁÎÇÀÐÒÌÀÑÛ èñ. ßòäÿí áèøèðèëÿí
×îáàíóëäóçóíóìó äåéèðñÿí, àé áàëà? [Ñàë-
áîçàðòìà íþâö.
ìàí:] Îíó äåéèðÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
489
×ÎÁÀÍÉÀÑÒÛÜÛ
×ÎÕÀÒÎÌËÓ
×ÎÁÀÍÉÀÑÒÛÜÛ èñ. áîò. Ìöðÿêêÿá÷è÷ÿê-
×ÎÕ-×ÎÕ çÿðô âÿ ñèô. 1. Ëàï ÷îõ, îëäóã-
ëèëÿð ôÿñèëÿñèíäÿí õûðäà ñàðû ÷è÷ÿêëÿð à÷àí
úà ÷îõ, îëäóãúà. [Ìÿììÿä:] ..Âÿòÿíèì ÷îõ-
áèðèëëèê îò áèòêèñè. Ìÿüðóð ëàëÿ, õóìàð íÿðýèç,
÷îõ óçàã áèð äèéàðäàäûð. Å.Ñóëòàíîâ. Çÿùì
ùÿñðÿò áÿíþâøÿ, ÷îáàíéàñòûüû âÿ áàøãà ÷è-
âÿ ãîðõó óøàãëûã èëëÿðèëÿ áèðýÿ ÷îõ-÷îõ
÷ÿêëÿð ñÿùÿð íÿñèìèíèí àùÿíýèëÿ éûðüàëàíûð..
óçàãëàðäà ãàëìûøäû. È.Ùöñåéíîâ.
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
2. ×îõëó, îëäóãúà ÷îõ, äþíÿ-äþíÿ. Øàèð-
×ÎÚÓà èñ. Óøàã. Åé äÿðáÿäÿð ýÿçèá öðÿéè
ëÿð, ðÿññàìëàð ýöíöí áàòìàñûíû ÷îõ-÷îõ òÿñ-
ãàí îëàí ÷îúóã! Áèð ëîüìà íàí ö÷öí ýþçö
âèð åòìèøëÿð. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. [Áöëÿíä:] Äå-
ýèðéàí îëàí ÷îúóã! Ì.ß.Ñàáèð. Ìÿêòÿá ÷î-
ìÿê, éîëäàøëàð, áóðàäà áèç ùÿëÿ ÷îõ-÷îõ èø
úóãëàðû éåíÿ äÿ éàõûíëàøûá ßñÿäè ÿùàòÿ åò-
ýþðìÿëèéèê... ß.ßáöëùÿñÿí.
äèëÿð. Á.Òàëûáëû.
×ÎÕÀËÄÛËÌÀ “×îõàëäûëìàã”äàí ô.ñèô.
×ÎÚÓÃËÓà èñ. Óøàãëûã. [Ñèòàðÿíèí] çà-
×ÎÕÀËÄÛËÌÀà ìÿúù. Ñàéúà, ìèãäàðúà
ùèð âÿ áàòèíèíäÿ ÷îúóãëóã ÿñÿðëÿðè ìÿùâ
àðòûðûëìàã, ÷îõ åäèëìÿê. Õÿðúëÿð ÷îõàëäûë-
îëóá ýåäèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áó ñîíóíúó
ìûøäûð.
êÿëìÿëÿð ãàðàöçëö ùÿáÿøÿ ÷îúóãëóã äàñòà-
×ÎÕÀËËÀÙËÛËÛà èñ. ×îõëó àëëàùëàðûí
íûíû õàòûðëàäûðäû. Ù.Íÿçÿðëè.
ìþâúóä îëäóüóíó ãÿáóë åäÿí äèí; ïîëèòåèçì
×ÎÄÀÐ èñ. Êå÷ìèøäÿ: ìàë-ãàðà àëâåðè èëÿ
(òÿêàëëàùëûëûã ÿêñè).
ìÿøüóë îëàí àäàì. [Êîðîüëó äåäè:] ×îäà-
×ÎÕÀËÌÀ “×îõàëìàã”äàí ô.ñèô.
ðàì, ãîéóí àëìàã èñòÿéèðÿì. “Êîðîüëó”.
×ÎÕÀËÌÀà ô. Ìèãäàðúà, ñàéúà, ùÿúìúÿ
Úÿëèë àüà úàâàá âåðäè êè, ÷îäàðäûð, øÿùÿðÿ
âÿ ñ. àðòìàã. Èøèìèç ÷îõàëìûøäûð. Ìÿäÿíè òÿ-
ìàë ýÿòèðèá, ñàáàùû ýþçëÿéèð.. È.Ìóñàáÿéîâ.
ëÿáàò ýåòäèêúÿ ÷îõàëûð. – Ìàøûíëàð, èíñàíëàð
×ÎÄÀÐËÛà èñ. êþùí. ×îäàðûí ïåøÿñè, èøè.
äàüûëûð äöçÿ; ×îõàëûð ñÿùðàäà ýåäèø-ýÿëèø
×ÎÕ ñèô. âÿ çÿðô 1. Ñàéúà àç îëìàéàí; ìèã-
äÿ. Ñ.Âóðüóí. Ýöíëÿð êå÷äèêúÿ Óñòà Ãèéà-
äàðû àðòûã îëàí (àç çèääè). Èúëàñäà ÷îõ àäàì
ñûí ôèêðè äàùà äà ÷îõàëûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
èøòèðàê åäèðäè. – [Ñóëòàí áÿé:] ..Éàøûì ÷îõ-
×ÎÕÀËÒÌÀ “×îõàëòìàã”äàí ô.ñèô.
äóð, ïóëóì äà àçäûð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. ×îõ
×ÎÕÀËÒÌÀà ô. Ñàéúà, ìèãäàðúà, ùÿúìúÿ
àç – ëàï àç, îëäóãúà àç, úöçè. ×îõ àç ïóë. ×îõ
âÿ ñ. àðòûðìàã, ÷îõ åòìÿê. Ìÿùñóëó ÷îõàëò-
àç âàõò ãàëûá. // Àç ñöðìÿéÿí, óçóí ìöääÿò
ìàã. Ñàéûíû ÷îõàëòìàã. – [Ìóðàäûí] ìöÿééÿí
äàâàì åäÿí, óçóí ñöðÿí; ñöðÿêëè. Äàíûøûã ÷îõ
áèð ïëàíû äà âàðäû; òîéóãëàðûíû ÷îõàëäàúàã,
÷ÿêèð, âåðèëèð ãÿðàð. Ð.Ðçà. // Òåç-òåç, áîë-
êå÷èëÿðè äîüóá òþðÿéÿúÿê, êå÷ÿí ïàéûçäà àë-
áîë, ÷îõëó. Áàêûäà êöëÿê ÷îõ ÿñèð. Áåëÿ òÿñà-
äûüû äöéÿñè ýÿëÿí èë áàëà âåðÿúÿêäè. Ñ.Ùö-
äöôëÿð ÷îõ äöøöð. Äîñòóìëà ÷îõ ýþðöøöðÿì.
ñåéí. Ôÿðìàí ÷àëûøìàã ñàéÿñèíäÿ ýöíäÿí-
2. Õåéëè, àðòûã, àðòûã äÿðÿúÿäÿ, îëäóãúà.
ýöíÿ ãàçûäûüû òîðïàüûí ìèãäàðûíû ÷îõàëäûð-
Ìÿùÿððÿì áó òÿñàäöôäÿí ÷îõ ñåâèíäè.
äû. ß.Ñàäûã.
Ù.Íÿçÿðëè. Ìóõòàð ÷îõ äöøöíìöø, ýþòöð-
×ÎÕÀÐÂÀÄËÛ ñèô. Åéíè çàìàíäà áèð
ãîé åëÿìèø, íÿùàéÿò, ×è÷ÿéè öðÿêäÿí ñåâìèø-
íå÷ÿ àðâàäëà íèêàùû îëàí, áèð íå÷ÿ àðâàäû
äè. ß.Âÿëèéåâ.
îëàí. ×îõàðâàäëû êèøè.
3. Ñèôÿò âÿ çÿðôëÿðäÿí ÿââÿë ýÿëÿðÿê îí-
×ÎÕÀÐÂÀÄËÛËÛà èñ. 1. Êèøèíèí åéíè çà-
ëàðûí ìÿíàñûíû ãöââÿòëÿíäèðèð. ×îõ áÿðêäÿí
ìàíäà áèð íå÷ÿ àðâàäëà íèêàùû îëàí íèêàù
äàíûøìàã. – Ãàðà ïÿùëÿâàí ýþðäö, éîõ, ùÿ-
ôîðìàñû; ïîëèãàìèéà.
ðèô ÷îõ ãöââÿòëèäèð. “Êîðîüëó”. Ãàðû áó ãîúà
2. Åéíè çàìàíäà áèð íå÷ÿ àðâàäëà íèêàùû
ìöÿëëèìè ÷îõ éàõøû òàíûéûðäû. Ñ.Ãÿäèðçàäÿ.
îëìà, áèð íå÷ÿ àðâàäû îëìà.
4. Èñ. ìÿíàñûíäà. ×îõëóã, ÿêñÿðèééÿò. Àç
×ÎÕÀÒËÛ ñèô. Áèð íå÷ÿ àò ãîøóëìóø, áèð
÷îõà òàáåäèð.
íå÷ÿ àòëà ñöðöëÿí (àðàáà âÿ ñ. ùàããûíäà). Àò-
5. ×îõëàðû, ÷îõóñó øÿêëèíäÿ èñ. – ÿêñÿ-
ëàðäàí ÷îõàòëû àðàáàëàðäà èñòèôàäÿ åäèëèð âÿ
ðèééÿòè, áþéöê ãèñìè. Ôÿùëÿëÿðèí ùàìûñû ..
îíëàðûí ìöíàñèá ãîøãó ëÿâàçèìàòû îëóð.
ãîëëàðû âÿ áàëäûðëàðû ÷èðìÿëè, .. ÷îõóñó áàøû-
“Àò÷ûëûã ãàáàãúûëëàðû”.
à÷ûã èøëÿéèðäèëÿð. Å.Ñóëòàíîâ. ×îõëàðû áèð-
×ÎÕÀÒÎÌËÓ ñèô. õöñ. Áèð íå÷ÿ àòîìó
àüûçäàí äàíûøìàüà áàøëàäû. Ì.Ùöñåéí.
îëàí, áèð íå÷ÿ àòîìäàí èáàðÿò îëàí. ×îõ-
◊ Íÿ àç, íÿ ÷îõ – á à õ àç.
àòîìëó ñïèðò. ×îõàòîìëó öçâè áèðëÿøìÿ.
490
×ÎÕÀÉÀÃËÛËÀÐ
×ÎÕÔÈÃÓÐËÓ
×ÎÕÀÉÀÃËÛËÀÐ úÿì çîîë. ×îõëó àéàã-
äàí áèëèðäè êè, îíóí ãîíøóëóüóíäà óñòà Úÿ-
ëàðû îëàí ãóðäâàðè áÿäÿíëè ùåéâàíëàðûí áþ-
ôÿð àäëû ìÿùàðÿòëè áÿííà âÿ ñÿëèãÿëè ýÿú÷ÿ-
éöê ãèñìèíèí àäû. Õÿð÷ÿíýëÿðè, ùþðöì÷ÿê-
êÿí âàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Äöððÿ] Ãÿ-
ëÿðè, ÷îõàéàãëûëàðû âÿ úöúöëÿðè áóüóìàéàã-
çÿíôÿðè ÷îõäàí ñåâèðäè.. Ñ.Âÿëèéåâ.
ëûëàð àäëàíäûðûðëàð. “Çîîëîýèéà”.
×ÎÕÄÀÍÛØÀÍ ñèô. ×îõ äàíûøìàüû ñåâÿí;
×ÎÕ-ÀÇ á à õ àç-÷îõ. Ãàíå îëóá ùÿéàòäà;
íàããàë, óçóí÷ó. ×îõäàíûøàí àäàì. – [Ìèêà-
×îõà-àçà Ôöçóëè; Ãîúàëäû, äÿðäëÿðèíè; Éàçà-
éûëîâ] Ìÿðìÿð õàíûìûí ÷îõäàíûøàí (ç.) îëäó-
éàçà Ôöçóëè. Á.Âàùàáçàäÿ.
üóíó òàìàì éàäûíäàí ÷ûõàðìûøäû. É.ßçèì-
×ÎÕÁÈËßÍ ñèô. âÿ èñ. Ùÿéàò òÿúðöáÿñè,
çàäÿ. // Èñ. ìÿíàñûíäà. ×îõäàíûøàíûí áèðèäèð.
áèëèéè ÷îõ îëàí. ×îõáèëÿí ãîúà.
– [Ìàéà þç-þçöíÿ:] Ýþðöíöð, [Ñàëìàí] áèð
×ÎÕÁÈËÌÈØ ñèô. âÿ èñ. á à õ ÷îõáèëÿí.
àç ÷îõäàíûøàíäûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
[Òóòóáÿéèì àüà] ãûçûíûí äàéÿ èëÿ ïû-
×ÎÕÄÀÍÊÛ ñèô. ×îõäàí îëìóø, ãàáàãëàð áàø
÷ûëäàøäûüûíû ýþðöá: – Éåíÿ î ÷îõáèëìèø ãûç
âåðìèø. ×îõäàíêû ñþùáÿò. ×îõäàíêû ùàäèñÿ.
íÿ ñîðóøóð? – äåéÿ ýöëöìñöíäö. ×ÿìÿíçÿ-
×ÎÕÄßÇÝÀÙ×Û ñèô. Åéíè çàìàíäà áèð íå-
ìèíëè. [Øÿðÿôîüëó:] Ðöñòÿì êèøè, áó èíäèêè
÷ÿ äÿçýàùà õèäìÿò åäÿí. ×îõäÿçýàù÷û ôÿùëÿ.
úàâàíëàð þçëÿðèíè ÷îõáèëìèø (ç.) ùåñàá åäèð-
// Èñ. ìÿíàñûíäà. ×îõäÿçýàù÷ûëàðûí éàðûøû.
ëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ. // ìÿú. Áèú, ùÿðèô, ùèéëÿ-
×ÎÕÄÈËËÈ ñèô. 1. Ìöõòÿëèô äèëëÿðäÿ äàíû-
áàç. ×îõáèëìèøèí áèðèäèð.
øàí àäàìëàðäàí èáàðÿò. ×îõäèëëè ðåñïóáëèêà.
2. Áèð íå÷ÿ äèëäÿ òÿðòèá îëóíìóø. ×îõäèëëè
×ÎÕÁÈËÌÈØËÈÊ èñ. äàí. Áèúëèê, ùèéëÿ-
áàçëûã. ..Ñÿêèíÿ ÿðèíèí èççÿòè-íÿôñè óúóíäàí
ëöüÿò.
íåúÿ ÷îõáèëìèøëèéÿ ÿë àòäûüûíà ýöëäö.
×ÎÕÄÈØÚÈÊËÈ ñèô. 1. ×îõëó õûðäà äèøëÿðè
îëàí. ×îõäèøúèêëè ÷àðõ.
Ì.Èáðàùèìîâ.
2. çîîë. ×îõëó äèøúèéè îëàí. ×îõäèøúèêëè
×ÎÕÁÓÚÀÃËÛ ñèô. ×îõëó áóúàüû îëàí.
áàëûã.
×îõáóúàãëû ìÿãáÿðÿ. // èñ. Äþðääÿí àðòûã
×ÎÕÄÈØËÈ ñèô. ×îõëó äèøè îëàí. ×îõäèøëè
áóúàüû îëàí ùÿíäÿñè ôèãóð.
÷àðõ.
×ÎÕÁÓÜÓÌËÓ ñèô. ×îõëó áóüóìäàí
×ÎÕÅÂËÈ ñèô. áîò. Èêèúèíñèééÿòëè ÷è÷ÿê-
èáàðÿò îëàí, ÷îõëó áóüóìó îëàí. ×îõáóüóì-
ëÿðëÿ éàíàøû áèðúèíñèééÿòëè ÷è÷ÿêëÿðè äÿ îëàí.
ëó ãóðä. – [Áó ñîðòóí] ýþâäÿñè ÷îõ òöêëöäöð,
Ãàðàáàøàã ÷îõåâëè áèòêèäèð.
äèðñÿêëè âÿ ÷îõáóüóìëóäóð. “Ïàìáûã÷ûëûã”.
×ÎÕßÐËÈ ñèô. Åéíè çàìàíäà áèð íå÷ÿ ÿðè
×ÎÕÚÀ ñèô. âÿ çÿðô ×îõëó, ëàï ÷îõ, îë-
îëàí (áÿçè òàéôàëàðäà íèêàù ôîðìàñû).
äóãúà ÷îõ, áîëëóúà. ×îõúà éåìÿê. – ×ûüûð-
×ÎÕßÐËÈËÈÊ èñ. 1. Àðâàäûí åéíè çàìàí-
ìà, éàò, àé àú òîéóã, éóõóíäà ÷îõúà äàðû
äà áèð íå÷ÿ ÿðè îëìàñûíäàí èáàðÿò íèêàù ôîð-
ýþð! Ì.ß.Ñàáèð.
ìàñû (áÿçè òàéôàëàðäà); ïîëèàíäðèéà.
×ÎÕÚßÙßÒËÈ ñèô. Ýåíèøëèéè, ìöõòÿëèôëè-
2. Åéíè çàìàíäà áèð íå÷ÿ ÿðè îëìà (áÿçè
éè èëÿ ôÿðãëÿíÿí; ÷îõøàõÿëè, ÷îõòÿðÿôëè. ×îõ-
òàéôàëàðäà).
úÿùÿòëè ôÿàëèééÿò. – Áöëáöë Ìÿììÿäîâ 1931-
×ÎÕßÑÐËÈ ñèô. ×îõ ÿñð ÿðçèíäÿ ìþâúóä
úè èëäÿ Âÿòÿíÿ ãàéûòäûãäàí ñîíðà ÷îõúÿùÿòëè
îëàí; ÷îõ ÿñð éàøàéàí, äàâàì åäÿí; ãÿäèì.
éàðàäûúûëûã èøèíÿ áàøëàäû. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
Áàêûíûí ÷îõÿñðëè òàðèõè. ×îõÿñðëè ÿäÿáèééàò.
×ÎÕÚÈËÄËÈ ñèô. ×îõëó úèëääÿí èáàðÿò
×ÎÕßÑÐËÈÊ èñ. ×îõ ÿñð ÿðçèíäÿ ìþâúóä
îëàí. Ì.Ñ.Îðäóáàäèíèí ÷îõúèëäëè ñå÷èëìèø
îëìà, äàâàì åòìÿ, éàøàìà. ßäÿáèééàòûìû-
ÿñÿðëÿðè. ×îõúèëäëè ÿäÿáèééàò òàðèõè.
çûí ÷îõÿñðëèëèéè. Ìÿäÿíèééÿò àáèäÿëÿðèíèí
×ÎÕ×ÀËÎÂËÓ ñèô. Áèð íå÷ÿ ÷àëîâó îëàí.
÷îõÿñðëèëèéè.
×îõ÷àëîâëó åêñêàâàòîð.
×ÎÕÔÀÇÀËÛ ñèô. åëåêòð. Áèð íå÷ÿ âÿ éà
×ÎÕ×ÀÐÏÀÉÛËÛ ñèô. ×îõëó ÷àðïàéû éåð-
÷îõ ôàçàäàí êå÷ÿí. ×îõôàçàëû åíåðæè. ×îõôà-
ëÿøÿí. ×îõ÷àðïàéûëû õÿñòÿõàíà.
çàëû åëåêòðèê àõûíû.
×ÎÕ×È×ßÊËÈ ñèô. áîò. ×îõëó ÷è÷ÿéè îëàí
×ÎÕÔÈÃÓÐËÓ ñèô. Áèð íå÷ÿ âÿ éà ÷îõëó
(áèòêèëÿð ùàããûíäà). ×îõ÷è÷ÿêëè êîë.
ôèãóðó îëàí. Ñÿðýèäÿ ýþñòÿðèëÿí ÷îõôèãóðëó
×ÎÕÄÀÍ çÿðô Õåéëè çàìàí áóíäàí ÿâ-
“Íöìàéèø” êîìïîçèñèéàñûíà äà áàêûëûëàð
âÿë; ÿââÿëäÿí, ãàáàãëàðäàí. Ìóüäóñè ÷îõ-
áþéöê ìàðàãëà áàõûðëàð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
491
×ÎÕÝÖÚËÖ
×ÎÕÌÞÂÇÓËÓ
×ÎÕÝÖÚËÖ ñèô. Áèð íå÷ÿ àò ãöââÿñèíäÿ
éèðäèëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ñàëìàí êèøè [Àãè-
îëàí; ãöââÿòëè (ìîòîð, ìàøûí, ìåõàíèçì
ëÿ] ÷îõëó äÿôòÿð, ðÿíýëè ãÿëÿì àëàúàüûíû âÿä
ùàããûíäà). ×îõýöúëö ìàøûí. – Òðåñòèí ìÿ-
åòäè. Ìèð Úÿëàë.
äÿíëÿðèíäÿ 40-äàí àðòûã ÷îõýöúëö åëåêòðèê
×ÎÕËÓÚÀ ñèô. âÿ çÿðô Ëàï ÷îõ, áîëëóúà,
ìîòîðó àçýöúëö ìîòîðëàðëà ÿâÿç åäèëìèøäèð.
÷îõ-÷îõ, áîë-áîë. Àüàú ÷îõëóúà ìåéâÿ ýÿ-
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
òèðèá. ×îõëóúà èøèì ãàëûá. – ..Ýàù âàõò îëóá-
×ÎÕÝÖÍËÖ ñèô. Ýöíëÿðëÿ äàâàì åäÿí.
äóð êè, áÿçèëÿð áèçäÿí ñîðóøóáëàð êè, áåëÿ áèð
×îõýöíëö ñÿéàùÿò. – ×îõýöíëö êîñìèê ó÷óø
âàõòäà íÿ ñÿáÿáÿ ñèéàñÿòäÿí, äóìàäàí, ùö-
ìöâÿôôÿãèééÿòëÿ áàøà ÷àòäûðûëäû.
ãóãäàí, ùöððèééÿòäÿí .. ÷îõëóúà áÿùñ åòìèðèê.
×ÎÕÙÀÊÈÌÈÉÉßÒËÈËÈÊ èñ. Åéíè âÿ-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ãîúà õàððàò ãóòóëàðû;
êàëÿòè îëàí áèð íå÷ÿ ùþêóìÿò îðãàíûíûí åéíè
Ðÿíäÿëÿéèá âóðäó ñûüàë; Äåäè: – ×è÷ÿê ÷îõ
çàìàíäà ìþâúóä îëìàñû.
îëàíäà; Àðû âåðèð ÷îõëóúà áàë. Ì.Äèëáàçè.
×ÎÕÙÅÚÀËÛ ñèô. äèë÷. Áèð íå÷ÿ âÿ éà
×ÎÕËÓà èñ. 1. Áèð øåéèí ÷îõ îëìàñû; áîë-
÷îõëó ùåúàäàí èáàðÿò îëàí. ×îõùåúàëû ñþç.
ëóã, ôèðàâàíëûã. Áàçàðäà ìåéâÿíèí ÷îõëóüó.
×ÎÕÙßÄËÈ ñèô. ðèéàç. Áèð íå÷ÿ òÿêùÿä-
Ìÿùñóëóí ÷îõëóüó. Àäàìëàðûí ÷îõëóüó.
ëèíèí úÿáðè úÿìèíäÿí èáàðÿò îëàí. ×îõùÿäëè
– [Äèëàðà] åâëÿðèíäÿ ùå÷ âàõò ùÿääèíäÿí
èôàäÿ.
àðòûã ÷îõëóã âÿ áÿçÿê-äöçÿê ýþðìÿìèøäè.
×ÎÕÙÖÚÅÉÐßËÈ ñèô. áèîë. ×îõëó ìèã-
Ì.Èáðàùèìîâ.
äàðäà ùöúåéðÿäÿí ÿìÿëÿ ýÿëìèø. ×îõùö-
2. Ñàéúà ÷îõ îëàí ùèññÿ; ÿêñÿðèééÿò (àçëûã
úåéðÿëè îðãàíèçì. ×îõùöúåéðÿëè úàíëû.
ÿêñè). Ñÿñ ÷îõëóüó. – [Óüóð:] Áèçäÿ àçëûã
×ÎÕÈËËÈÊ ñèô. 1. áîò. Áèð íå÷ÿ âÿ éà ÷îõ èë
÷îõëóüà òàáåäèð. È.ßôÿíäèéåâ.
éàøàéàí (áèòêè ùàããûíäà). ×îõèëëèê ñóáòðîïèê
×ÎÕÌßÚÙÓËËÓ ñèô. ðèéàç. Áèð íå÷ÿ
áèòêèëÿð. ×îõèëëèê îò. – ×îõèëëèê àëàã òåõíèêè
ìÿúùóëó îëàí. ×îõìÿúùóëëó òÿíëèê.
áèòêèëÿðèí ÿí ãàòû äöøìÿíèäèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
×ÎÕÌßÃÑßÄËÈ ñèô. Áèð íå÷ÿ âÿ éà ÷îõ
2. Áèð íå÷ÿ èë äàâàì åäÿí. ×îõèëëèê òÿäãè-
ìÿãñÿä ö÷öí èñòèôàäÿ åäèëÿí, ÷îõ ìÿãñÿäè
ãàò. ×îõèëëèê çÿùìÿò.
íÿçÿðäÿ òóòàí. Ùÿð ùàíñû îðáèòàë êîñìèê
×ÎÕÈØËßÍßÍ ñèô. ×îõ èñòèôàäÿ îëóíàí,
ñòàíñèéà ÷îõìÿãñÿäëè êîñìèê êîìïëåêñäèð.
ýöíäÿëèê åùòèéàúû þäÿìÿê ö÷öí ëàçûì îëàí,
÷îõ òÿëÿá îëóíàí. Ñÿíàéå ìÿùñóëóíóí âÿ ÷îõ-
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
èøëÿíÿí ìàëëàðûí .. èëëèê èñòåùñàë ïëàíëàðû àðòûã-
×ÎÕÌßÍÀËÛ ñèô. äèë÷. ×îõ ìÿíàñû îëàí.
ëàìàñèëÿ éåðèíÿ éåòèðèëìèøäèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
×îõìÿíàëû ñþç. “Áàø” ÷îõìÿíàëû ñþçäöð.
×ÎÕÃÀÍÀÄËÛËÀÐ úÿì çîîë. ×îõëó ãà-
×ÎÕÌßÐÒßÁß(ËÈ) ñèô. Áèð íå÷ÿ âÿ ÷îõ-
íàäëàðû îëàí úöúöëÿð ñèíôè.
ëó ìÿðòÿáÿñè îëàí. ×îõìÿðòÿáÿ åâ. ×îõìÿð-
×ÎÕÃÀÐÛÍÚÛÃËÛËÀÐ úÿì çîîë. Áèð íå÷ÿ
òÿáÿëè áèíà.
ãàðûíúûüû îëàí. ×îõãàðûíúûãëûëàð ñèíôè.
×ÎÕÌÈËËßÒËÈ ñèô. ×îõ ìèëëÿòëÿðäÿí,
×ÎÕÃÀÒËÛ ñèô. Áèð íå÷ÿ ãàòäàí èáàðÿò îëàí;
õàëãëàðäàí èáàðÿò îëàí; ÷îõ ìèëëÿòëÿðè, õàëã-
÷îõëàéëû, ÷îõòÿáÿãÿëè. ×îõãàòëû êàðòîí. // ×îõ-
ëàðû òÿìñèë åäÿí. ×îõìèëëÿòëè äþâëÿò. ×îõìèë-
ìÿðòÿáÿëè.
ëÿòëè ðåñïóáëèêà. – [Àñëàí:] Òðèéåñò ÷îõìèë-
×ÎÕËÀÌÏÀËÛ ñèô. ðàä. Áèð íå÷ÿ âÿ éà
ëÿòëè øÿùÿðäèð âÿ áóíà ýþðÿ äÿ áóðàäà ùÿéàò
÷îõëó åëåêòðîí ëàìïàñû îëàí. ×îõëàìïàëû
äàùà ìàðàãëû îëìàëûäûð. Ñ.Âÿëèéåâ.
ðàäèîàïàðàò. ×îõëàìïàëû ýöúëÿíäèðèúè.
×ÎÕÌÈËÉÎÍËÓ ñèô. Ñàéû, ìèãäàðû, ãèé-
×ÎÕËÀØÌÀ “×îõëàøìàã”äàí ô.ñèô.
ìÿòè ìèëéîíëàðëà ùåñàáëàíàí.
×ÎÕËÀØÌÀà á à õ ÷îõàëìàã. Þëêÿäÿ
×ÎÕÌÈÍËÈ ñèô. Ñàéû, ìèãäàðû, ãèéìÿòè
ýöíäÿí-ýöíÿ ÷îõëàøäûëàð; Ùÿð ÿìÿëÿ, ùÿð
ìèíëÿðëÿ ùåñàáëàíàí.
èøÿ ÷óëüàøäûëàð. Ì.ß.Ñàáèð.
×ÎÕÌÎÒÎÐËÓ ñèô. òåõ. Áèð íå÷ÿ ìîòîðó,
×ÎÕËÀÉËÛ ñèô. ×îõãàòëû, ÷îõòÿáÿãÿëè.
ìöùÿððèêè îëàí. ×îõìîòîðëó òÿééàðÿ.
×ÎÕËÓ ñèô. Ñàéúà, ìèãäàðúà àðòûã; ÷îõ.
×ÎÕÌÞÂÇÓËÓ ñèô. Áèð íå÷ÿ âÿ éà ÷îõëó
×îõëó àäàì. ×îõëó âÿñàèò. – Âàüçàëûí ãàïû-
ìþâçóñó îëàí. ×îõìþâçóëó åëìè òÿäãèãàò
ñûíäà ÷îõëó ôàéòîí äàéàíûá ìèíèê ýþçëÿ-
ïëàíû.
492
×ÎÕÌÞÂÇÓËÓËÓÃ
×ÎÕÒÎÍËÓ
×ÎÕÌÞÂÇÓËÓËÓà èñ. Áèð íå÷ÿ âÿ éà
×ÎÕÑÀÉËÛ ñèô. Ñàéû, ìèãäàðû ÷îõ îëàí;
÷îõëó ìþâçóñó îëìà. ×îõìþâçóëóëóãëà ìö-
÷îõëó, ÷îõ. Ñàðà ùàããûíäàêû ãÿäèì ÿôñàíÿ
áàðèçÿ. – [Åëìè èøëÿðèí ÿëàãÿëÿíäèðèëìÿñèíèí
òÿäãèãàò÷ûéà ÷îõ øåé äåéèð. Ùÿòòà ùÿìèí ÿô-
éàðûòìàç îëìàñû] íÿòèúÿñèíäÿ åëìè èøäÿ ÷îõ-
ñàíÿ ÷îõñàéëû ãûç ãàëàëàðûíûí äà ñèððèíè à÷ìàã
ìþâçóëóëóã, ïàðàëåëèçì ùàëëàðû ÿìÿëÿ ýÿë-
ö÷öí áèð âàñèòÿ îëà áèëÿð. “Åëì âÿ ùÿéàò”.
ìèøäèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
×ÎÕÑßÍßÒËÈ ñèô. Áèð íå÷ÿ ñÿíÿòè ãàâðà-
×ÎÕÍÞÂ×Ö ñèô. Èäìàíûí ÷îõ íþâö èëÿ
éàí. ×îõñÿíÿòëè àðòåë.
ìÿøüóë îëàí èäìàí÷û.
×ÎÕÑßÑËÈ ñèô. ìóñ. ×îõëó ìöõòÿëèô ñÿñ-
×ÎÕÍÞÂ×ÖËÖÊ èñ. èäì. Èäìàíûí áèð íå÷ÿ
ëÿðäÿí èáàðÿò îëàí, ÷îõëó ìöõòÿëèô ñÿñëÿðëÿ
íþâöíäÿí èáàðÿò éàðûø êîìïëåêñè. ×îõ-
èôà îëóíàí; ïîëèôîíèê. ×îõñÿñëè õîð. – ßýÿð
íþâ÷öëöêäÿ áèðèíúè éåðè òóòìàã. ×îõíþâ÷öëöê
ìöñòÿãèë ìåëîäèéàëàð âÿ éàõóä àùÿíý òÿøêèë
öçðÿ éàðûøëàð.
åäÿí êþìÿê÷è ñÿñëÿð èêèäÿí ÷îõäóðñà, îíà
×ÎÕÍÞÂËÖ ñèô. Áèð íå÷ÿ âÿ éà ÷îõëó
÷îõñÿñëè ìóñèãè äåéèëèð. “Èáòèäàè ìóñèãè íÿ-
íþâäÿí èáàðÿò îëàí.
çÿðèééÿñè”.
×ÎÕÎÒÀÃËÛ ñèô. Áèð íå÷ÿ âÿ éà ÷îõëó
×ÎÕÑßÑËÈËÈÊ èñ. ìóñ. Âîêàë âÿ éà èíñòðó-
îòàãäàí èáàðÿò îëàí. ×îõîòàãëû ìÿíçèë.
ìåíòàë ÿñÿðäÿ áèð íå÷ÿ ñÿñèí åéíè çàìàíäà
– ×îõîòàãëû, ýåíèø àðòûðìàëû, ðÿíýèí ïÿíúÿ-
áèðëÿøìÿñè; ïîëèôîíèéà.
ðÿëè, èêèìÿðòÿáÿ èìàðÿò äàøäàí òèêèëìèøäè.
×ÎÕÑÈÌËÈ ñèô. ×îõëó ñèìè îëàí. ×îõñèìëè
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìóñèãè àëÿòè.
×ÎÕÏÀÐÒÈÉÀËÛ ñèô. Áèð íå÷ÿ ïàðòèéàíûí
×ÎÕÑÞÇËÖ ñèô. Áèð íå÷ÿ âÿ éà ÷îõëó ñþç-
íöìàéÿíäÿëÿðèíäÿí òÿøêèë îëóíìóø. ×îõ-
äÿí èáàðÿò îëàí. ×îõñþçëö èäèîìàòèê èôàäÿ.
ïàðòèéàëû ùþêóìÿò.
×ÎÕØÀÕßËÈ á à õ ÷îõúÿùÿòëè. [Ðÿññà-
×ÎÕÏÈËËßËÈ ñèô. Áèð íå÷ÿ ùèññÿäÿí, ïèë-
ìûí] éàðàäûúûëûüû ÷îõøàõÿëèäèð. Î .. ùÿì îðè-
ëÿäÿí èáàðÿò îëàí. ×îõïèëëÿëè êîñìèê ðàêåò.
æèíàë áîéàêàð, ùÿì äÿ úèçýè óñòàñû êèìè òàíû-
×îõïèëëÿëè ñå÷êè ñèñòåìè – áèðáàøà ñå÷êè-
íûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ëÿðäÿí ôÿðãëè îëàðàã, ñå÷èúèëÿðÿ äåïóòàò âÿ éà
×ÎÕÒÅËËÈ ñèô. Áèð íå÷ÿ âÿ éà ÷îõ òåëè
áàøãà ñå÷êè÷èëÿð ñå÷ìÿê ö÷öí àíúàã ñå÷êè-
îëàí. ×îõòåëëè êàíàò. ×îõòåëëè êàáåë.
÷èëÿð ñå÷ìÿê ùöãóãó âåðÿí ñå÷êè ñèñòåìè.
×ÎÕÒßÁßÃßËÈ ñèô. Áèð íå÷ÿ âÿ éà ÷îõëó
×ÎÕÏËÀÍËÛ ñèô. Áèð íå÷ÿ ñàùÿíè, ïðîá-
òÿáÿãÿäÿí èáàðÿò îëàí; ÷îõëàéëû. ×îõòÿáÿ-
ëåìè íÿçÿðäÿ òóòàí, ãàâðàéàí. ×îõïëàíëû
ãÿëè íåôò éàòàüû.
òÿäãèãàò ÿñÿðè. – Ìöÿëëèô áèð éåðäÿ “Ñÿùÿð”è
×ÎÕÒßÊßÐËÈ ñèô. Áèð íå÷ÿ âÿ éà ÷îõëó
ñàäÿ îëàðàã ÷îõïëàíëû ðîìàí àäëàíäûðûð.
òÿêÿðè îëàí. ×îõòÿêÿðëè ïàðîâîç.
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
×ÎÕÒßÐßÔËÈ ñèô. 1. ðèéàç. Áèð íå÷ÿ òÿ-
×ÎÕÐßÃßÌËÈ ñèô. ×îõëó ðÿãÿìëÿðäÿí
ðÿôè îëàí; ÷îõöçëö. ×îõòÿðÿôëè ïðèçìà.
èáàðÿò îëàí. ×îõðÿãÿìëè ñàé.
2. Áèð íå÷ÿ èñòèãàìÿòè îëàí. ..Êö÷ÿëÿð î
×ÎÕÐßÍÝËÈ ñèô. 1. Ìöõòÿëèô ðÿíýëè íà-
ãÿäÿð ýåíèø âÿ ùÿðÿêÿò î ãÿäÿð ÷îõòÿðÿôëèäèð
õûøëàðû îëàí; àëà-áÿçÿê. ×îõðÿíýëè ïàð÷à.
êè, ìàøûíëàð áèð äÿãèãÿ áèð éåðäÿ éûüûëûá äóð-
2. ìÿòá. Ìöõòÿëèô ðÿíýëÿðäÿ ÷àï åäÿí.
ìàëû îëìóð. Ì.Èáðàùèìîâ.
×îõðÿíýëè ÷àï ìàøûíû. // Áèð íå÷ÿ ðÿíýäÿ
3. Áèð ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð òÿðÿôëÿðèí ùà-
÷àï îëóíìóø. ×îõðÿíýëè ïëàêàò. ×îõðÿíýëè
ìûñû ö÷öí ìÿúáóðè îëàí. ×îõòÿðÿôëè ìö-
øÿêèëëÿð.
ãàâèëÿ. ×îõòÿðÿôëè ñàçèø.
×ÎÕÑÀÙßËÈ ñèô. Áèð íå÷ÿ âÿ éà ÷îõëó
4. Á à õ ÷îõúÿùÿòëè. ×îõòÿðÿôëè éàðàäûúûëûã.
ñàùÿñè îëàí, áèð ÷îõ ñàùÿëÿðè ÿùàòÿ åäÿí.
×ÎÕÒÈËËÈ ñèô. Áèð íå÷ÿ òèëè, òèéÿñè îëàí.
// Áèð ÷îõ ñàùÿíè ÿùàòÿ åäÿí. ×îõñàùÿëè
×îõòèëëè áû÷àã. ×îõòèëëè áóðüó.
ôÿàëèééÿò. – Ìÿí øàèð îëäóüóì ö÷öí îíóí
×ÎÕÒÈÐÀÆËÛ ñèô. Áþéöê òèðàæëà ÷àï îëó-
[Ìèêàéûë Ìèðçÿíèí] ÷îõñàùÿëè ôÿàëèééÿòèíèí
íàí, ÷ûõàí. Êëàññèêëÿðèí ÷îõòèðàæëû ÿñÿðëÿðè.
áèð ãàíàäûíäàí – ïîåçèéà ãàíàäûíäàí äà-
×ÎÕÒÎÍËÓ ñèô. Àüûðëûüû òîíëàðëà îëàí.
íûøìàã èñòÿéèðÿì. Ì.Àðàç.
×îõòîíëó éöê.
493
×ÎÕÓØÀÃËÛ
×ÎÏÓÐ
×ÎÕÓØÀÃËÛ ñèô. ×îõëó óøàüû îëàí. ×î-
2.Óøàãëàð, ÷îúóãëàð. [Èëéàñ:] [Äàéûì] ãîë-
õóøàãëû àíà. – Äþâëÿòèìèç ÷îõóøàãëû âÿ òÿê
ëàðûíû ýåíèø à÷àðàã ÿââÿëúÿ áèçè – ÷îëìà-
àíàëàðà êöëëè ìèãäàðäà âÿñàèò ñÿðô åäèð..
÷îúóüóí ùàìûñûíû áèðäÿí ãàìàðëàéûá áàü-
(Ãÿçåòëÿðäÿí). // ×îõëó óøàã îëàí. Éàëíûç
ðûíà áàñäû.. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
áèçèì þëêÿäÿ áåëÿ ÷îõóøàãëû àèëÿ õîøáÿõò éà-
×ÎËÏÀ èñ. 1. Òîéóã, ãàðòàë; ãûðãîâóë âÿ
øàéà áèëÿð! (Ãÿçåòëÿðäÿí).
áÿçè áàøãà ãóøëàðûí áèð âÿ éà èêèèëëèê õîðóçó.
×ÎÕÖÇËÖ á à õ ÷îõòÿðÿôëè 1-úè ìÿíàäà.
Ãîúà ãàðòàë äàü áàøûíäà ãÿðàð òóòóá, ùÿð
×ÎÕÂÀÃÎÍËÓ ñèô. ×îõëó âàãîíäàí òÿð-
ñÿùÿð; Ó÷óðäóüó ÷îëïàëàðû áó ìèíâàëëà ñåéð
òèá îëóíìóø, ÷îõëó âàãîí ãîøóëìóø. ×îõâà-
åäÿð. Ñ.Âóðüóí. Õàíïÿðè î ýöí èøÿ ÷ûõìàéûá,
ãîíëó ãàòàð. – Áàøãà áèð äÿñòÿ èñÿ éåíèúÿ
èêè ÷îëïà êÿñäèðìèø, áèð ãàçàí çÿôÿðàíëû ïëîâ
íÿôÿñèíè äÿðèá, äàéàíìûø ÷îõâàãîíëó ãàòà-
áèøèðìèøäè. ß.Âÿëèéåâ.
ðûí éöêöíö áîøàëäûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
2. Ùÿìèí õîðóçóí áöòþâ øÿêèëäÿ ãûçàðäûë-
×ÎÕÂÀÐÈÀÍÒËÛ ñèô. ×îõëó âàðèàíòû îëàí;
ìûøû. Òàïäûã ÷îëïàíûí èêèíúè áóäóíó äà äè-
ìöõòÿëèô. Åéíè íþâ ìÿùñóëóí èñòåùñàëû ö÷öí
øèíÿ ÷ÿêäè.. ß.ßáöëùÿñÿí. [Àðâàä] ãàçìàüû
âàñèòÿ, éîë âÿ ôîðìàëàðûí ùÿääÿí àðòûã ìöõ-
áèð áîøãàáà, ÷îëïàëàðû äà àéðû áîøãàáà ãî-
òÿëèôëèéè òÿñÿððöôàò÷ûëûüûí áöòöí ïðîñåñëÿðèíè
éóá ñöôðÿéÿ ýÿòèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
÷îõâàðèàíòëû åäèð. “Åëì âÿ ùÿéàò”.
3. ìÿú. çàð. Óøàã. [Ãóðáàí:] Ïàù àòîí-
×ÎÕÉÀØËÛ ñèô. Éàøû ÷îõ îëàí; ãîúà. ×îõ-
íàí, àé Òåëëè, áåëÿ ýåòñÿ ñÿíèí áó ÷îëïàí áþ-
éàøëû ãàäûí. ×îõéàøëû àüàú.
éöê àëèì îëàúàã. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
×ÎÕÉÅÐËÈ ñèô. 1. Ñÿðíèøèíëÿð ö÷öí ÷îõëó
×ÎËÏÀËÀÍÌÀ “×îëïàëàíìàã”äàí ô.ñèô.
éåðè îëàí. ×îõéåðëè àâòîáóñ. – Áàêû èëÿ Ìîñêâà
×ÎËÏÀËÀÍÌÀà ô. ×îëïà éàøûíà ÷àòìàã,
àðàñûíäà “Èë-12” ìàðêàëû ÷îõéåðëè âÿ ñöðÿòëè
áþéöéöá ÷îëïà îëìàã; ÷îëïàëàøìàã. Ñÿùÿð
ñÿðíèøèí òÿééàðÿëÿðè èøëÿéèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ãàù-ãàù îõóð øèðèí äèëèëÿ; ×îëïàëàíûá ÷ûõûð
2. ×îõëó àäàìûí éàøàìàñû, îòóðìàñû ö÷öí
áóäàüà êÿêëèê. Àøûã Ðÿúÿá.
îëàí; áþéöê. ×îõéåðëè òàìàøà ñàëîíó. – [Àëè]
×ÎËÏÀËÀØÌÀ “×îëïàëàøìàã”äàí ô.ñèô.
ìÿêòÿáëÿðèí éàðàøûãëû áèíàëàðà, ÷îõéåðëè âÿ
×ÎËÏÀËÀØÌÀÃ
á à õ
÷îëïàëàíìàã.
ýþçÿë ýþðêÿìëè òÿëÿáÿ éàòàãõàíàëàðûíà
Úöúÿëÿð ÷îëïàëàøûá.
áþéöê åùòèéàúû âàð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
×ÎËÏÀËÛ ñèô. ×îëïàäàí áèøèðèëìèø, è÷ÿðè-
×ÎÕÉÅÉßÍ ñèô. Éåìÿéèíäÿ ùÿää áèë-
ñèíäÿ ÷îëïà îëàí. Õàí ùÿìèøÿ Ìèðçÿíèí ÷àéûíû
ìÿéÿí; ãàðûíãóëó, äîéìàç, éåéèìúèë. ×îõ-
ïöððÿíý, õþðÿéèíè ÷îëïàëû, äþøÿéèíè äþðäãàò,
éåéÿí àäàì.
ìöòÿêêÿñèíè ãàëûí åäÿðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÎËÀà ñèô. Áèð ãû÷û ãûñà âÿ éà øèêÿñò
×ÎËÓÃ-×ÎÚÓÃ
á à õ
÷îëìà-÷îúóã.
îëàí; àõñàã, òîïàë (áÿçÿí ãîëó øèêÿñò îëàí-
Êÿíäèí êÿíàðûíäàêû áþéöê ãîç àüàúûíûí àë-
ëàðà äà äåéèëèð). ×îëàã àäàì. – Ìîëëà äà
òûíäà ãóðóëìóø ìàüàðû ÷îëóã-÷îúóã áöðö-
Òåéìóðó ùÿëÿ ùå÷ ýþðìÿìèø èìèø. Îíóí ÷î-
ìöøäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè. ×îëóã-÷îúóã áèð-
ëàã îëäóüóíó äà áèëìèðìèø. “Ì.Í.ëÿòèô.”.
áèðèíÿ ãàðûøìûøäû. Ñ.Ùöñåéí.
Äÿúÿë ìåéìóí, ÷îëàã àéû, ÷ÿï êå÷è; Áèð óëà-
×ÎÌÀà èñ. Áàøû éóìðó àüàú; äÿéÿíÿê. ×î-
üà éîëäàø îëäó ùÿð ö÷ö. À.Ñÿùùÿò.
ìàãëà èëàíû þëäöðìÿê. – Êå÷èíèí ÿúÿëè ÷àòàí-
×ÎËÀÃËÀØÌÀ “×îëàãëàøìàã”äàí ô.ñèô.
äà áàøûíû ÷îáàíûí ÷îìàüûíà ñöðòÿð. (Ìÿñÿë).
×ÎËÀÃËÀØÌÀà ô. ×îëàã îëìàã, àéàüû
Êèøè ÿëèíäÿ ÷îìàã; Ñöðöð éöêëö þêöçö. À.Ñÿù-
øèêÿñò îëìàã.
ùÿò.
×ÎËÀÃËÛà èñ. ×îëàã àäàìûí ùàëû; àõ-
×ÎÏÓÐ èñ. ×è÷ÿê õÿñòÿëèéèíäÿí öçäÿ ãà-
ñàãëûã, òîïàëëûã. [Òåéìóð] åëÿ çÿíí åëÿéèð êè,
ëàí êÿëÿ-êþòöð, íàùàìàðëûã, äÿëìÿ-äåøèê.
Ìîëëà îíóí ÷îëàãëûüûíû öçöíÿ âóðìàã èñ-
Ýöëáàäàìûí ÷îïóðó äÿðèí îëñàéäû äà, öçöíö
òÿéèð. “Ì.Í.ëÿòèô.”.
åéèáëè åòìÿçäè, ÷öíêè îíóí áþéöê, àëà, óçóí-
×ÎËÌÀ-×ÎÚÓà òîï. 1. Þâëàäëàð, óøàã-
êèðïèêëè ýþçëÿðè öçöíöí òàìàì åéáèíè þðòöðäö.
ëàð, îüóë-óøàã. [Àëòóíáàé:] Ìÿí ñÿí Ãîðõ-
Í.Íÿðèìàíîâ. // Ñèôÿòèíäÿ áåëÿ êÿëÿ-êþòöð,
ìàçû áó ýöí þç ÷îëìà-÷îúóüóíäàí àéûðûá,
äÿëìÿ-äåøèê îëàí àäàì. [Êÿðáÿëàéû Íÿáè:]
áèð èòÿ äÿéèøÿúÿéÿì. Ú.Úàááàðëû.
Äöíéàíûí ÷îïóðó åëÿ ìÿíÿ ãàëìûøäû.
494
×ÎÏÓÐËÀØÌÀ
×ÞÊÄÖÐÌß
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. [Áàüáàí:]
2. ìÿú. Ùàäèñÿëÿðëÿ äîëó, ùÿéÿúàíëà äîëó,
Ïèëòÿáûü àäàìäû, áèð àç ÷îïóðäó; Öçöíÿ áà-
ýóðóëòóëó, êÿøìÿêÿøëè. Éàõøû áàõ, äöíéàíûí
õàíäà áàüðûì ãîïóðäó. Ñ.Ðöñòÿì. Ðîòà êî-
áàøûíäàí êå÷ÿí; Òóôàíëû, ÷îâüóíëó ãÿðèíÿ-
ìàíäèðè ýÿëèá ÷ûõäû. Áó, áîéúà ýþäÿê, ÷îïóð,
ëÿðÿ! Ñ.Âóðüóí.
ýóðñÿñëè Çàìàí èäè. ß.Âÿëèéåâ.
×ÎÂÓÌÀ 1. “×îâóìàã”äàí ô.ñèô.
×ÎÏÓÐËÀØÌÀ “×îïóðëàøìàã”äàí ô.ñèô.
2. Áÿðê áèð øåéÿ äÿéèá èñòèãàìÿòèíè äÿéèø-
×ÎÏÓÐËÀØÌÀà ô. Öçöíäÿ ÷îïóð ÿìÿëÿ
ìÿ, ùÿäÿôäÿí éàéûíìà (ýöëëÿ ùàããûíäà).
ýÿëìÿê, ÷îïóð îëìàã.
×ÎÂÓÌÀà ô. 1. Úÿëä î òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ
×ÎÏÓÐËÓà èñ. Öçö ÷îïóð àäàìûí ùàëû.
ýåòìÿê, ãà÷ìàã, úóììàã, úÿëä éþíÿëìÿê,
[Ýöëáàäàìûí] óçàãäàí ÷îïóðëóüó íÿèíêè ìÿ-
àòûëìàã. Èðÿëè-ýåðè ÷îâóìàã.
ëóì åòìÿçäè, ùÿòòà áèð àç äà öçöíö ýþçÿë ýþñ-
2. Éàíûíäàí þòöá êå÷ìÿê (ýöëëÿ ùàããûíäà).
òÿðÿðäè. Í.Íÿðèìàíîâ. [Íàøàäûí] öçöíäÿ
Àòëàðûìûç ãîøàëàøàíäà èêèìèçèí àðàñûíäàí
÷îïóðëóã ÿëàìÿòè îëäóüó êèìè, ýþçöíöí áèð
áèð ýöëëÿ ÷îâóäó. ß.Âÿëèéåâ. // Áÿðê áèð øåéÿ
òàéû äà ëÿêÿëè èäè. Ñ.Ùöñåéí.
äÿéèá èñòèãàìÿòèíè äÿéèøìÿê, ùÿäÿôäÿí éà-
×ÎÐ èñ. 1. ßñàñÿí ïàìáûãäà, áÿçÿí äÿ áàø-
éûíìàã (ýöëëÿ ùàããûíäà).
ãà áèòêèëÿðäÿ õÿñòÿëèê. Ñàùÿëÿð ÷îð âÿ ïàìáûã-
×ÎÂÓÑÒÀÍ á à õ ÷àâûñòàí. Êàðâàíñàðà
ãóðäóíà ãàðøû áèð íå÷ÿ äÿôÿ äÿðìàíëàíìûø-
ùÿéÿòèíèí ëàï îðòàñûíäà äþðä áèð òÿðÿôè à÷ûã
äûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
áèð ÷îâóñòàí âàð èäè, ãà÷ãûíëàð áóðàäà ýåúÿ-
2. ìÿú. Ñþéöø, ãàðüûø ìÿíàñûíäà. [Ùàôèçÿ
ëÿéèðäè(ëÿð). ß.Âÿëèéåâ. Àðàéàòûëû êÿíäè î çà-
õàíûì:] ×îð õàíûì, çÿùðèìàð õàíûì, èòèë ÷þëÿ!
ìàí Àðàçà ëàï áèòèøèê, ãàðüû ÷îâóñòàíëàðäàí
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Òåëëè:] ×îð, çÿùðèìàð. Ýÿ-
èáàðÿò áàëàúà áèð “ãûøëàã” èäè. È.ßôÿíäèéåâ.
ëèðÿì, ýÿëèðÿì. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
×ÎÂÓØ èñ. òàð. 1. Êå÷ìèø çàìàíëàðäà: ôÿð-
×ÎØÃÀ èñ. [ðóñ. ÷ó´øêà] äàí. Äîíóç áà-
ìàíëàðû, ãÿðàðëàðû, ùþêìëÿðè óúà ñÿñëÿ úà-
ëàñû. Éàðûì ñààò áåëÿ êå÷ìÿìèøäè êè, [ùåé-
ìààòà åëàí åäÿí øÿõñ.
âàíäàðëàð] áöòþâ ãûçàðäûëìûø ÷îøãàíû ýÿòèð-
2. Àøàüûðöòáÿëè ìÿìóð. ßââÿë, éÿíè èêè èë
äèëÿð. Ì.Ùöñåéí.
áóíäàí ÿãäÿì Õóäàéàð áÿé ãëàâà éàíûíäà
×ÎÒÓÐ 1. ñèô. Êÿëÿ-êþòöð, íàùàìàð.
÷îâóø èäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
2. èñ. Êÿëÿ-êþòöð, íàùàìàð éåð.
3. Êå÷ìèøäÿ: çÿââàðëàðû ìöøàéèÿò åäÿí,
×ÎÂÄÀÐ èñ. áîò. Óíóíäàí ãàðà ÷þðÿê áèøè-
îíëàðûí éîëà äöøìÿñèíè âÿ ýÿëìÿñèíè óúà
ðèëÿí òàõûë áèòêèñè. ×îâäàð óíó. ×îâäàð ÿêèíè.
ñÿñëÿ úàìààòà õÿáÿð âåðÿí øÿõñ. Ñöáù îëúàã
×ÎÂÄÀÐËÛà èñ. ×îâäàð ÿêèëìèø éåð,
÷àâóøóí ìöíàúàòû êÿíäè ÿùàòÿ åëÿéèá, ýàù î
÷îâäàð çÿìèñè.
ìÿùÿëëÿäÿí ñÿñè ýÿëèð, ýàù áó ìÿùÿëëÿäÿí.
×ÎÂÜÓÍ èñ. Êöëÿêëè ãàð âÿ éà éàüûø; áî-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ðàí, ãàñûðüà. ×îâüóíà äöøìÿê. – Áèð ñààò ÷ÿê-
×ÎÂÓØËÓà èñ. ×îâóø âÿçèôÿñè. [ßìðàù:]
ìÿäè êè, ÷îâüóí øèääÿòëÿíäè, öôöã òóòóëäó,
Î áèð îäóí÷óäóð, àììà ìÿíèì àòàì êÿíä-
ýþé ãàðàëäû, éåð àüàðäû. Ìèð Úÿëàë. Éàüûø éà-
äÿ áèð íå÷ÿ èë êÿòõóäà éàíûíäà ÷îâóøëóã åëÿ-
üûá, êöëÿê ÿñèá, ÷îâüóí ãîïìóøäó. ß.ßáöë-
éèá. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ùÿñÿí. // ×îâüóíëó ùàâà. [Ãÿùðÿìàí:] Þòÿí ãûø
×ÞÄÖÊÎÒÓ èñ. áîò. Éàðïàãëàðû õþðÿéÿ èø-
÷îâüóíäà ãÿëáè áèð àüàúäàí éûõûëûáäûð.
ëÿäèëÿí, äàøëûã éåðëÿðäÿ áèòÿí éàáàíû îò áèòêèñè.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÞÙÐß èñ. Öç, ñóðÿò, ñèìà. Áó ãàäûíûí ÷þù-
×ÎÂÜÓÍËÀÌÀ “×îâüóíëàìàã”äàí ô.ñèô.
ðÿñèíäÿ áèð ìÿéóñëóã ýþðöíöðäö. Ñ.Ñ.Àõóí-
×ÎÂÜÓÍËÀÌÀà ô. ×îâüóí ãàëõìàã,
äîâ. [Àéíà] ýöëÿð áèð ÷þùðÿ èëÿ éîëäàøëàðûíà
÷îâüóí áàøëàìàã. Ùàâà ÷îâüóíëàäû.
òÿðÿô äþíäö. ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Îáðàçëû òÿø-
×ÎÂÜÓÍËÓ ñèô. 1. Êöëÿêëè, ãàð âÿ éà éà-
áåùëÿðäÿ. Àé éîðüóí âÿ ñîëüóí ÷þùðÿñè èëÿ áó-
üûøëû; áîðàíëû. ×îâüóíëó ýåúÿ. – Ðèçâàí áåëÿ
ëóäëàðûí àðàñûíäà ýàù áàòûð, ýàù ÷ûõûð, ïàð-
ãàðëû âÿ ÷îâüóíëó ùàâàäà áèð úöò þêöçëÿ éîëà
ëàã âÿ äîíóã áèð çèéà ñà÷ûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
÷ûõìàüà úöðÿò åòìÿäèéèíäÿí ãîíøóñóíóí äà
Öôöãöí ëÿêÿñèç, òÿìèç ÷þùðÿñè; Áèð äÿ ñöáù
þêöçëÿðèíè àëäû. Ñ.Ùöñåéí. ..Ãûø ôÿñëèíèí
éåëèéäè îíó îõóäàí. ß.Êöð÷àéëû.
÷îâüóíëó ýöíëÿðèíäÿí áèðè èäè. É.ßçèìçàäÿ.
×ÞÊÄÖÐÌß “×þêäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
495
×ÞÊÄÖÐÌßÊ
×ÞË-ÁÀÉÛÐ
×ÞÊÄÖÐÌßÊ ô. 1. ×þêìÿñèíÿ ñÿáÿá âÿ
îðàäàêû äþøÿêëÿðèí öñòöíÿ ÷þêäö. Ì.Ðçà-
éà âàñèòÿ îëìàã. Úÿíóáäàí ÿñÿí êöëÿê áà-
ãóëóçàäÿ.
úàäàí ÷ûõàí òöñòöíö ýåòäèêúÿ è÷ÿðèéÿ ÷þêäö-
3. ×óëüàëàìàã, ãàïëàìàã, áöðöìÿê, éàéû-
ðöðäö. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëûá òóòìàã, áàñìàã. Äàüëàðà, äÿðÿëÿðÿ äó-
2. Îòóðòìàã, îòóðìàüà ìÿúáóð åòìÿê. Äÿ-
ìàí ÷þêäö. // Ìÿú. ìÿíàäà. Öðÿéèíÿ êÿäÿð
âÿíè ÷þêäöðìÿê. – Ïàäøàù õàúÿíèí èêè ãîëóí-
÷þêìÿê. – Èìðàí êèøè àðàëûüà ÷þêìöø (ô.ñèô.)
äàí òóòóá äèçè öñòÿ ÷þêäöðäö. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
àüûð âÿ úàíñûõàí ñöêóòóí õåéëè óçàíäûüûíû
×ÞÊÄÖÐÖÚÖ ñèô. õöñ. ×þêäöðÿí, ÷þê-
ýþðöá, èäàðÿ ùåéÿòè öçâëÿðèíÿ àéðû-àéðûëûãäà
ìÿñèíÿ êþìÿê åäÿí. ×þêäöðöúö ìàääÿ.
ìöðàúèÿò åëÿäè. Ì.Ùöñåéí. ×þêäö ýþçëÿðèíÿ
×ÞÊß1 èñ. áîò. Öðÿêøÿêèëëè éàðïàãëàðû âÿ
áèð ãàòû çöëìÿò; Ãûðûëûá éàíûíà äöøäö ÿëëÿðè.
ÿòèðëè ñàðû ÷è÷ÿêëÿðè îëàí àüàú. ×þêÿ àüàú-
Ì.Ðàùèì.
ëàðûíûí, ãîðóãëàðäà, òàðëàëàðäà áè÷èëìèø òÿçÿ
×ÞÊÖÊ ñèô. ×þêÿéÿ äöøìöø, ÷þêìöø,
îòëàðûí ýþçÿë ÿòðè .. áèð-áèðèíÿ ãàðûøàðàã îáà-
è÷ÿðè áàòìûø, ÷óõóðëàøìûø. ×þêöê ëèíçà. ×þ-
éà áàøãà áèð ðÿíý, áàøãà áèð øÿêèë âåðèðäè.
êöê ýöçýö. – Ùÿéàò [Âàñèëèíè] ÿçèð, éîðóð, áå-
À.Øàèã.
ëèíè áöêöðäö. Ëàêèí îíóí ÷þêöê ñèíÿñèíäÿ
×ÞÊß2, ×ÞÊßÁÀËÛÜÛ èñ. çîîë. Íÿðÿ áà-
îäëó, èíàäëû áèð öðÿê äþéöíöðäö. È.Ãàñûìîâ.
ëûãëàðû àèëÿñèíäÿí ãèéìÿòëè îâ áàëûüû.
×ÞÊÖÊËÖÊ èñ. ×þêöê øåéèí ùàëû; ÷þêöê
×ÞÊßÊ èñ. Éåð ñÿòùèíäÿ áàòûã éåð, êè÷èê
îëìà, è÷ÿðèéÿ áàòìà.
÷àëà; îéóã. Èíäè, áó àðàäà ÷þêÿêëÿðäÿ âÿ áàü-
×ÞÊÖÍÒÖ èñ. Ìàéåíèí äèáèíÿ ÷þêÿí
ëàðûí àðà-áÿðÿñèíäÿ ãàëàí òàëà ãàðëàð äà
øåéëÿð; òîðòà. ×àõûðûí ÷þêöíòöñö. ßðèìèø éà-
éàâàø-éàâàø ÿðèéèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ôèøÿíý
üûí ÷þêöíòöñö.
ñþíÿí êèìè [ïàðòèçàíëàð] úÿëä éöéöðöá, þçëÿ-
×ÞË èñ. 1. Ãóìëóã, ñóñóç äöçÿíëèê; ñÿù-
ðèíè ÷þêÿéÿ âåðäèëÿð âÿ êîë-êîñëàðûí àðàñûí-
ðà, áîçãûð, áèéàáàí. Àüúàãóì ÷þëö. ßðÿáèñ-
äà ýèçëÿíäèëÿð. Ì.Ùöñåéí. // ñèô. ×þêìöø, áàò-
òàí ÷þëëÿðè. – Íÿ ìÿí Ìÿúíóí êèìè ÷þëëÿðäÿ-
ìûø, ÷óõóðëàøìûø. ×þêÿê éåð.
éÿì, áèë; Íÿ ñÿí Ëåéëè êèìè ùèúðàí õÿñòÿñè.
×ÞÊßÊËÈÊ èñ. ×þêÿê éåð, ÷àëà éåð; îéóã,
Ñ.Âóðüóí. // Ìåøÿñèç äöçÿíëèê, ñàùÿ. Ìàë-
÷àëà. Øûðûìëàð à÷ûëàðêÿí áÿçè úÿðýÿëÿðäÿ ÷þ-
ãàðà ÷þëäÿ îòëàéûð. ×þëäÿ úàíàâàðëàð óëàéûð.
êÿêëèê ÿìÿëÿ ýÿëèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
– Äîëàíäûì ÷þëëÿð, ñÿùðàëàð; Áóëàã öñòÿ
×ÞÊßËÈÊ èñ. ×îõëó ÷þêÿ àüàúëàðû áèòÿí éåð.
éàðïûç ýþðäöì. “Êîðîüëó”.
×ÞÊßËÌß “×þêÿëìÿê”äÿí ô.èñ.
2. Òàðëà. Òàõûëû ÷þëäÿí äàøûìàã. – ×þëäÿ
×ÞÊßËÌßÊ ô. ×þêÿê ÿìÿëÿ ýÿëìÿê,
ãûçüûí áè÷èí ýåäèðäè. Ñ.Ðÿùìàí.
è÷ÿðè áàòìàã. [Ñèëà] ýöëÿðêÿí îâóðäëàðû ÷þ-
3. äàí. Áàéûð, äûøàðû, åøèê, ùÿéÿò. ×þëÿ ÷ûõ-
êÿëèð, áó âàõò ýþçÿ ÷îõ øèðèí ýþðöíöðäö.
ìàã. ×þëäÿ ýèçëÿíìÿê. – Ùàìàìûí è÷èíäÿ,
Ñ.Âÿëèéåâ. [Ìÿðúàíûí] ÷þêÿëìèø (ô.ñèô.) îâóðä-
è÷èíäÿ âÿ ÷þëöíäÿ; Éàé, éàç, ãûø, áàùàð èñòè,
ëàðû äîëóá-áîøàëìàüà, ãûðûøìûø äîäàãëàðû
ñÿðèí âàð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Øöøÿáÿíäëè îòàüûí
ÿñìÿéÿ áàøëàäû. Á.Áàéðàìîâ.
è÷ÿðèñè âÿ ÷þëö àüçûíàúàí äîëó èäè. Ñ.Ðÿ-
×ÞÊÌß “×þêìÿê”äÿí ô.èñ. // èñ. ×þê-
ùèìîâ. Ñÿíè äöøöíöðÿì, éàüûð ÷þëäÿ ãàð;
ìöø, àøàüà áàòìûø éåð; ÷àëà. Øîðàí òîðïàã-
Äþéöð ïÿíúÿðÿìè áèð äÿëè ðóçýàð. ß.Úÿìèë.
ëàðà ÿñàñÿí ÷þêìÿëÿðäÿ òÿñàäöô îëóíóð.
◊ ×þëäÿ ãàëìàã – åâñèç-åøèêñèç ãàëìàã.
×ÞÊÌßÊ ô. 1. Äóðäóüó éåðäÿí àøàüû åí-
×þëäÿ ãîéìàã – åâèíäÿí-åøèéèíäÿí ãîâìàã,
ìÿê, ÷óõóðà äöøìÿê. Áèíàíûí äèâàðû ÷þê-
ìÿùðóì åòìÿê. ×þëëÿðÿ äöøìÿê – ñÿðýÿð-
ìöøäöð. Àñôàëò ÷þêìöøäöð. // Àøàüû åíìÿê,
äàí îëìàã, åâ-åøèéèíäÿí, éóðäóíäàí àéðû
äèáèíÿ îòóðìàã (ìàéåíèí è÷ÿðèñèíäÿ îëàí òîç,
äöøìÿê, éàä éåðëÿðè äîëàøìàã.
ãóì âÿ ñ.).
÷þë... Ìöðÿêêÿá ùåéâàí âÿ áèòêè àäëàðûíûí
2. ×þìáÿëèá áèðäÿí-áèðÿ îòóðìàã. Éåðÿ ÷þê-
ÿââÿëèíäÿ ùåéâàí âÿ éà áèòêèíèí éàáàíû,
ìÿê. Äèçè öñòÿ ÷þêìÿê. – Èìàìâåðäè áàáà êöð-
âÿùøè îëäóüóíó áèëäèðèð; ìÿñ.: ÷þëáóüäàñû,
ñöéÿ ÷þêöá, áàøûàøàüû õåéëè ôèêðÿ ýåòäè.
÷þëåøøÿéè, ÷þëëàëÿñè.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Õàí] ñÿðñÿì êèìè, àéàãëàðû
×ÞË-ÁÀÉÛÐ èñ. äàí. Åâäÿí äûøàðûäà ùÿð
äîëàøà-äîëàøà äèâàð äèáèíÿ ãÿäÿð éåðèéèá
áèð éåð, ÿòðàô éåð. [×èìíàç] ÷þëäÿ-áàéûðäà
496
×ÞËÁÓÜÄÀÑÛ
×ÞÌ×ßËßÌß
ýåéäèéè ãàðà ñàòèí òóìàíûíû, íèñáÿòÿí òÿçÿ
×ÞËÍÎÕÓÄÓ èñ. áîò. Éàáàíû ùàëäà áèòÿí
øàáàëûäû ãÿäÿê àðõàëûüûíû ÷ûõàðûá áîü÷àéà
íîõóä.
ãîéäó. ß.ßáöëùÿñÿí. Äîüóð ãûø ñÿùÿðè, ñó-
×ÞËÞÐÄßÉÈ èñ. çîîë. Âÿùøè þðäÿê.
ñóð ÷þë-áàéûð; Áàùàðûí þçö äÿ áóðäà ãûøëà-
×ÞËÏÈØÈÉÈ èñ. çîîë. Âÿùøè ïèøèê.
éûð. Í.Õÿçðè.
×ÞËÑÈ×ÀÍÛ èñ. çîîë. ×þëäÿ éàøàéàí ñè÷àí
×ÞËÁÓÜÄÀÑÛ èñ. áîò. Éàáàíû ùàëäà áèòÿí
íþâö.
úûð áóüäà íþâö.
×ÞËÒßÐßÑÈ èñ. áîò. Éàçûí ÿââÿëëÿðèíäÿ
×ÞË×Ö á à õ ÷þëëö 1-úè ìÿíàäà. [Ùöñåé-
áèòÿí, õþðÿéÿ ãàòûëàí îò áèòêèñè.
íÿëè õàí:] Ìÿíèì ãûçûì îõóìóø ãûçäûð, ñÿíÿ
×ÞËÒÓÐØßÍÝÈ èñ. áîò. Éàáàíû ùàëäà áè-
éàðàìàç, ñÿí áèð ÷þë÷ö áàáàñàí, ñÿíÿ êàñûá-
òÿí òóðøÿíý.
ôÿíäè ãûç ýÿðÿê. Í.Âÿçèðîâ.
×ÞËÉÎÂØÀÍÛ èñ. áîò. ßñàñÿí ãóðó éà-
×ÞËÄÎÍÓÇÓ èñ. çîîë. Âÿùøè äîíóç.
ìàúëàðäà áèòÿí éîâøàí.
×ÞËÄÎÂØÀÍÛ èñ. çîîë. ×þëäÿ éàøàéàí
×ÞÌÁßËßÍ1, ×ÞÌÁßËßÊ çÿðô ×þì-
äîâøàí.
áÿëìèø ùàëäà, ÷þìáÿëÿðÿê, äèçëÿðèíè éûüà-
×ÞËÅØØßÉÈ èñ. çîîë. Âÿùøè åøøÿê; ýóð.
ðàã. ×þìáÿëÿí ÿéëÿøìÿê. – Ïÿðèøàí ÷þìáÿëÿê
îòóðóá, ÿëèíè àðõûí ñóéóíäà éóäó âÿ äàíûøäû.
×ÞËÝÞÉßÐ×ÈÍÈ èñ. çîîë. ×þëäÿ éàøàéàí
âÿùøè ýþéÿð÷èí.
Ì.Èáðàùèìîâ.
×ÞÌÁßËßÍ2 á à õ äîìáàëàí 2-úè ìÿ-
×ÞËÊÅØÍÈØÈ èñ. áîò. Éàáàíû ùàëäà áèòÿí
êåøíèø.
íàäà.
×ÞÌ(Á)ßËÌß 1. “×þì(á)ÿëìÿê” ô.èñ.
×ÞËÊßÑßÉßÍÈ èñ. çîîë. Ïàéûç âÿ ãûø
2. çÿðô á à õ ÷þìáÿëÿí1, ÷þìáÿëÿê. ×þì-
éóõóñó êå÷èðÿí ñè÷îâóëà îõøàð èðè ýÿìèðèúè.
áÿëìÿ îòóðìàã.
×ÞËÃÀÐÀÍÃÓØÓ èñ. çîîë. Éàøàéûø éåð-
×ÞÌ(Á)ßËÌßÊ ô. Àéàãëàðûíû äèçëÿðèí-
ëÿðèíäÿí óçàãäà, ÷þëäÿ éàøàéàí ãàðàíãóø.
äÿí ãàòëàéûá ïÿíúÿëÿðè öñòöíäÿ îòóðìàã.
×ÞËÃÀÇÛ èñ. çîîë. Âÿùøè ãàç.
Òöëêö ýþðúÿê éàâàø-éàâàø ýÿëäè; Åíäèðèá
×ÞËËÀËßÑÈ èñ. áîò. Éàáàíû ùàëäà áèòÿí
áàø, ÿäÿáëÿ ÷þìáÿëäè. Ì.ß.Ñàáèð. Áèð ãÿäÿð
ëàëÿ.
äÿ áàõàíäàí ñîíðà êÿíäëèëÿð ýÿëèá ÷þìáÿ-
×ÞËËßÌß çÿðô Éîëó ãûñàëòìàã ö÷öí ÷þë-
ëèðëÿð òàéàíûí êþëýÿñèíäÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
äÿ äöç éîëëà äåéèë, êÿñÿ éîëëà. ×þëëÿìÿ ýåò-
çàäÿ. Ìÿñòàí áÿé ÷þìáÿëèá, äàðâàçàíûí àü-
ìÿê.
çûíäà îòóðìóøäó. Á.Òàëûáëû.
×ÞËËÖ ñèô. êþùí. 1. Êÿíäëè, êÿíä÷è. Õîø
×ÞÌ(Á)ßËÒÌß “×þì(á)ÿëòìÿê”äÿí ô.èñ.
êå÷ìÿäè èë ÷þëëöéÿ, äåùãàíÿ, íÿ áîðúóì!
×ÞÌ(Á)ßËÒÌßÊ
èúá. ×þì(á)ÿëÿðÿê
Ì.ß.Ñàáèð. Êÿðáÿëàéû Õÿëèë äöêàíûíäà îòó-
îòóðòìàã.
ðóá, ÷þëëöëÿðäÿí àëìûø îëäóüó éàü áàðÿñèíäÿ
×ÞÌ×ß èñ. äàí. Óçóí äÿñòÿêëè ãàøûã; àá-
äöøöíöðäö. Ò.Ø.Ñèìóðã.
ýÿðäÿí. Áèðúÿ áàããàë ÷þì÷ÿ èëÿ ãàçàíäàí ãà-
2. ìÿú. Ýåðè ãàëìûø, ìÿäÿíèééÿòñèç, ñà-
òûüû ãîâçàéûá, êîáóä ñÿñèéëÿ äåéèðäè: – Ãàòûüà
âàäñûç ìÿíàñûíäà. [ßëÿñ áÿé:] Íÿ èñòÿéèðñÿí
ýÿë, ãàäàí àëûì, ãàòûüà ýÿë! ×ÿìÿíçÿìèíëè.
åé, íÿ? À ÷þëëö! Ìèð Úÿëàë.
[Ãîúà] ÿëèíäÿ éîíäóüó àüàú ïàð÷àëàðûíäàí
×ÞËËÖÊ èñ. á à õ ÷þë 1-úè ìÿíàäà. [Àòàì:]
ãàøûã âÿ ÷þì÷ÿ ãàéûðûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
Àé äÿëè, ÷þëëöêäöð, öðÿéèíè ñûõìà! Áóíóí äà
×ÞÌ×ßÁÀËÛÜÛ èñ. çîîë. Êàðï ôÿñèëÿñèíäÿí
áèð íÿøÿñè âàð. À.Øàèã.
îëóá, àäÿòÿí ãóðóäóëìóø ùàëäà éåéèëÿí áàëûã.
×ÞËÌß èñ. Ýèëäÿí ãàéðûëìûø ãàçàí, ãàá;
×ÞÌ×ßÃÓÉÐÓà èñ. çîîë. Ñóäà-ãóðóäà
äîïó. Ãûç äóðäó àéàüà, îúàüû éàíäûðäû, êÿë-
éàøàéàí ùåéâàíëàðûí (ãóðáàüàíûí, ãóðóãóð-
ëÿïà÷àíû ñàëäû ÷þëìÿéÿ. (Íàüûë). Áîçáàøäàí
áàüàñûíûí) ãóéðóãëó ñöðôÿñè. Ãóðáàüà ñöð-
äîéìàã èñòÿéèðñÿíñÿ, ãîíàãëàðûíû òîõ éîëà
ôÿñè éåòèøêÿí ãóðáàüàéà ùå÷ îõøàìûð âÿ
ñàëìàã èñòÿéèðñÿíñÿ, ÷þëìÿéÿ ÷îõ ÿò ñàë.
÷þì÷ÿãóéðóã àäëàíûð. ×þì÷ÿãóéðóüóí áÿ-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
äÿíè îõëîâ øÿêèëëè âÿ ãóéðóüó óçóí îëóð.
×ÞËÍÀÍßÑÈ èñ. áîò. Éàáàíû ùàëäà áèòÿí
“Çîîëîýèéà”.
íàíÿ.
×ÞÌ×ßËßÌß “×þì÷ÿëÿìÿê”äÿí ô.ñèô.
497
×ÞÌ×ßËßÌßÊ
×ÞÐßÊÀÜÀÚÛ
×ÞÌ×ßËßÌßÊ ô. ×þì÷ÿ èëÿ ýþòöðìÿê
[Éåòÿð] éåðè äöøÿíäÿ íîõóäëà ôàëà äà áàõûð-
âÿ éà ãàðûøäûðìàã. Äîâüàíû ÷þì÷ÿëÿìÿê.
äû, ÷þï÷öëöêäÿ äÿ ìàùèð èäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
×ÞÍÄßÐÌß “×þíäÿðìÿê”äÿí ô.ñèô.
×ÞÏËÖÊ ñèô. ×îõëó ÷þï (àëàã ãûðûíòûñû âÿ ñ.)
×ÞÍÄßÐÌßÊ ô. Äþíäÿðìÿê, ÷åâèðìÿê.
îëàí. Ïàéûç ÿêèíè ö÷öí ñàõëàíàí ÷þïëöê éåðëÿð-
Õÿáÿð ýÿëäè êè, íÿ÷ÿëíèê ýÿëèð. Ùàìû öçöíö
äÿ êîòàíëàð èøëÿéèð, äÿìèðëÿðèí ïàðûëòûñû ýþéÿ
÷þíäÿðäè Ùàúû Íàìàçàëûíûí ãàïûñûíà ñÿìò
ãàëõûð, éàé øóìëàðû ãàëäûðûëûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
âÿ ñÿñ-ñÿäà ëàï êÿñèëäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçà-
×ÞÏÖÊ ñèô. 1. Éóíóí, êÿòàíûí àðûòëàíàí-
äÿ. Ãóëó äîëó àüçûíû ÷þíäÿðèá, öòöê ãàøëà-
äàí âÿ äàðàíàíäàí ñîíðà ãàëàí ùèññÿñè.
ðûíû ãîâçóéóá, .. íÿ äåéÿúÿê èäèñÿ, áåø-àëòû
2. Êèëêÿëÿíìèø éóí.
éåðäÿí îíóí ñþçöíö êÿñèá ÷ûüûðûøäûëàð.
×ÞÐ-×ÞÏ òîï. Àëàã, àüàú, îò âÿ ñ. ãûðûíòûñû.
×ÿìÿíçÿìèíëè.
Ö÷ ãûçûí éûüûá áèð éåðÿ ãàëàäûüû ÷þð-÷þïÿ
×ÞÍÌß “×þíìÿê”äÿí ô.ñèô.
Ýöëäàíÿ îä âóðäó. ß.Âÿëèéåâ. Òîðïàüûí ãûø
×ÞÍÌßÊ ô. Äþíìÿê. [Êè÷èêáÿéèì] êîë-
àðàòûíà ãîéóëìàñû éåðäÿ ãàëìûø ÷þð-÷þïöí
ëàðûí øàããûëòûñûíû åøèäèá ÷þíäö. Ìÿììÿä áÿé
÷öðöíòöéÿ ÷åâðèëìÿñèíÿ, òîðïàüûí ãèäàëàí-
ýþðöíäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ñÿðâÿð áèðäÿí ÷þ-
ìàñûíà ñÿáÿá îëóð.
íöá úÿëä ãà÷ûð. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
×ÞÐßÊ èñ. 1. Óíäàí áèøèðèëÿí ãèäà ìÿù-
ñóëó. Áóüäà ÷þðÿéè. Àü ÷þðÿê (áóüäà óíóí-
×ÞÏ èñ. 1. Òàõòà, àüàú, ñàìàí âÿ ñ. ïàð÷à-
úûüû. Äèøèíè ÷þïëÿ òÿìèçëÿìÿê. – Ýÿëäèéåâ
äàí áèøèðèëÿí ÷þðÿê). Ãàðà ÷þðÿê (ãàðàáàøàã
ÿëèíäÿêè êèáðèò ÷þïöíö íÿì ÷ÿêìèø çÿðôëÿðèí
óíóíäàí áèøèðèëÿí ÷þðÿê). – Ìèðçÿíèí çàìà-
áþéðöíäÿí ñàëûð, áóðà-áóðà à÷ûðäû. Ìèð Úÿëàë.
íûíäà áàçàðäà óúóçëóã èäè; éàõøû ãîéóí ÿòè-
íèí ýèðâÿíêÿñè äþðä ãÿïèê, éàüûí ïóäó äþðä
2. Áÿäÿíèí áèð éåðèíÿ áàòìûø áåëÿ ãûðûíòû,
ìàíàò, ÷þðÿéèí ýèðâÿíêÿñè èêè ãÿïèê èäè.
òèêàí âÿ ñ. [Ñÿêèíÿ Ýöëëöéÿ:] ßëèíè ìÿíÿ
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Îðòàëûüà áàë, ÷þðÿê, øèò éàü
âåð, ÷þïö ÷ûõàðäûì. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
âÿ õûðäà áîøãàáëàðäà ñöäëöñûéûã ãîéóëäó.
3. Áîüàçäà (ÿñàñÿí óøàãëàðäà) èëèøèá ãà-
ß.ßáöëùÿñÿí.
ëàí ñöìöê, òóì ãàáûüû âÿ ñ. ãûðûíòûñû. Óøàüûí
2. ìÿú. Öìóìèééÿòëÿ, éåìÿê, õþðÿê. ×þ-
÷þïöíö ÷ûõàðìàã.
ðÿéèìè éåíèúÿ éåéèá ãóðòàðìûøäûì êè, ãîí-
4. áàêò. ×þï øÿêëèíäÿ ìèêðîá, áàñèë. Âÿ-
øóìóç Ùöñåéí ñàëàìñûç äÿðâèø êèìè ãàïûíû
ðÿì ÷þïö. – Ìöÿééÿí åäèëìèøäèð êè, åôèð éà-
à÷ûá è÷ÿðè ýèðäè. Ãàíòÿìèð. [Ìÿðúàí áÿé:]
üûíûí ñïèðòëè ìÿùëóëó .. áèð ñûðà áàêòåðèéà-
Àüûç, Ìèííÿò!.. ×þðÿê éåéèáñÿí? Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ëàðûí áàüûðñàã ÷þïëÿðèíè ìÿùâ åäèð. “Åëì âÿ
3. ìÿú. äàí. á à õ ÷þðÿêïóëó. [Äóðíà:]
ùÿéàò”. Ãàðûí éàòàëàüû âÿ ãàíëû èñùàë ÷þï-
Èñòÿéèðäè, ãàðäàøûì êèìè øÿùÿðÿ ýåäèá èøëÿ-
ëÿðè 100-120 ýöíÿäÿê ñàëàìàò ãàëûá ôÿàëèé-
ñèí, áèð àç ÷þðÿê ãàçàíñûí.. Ú.Úàááàðëû.
éÿò ýþñòÿðèð. “Ñàüëàì ìÿèøÿò óüðóíäà”.
◊
◊
×þðÿê êÿñìÿê ìÿú. – 1) äîñòëóã åòìÿê,
×þï àòìàã – åéíè øåéëÿð àðàñûíäàí áÿõ-
éîëäàøëûã åòìÿê, äîñò îëìàã; 2) ÷þðÿê éåìÿê,
òÿáÿõò îëàðàã áèðèíè ýþòöðìÿê. ßðèéèá ÷þïÿ
éåìÿê éåìÿê. [Ãîúà:] ßõèëÿð ìÿúëèñèíäÿ ñÿ-
äþíìÿê – õÿñòÿëèê âÿ ñ. öçöíäÿí ÷îõ àðûã-
íèíëÿ áèð ñöôðÿäÿ ÷þðÿê êÿñìèøèê êè, áàëà!
ëàìàã, çÿèôëÿìÿê, öçöëìÿê, ãóðóìàã. Óøàã
ß.Ìÿììÿäõàíëû. ×þðÿéè äèçèíèí öñòöíäÿ –
ëàï ÷þïÿ äþíöáäöð. – Áÿëè, [àäàìëàð] úàíëàðû
íàíêîð, éàõøûëûã èòèðÿí àäàì ùàããûíäà.
èëÿ, éÿíè áÿäÿíëÿðè èëÿ, éÿíè ôÿäàêàðëûã åëÿéèá,
×ÞÐßÊÀÜÀÚÛ èñ. 1. áîò. Íèøàñòà èëÿ
ÿðèéèá ÷þïÿ äþíöáëÿð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
çÿíýèí ìåéâÿëÿðè áèøèðèëìèø âÿ éà ãûçàðäûë-
×ÞÏ×Ö èñ. Êå÷ìèøäÿ: óøàüûí áîüàçûíäà
ìûø ùàëäà éåéèëÿí òðîïèê àüàú. Òðîïèê ìåøÿ-
ãàëìûø ñöìöê âÿ ñ.-íè ÷ûõàðìàãëà ìÿøüóë
ëÿðÿ ìÿõñóñ íàäèð áèòêèëÿðäÿí áèðè äÿ ÷þðÿê-
îëàí àðàùÿêèìè. ×þï÷ö óøàüûí áîüàçûíû âÿ
àüàúûäûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
áóðíóíó ÿëëÿøäèðäè. Ñîíðà áàøûíû áóëàéûá
2. ìÿú. äàí. Éàøàìà ìÿíáÿéè, äîëàíàúàã
àúûãëû-àúûãëû Âÿëè êèøèéÿ äåäè: – Óøàüûí áî-
âàñèòÿñè, ýÿëèð ìÿíáÿéè. ×þðÿêàüàúû îëàí
üàçû ñöìöêëÿ, êþìöðëÿ äîëóäóð. ß.Âÿëèéåâ.
ñêðèïêàñû [Ìÿçëóìà] éåíÿ ñÿàäÿò ýÿòèðÿúÿê-
×ÞÏ×ÖËÖÊ èñ. Êå÷ìèøäÿ: óøàüûí áîüà-
äèð. Ñ.Âÿëèéåâ. [Ìÿäÿí ìöäèðè:] Àõû ìÿäÿí
çûíäàí ÷þï ÷ûõàðàí àðàùÿêèìèíèí ïåøÿñè.
ñèçèí [ôÿùëÿëÿðèí] ÷þðÿêàüàúûäûð. Ì.Ùöñåéí.
498
×ÞÐßÊÁÈØÈÐßÍ
×ÞÉÐÖÊÌß
×ÞÐßÊÁÈØÈÐßÍ ñèô. ×þðÿê áèøèðìÿêëÿ
íàãïÿðâÿð. [Ñÿëèìÿ:] Àëëàù ñÿíè ùÿìèøÿ ãî-
ìÿøüóë îëàí. ×þðÿêáèøèðÿí ôÿùëÿ.
íàãëû, ÷þðÿêëè åëÿñèí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
×ÞÐßÊÁÈØÈÐÌß èñ. ×þðÿê áèøèðìÿ èøè
2. äàí. Ãàçàíúëû, ýÿëèðëè. ×þðÿêëè èø.
âÿ áó èøëÿ ìÿøüóë îëìà. ×þðÿêáèøèðìÿ ñÿ-
×ÞÐßÊÏÓËÓ èñ. äàí. Ýöíäÿëèê äîëàíìàã,
íàéåñè. – ßìèíèê êè, ùÿìèí òÿøêèëàòëàð Áèíÿ-
éàøàìàã ö÷öí úöçè ïóë, âÿñàèò. [Àüà:] Èëäÿ áåø-
ãÿäèäÿêè ÷þðÿêáèøèðìÿ ñåõèíèí ÿñàñëû òÿìèðè
îí øàùû ãóëáå÷ÿëÿðèíÿ ÷þðÿêïóëó àïàðûðàì.
ãàéüûñûíà ãàëàúàã. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ùàúû Ñóëòàí:] Éàâàø-éàâàø
×ÞÐßÊ×È èñ. 1. ×þðÿê äöêàíû.
àëâåð åäèá, ÷þðÿêïóëóñóíó ãàçàíûðäû.
2. ×þðÿê äöêàíûíäà èøëÿéÿí àäàì; ÷þðÿê-
Ñ.Ùöñåéí.
ñàòàí.
×ÞÐßÊÑÀÒÀÍ á à õ ÷þðÿê÷è 2-úè ìÿíàäà.
3. Êå÷ìèøäÿ: ÷þðÿê áèøèðèá ñàòìàãëà ìÿø-
×ÞÐßÊÂÅÐßÍ ñèô. äàí. ßëèà÷ûã, ñÿõàâÿò-
üóë îëàí àäàì. // Êå÷ìèøäÿ: áàøãàëàðû ö÷öí
ëè, úîìÿðä. Ìèð Úöìÿ ãàïûñûà÷ûã, ÷þðÿêâåðÿí
ìóçäëà ÷þðÿê áèøèðÿí. Àõøàì÷àüû Õàâÿðíè-
áèð àäàìäû. Ï.Ìàêóëó.
ñÿíèí ö÷ áàúûñû, ãàðäàøû, Êÿðáÿëàéû Õÿëèëèí
×ÞÐßÊÂÅÐÌßÇ ñèô. Ñèìèú, õÿñèñ. ×þ-
àðâàäû âÿ ãîíøóëàðûíäàí Òöêÿçáàí õàëà, ÷þ-
ðÿêâåðìÿçëÿð äÿ òåç òàíûíûáäûð; Äþíöê õèñ-
ðÿê÷è Ýöëíàç úÿì îëóá, ùàçûðëûüà áàøëàìûø-
ëÿòèéëÿ, ÿãèäÿñèéëÿ. ß.Êöð÷àéëû.
äûëàð. Ò.Ø.Ñèìóðã.
×ÞÐßÊÉÀÏÀÍ ñèô. ×þðÿê éàïìàãëà
×ÞÐßÊ×ÈËÈÊ èñ. 1. Éåéèíòè ñÿíàéåñèíèí
ìÿøüóë îëàí; ÷þðÿêáèøèðÿí, ÷þðÿê÷è. [Àðâàä-
÷þðÿêáèøèðìÿ ñàùÿñè.
ëàðäàí] áèðè ÷þðÿêéàïàíäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
2. Êå÷ìèøäÿ: ÷þðÿê áèøèðèá ñàòìàãëà ìÿø-
×ÞÒÊß èñ. [ðóñ.] êþùí. Äþðäáóúàãëû ÷ÿð÷è-
üóë îëàí àäàìûí èøè, ïåøÿñè. ßùàëèíèí áèð ãèñ-
âÿäÿ åíèíÿ òàõûëìûø ìèëëÿðÿ êå÷èðèëÿí àøûãëàð-
ìè äÿ õûðäà òèúàðÿòëÿ – ùàëâà÷ûëûã, ÷þðÿê÷èëèê,
äàí èáàðÿò ñàäÿ ùåñàáëàìà àëÿòè; ñàéüàú. Õî-
ùÿëèìàøû÷ûëûã, áàããàëëûã, áÿççàçëûãëà ìÿøüóë
çåéèí äèíìÿç-ñþéëÿìÿç ÷þòêÿíè ýþòöðöá, ÷àã-
îëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
÷óã ùåñàá åëÿäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. [Ùåñàáäàð]
×ÞÐßÊÄÀØÛÉÀÍ ñèô. ×þðÿê äàøûìàã ö÷öí
÷þòêÿ äÿíÿëÿðèíè òÿðïÿòäè, äÿíÿëÿð ìèëëÿðäÿ
èñòèôàäÿ îëóíàí. ×þðÿêäàøûéàí ìàøûí.
ôûðëàíàðàã øûã-øûã øûããûëäàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÞÐßÊÕÀÍÀ èñ. ×þðÿê áèøèðèëÿí ìöÿñ-
×þòêÿéÿ âóðìàã (ñàëìàã) – ÷þòêÿäÿ
ñèñÿ. Êÿíä ÷þðÿêõàíàñû. – Áÿøèðëè ýöëöìñöí-
ùåñàáëàìàã. [ßñýÿð:] Ðÿñóë îõóìóð, àòàìûç
äö: – ..áèð ÷þðÿêõàíà äöçÿëòñÿëÿð éàõøû îëàð.
äà ýöíäÿ áåø éîë äÿôòÿðè ÷ûõàðäûá ãîéóð ãà-
ß.Âÿëèéåâ.
áàüûíà, âóðóð ÷þòêÿéÿ. Í.Âÿçèðîâ. ßýÿð äó-
×ÞÐßÊÈÒÈÐßÍ ñèô. Áàøãàñûíûí çÿùìÿòè-
ðóá éàõøû ùåñàá åëÿñÿê âÿ ÷þòêÿéÿ ñàëûá òÿðÿ-
íè, éàõøûëûüûíû óíóäàí, ÷þðÿéè äèçèíèí öñòöí-
çèéÿ âóðñàã, ýþðÿðèê êè, ìöñÿëìàíëàð îí áèð
äÿ îëàí; íàíêîð. [Ñÿìÿä:] Ìÿí ÷þðÿêèòèðÿí
àéûí ìöääÿòèíäÿ éåéèá-è÷ìÿéÿ õÿðúëÿäèêëÿ-
àäàì äåéèëÿì. Àòàíûí éàõøûëûüûíà ãàðøû ñèçè
ðèíäÿí ÷îõ àðòûã áèðúÿ ðàìàçàí àéûíäà éåéèá-
äàðäà ãîéìàðàì. Ú.Úàááàðëû. [ßñýÿð áÿé:]
è÷ìÿéÿ õÿðúëÿéèðëÿð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
Áàéàãäàí Àòàøû ãûíàéûðûã êè, íàúèíñäèð, ÷þ-
×ÞÂÊßÍ èñ. Êå÷ìèøäÿ àò öñòöíäÿ óúó
ðÿêèòèðÿíäèð. ß.Âÿëèéåâ.
ÿéðè ÷îìàãëà îéíàíûëàí òîï-òîï îéóíó.
×ÞÐßÊÃÀÁÛ èñ. ×þðÿê ãîéìàã ö÷öí ãàá.
×þâêÿí îéíàìàã. ×þâêÿí îéóíó. // Ùÿìèí
[Íèñÿ õàëàíûí] äàëûíúà äà ÿëèíäÿ ÷þðÿêãàáû
îéóíäà èñòèôàäÿ îëóíàí èðè òîï. Êîðîüëó äåð:
âÿ áîøãàáëàð îëàí ßêáÿð ýÿëäè. Ñ.Ðÿùìàí.
îëàí ãàëñûí; Äàüû-äàøû òàëàí ãàëñûí; ×þâêÿí
×ÞÐßÊËßÌß “×þðÿêëÿìÿê”äÿí ô.ñèô.
àëûá ÷àëàí ãàëñûí; Ìåéäàíäàäûð áàøëàðûìûç.
×ÞÐßÊËßÌßÊ ô. ×þðÿê âåðèá áÿñëÿìÿê,
“Êîðîüëó”.
ñàõëàìàã, éåäèðèá-è÷èðìÿê. [2-úè ÿúèííÿ:]
×ÞÂÊÈÐÌß “×þâêèðìÿê”äÿí ô.èñ.
Þçöíö âóðóáñàí ñÿôåùëèéÿ, õàíûìûí õîøóíà
×ÞÂÊÈÐÌßÊ ô. êþùí. ×åâèðìÿê, äþí-
ýÿëèá, ñÿíè ÷þðÿêëÿéèá ñàõëàéûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
äÿðìÿê. Ùàâàíûí ÿëÿôèééàòà ëàçûì îëìàüûí
×ÞÐßÊËÈ ñèô. 1. Ôèðàâàí éàøàéàí, ÷þðÿéè
áåëÿ áÿéàí åòìÿê îëóð: áèð ýþéÿðÿí îòó èñòÿ-
áîë îëàí; âàðëû, áÿðÿêÿòëè. [Íÿúÿôàëû Øàùìà-
êàíû ÷þâêèðèá îíóí àëòûíäà ñàõëàéàíäà îò
ðà:] Ùöììÿò áó êÿíäè ÷þðÿêëè åëÿéèá, áàëà!
ãóðóéóá òÿëÿô îëóð. “ßêèí÷è”.
Á.Áàéðàìîâ. // ìÿú. Ñÿõàâÿòëè, ÿëèà÷ûã, ãî-
×ÞÉÐÖÊÌß “×þéðöêìÿê”äÿí ô.èñ.
499
×ÞÉÐÖÊÌßÊ
×ÓÜÓÍÄÓÐÉÛÜÀÍ
×ÞÉÐÖÊÌßÊ ô. êþùí. ×åâðèëìÿê. Ãóëó
×ÓÁÓÃËÀØÌÀÃ ãàðø. ×óáóãëà áèð-áèðè-
ýåúÿ ñàáàùà êèìè èñòèäÿí éàòà áèëìÿéèá, î
íè âóðìàã, ÷óáóãëà âóðóøìàã.
éàí-áó éàíà ÷þéðöêäö âÿ ùÿð ÷þéðöêÿíäÿ äÿ
×ÓÁÓÃÂÀÐÈ ñèô. ×óáóã êèìè íàçèê âÿ äöç.
öñòöíäÿí áèð éîðüàí ñöðöøöá äöøöðäö.
×ÓÄÓ èñ. Ëàé-ëàé õÿìèðäÿí ÿòëè âÿ éà ãîç-
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëó ãîüàë.
×ÞÇ èñ. àíàò. Áàüûðñàãëàðû ãàðûí áîøëóüó-
×ÓÜËÀÌÀà ô. Õÿáÿð÷èëèê åòìÿê.
íóí äàë äèâàðûíà áàüëàéàí ïåðèòîí áöêöøö;
×ÓÜÓË èñ. Õÿáÿð÷è, øåéòàíëûã åäÿí àäàì.
ìåçåíòåðèóì.
Ãà÷àã Íÿáè ýöí éàüëàíìàìûøäàí äóðóð,
×ÞÇßËßÌßÊ ô. Ñàðûíìûø, äöéöíëÿíìèø
ùÿíäÿâÿðÿ ýþç ýÿçäèðèð. Ùÿúÿðèí “Àé Íÿáè,
øåéëÿðè òÿäðèúÿí à÷ìàã. Éóìàüû ÷þçÿëÿ-
íèéÿ éàòìûðñàí?” ñîðüóñóíà ãàðøû, “÷óüóë
ìÿê – äöéöíö ÷þçÿëÿìÿê.
þëìÿéèá” äåéÿ úàâàá âåðèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÞÇßÍßÊ èñ. Òþð-òþêöíòö.
Ýÿçèð êþíöëëÿðè ñþç éàçà-éàçà; ×óüóë õÿáÿð
×ÞÇÌßÊ ô. Òÿùëèë åòìÿê, øÿðù åòìÿê,
âåðèð áóíó êíéàçà. Ñ.Âóðüóí.
èçàù åòìÿê, àéäûíëàøäûðìàã, òÿäãèã åòìÿê.
×ÓÜÓË×Ó á à õ úóüóë.
×ÞÇÖÌ èñ. Øÿðù, òÿäãèãàò.
×ÓÜÓËËÀÌÀ “×óüóëëàìàã”äàí ô.ñèô.
×ÓÁÓÃ èñ. 1. Åëàñòèê, éàðïàãñûç, íàçèê, äöç
×ÓÜÓËËÀÌÀÃ ô. Õÿáÿð âåðìÿê, õÿáÿð-
áóäàã, øöé. ×óáóãëà éóí äþéìÿê. Ñþéöä
÷èëèê åòìÿê, øåéòàíëàìàã. [ßñëè:] Êÿðÿì, àòàì
÷óáóüó. – Ìèðçàüà ÿëèíäÿ òóòóá ýÿçäèðìÿê
ñÿíè Ñöëåéìàí ïàøàéà ÷óüóëëàéûá. “ßñëè âÿ
ö÷öí áàü÷àäàí áèð ÷óáóã êÿñìèøäè. Ñ.Ùö-
Êÿðÿì”. [Íàáàò:] Àüà, âàëëàù, éàëàí äåéèð,
ñåéí. Êÿðèì áàáà .. èêè áàðìàã ãàëûíëûüûíäà
íàùàã éåðäÿí ýÿëèá ìÿíè ñÿíÿ ÷óüóëëàéûð.
éàø ÷óáóüó éîíóðäó. À.Øàèã.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
2. Íàçèê ìåòàë ìèë. Äÿìèð ÷óáóã.
×ÓÜÓËËÓÃ, ×ÓÜÓË×ÓËÓà èñ. Õÿáÿð-
3. Òÿíáÿêè ÷ÿêìÿê ö÷öí áèð óúó àüûçëûã,
÷èëèê, øåéòàíëûã. [Áàéðàì:] Èíäè ñÿí [Ïÿðçàä]
äèýÿð óúóíäà èñÿ òÿíáÿêè òþêìÿéÿ ìÿõñóñ
èñòÿðñÿíìè êè, ìÿí þçöìö áÿäíàì åäèá, ÷óüóë-
éåðè îëàí è÷èáîø íàçèê àüàú ïàð÷àñûíäàí èáà-
÷óëóã àäûíû öñòöìÿ ýþòöðöì? Ì.Ô.Àõóíä-
ðÿò úèùàç; ãÿëéàí. ×ûõàðòäû [Ìÿììÿäùÿñÿí
çàäÿ.
ÿìè] ÷óáóüóíó âÿ êèñÿñèíè âÿ ÷óáóüó äîëäó-
×ÓÜÓÍÄÓÐ èñ. áîò. Ãûðìûçû âÿ éà àü-
ðóá áàøëàäû ÷ÿêìÿéÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ðÿíýëè èðè éóìðóëàðû âÿ èðè éàðïàãëàðû îëàí
4. ìÿú. Àðûã, íàçèê, èíúÿ ìÿíàñûíäà. ×ó-
áîñòàí áèòêèñè. [Ðöñòÿì] áèð íå÷ÿ éàõøû øóì-
áóã ãûç. – [Àñëàí áÿé:] [Àéäÿìèð] 19 éàøûíäà
ëàíìûø, ùÿòòà ÷óüóíäóð âÿ ñîüàí ÿêèëìèø ñà-
÷óáóã óøàã(äûð). Ú.Úàááàðëû. Äàùà ßëÿì-
ùÿéÿ áàõäû. Ì.Èáðàùèìîâ. // Ùÿìèí áèòêèíèí
äàð ãóòóäàêû öçöéö þç ÷óáóã áàðìàüûíà êå-
ãûðìûçû âÿ àüðÿíýëè éîüóí éåìÿëè êþêö.
÷èðèá, áèëÿðçèéè äÿéÿíÿê ãîëóíà áàüëàéûá,
[Ìîëëà:] Èíäè áèð ïóä ÷óüóíäóð àïàðûðàì.
ùÿìàéèëè äÿ ñèíÿñèíäÿí àñìàéàúàãäû êè.
“Ì.Í.ëÿòèô.”. Ãóðó îò, éîíúà, ÷óüóíäóð, ñèëîñ
Ñ.Ðÿùèìîâ.
èíÿêëÿðèí õîøëàäûüû éåìäèð. ß.Âÿëèéåâ.
×ÓÁÓÃÁÀØÛ èñ. ×óáóüóí (3-úö ìÿíàäà)
Ãÿíä (øÿêÿð) ÷óüóíäóðó – êþêöíäÿí
è÷ÿðèñèíÿ òÿíáÿêè ãîéóëóá éàíäûðûëàí ùèññÿñè.
ãÿíä àëûíàí ÷óüóíäóð íþâö.
×ÓÁÓÃÚÓà “×óáóã”äàí êè÷. Íàð ÷ó-
×ÓÜÓÍÄÓÐ×Ó èñ. ×óüóíäóð÷óëóã ìö-
áóãúóüó.
òÿõÿññèñè.
×ÓÁÓÃËÀÌÀ “×óáóãëàìàã”äàí ô.ñèô.
×ÓÜÓÍÄÓÐ×ÓËÓà èñ. Êÿíä òÿñÿððöôà-
×ÓÁÓÃËÀÌÀÃ ô. ×óáóãëà âóðìàã, ÷ó-
òûíûí ÷óüóíäóð ÿêèá-áåúÿðìÿêëÿ ìÿøüóë
áóãëà äþéÿúëÿìÿê, ÷óáóãëà ÷ûðïìàã. Õàë-
îëàí ñàùÿñè.
÷àíû ÷óáóãëàìàã. // ×óáóãëà äþéìÿê, ÷ó-
×ÓÜÓÍÄÓÐÎÒÓ èñ. áîò. Öñòö òöêëÿ þðòö-
áóãëà âóðìàã. Êÿëè ÷óáóãëàìàã.
ëö áèð, èêè âÿ éà ÷îõèëëèê îò áèòêèñè.
×ÓÁÓÃËÀÍÌÀ “×óáóãëàíìàã”äàí ô.ñèô.
×ÓÜÓÍÄÓÐÉÛÜÀÍ, ×ÓÜÓÍÄÓÐ×ÛÕÀ-
×ÓÁÓÃËÀÍÌÀÃ ìÿúù. ×óáóãëà âóðóë-
ÐÀÍ èñ. ×óüóíäóðó éåðäÿí ÷ûõàðûá éûüàí
ìàã, ÷óáóãëà äþéÿúëÿíìÿê, ÷óáóãëà ÷ûðïûë-
ìàøûí. Éåíè ìàðêàëû ÷óüóíäóðéûüàí (÷ó-
ìàã. // ×óáóãëà äþéöëìÿê, ÷óáóãëà âóðóëìàã.
üóíäóð÷ûõàðàí). // Ñèô. ìÿíàñûíäà. ×óüóí-
×ÓÁÓÃËÀØÌÀ “×óáóãëàøìàã”äàí ô.ñèô.
äóðéûüàí ìàøûí.
500
×ÓÕÀ
×ÓËÜÀ(ËÀ)ÌÀÃ
×ÓÕÀ èñ. Ãàôãàçëûëàðûí öñòäÿí ýåéèëÿí,
íèð. “Àøûã ßëÿñýÿð”. [Øàù] èñÿ äöç ýåäèð, áó
áåëè áöçìÿëè, óçóí, êèøè ìèëëè ýåéèìè. ×ÿð-
ðÿíýè ãà÷ìûø, ýþçëÿðè ÷óõóðëàíìûø (ô.ñèô.) èí-
êÿçè ÷óõà (äþøöíäÿ âÿçíÿëÿðè îëàí ÷óõà
ñàíëàðûí öçöíÿ áåëÿ áàõìûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
íþâö). – [Óñòà Àüàáàëà] äîëàùàäîëà íå÷ÿ àð-
×ÓÕÓÐËÓà èñ. ×óõóð éåð, ÷àëàëûã. ×ó-
øûí ãóðøàüûíû à÷ûá òþêäö âÿ ñîíðà ÷óõà, àð-
õóðëóãäà ýèçëÿíìÿê.
õàëûã, úàíàðõàëûã – ùàìûñûíû áèðäÿí ÷ûõàðûá
×ÓÃÓÍ èñ. [ðóñ.] 1. Ïîëàä àëìàã âÿ éà
òàïïûëòû èëÿ ñàëäû êå÷ÿíèí öñòöíÿ. ×ÿìÿíçÿ-
òþêìÿ ìÿìóëàòû ùàçûðëàìàã ö÷öí èøëÿäèëÿí
ìèíëè. Êÿíäëè 45-50 éàøûíäà, ýþé ÷óõà ýåé-
êàðáîíëà äÿìèðèí õÿëèòÿñè. ×óãóí ÿðèòìÿê.
ìèø, óúàáîéëó, ñàðû âÿ áîçñàããàëëû áèð êèøè èäè.
2. Ùÿìèí ìåòàëäàí ãàá. ×óãóíäà õþðÿê
Ò.Ø.Ñèìóðã.
áèøèðìÿê. // Áó ìåòàëäàí ùàçûðëàíìûø. ×ó-
×ÓÕÀËÛ ñèô. ßéíèíäÿ ÷óõà îëàí, ÷óõà
ãóí ãàçàí. – Èìðàí êèøè ùàâàíûí áåëÿ ýþçëÿ-
ýåéìèø. ×óõàëû ãîúà. – Ãàðà ÷óõàëû áèð äöø-
íèëìÿäÿí ñîéóìàñûíà ôèêèð âåðìèð âÿ áó ñÿ-
ìÿí ñöâàðèñè þçöíö éåòèðÿðÿê êîìàíäàíû
áÿáäÿí äÿ ÷óãóí ïå÷èíè ãîéäóðìóðäó.
éàðàëàäû. Ù.Íÿçÿðëè.
Ì.Ùöñåéí. Êö÷ÿëÿðäÿ ñûðà èëÿ éåðÿ áàñäûðûë-
×ÓÕÀËÛà èñ. ×óõà òèêìÿê ö÷öí ïàð÷à.
ìûø ÷óãóí äèðÿêëÿðèí áàøûíäà àü êöðÿëÿð
Ãÿìÿð øàëû þç ÿðè ö÷öí ÷óõàëûã òîõóìóøäó.
ïàðëàéûðäû. ß.Ñàäûã.
ß.Âÿëèéåâ. // ñèô. ×óõà ö÷öí éàðàðëû. ×óõà-
×ÓÃÓÍßÐÈÒÌß, ×ÓÃÓÍÒÞÊÌß èñ.
ëûã ìàùóä.
×óãóí ÿðèäèëÿí, òþêöëÿí (çàâîä, ñåõ âÿ ñ.).
×óãóíÿðèòìÿ ñÿíàéåñè. – ×óãóíòþêìÿ ñåõèíè
×ÓÕÓÐ èñ. 1. Éåð ñÿòùèíäÿí àøàüû ÷þêìöø,
îéóëìóø éåð; îéóã, ÷àëà. Ìÿììÿä áèð áþéöê
éåíèäÿí ãóðìàã ö÷öí ùàçûðëûã àïàðûëûð.
âÿ äÿðèí ÷óõóð ãàçûá, åøøÿéèí ëåøèíè îðà
×ÓË èñ. 1. Öñòöíäÿ îòóðìàã âÿ éà ñîéóã-
ñàëäû, öñòöíö òîðïàãëàäû. Å.Ñóëòàíîâ. ×ÿ-
äàí ãîðóíìàã ö÷öí àòûí âÿ áÿçè áàøãà ùåé-
ïÿðëÿðäÿí ÷ûõàí òèêàí êîëëàðû îéíàéà-îéíà-
âàíëàðûí äàëûíà ñàëûíàí ãûëäàí âÿ éà éóíäàí
òîõóíìà ãàëûí þðòöê. Øèðìÿììÿä þêöçëÿðè
éà ýÿëèá éîë ÷óõóðëàðûíäà áÿíä àëûð. Ìèð
ðàùàòëàäû, ÷óëëàðûíû àëûá ãàáàãëàðûíà éåì
Úÿëàë. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Äöíéàäà ùÿð èø þç
òþêäö. Å.Ñóëòàíîâ. [Íèñÿ õàëà:] Éÿùÿðëÿìÿê
ãàéäàñûíúà ýåäèð, ñóéó òþêÿíäÿ ÷óõóð éåðÿ
ëàçûì äåéèë, ÷óëó àøûð öñòöíÿ. Ãàíòÿìèð.
àõûð.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Õàíëàð úÿëä ýå-
2. äàí. Ýåéèì, ïàëòàð ìÿíàñûíäà (èñòåùçà èëÿ).
ðèéÿ äþíäö. ×óõóð áèð éåð òàïûá, äàëäàëàí-
◊ ×óë êèìè éåðÿ ñÿðèëìÿê – éåðÿ äÿéìÿê,
ìàã èñòÿäè. Ì.Ùöñåéí.
áèðäÿí áÿðê éûõûëìàã. Áàéðàì ãîøàëöëÿíè
2. Áÿäÿíèí áÿçè éåðëÿðèíäÿ (õöñóñÿí
ùÿðëÿéèá ãûðìà áàðûòû áÿéèí ãàðíûíà äîëäóðóð.
öçäÿ, éàíàãäà) ÿìÿëÿ ýÿëÿí õûðäà ÷þêÿê
Áÿé ÷óë êèìè éåðÿ ñÿðèëèð. ß.Âÿëèéåâ. ×óëóíó
éåð; áàòûã. [Ñèëà] ýöëÿðêÿí éåíÿ îðäó áàòûð,
ñóäàí ÷ûõàðìàã – áèðòÿùÿð äîëàíìàã, èøèí
ñèôÿòèíäÿ ÷óõóð ÿìÿëÿ ýÿëèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
è÷èíäÿí ÷ûõìàã. [Øèðçàä Éàðìÿììÿäÿ:] Äå-
[Ýöëøÿíèí] ùÿð èêè éàíàüûíäà êè÷èê ÷óõóðëàð
éèðÿì, ãîðõàãñàí, áèðòÿùÿð ñöðöíöá ÷óëóíó
ÿìÿëÿ ýÿëäè. Ã.Èëêèí.
ñóäàí ÷ûõàðìàã èñòÿéèðñÿí. Ì.Èáðàùèìîâ.
3. Äÿðèí íèì÷ÿ, äÿðèí ãàá. [Àôòèë Ùàúû
Òóðàúëûëàð äåìèøêÿí [Ãóðáàí] îõóéóá ãóðòàð-
ßùìÿäÿ:] Áóäóð, ñÿí ùÿð ýöí õîðóçáå÷ÿ
ìàäû, áÿëêÿ ñöðöíäö, þëöì-çöëöì ÷óëóíó ñó-
éåéèðñÿí, ìÿíèì óøàãëàðûì áèð ÷óõóð áóëà-
äàí ÷ûõàðòäû. ß.Âÿëèéåâ.
ìà òàïà áèëìèð. Ú.Úàááàðëû.
◊
×ÓË-×ÓÕÀ òîï. èñòåù. êþùí. Ýåéèì, ïàë-
Ýþçëÿðè ÷óõóðà äöøìÿê – á à õ ýþçëÿ-
òàð (àäÿòÿí äÿáäÿí ÷ûõìûø ïàëòàð ùàããûíäà).
ðè ãóéóéà äöøìÿê (“ýþç”äÿ).
Éàìàéàðäûì áàáàìûí ÷óë-÷óõàñûí. Ì.ß.Ñà-
×ÓÕÓÐÚÓà êè÷. Êè÷èê ÷óõóð, áàëàúà ÷óõóð.
áèð. [Áàëàø Ñåâèëÿ:] ..Êèøè ö÷öí äÿ áó äàë îòàã-
×ÓÕÓÐËÀÍÌÀ, ×ÓÕÓÐËÀØÌÀ “×ó-
äà éåð ñàë, òåç éàòñûí, ÷óë-÷óõàñû èëÿ ùÿéÿòÿ-
õóðëàíìàã”, “÷óõóðëàøìàã”äàí ô.èñ.
çàäà ÷ûõàð, áèàáûð îëàðûã. Ú.Úàááàðëû.
×ÓÕÓÐËÀÍÌÀÃ, ×ÓÕÓÐËÀØÌÀÃ ô.
×ÓËÜÀ(ËÀ)ÌÀ “×óëüà(ëà)ìàã”äàí ô.ñèô.
×óõóð ÿìÿëÿ ýÿëìÿê, äÿðèíëÿøìÿê, ÷óõóðà
×ÓËÜÀ(ËÀ)ÌÀÃ á à õ ãàïëàìàã. Ñÿ-
äöøìÿê. ßëÿñýÿð ýþðäö êè, áó ýþçÿëèí çÿíÿõ-
ùÿðäèð, ýöíÿøèí ðÿíýè ñàïñàðû; Ñàðûëûã ÷óë-
äàíûíûí áþéðöíäÿ áèð úöò ùÿáÿøè õàëû âàð,
üàìûø àü áóëóäëàðû. Ñ.Âóðüóí. Ñèëàù ñÿñëÿðè
ýþçëÿð ýöëÿíäÿ öç ÷óõóðëàíûá, õàëëàð ýèçëÿ-
ñàùèëè ÷óëüàëàäû. Ì.Ùöñåéí.
501
×ÓËÜÀ(ËÀ)ÍÌÀ
×ÖÍÊÈ
×ÓËÜÀ(ËÀ)ÍÌÀ “×óëüà(ëà)íìàã”äàí
óúóç ãèéìÿòèëÿ – úöòöíö àëòû øàùûäàí, áèð àá-
ô.ñèô.
áàñûäàí ñàòàðäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Àüàñÿôÿ-
×ÓËÜÀ(ËÀ)ÍÌÀÃ ô. Áöðöíìÿê, ãàïàí-
ðèí] àéàüûíäà èñÿ ãàðà ìåøèí ÷óñò âàðäû.
ìàã, äöðòöëìÿê. Ãàðàíëûüà ÷óëüàëàíìûø
ß.ßáöëùÿñÿí.
(ô.ñèô.) áèð ÷îõ åâëÿðèí ñàùèáëÿðè ùÿëÿ òàðëà-
×ÓØÊÀ èñ. 1. Êöë÷ÿ õàììàë. ×óüóí
äàí ãàéûòìàìûøäûëàð. Ò.Ø.Ñèìóðã. ×óëüàëà-
÷óøêàñû.
íûá ÷ÿí âÿ äóìàíëà áàéûð; Ìöðýöëÿéèð äàü,
2. ìÿú. Õàì àäàì (æàðãîíèçì).
äÿðÿ, îðìàí, ÷àéûð. À.Øàèã.
×ÓÂÀË èñ. 1. Áþéöê êèñÿ, õàðàë. Áàéðàì
×ÓËËÀÌÀ “×óëëàìàã”äàí ô.ñèô.
îëäó, ùå÷ áèëìèðÿì íåéëÿéèì: Áèçèì åâäÿ
×ÓËËÀÌÀÃ ô. 1. Äàëûíà ÷óë ãîéìàã (ùåé-
äîëó ÷óâàë äà éîõäóð. Ì.Ï.Âàãèô. Ãûçëàð ñà-
âàíûí). Àòû ÷óëëàìàã. – Ìîëëà þêöçöíö ÷óë-
áàù òåçäÿí .. ïàìáûãëàðû éûüàúàã, ÷óâàë âÿ
ëàéûð, àüçûíà äà áèð éöéÿí âóðóá ìåéäàíà
õàðàëëàðà äîëäóðóá òÿùâèë âåðÿúÿêëÿðäè.
ýÿëèð. “Ì.Í.ëÿòèô.”. [Íÿáè:] Àíä è÷èðÿì, ñÿíÿ
ß.Âÿëèéåâ.
ìÿõìÿð ÷óëëàðàì; Áîçàò, ãóðòàð ìÿíè,
2. Ñàéëàðäàí ñîíðà ýÿëÿðÿê ÷óâàë òóòàí
àìàí ýöíöäöð. “Ãà÷àã Íÿáè”.
ìèãäàðû áèëäèðèð. Éàðûì ÷óâàë áóüäà. – [Ãóð-
2. äàí. çàð. Öñò-öñòÿ ÷îõëó ïàëòàð ýåéèí-
áàí Òåëëèéÿ:] Ùÿð àüàú àëòûíäàí ö÷-äþðä
äèðìÿê.
÷óâàë ÿçèê-öçöê àëìà éûüìûøûã. ß.Ìÿì-
×ÓËËÀÍÌÀ “×óëëàíìàã”äàí ô.ñèô.
ìÿäõàíëû.
×ÓËËÀÍÌÀÃ 1. ìÿúù. Äàëûíà ÷óë ãî-
÷óâàë-÷óâàë ñèô. ×óâàëëàð äîëóñó; ÷óâàë-
éóëìàã (ùåéâàíûí).
ëàðëà; ÷îõëó. [Õîðòäàí:] Áèð éàíäà ÷óâàë-÷ó-
2. äàí. ãàéûä. çàð. Öñò-öñòÿ ÷îõëó ïàëòàð
âàë áóüäà ãîéóëóá, áèð éàíäà éàü, ïåíäèð..
ýåéìÿê, ãàëûí ýåéìÿê. Íÿ îëóá áåëÿ ÷óëëà-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. ßëëàôëàð ÷óâàë-÷óâàë àðïà,
íûáñàí?
áóüäà âÿ ñàìàí àëûá, àðàáàëàðà äîëäóðóð,
×ÓËËÀÒÌÀ “×óëëàòìàã”äàí ô.ñèô.
åøøÿêëÿðÿ éöêëÿéèðäèëÿð. À.Øàèã.
×ÓËËÀÒÌÀÃ èúá. Äàëûíà ÷óë ãîéäóðìàã
×ÓÂÀËÄÓÇ èñ. Èòè óúó éàñòû âÿ ÿéðè èðè ãû-
(ùåéâàíûí). Àòû ÷óëëàòìàã. – [Êîðîüëó Ùÿì-
éûã. Èéíÿíè þçöíÿ, ÷óâàëäóçó éîëäàøûíà.
çÿéÿ:] Ãûø îëàíäà ìÿõìÿð ÷óëëàò! Àò èýèäèí
(Àòà. ñþçö). Àõøàì íàìàçûíäàí, øàì éåìÿ-
ãàðäàøûäû. “Êîðîüëó”.
éèíäÿí ñîíðà, ÿëèíäÿ ÷óâàëäóç ÷àðûüûíû êþøÿ-
×ÓËËÓ ñèô. ×óëó îëàí, ÷óëëàíìûø, äàëûíà
ëÿéÿí Ñàëìàí êèøè àéàã ñÿñè åøèòäè. Ìèð Úÿëàë.
÷óë ãîéóëìóø. ×óëëó àò.
×ÓÂÀØ èñ. ×óâàø Ðåñïóáëèêàñûíûí ÿñàñ
◊ Àüçûíà ÷óëëó äîâøàí éåðëÿøìèð (ñûü-
ÿùàëèñèíè òÿøêèë åäÿí òöðêäèëëè õàëã âÿ áó
ìûð) – á à õ àüûç1.
õàëãà ìÿíñóá àäàì.
×ÓÌÓÐ, ×ÓÌÓÐ-×ÓÌÓÐ èñ. Êè÷èê ãóì
×ÓÂÀØÚÀ ñèô. âÿ çÿðô ×óâàø äèëèíäÿ. ×ó-
òÿïÿúèéèíäÿêè ãóìó ùÿðÿ áàðìàãëà þç òÿðÿ-
âàøúà äàíûøìàã. ×óâàøúà-ðóñúà ëöüÿò.
ôèíÿ ÷ÿêìÿêäÿí èáàðÿò óøàã îéóíó. ×óìóð
×ÖÍ [ôàðñ.] êëàñ. êþùí. á à õ ÷öíêè. [Ìö-
(÷óìóð-÷óìóð) îéíàìàã.
íÿúúèì äåäè:] Éóõóíóí ìÿíàñûíû òàïñà î
×ÓÐ! Óøàã îéóíëàðûíäà: ãàäàüàí îëóíìóø
ãîúà òàïàð, ÷öí áåëÿ éóõóëàðûí ìÿíàñûíû òàï-
áèð øåéÿ òîõóíìàãäàí âÿ éà áàøãà èøäÿí ñà-
ìàã áèçèì èøèìèç äåéèë. (Íàüûë). Äåçäåìîíà
ãûíäûðìàã ö÷öí èøëÿäèëÿí íèäà, ñþç. ×óð
äÿñìàëû àðàéûá òàïìàéàíäà, çèéàäÿ òÿøâèøÿ
ñÿíäÿí, úûüàëëàìàã ìÿíäÿí. (Àòà. ñþçö).
äöøìöøäö âÿ ùÿð êÿñäÿí îíóí ñîðàüûíû åäèð-
×ÓÐÑÀÔ èñ. “×óð” äåéèëìÿäèéè ùàëäà
äè. ×öí äÿñìàëû ÷îõ çÿðèô âÿ öñòö ýþçÿë ÷è÷ÿê-
îéóíäà èñòèôàäÿ îëóíàí øåéëÿðè ýþòöðìÿê èñ-
ëÿð èëÿ òèêèëìèø áèð äÿñìàë èäè. Ô.Êþ÷ÿðëè.
òÿðêÿí èøëÿäèëÿí ñþç. “×óðñàô” äåéèá òîïó ýþ-
×ÖÍÊÈ áàüë. [ôàðñ.] Îíà ýþðÿ êè, áóíäàí
òöðìÿê. – Áèð êå÷ÿë áèð óøàüà àøûãëàðûíû óäó-
äîëàéû, áó ñÿáÿáäÿí. [Âàãèô] åùòèéàò åäèðäè,
çóá, ÷óðñàô åëÿéèá àøûãëàðû ýþòöðäö. (Íàüûë).
÷öíêè áó ýþðöø éàíëûø øàéèÿëÿð äîüóðà áè-
×ÓÑÒ èñ. Äàáàíñûç, éöíýöë àéàããàáû. ×óñò
ëÿðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [ßñýÿð:] Éÿãèí êè, ýåò-
ýåéìÿê. – Éàüûø éàüàíäà ñåë ýÿòèðÿí êþùíÿ
ìÿç, ÷öíêè î, áÿé ãûçûäûð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. // Áèð
áàøìàãëàðû, ÷óñòëàðû, ÷ÿêìÿëÿðè, ÷àðûãëàðû
ùàëäà êè, ìàäàì êè. ×öíêè îëäóí äÿéèðìàí÷û;
[Øåéõ Øàáàí] éûüûá, ãàëûáà âóðóá, éàìàéûá
×àüûð ýÿëñèí äÿí, Êîðîüëó! “Êîðîüëó”.
502
×ÖÐÖÊ
×ÖÉ
×ÖÐÖÊ ñèô. 1. ×öðöéöá õàðàá îëìóø; ÷ö-
ðÿíôèëèí] äÿ éàðû úàíû ãàëûá ñöäöí éàíûíäà
ðöìöø. ×öðöê òàõòà. ×öðöê ìåéâÿ. – [Áà-
êè, ñöäö áèøèðìÿäèì, ÷öðöéÿúÿê. ß.Âÿëèéåâ.
ëàø:] Àðòûã áó ùÿãèãÿòäèð êè, ãàäûíñûç úÿìèé-
Àéàã öñòöíäÿ ÷öðöìöø (ô.ñèô.) èðè àüàúûí éû-
éÿò ÷öðöê áèð àüàú êèìèäèð. Ú.Úàááàðëû.
õûëìàñûíà áÿíçÿð êöò áèð õûðûëòû åøèäèëäè.
[Ñîíà:] Þç ìÿùÿááÿòèíÿ äþíöê ÷ûõàí .. àäà-
Á.Áàéðàìîâ.
ìû ÷öðöê äèø êèìè êþêöíäÿí ãîïàðûá àòàðàì.
2. ìÿú. Ïîçóëóá äàüûëìàüà áàøëàìàã; ïî-
Á.Áàéðàìîâ.
çóëìàã, ìÿùâ îëìàã, ìÿùâÿ ìÿùêóì îë-
2. ìÿú. Ñàüëàì áèð òÿìÿëÿ, äÿëèëÿ ÿñàñëàí-
ìàã. ×öíêè Èðàí ÿêñ-èíãèëàáûíû ùèìàéÿ åäÿí
ìàéàí; åòèáàðñûç. ×öðöê íÿçÿðèééÿ. ×öðöê ôè-
÷àð ùþêóìÿòè þç è÷ÿðèñèíäÿí ÷öðöìÿêäÿäèð.
êèðëÿð. – ßñðëÿðäÿí áÿðè àâàì õàëãûí èëèéèíÿ
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” ÷öðö-
ãÿäÿð éåðëÿøìèø ÷öðöê ÿãèäÿëÿð äÿõè ïó÷ îëóá
ìöø, êþùíÿ, éàðàìàç, öôóíÿò ñà÷àí ùÿéàò âÿ
ýåòäè. Ö.Ùàúûáÿéîâ. // ìÿú. Êþùíÿëìèø, çÿ-
èúòèìàè ÿëàãÿëÿðèí ùÿðòÿðÿôëè âÿ þëäöðöúö
ìàíÿéÿ óéüóí îëìàéàí, âàõòû êå÷ìèø. ×ö-
òÿíãèä÷èñèäèð. Ì.Èáðàùèìîâ. // ìÿú. Ìÿùâ îë-
ðöê àäÿòëÿð. // ìÿú. Áîø, ìÿíàñûç, ëöçóìñóç.
ìàã, éûïðàíìàã. Äÿðäëè Êÿðÿì áó éîëëàðäà
[Ñÿëèì:] Ñèçèí êèìè çèéàëû áèð àäàì áó êèìè
÷öðöéÿ; Éîë÷óíó éîëóíäàí åéëÿð áó ýÿëèí!
÷öðöê âÿ ìÿíàñûç øåéëÿðëÿ ìÿøüóë îëàðñà, î
“ßñëè âÿ Êÿðÿì”. Ùå÷ êÿñ èñòÿìÿç êè, îüëó
çàìàí àâàì âÿ ôàíàòèê ìöñÿëìàíëàðû íÿ
ãàçàìàòäà èëëÿðëÿ ÷öðöñöí. Í.Íÿðèìàíîâ.
ùàãëà ãûíàéà áèëÿðèê? Ñ.Ùöñåéí.
×ÖÐÖÍÒÖ èñ. ×öðöìöø øåéëÿð. Õÿçÿë ÷ö-
◊ ×öðöéöíö ÷ûõàð(ò)ìàã – áèð øåéè ùÿä-
ðöíòöñö. – Ìåøÿäÿí ùÿìèøÿêè öðÿêà÷àí ÿòèðëè
äèíäÿí àðòûã òÿêðàðëàéàðàã áûãäûðìàã.
ðàéèùÿ ÿâÿçèíÿ ðöòóáÿòëè ÷öðöíòö ãîõóñó ýÿ-
[Áèáèõàíûì Ôÿððóõà:] Î ãÿäÿð ÷öðöéöíö ÷û-
ëèðäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Òîðïàüûí ãûø àðàòûíà
õàðäûðñàí êè, ñîíðà äàé éåðèíè àëìàç.
ãîéóëìàñû éåðäÿ ãàëìûø ÷þð-÷þïöí ÷öðöí-
Á.Áàéðàìîâ.
òöéÿ ÷åâðèëìÿñèíÿ, òîðïàüûí ãèäàëàíìàñûíà
×ÖÐÖÊ×Ö èñ. Áèð øåéè ùÿääèíäÿí àðòûã
ñÿáÿá îëóð.
òÿêðàð åòìÿêëÿ áûãäûðàí, òÿíýÿ ýÿòèðÿí
×ÖÐÖÍÒÖËÖ ñèô. Òÿðêèáèíäÿ ÷öðöíòö
àäàì. [Ñàòûúû:] Ãàðäàøîüëó, äå ýþðöì àëàí-
îëàí, ÷öðöíòö èëÿ ãàðûøìûø. ×öðöíòöëö òîðïàã.
ñàí, éà ÷öðöê÷öñÿí! Ìèð Úÿëàë.
×ÖÐÖÒÌß “×öðöòìÿê”äÿí ô.ñèô.
×ÖÐÖÊ×ÖËÖÊ èñ. ×öðöê÷ö àäàìûí õà-
×ÖÐÖÒÌßÊ ô. 1. ×öðöìÿñèíÿ ñÿáÿá âÿ
ñèééÿòè; ÷öðöê÷ö îëìà.
éà âàñèòÿ îëìàã, ÷öðöìÿñè ö÷öí øÿðàèò éà-
◊ ×öðöê÷öëöê åëÿìÿê – áèð øåé ùàããûí-
ðàòìàã. Õÿçÿëè òîðïàüà ãàðûøäûðûá ÷öðöòìÿê.
äà ùÿääÿí àðòûã äàíûøìàã, òÿêðàð åòìÿê,
– Ýþëìÿ÷ÿ ñóëàðûí ðÿíýè ñàïñàðû; Õÿñòÿëèê
÷öðöéöíö ÷ûõàðìàã. Áÿñäèð ÷öðöê÷öëöê åëÿ-
÷öðöäöð àüàúëûãëàðû. Ñ.Âóðüóí. [Ýþé÷ÿê]
äèí. – [Çàëõà Íàìàçà:] Éàõøû, áÿñäèð, êå÷ÿí
àéðàíû ÷öðöäöá øîð åëÿäè. ß.Âÿëèéåâ.
èøè èíäè ÷öðöê÷öëöê åëÿéèá äàíûøìàã ñÿíÿ
2. ìÿú. ßçàá âÿ ÿçèééÿò è÷ÿðèñèíäÿ ìÿùâ
ãàëûáäûð? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
åòìÿê. Ñöäàáÿéÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, Êÿðèìõàíûí
×ÖÐÖÊËÖÊ èñ. ×öðöê øåéèí ùàëû; ÷öðöê
úÿëëàäëàðû, Ôèðèäóíó ìÿùáÿñäÿ ÷öðöäÿí
îëìà. Òàõòàíûí ÷öðöêëöéö.
(ô.ñèô.) ãàòèëëÿð ãàðøûñûíäà îòóðìóøäóð. Ì.Èá-
×ÖÐÖÌß “×öðöìÿê”äÿí ô.ñèô.
ðàùèìîâ. ..Àçàäëûã ö÷öí ìèíëÿð âÿ îí ìèí-
×ÖÐÖÌßÊ ô. 1. Ìèêðîîðãàíèçìëÿðèí òÿñè-
ëÿðëÿ èíãèëàá÷ûëàð ñöðýöíëÿðäÿ, ùÿáñõàíà-
ðè àëòûíäà ïîçóëóá õàðàá îëìàã. Òàõòà ÷öðö-
ëàðäà úàíëàðûíû ÷öðöäöáëÿð. ß.Ñàäûã.
äö. Ìåéâÿëÿð éàüûøäàí ÷öðöìöøäöð. – [Ãÿ-
×ÖÉ èñ. Ìèë, ÷èâ (òÿêÿðäÿ).
503
Ä
ÄÀ
Ää
åâúèéÿçè áèð äÿ äîéóíúà ýþðöì. Ú.Úàááàðëû.
Úàùàíýèð úàâàá âåðìÿäè, î ãÿñäÿí áèð àç äà
ãàøãàáàüûíû ñàëëàéàðàã äàéàíäû. Ñ.Ðÿù-
ìàí; 4) èíòîíàñèéàäàí àñûëû îëàðàã, äàíûøàíûí
Ä Àçÿðáàéúàí ÿëèôáàñûíûí áåøèíúè ùÿðôè.
áèð øåéÿ ìöñáÿò âÿ éà ìÿíôè ìöíàñèáÿòèíè
Á à õ äå1.
áèëäèðèð. Åëÿ, àðâàä éàëàí äåìèð êè, äîüðó äå-
ÄÀ1 (Äß) 1. Äàíûøàí øÿõñèí ìÿñÿëÿéÿ ìö-
éèð äÿ! Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Òÿðëàí õàíûì:]
íàñèáÿòèíè, ùèññ âÿ ùÿéÿúàíûíû áèëäèðìÿéÿ
Éàõøûäûð êè, ãàïûìûçûí àðòûã òèêÿñè èëÿ áþéö-
õèäìÿò åäÿí âÿ ÷îõ âàõò éåðèíäÿí âÿ ìÿíà
éöá, áÿñëÿíèá. Áóðíóíäàí ýÿëñèí î... Áåëÿäèð
÷àëàðûíäàí àñûëû îëóá ìöÿééÿí èíòîíàñèéà èëÿ
äÿ! Ìèð Úÿëàë. [Éóñèô:] Åëÿ àäàìû äà éàíäû-
äåéèëÿðÿê àøàüûäàêû âÿçèôÿëÿðäÿ èøëÿäèëÿí
ðàí áóäóð äà. ß.Âÿëèéåâ; 5) íàðàçûëûã, ìÿì-
ÿäàò. 1) ßìð áèëäèðÿí ôåëëÿðäÿí ñîíðà ýÿëÿ-
íóíèééÿòñèçëèê áèëäèðèð. Ãîéìóðñóíóç áèð
ðÿê òÿêèä, èñðàð, áÿçÿí äÿ ÿìð áèëäèðèð. Ýÿë äÿ!
éåðäÿ îòóðàã äà. – [Ùàúû Ìåùäè:] À êèøè, äÿëè
Òåç îë äà! Éàç äà! Ýÿòèð äÿ! – [Ãàñûì êèøè:]
ÿëèíÿ äöøìöøÿì äÿ! ß.Ùàãâåðäèéåâ. [ßëè-
..Èíäè ìÿí áó ìÿòëÿáëÿðè áàøà äöøìöðÿì.
ñà:] Úàíûì, þëìÿäèê, àëòìûøû äà àäëàäûã, àð-
Ñÿí êè îõóìóñàí, ýÿë úàâàá âåð äÿ! Ú.Ìÿì-
âàäëàðûí ÿëèíÿ äöøäöê äÿ! Ñ.Ðÿùèìîâ. [Êÿðÿ-
ìÿäãóëóçàäÿ. [Ùàúû ßùìÿä:] Àòàì, ãîéóí
ìîâ Çèíéÿòÿ:] Ùÿ, ìÿíè ùÿäÿëÿéèðñÿí? Ãîé-
êèøè ñþçöíö äåñèí äÿ, àðâàä îëäó, íÿ îëäó, ñþç
ìóðëàð äà, ãîéìóðëàð êè, ñàêèò îòóðóá èø ýþ-
äàíûøûð àõû. Ú.Úàááàðëû. [Ùöñåéíãóëó Éóíèñÿ:]
ðÿê. Ñ.Ðÿùìàí. // Èíòîíàñèéàäàí àñûëû îëàðàã,
Ýÿë ÷ûõ äà, äåìèðñÿí áÿñ èøèìèç âàð, ïëàíû-
áÿçÿí êèíàéÿ, éàõóä êþíöëñöç ðàçûëûã ìÿ-
ìûç âàð? Ìèð Úÿëàë; 2) sàéëàðäàí ñîíðà òîïëó-
ãàìûíäà èøëÿíèð. [Ùàúû ßùìÿä:] Íåéíÿê,
ëóã, öìóìèëÿøäèðìÿ ìÿíàñûíäà èøëÿíèð. Èêèñè
êÿíäèìèç òÿðÿããè åëÿñèí äÿ. Ú.Úàááàðëû. Áèç íÿ
äÿ áèð-áèðèíäÿí ýþçÿëäèð. – Ìÿí ÷þíäöì Äèë-
äåéèðèê êè, ýÿëñèí äÿ... Ñ.Ðÿùìàí. [Ýÿëäèéåâ
áÿðÿ òÿðÿô. Ìÿíèì Äèëáÿðèì áó äþðä íÿôÿð
Ðöáàáÿéÿ:] Äåìÿê, þçöíö ìÿíäÿí àüûëëû áè-
õàíûìëàðûí äþðäöíäÿí äÿ ýþçÿë èäè. Ú.Ìÿì-
ëèðñÿí äÿ! Ìèð Úÿëàë. // Ðàçûëûã, ìÿìíóíëóã
ìÿäãóëóçàäÿ. // Òÿêðàð îëóíàí ñþçöí èêèíúè-
ìÿãàìûíäà. [Ìèðçÿ Ãîøóíÿëè:] Ùà, áåëÿ ùà!..
ñèíÿ ãîøóëàðàã ôÿðãëÿíäèðìÿ, àéûðìà ìÿãà-
Àëëàù îüëóíó ñàõëàñûí, ÿââÿëäÿí äå äÿ! ß.Ùàã-
ìûíäà èøëÿíèð. Ýàù ÷ÿêèú âóðäó ÿëèì, ýàù äà
âåðäèéåâ. // Àðçó áèëäèðèð. Î ýöíëÿð ýåòñèí äÿ,
ãÿëÿì òóòäó ÿëèì; Úîøäó êþíëöìäÿ ìöãÿääÿñ
ýÿëìÿñèí. Éàõøû îëñóí äà, õÿðúèí çÿðÿðè éîõ-
ÿìÿëèì. Ñ.Ðöñòÿì. Çåéíàëîâ ýàù ñîë, ýàù äà
äóð; 6) òÿÿññöô, ïåøìàíëûã, éà åòèðàô ìÿãà-
ñàü ÿëèíèí áàðìàãëàðûíà áàõà-áàõà äàíûøûüûíû
ìûíäà èøëÿíèð. Áèð èøäè îëäó äà... Ì.Ùöñåéí;
íÿ úöð áàøëàéàúàüû ùàããûíäà äöøöíöðäö.
7) áèð èøè, ùàäèñÿíè òÿñäèã ìÿãàìûíäà èøëÿíèð.
ß.Âÿëèéåâ; 3) þçöíäÿí ÿââÿë ýÿëÿí ñþçöí
[Ãîúà êèøè:] Áàøûíà äîëàíûì, àé ùÿêèì, áó
ìÿíàñûíû ýöúëÿíäèðèð, íÿçÿðÿ ÷àðïäûðûð âÿ àéû-
óøàüûí ùå÷ àçàðû-áåçàðû éîõäó, äÿëè-çàä äà
ðûð. Ñÿíèí äÿ áó èøëÿðÿ ùÿâÿñèí âàð! Áèçèì äÿ
äåéèë ùà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áó õàëã äà
ôèêðèìèçÿ ãóëàã àñ. Áàøãàëàðû èëÿ äÿ ùåñàá-
ñÿíèí êèìè âÿòÿíäàøäûð äà! Ú.Úàááàðëû. Àé
ëàøìàã ëàçûìäûð. – Íÿäÿíñÿ ýåðè ãàéûòìàã
Ìåðàú, ñÿíèí ãàéäàíäûð äà.. ß.Âÿëèéåâ. [Ýö-
äà èñòÿìÿéèðäèì. Ñ.Ùöñåéí. [Ìèðçÿ Ñÿìÿí-
ëÿð:] Ìÿí áàéàãäàí îíó äåéèðÿì äÿ..
äÿð:] À êèøè, ñÿí äÿ ÷îõ ãîçãóðòìà ùà! Ú.Úàá-
Ñ.Ðÿùìàí; 8) ãîøóëäóüó ñþçÿ èñòåùçà, êèíà-
áàðëû. Éàçìàüûíà ñþçöì éîõ, àììà áèð áèçÿ
éÿ, ñàéìàçëûã, ëàãåéäëèê ÷àëàðû âåðèð. Áîø øåé-
äÿ éàçñûí äà! Ìèð Úÿëàë. // Þçöíäÿí ÿââÿë
äèð äÿ. Ñÿñäèð äÿ. Àäàìäû äà! – Äåéÿñÿí, úà-
ýÿëÿí ñþçÿ ìöõòÿëèô åêñïðåññèâ-åìîñèîíàë
íàâàð ÿëè ýþðñÿäèáëÿð, ãîðõóð äà. Ìèð Úÿëàë;
ðÿíýëÿð âåðèð. Íÿ ãÿäÿð äÿ ýþçÿëäèð! Íåúÿ äÿ
9) éÿãèíëèê, éàõóä ùàããûíäà ñþùáÿò ýåäÿí
îõóéóð! Áåëÿ äÿ õîø ñÿñ îëàð? // Ãîøàòÿðêèáëè
øåéèí ìöòëÿã îëàúàüûíû, áàø âåðìÿëè îëäóüó-
ÿäàòëàð ÿìÿëÿ ýÿòèðèð. [Èáðàùèì õàí:] Éåíÿ
íó áèëäèðèð. Ñþç âåðèá, ýÿëÿúÿê äÿ. Ìöùÿíäèñ-
äÿ øèêàéÿò? Ýÿë èíàí êè, ñÿí; Íÿ ãÿäÿð ìÿí ñà-
ëèéÿ ùÿâÿñè ÷îõäóð, îëàúàã äà. Áèëñÿéäè, äå-
üàì, êåô ýþðÿúÿêñÿí. Ñ.Âóðüóí. [Ýöëòÿêèí:]
éÿðäè äÿ. – Ñå÷èúèëÿð [Áàðõóäàðäàí] àäûíà ëà-
Ôÿãÿò ãîéóí, ñîí äÿôÿ îëàðàã áöòöí õîøáÿõò
éèã èø òÿëÿá åòìÿéÿ, ùöíÿð ýþçëÿìÿéÿ ùàãëûäûð-
ýöíëÿðèìè êå÷èðäèéèì áó ãàðàíëûã ìÿùçóí
ëàð âÿ áóíó åäÿúÿêëÿð äÿ. Ìèð Úÿëàë. [Ìóñà:]
504
ÄÀ
ÄÀ
Ñþç âåðìèøÿì äÿ, ýÿëÿúÿéÿì äÿ... Ìÿí úà-
éÿòÿ:] Áóíà áàõ ùà, ùÿëÿ ôîðñóíà äà äÿéèð.
ìààòäàí óçàãëàøìûðàì. Ñ.Ðÿùìàí; 10) áÿ-
Ñ.Ðÿùìàí.
çÿí ùàããûíäà ñþùáÿò ýåäÿí ìÿñÿëÿéÿ ãàðøû
2. Ùÿìúèíñ öçâëö úöìëÿëÿðäÿ ùÿìúèíñ
äàíûøàíûí øöáùÿ, éà èíàìñûçëûã ùèññèíè èôàäÿ
öçâëÿðè, ìöðÿêêÿá òàáåëè úöìëÿëÿðäÿ èñÿ áàø
åäèð. Äåéèðñÿí äÿ... Ýþðÿðèê äÿ... – Àõû, éÿíè
úöìëÿ èëÿ áóäàã úöìëÿëÿðè áèð-áèðèíÿ áàüëà-
äåéèðñÿí, úÿìè-ìÿõëóãàò þç áàøûíà éàðàíûá
éàí âÿ àøàüûäàêû ìÿíàëàðû èôàäÿ åäÿí áàüëà-
äà? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ; 11) “äîüðóäàí”,
éûúû. 1) “äÿõè”, “ùÿì÷èíèí”, “î úöìëÿäÿí”
“ùÿãèãÿòÿí” ñþçëÿðèíäÿí ñîíðà ýÿëÿðÿê, îí-
ìÿíàñûíäà. Î äà áèçèìëÿ ýåòìèøäè. Îüëóíó
ëàðûí ìÿíàñûíû ýöúëÿíäèðèð, äÿãèãëÿøäèðèð.
äà þçö èëÿ áÿðàáÿð àïàðäû. Îíó ìÿí äÿ ÷îõ
[Ýöëöø:] Àõ, Ñåâèë, ñÿí äîüðóäàí äà éàçûã-
àõòàðäûì. Îíóí äà àäû ñèéàùûäà âàð. Ìÿí äÿ
ñàí, ùÿð øåéÿ Áàëàøûí éîõñóëëóã ýþçö èëÿ áà-
ýåòìÿéÿ ùàçûðàì. Î äà áó ôèêèðäÿäèð. – Áèð
õûðñàí. Ú.Úàááàðëû. ..Ðöáàáÿíèí ýþçö þçöí-
àé áóíäàí ãàáàã þâðÿòèìè âÿ óøàãëàðûìû äà
äÿ èäè, ÷öíêè Ðöáàáÿ áó ìÿêòÿáÿ ýþðìÿéÿ,
ýþòöðöá Àüäàøäàí Áàêûéà êþ÷öðìöøÿì.
ýþðöíìÿéÿ, àõòàðìàüà éîõ, äîüðóäàí äà
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Àòàáàëà äà î äþâðöí
îõóìàüà ýÿëìèøäè. Ìèð Úÿëàë. Äîüðóäàí äà
áèð íöìàéÿíäÿñè èäè. À.Øàèã. Áóðàäà óúóç
âàõò éîõäóð. Ñ.Ðÿùìàí; 12) äàí. áÿçÿí “êè”
ãèéìÿòÿ øÿðàá äà òàïìàã îëóðäó. ß.ßáöë-
áàüëàéûúûñûíäàí ÿââÿë ýÿëèá, ùàããûíäà ñþùáÿò
ùÿñÿí. // “Ùàáåëÿ”, “äÿõè” ìÿíàñûíäà. Áè-
ýåäÿí øåéèí, ùàäèñÿíèí, ùàëûí äàâàìëûëûüûíû,
çèì êö÷ÿäÿ äÿ òîé-áàéðàì îëàð. (Ìÿñÿë).
áöòöí òÿäáèð âÿ ÷àëûøìàëàðà áàõìàéàðàã, áèð
..Íÿúÿô Éÿùéà îüëóíóí äà ìÿêòóáó çàðàôàò-
øåéèí áàø òóòìàäûüûíû, ÿìÿëÿ ýÿëìÿäèéèíè
íàí éàçûëûá.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Çåéíàë]
áèëäèðèð. Èñòèëÿð äöøìöð äÿ êè, äöøìöð. Èñòÿ-
âàõòû èëÿ ÿìàíÿò êàññàñûíäà áèðèêäèðäèéè âÿ
ìèð äÿ êè, èñòÿìèð. – [Õàíûì:] Àé Ýöëþéøÿ,
òîïëàäûüû éåääè-ñÿêêèç éöç ìàíàòû äà õÿðú-
éàçûã Áþéöêêèøè ëàï ùÿð øåéäÿí úèíëÿíèð, íÿ
ëÿìèøäè. Ñ.Ùöñåéí. [Ñÿëèì:] Ìÿí ñÿíè áèð
îëñóí, áèëìèðÿì, ñàüàëìûð äà êè, ñàüàëìûð.
äîüðó ãûç çÿíí åäÿðäèì, ñÿíäÿ àëäàòìàã äà
Ñ.Ðÿùèìîâ; 13) “ÿëáÿòòÿ” ìÿíàñûíäà (ýþ-
âàðìûø?! Ù.Úàâèä; 2) ùÿìúèíñ öçâëÿðè áèð-
ðöëÿí, éàõóä ýþðöëÿúÿê áèð èøÿ ùàãã ãàçàí-
áèðèíÿ áàüëàéûð. Î äà, éîëäàøû äà ýÿëìÿëèäèð.
äûðûð). Áåëÿ åëÿñÿí, ýÿëìÿç äÿ. ×àüûðñàéäûí,
Ìÿíèì äÿ, ñÿíèí äÿ, îíóí äà èøòèðàêû âàúèá-
ýÿëÿðäè äÿ. – ×óáóã äîëäóðàí áèðèñè.. [ãàòûð-
äèð. Ãûçëàð äà, îüëàíëàð äà áÿäÿí òÿðáèéÿñè èëÿ
÷ûíûí] ñóàëûíà úàâàá âåðäè: – Íåúÿ îëàúàã,
ìÿøüóë îëìàëûäûð! – [Ñÿíÿì:] Àù! Ãîúà
íåúÿ ùàíû? Òîï àòàí åëÿ îëàð äà. Ìèð Úÿëàë;
îëàíäàí ñîíðà ùå÷ íÿ! Àüðûì îíóí þçöíÿ äÿ,
14) “ùå÷” ìÿíàñûíäà (ôåèëëÿðäÿí ñîíðà ýÿëÿ-
äþâëÿòèíÿ äÿ! Ö.Ùàúûáÿéîâ. Çîéà áóíëàðû
ðÿê îíëàðûí ìÿíàñûíû äàùà äà íÿçÿðÿ ÷àðï-
[ñþéöøëÿðè] äàíûøìàãäàí, Ýÿëäèéåâ äÿ åøèò-
äûðûð). Àíúàã Ðöáàáÿ áèëñÿéäè, [Àüúà õàíûì]
ìÿêäÿí ëÿççÿò àëûð. Îä äà þç èøèíäÿäèð, øèø äÿ.
Ýÿëäèéåâèí àðâàäûäûð âÿ óøàã îíóí îüóëëó-
Ìèð Úÿëàë. [Ùÿáèá áÿé:] ..Éàõøû îõó, àäàì
üóäóð, ùå÷ äàëûíúà äöøìÿç, áèð êÿëìÿ äàíûø-
îë, áèçèì äÿ öçöìöç àü îëñóí, àíàíûí äà.
ìàçäû äà. Ìèð Úÿëàë. [Ãöðáÿò:] Éóñèô! Ñÿíèí
Ñ.Ðÿùìàí; 3) øÿðò øÿêëèíäÿ îëàí ñþçö áàøãà
áó ïÿðäÿëè ñþçöíÿ éîõàì äà! ß.Âÿëèéåâ.
áèð ñþçëÿ áàüëàäûüû âàõò èêèíúèñèíèí áèðèíúèéÿ
[Êÿðÿìîâ:] ..Ñÿí þë, áó úàâàíëàðà ñþç áàøà
ãàðøû îëäóüóíó áèëäèðèð. ßëëÿøñÿ äÿ, ôàéäàñû
ñàëìàã îëìóð äà... Ñ.Ðÿùìàí; 15) ìÿýÿð,
éîõäóð. ×îõ éöéöðäöñÿ äÿ, ÷àòà áèëìÿäè. Î
ùå÷ (ñóàë ìÿãàìûíäà èøëÿíèëèð). Áó ãÿäÿð äÿ
áèëìÿñÿ äÿ, ñÿí áèëìÿëèñÿí. – Úöìëÿ úàùàí
éàüûíòû îëàð? – Äÿôòÿðõàíà÷û ñîðóøäó: – Íèéÿ
éàòñà äà, áèç éàòìàðûã.. Ì.ß.Ñàáèð. Ãûçûëû
äóðóõäóí? – Àú äà ãàðîâóë îëàðìû? Ìèð
óäñà äà ãàðà òîðïàãëàð; Éåíÿ ãèéìÿòèíè þçöí-
Úÿëàë; 16) “öñòÿëèê”, “ùÿëÿ áèð”, “äÿõè”, “áèð
äÿ ñàõëàð. Ñ.Âóðüóí. ßùìÿä îïåðàñèéà åäèë-
äÿ” ìÿíàñûíäà èøëÿíèð. Ýöíàùêàð þçö îëäó-
ìèøäèñÿ äÿ, ýöëëÿíè ÷èéíèíäÿí ÷ûõàðà áèëìÿ-
üó ùàëäà, äàíûøûð äà. Äàíûøìàüà äèëè äÿ âàð.
ìèøäèëÿð. ß.Âÿëèéåâ. Ãÿäèðèí áó ùÿðÿêÿòèíè
– Áó úöð àõìàã .. éàëòàãäàí øàäëàíûð âÿ éà-
ùàìû áèëñÿ âÿ ïèñëÿñÿ äÿ, î ÿë ÷ÿêìèðäè. Ìèð
ëàí÷ûéà ÿíàì äà âåðèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
Úÿëàë. // Áÿçÿí ùÿìèí ôîðìàäà îëàí ñþçÿ
[Ùàúû Áàõøÿëè:] ßäÿ, ùÿëÿ óòàíìûðñàí äà äà-
ýöçÿøò ìÿíàñû âåðèð. Ýþðñÿì äÿ, òàíûìàðàì.
íûøûðñàí? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Çàëõà Çèí-
Þëñÿì äÿ, ìÿãñÿäèìÿ ÷àòìàëûéàì; 4) áÿçè
505
ÄÀ
ÄÀÁÀÍ
ôåëè áàüëàìàëàðäàí ñîíðà ýÿëÿðÿê, “âÿ” áàü-
õÿáÿð àëäû: – Äà íÿéèí ãàëäû? ßùìÿäè-×åêêàø
ëàéûúûñû, áÿçÿí èñÿ òÿêèä ìÿíàñûíäà èøëÿíèð.
äåäè: – Äà ñàüëûüûí! (Íàüûë).
Îíà òåç äÿéèá äÿ ãàéûò. Àëûá äà åâÿ äþí. Ýÿ-
ÄÀÁÀÃ èñ. áàéò. Ãàðàìàë, äàâàð âÿ äî-
ëèá äÿ ýåòäè. Î ìÿíè ýþðöá äÿ ýþðìÿìÿçëèéÿ
íóçëàðäà éîëóõóúó õÿñòÿëèê. Äàáàã õÿñòÿëèéè-
âóðäó. ×ûõûá äà ýåò. – Éàíàí ãÿëáèíÿ ñàíêè ñó
íÿ ãàðøû ìöáàðèçÿ. Äàáàã îëìàã – äàáàã
ñà÷äûëàð; Î éåðäÿí àëûá äà ìÿíè ãà÷äûëàð.
õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëìàã. Èíÿê äàáàã îëäó.
Ì.ß.Ñàáèð. Ìÿíè áèð áàõûøäà åøã îäóíà ñàëäû
ÄÀÁÀÍ èñ. 1. Èíñàí âÿ ùåéâàí àéàüûíûí äàë
äà ýåòäè. Ú.Úàááàðëû; 5) î áèðè òÿðÿôäÿí, áóíäàí
ùèññÿñè. ×îõ ýÿçìÿêäÿí äàáàíëàðûì ñûçûëäàéûð.
ÿëàâÿ, ùÿëÿ (ÿââÿëêè úöìëÿäÿ òÿñâèð îëóíàí
2. Àéàüà ýåéèëÿí øåéëÿðèí àðõà ùèññÿñè.
ùàäèñÿéÿ âÿ ñ.-éÿ áàøãà áèð ùàäèñÿíèí âÿ ñ.-
Úîðàáûí äàáàíûíû éàìàìàã. – Ãÿðÿíôèë õàëà
íèí ÿëàâÿ îëóíäóüóíó áèëäèðèð). ..Áàúûì Ôàòìà
úîðàáëàðûí èêèñèíèí äÿ äàáàíûíû òîõóéóá êÿñäè.
äà ùàìèëÿ èäè âÿ äîüìàüûíà áèð íå÷ÿ ýöí ãà-
ß.Âÿëèéåâ. // Àéàããàáû àëòûíûí àðõà òÿðÿôèí-
ëàíäà ÿðè Èñìàéûë áÿé äÿ ýÿëäè Èðÿâàíà.
äÿêè ìþùêÿì âÿ ãàëûí ùèññÿ. ×ÿêìÿíèí äà-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ßùìÿä áÿé áóíäàí äà
áàíû èëÿ áàøûìäàí âóðóá ïàïàüûìû ñàëäû éåðÿ.
äèëòÿíý îëóá, ùÿìèøÿëèê õàíÿíèøèí îëóá, àëòû-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Äèëÿí÷è] àéàüûíà äà-
éåääè ñÿíÿ åâèíäÿí ÷ûõìàäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áàíëàðû éàòûðûëûá ÿéèëìèø áèð êèøè áàøìàüû ýåé-
[Çÿðèôÿ:] Ýèðäèì èìòàùàíà... Ãÿøÿíý äÿ ýå-
ìèøäè. ß.Ñàäûã.
éèíìèøäèì.. Ñ.Ðÿùìàí. // Úàâàáÿí, úàâàá îëà-
3. äàí. Áèð äàáàí áÿðàáÿðèíäÿ óçóíëóã.
ðàã, þç íþâáÿñèíäÿ, þç òÿðÿôèíäÿí (ôèêðè ÿâ-
Ýöëñÿíÿì àðâàä Úÿìèëèí .. áèð èëäÿ àçû áèð
âÿëêè úöìëÿäÿ ñþéëÿíèëÿíëÿðÿ áàüëàìàã
äàáàí óçàíäûüûíû ýþðöá ñåâèíäè. Ì.Ùöñåéí.
ö÷öí èøëÿíèð). Ìÿí äÿ äþíöá áåëÿ äåäèì. Îí-
4. äàí. Äÿôÿ, êÿðÿ. Ö÷ äàáàí ýåòìÿê.
ëàð äà éàâàø-éàâàø äèíìÿéÿ áàøëàäûëàð.
5. Á à õ àéàã1 9-úó ìÿíàäà. Òöôÿíýè äà-
– Ãóðáàíÿëè áÿé äÿ éåðèíäÿí ãàëõûá, ñòÿêàíûíû
áàíà ÷ÿêìÿê. Äàáàíäà ñàõëàìàã. – Ñÿíñÿ
ýþòöðöá âóðäó õàíûìûí ñòÿêàíûíà. Ú.Ìÿì-
úÿáùÿäÿñÿí áåëÿ áèð ýöíäÿ; Òöôÿíýèí äà-
ìÿäãóëóçàäÿ; 6) “ùÿòòà”, “áåëÿ” ìÿíàñûí-
áàíäà áèð äþéöø÷öñÿí. Ñ.Âóðüóí.
äà. Èúëàñà ãîúàëàð âÿ éàøëû ãàäûíëàð äà ýÿë-
6. ìÿù. Äÿéèðìàíûí öñò äàøûíû éóõàðû ãàë-
ìèøäè. Åëÿ ñþçëÿð äàíûøûðñàí êè, áèøìèø òîéó-
äûðìàã ö÷öí äèðÿêëÿðäÿí äöçÿëäèëÿí ãóðüó.
üóí äà ýöëìÿéè ýÿëèð. Êþëýÿäÿ îòóðìóøäóã,
7. Á à õ äàáàíà. Ãàïûíûí äàáàíû. – [Õîðò-
àììà áóðàäà äà íÿôÿñ àëìàã ìöìêöí äå-
äàí:] Óøàüû îëìàéàí ãàäûíëàð ýåäèá ãàðûí-
éèëäè. – [Íîâðóçÿëè:] Ùå÷ íÿ÷ÿðíèê äÿ áó êà-
ëàðûíû àüàíûí ãàïûñûíûí äàáàíûíà ñöðòÿð-
üûçû ìÿíèì ÿëèìäÿí àëà áèëìÿç. Ú.Ìÿììÿä-
äèëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. ..Ö÷öíúö äÿôÿ ãàïûíû
ãóëóçàäÿ. Ùàúû Êàìéàá êèìè êèøèíèí àòàñûíà
òàããàòàãëà äþéäöëÿð, àç ãàëäû äàáàíû ÷ûõñûí.
äà îä âóðìàã îëàð?! ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àäà-
Ì.Èáðàùèìîâ.
ìûí ïèñèíè-éàõøûñûíû áèð ùÿôòÿäÿ éîõ, ëàï áèð
◊ Äàáàí àëìàã – ãà÷ìàã, ýþòöðöëìÿê,
ñààòäà äà òàíûìàã îëàð. Ì.Èáðàùèìîâ; 7) “ùå÷
éöéöðöá ýåòìÿê. Õîðóçîüëó êàüûçû úèáèíÿ
îëìàñà”, “áàðû” ìÿíàñûíäà. Áóíúà îõóäóí,
ãîéóá äàáàí àëìûø âÿ åíèøëÿðäÿ õîðóç êèìè
éîðóë äà áàðè; Áèð äÿôÿ áóðàõ áó çÿùðèìàðè.
ãàíàäëàíìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äàáàí àëäû ìö-
Ì.ß.Ñàáèð; 8) “ùÿì” ìÿíàñûíäà. Ãÿëÿì äÿ
õàëèôèí ãîøóíó. Ì.Ðàùèì. Óøàã: – Ñàü îëóí,
àëäûì, äÿôòÿð äÿ. Î äà, áó äà. Ìÿí äÿ, éîë-
– äåéèá, ÿëèíäÿêè êàüûçà áàõà-áàõà äàáàí
äàøëàðûì äà åéíè ôèêèðäÿéèê. – [ßçðàéûë áÿé:]
àëìàã èñòÿéÿíäÿ ìöàâèí ÷àüûðäû. Ìèð Úÿëàë.
Ãûëûíúûìûí äàëû äà êÿñèðäè, ãàáàüû äà.
Äàáàí äþéìÿê – ÷îõ ýÿçìÿê. Ýöíäöç àõ-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áó éàé Ðöáàáÿ äÿ, Âàùèä äÿ
øàìà êèìè ùÿð êÿñ îíà èø áóéóðäóüóíà âÿ î
äèïëîìëàðûíû àëìûøäûëàð. Ìèð Úÿëàë. Ùàâà äà,
äà äàáàí äþéäöéöíÿ ýþðÿ î ãÿäÿð éîðóëàðäû
òîðïàã äà, ýöë äÿ, áàùàð äà; Ñîéóã äà, øàõòà
êè, éåðÿ óçàíìàãëà éóõóéà ýåòìÿéè áèð îëàðäû.
äà, áîðàí äà, ãàð äà; Òàïûð ìÿíàñûíû èíñàí-
Ñ.Ðÿùèìîâ. Äàáàí ãûðìàäàí – äàéàíìàäàí.
ëà àíúàã. Ì.Äèëáàçè.
Îíëàð äàáàí ãûðìàäàí ãà÷ûðäûëàð. “Ãà÷àã
ÄÀ2 “Äàùà” ñþçöíöí úàíëû äèëäÿ èøëÿíÿí
Íÿáè”. Äàáàíûíà äàø äÿéìÿê – éóáàíìàã,
èõòèñàð ôîðìàñû îëóá “à” óçàäûëàðàã äåéèëèð. Äà
ýåúèêìÿê, ëÿíýèìÿê. Äàáàíûíà äàø äÿéìèø
ñÿíÿ íÿ äåéèì. – Ïàäøàù ßùìÿäè-×åêêàøäàí
– áÿäóüóð, óüóðñóç. Äàáàíûíà òöïöðìÿê –
506
ÄÀÁÀÍÀ
ÄÀÄ
á à õ äàáàí àëìàã. ×óüóë ãàðû .. äàáàíûíà
Äàááàü åòìÿê – äÿðèíè àøûëàìà âàñèòÿ-
òöïöðöá þçöíö áèðáàøà Ñîëòàí Ìàùìóäà
ñèëÿ ýþí âÿ éà ìåøèíÿ ÷åâèðìÿê.
éåòèðäè. (Íàüûë). Ñàëìàí áÿé äåäè: – Äàáà-
◊ Äàááàüäà ýþíöíÿ áÿëÿä îëìàã (ýþ-
íûìûçà òöïöðÿê, ùÿð íÿ îëà, îëà. Í.Âÿçèðîâ.
íöíö òàíûìàã) – áèð àäàìûí êå÷ìèøèíÿ âÿ
äàáàí-äàáàíà çÿðô Òàìàìèëÿ. Äàáàí-
ùÿð úöð ýèçëè èøëÿðèíÿ éàõøû áÿëÿä îëìàã, êå÷-
äàáàíà çèää. – Áó øÿðã êöëÿéèëÿ äàáàí-
ìèøèíè, è÷-öçöíö áèëìÿê. [ßáäöë:] Ìÿíèì
äàáàíà; Áó óçóí éîëëàðäà ãîâóá ñÿùÿðè;
ýþçöì êîð äåéèë, ìÿí Êÿðèìèí äàááàüäà ýþ-
Áþéöê Øÿðã øåðèíèí äöùàñû ýÿëèð. Øÿùðèéàð.
íöíö òàíûéûðàì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Õàíëàð:]
ÄÀÁÀÍÀ èñ. Ãàïûíûí, ïÿíúÿðÿíèí, äàðâà-
Ìÿí [Àáóçÿð áÿéèí] äàááàüäà ýþíöíÿ áÿëÿ-
çàíûí àëò áþéðöíäÿ îëóá, ÷ÿð÷èâÿéÿ ýèðÿí âÿ
äÿì. Ì.Ùöñåéí.
éóâàñûíäà äþíÿ áèëÿí ÷ûõûíòû. Ãàïûíûí äà-
ÄÀÁÁÀÜÕÀÍÀ èñ. [ÿð. äÿááàü âÿ ôàðñ.
áàíàñû. – Òþâëÿ ãàïûñûíûí àüàú äàáàíàñû úû-
...õàíÿ] Õàì äÿðèëÿðäÿí àøûëàìà éîëó èëÿ ýþí
ðûëäàäû.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
âÿ ìåøèí ùàçûðëàíàí êàðõàíà, åìàëàòõàíà.
ÄÀÁÀÍÁÀËÛÜÛ èñ. çîîë. ×ÿêèêèìèëÿð ôÿ-
Ãàäûí äàááàüõàíà äÿðÿñè ìÿùÿëëÿñèíÿ äþ-
ñèëÿñèíäÿí ãûðìûçû öçýÿúëè øèðèí ñó áàëûüû.
íÿðêÿí Ôÿõðÿääèí îíó ñÿñëÿäè.. Ì.Ñ.Îðäóáà-
ÄÀÁÀÍÁÀÑÀ á à õ äàáàíáàñìà. Ñÿíÿì,
äè. Ñÿðäàð Òÿáðèçèí ìÿøùóð äàááàüõàíàëàðû
ñÿñÿìè ýÿëäèí? Äàáàíáàñàìû ýÿëäèí? À.Øàèã.
éåðëÿøÿí ñÿìòÿ äîüðó éþíÿëäè. Ï.Ìàêóëó.
ÄÀÁÀÍÁÀÑÀÐÀÃ á à õ äàáàíáàñìà.
◊ Äàááàüõàíàäà ýþíöíö òàíûìàã (ýþ-
Êèìè åâÿ éöéöðöðäö, êèìè äÿ äàáàíáàñàðàã
íöíÿ áÿëÿä îëìàã) – á à õ äàááàüäà ýþíö-
êö÷ÿéÿ ãà÷ûðäû. Ñ.Øàìèëîâ.
íÿ áÿëÿä îëìàã (“äàááàü”äà). Ìÿí îíóí
ÄÀÁÀÍÁÀÑÌÀ çÿðô 1. Ñöðÿòëÿ, ãà÷àðàã,
äàááàüõàíàäà ýþíöíö òàíûéûðàì. À.Øàèã.
òÿëÿñèê.
ÄÀÁÁÀÜËÛÃ 1. èñ. Õàì äÿðèëÿðè ýþí âÿ
2. Àääûì-àääûì èçëÿéÿðÿê. Êöðê÷öîüëó
ìåøèí ùàëûíà ñàëìà ñÿíÿòè. Äàááàüëûã åòìÿê.
îíó ýþç à÷ìàüà ãîéìàéûá, äàáàíáàñìà îíó
2. ñèô. Ýþí âÿ ìåøèí îëìàüà éàðàéàí.
ïàéòàõòàäÿê òÿãèá åäèðäè. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
Äàááàüëûã äÿðè.
ÄÀÁÀÍÚÛà èñ. Êè÷èê äàáàí, èíúÿ äàáàí.
ÄÀÄ1 èñ. 1. Éåéèëÿí âÿ éà è÷èëÿí øåéèí àúû-
ÄÀÁÀÍÄÀØÛ èñ. ßëäÿ, äàáàíäà áÿðêëÿø-
ëûã, øèðèíëèê, òóðøëóã, äóçëóëóã, øèòëèê âÿ ñ. úÿ-
ìèø ÷èðêè ñöðòöá ÷ûõàðìàã ö÷öí ñöíýÿð êèìè
ùÿòäÿí ùèññ îëóíàí õöñóñèééÿòè; òàì. Êöð ñó-
ìÿñàìÿëè éöíýöë äàø; ïåìçà, ñöíýÿðäàøû.
éóíóí äàäû íÿ àúûäûð, íÿ øîðäóð, íÿ òóðøäóð,
ÄÀÁÀÍÛ×ÀÒËÀà ñèô. äàí. Ïèíòè, íàòÿìèç.
.. íÿ èéëèäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äàä
Éåðÿ êÿëàüàéû ñÿðèá, ãûçû îíóí öñòöíäÿ ýÿç-
îðãàíû (öçâö) àíàò. – äèëèí ñÿòùèíäÿ îëàí âÿ
äèðÿðäèëÿð êè, ýþðñöíëÿð, êÿëàüàéû ãûðûøìûð
äàäû ìöÿééÿíëÿøäèðìÿéÿ õèäìÿò åäÿí ñèíèð
êè.. Ãûðûøìûø îëñà, äàáàíû÷àòëàãäûð, – äåéÿ
óúëàðû. Äàäûíà áàõìàã – 1) éåéèëÿí âÿ éà
àëìàçäûëàð. Ð.ßôÿíäèéåâ.
è÷èëÿí øåéèí äàäûíû áèëìÿê ö÷öí îíäàí áèð àç
ÄÀÁÀÍÛÃÀËÕÛÃ ñèô. äàí. Ýÿçÿéÿí.
éåìÿê, éà è÷ìÿê; 2) àç éåìÿê.
ÄÀÁÀÍÛÃÀÐÀ á à õ ãàðàäàáàí.
2. ìÿú. Ëÿççÿò, íÿøÿ. Àä ìÿíèì, éàð þçýÿ-
ÄÀÁÀÍËÀÌÀ “Äàáàíëàìàã”äàí ô.èñ.
íèí; Íåéëÿðÿì ìÿí áó äàäû. Ñàðû Àøûã. [Ãà-
ÄÀÁÀÍËÀÌÀÃ
ô. Àðäûíúà äöøìÿê,
úàð:] Äåéèðëÿð øèðèíäèð áóñÿíèí äàäû; Î äà êîð
àääûì-àääûì èçëÿìÿê, òÿãèá åòìÿê. Éöçëÿð-
áÿõòèìÿ ãèñìÿò îëìàäû. Ñ.Âóðüóí. Äàä
ëÿ àäàì áèð-áèðèíè äàáàíëàéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àëìàã – ëÿççÿò àëìàã. Áó éåìÿêäÿí ùå÷ áèð
ÄÀÁÀÍËÛ ñèô. 1. Äàáàíû îëàí. Äàáàíëû òóôëè.
äàä àëìàäûì. – Îë øóõÿ êè úàí îëóðäó Ôÿð-
2. ìÿú. äàí. Ãûë÷àëàðû ãöââÿòëè. Äàáàíëû
ùàä; Øèðèí äîäàüûíäàí àëäû éöç äàä. Õÿòàéè.
àäàì.
Ãîé áàøûíû ñèíÿñèíÿ, áèð äàä àë; Ãîé áàáàëûí
ÄÀÁÀÍÑÛÇ ñèô. Äàáàíû îëìàéàí. Äàáàí-
áîéíóìà, ýåò, àðâàä àë. Ì.ß.Ñàáèð. Äàä
ñûç àéàããàáû.
âåðìÿê – ëÿççÿò âåðìÿê, íÿøÿ âåðìÿê, õîøà
ÄÀÁÁÀÜ èñ. [ÿð.] Ùåéâàí äÿðèëÿðèíè àøû-
ýÿëìÿê. Áàùàð íÿ õîø ýÿëèð, ðóùà äàä âåðèð;
ëàìà âàñèòÿñèëÿ ýþíÿ âÿ ìåøèíÿ ÷åâèðìÿê
Õÿéàëà, äóéüóéà ãîë-ãàíàä âåðèð. Ñ.Âóðüóí.
ñÿíÿòè èëÿ ìÿøüóë îëàí óñòà. Äàááàü ñåâäèéè
Éåíè õÿáÿðëÿð, õöñóñÿí ìöñàìèðÿ ãûçëàðà äàä
äÿðèíè éåðäÿí-éåðÿ âóðàð. (Àòà. ñþçö).
âåðèðäè. ß.Âÿëèéåâ. Äàäà ýÿòèðìÿê – äàäëû
507
ÄÀÄ
ÄÀÄÀÍÌÛØ
åòìÿê, ëÿççÿòëè åòìÿê; äàäëàíäûðìàã. Äàäû
ìÿí ÿëèíäÿ; Êèìÿ ýåäèì äàäÿ ìÿí? (Áàéàòû).
äàìàãäà ãàëìàã, äàäû äàìàãäàí ýåòìÿ-
×ÿðõèí ñèòÿìèíäÿí, äþâðöí çöëìöíäÿí; Ýþ-
ìÿê – óíóäóëìàéàúàã ãÿäÿð ëÿççÿòëè øåé
çÿëëÿð øàùûíà äàäà ýåäèðÿì. Ã.Çàêèð.
ùàããûíäà. ..Èøòàùàì éîõ èäè, ýþð õþðÿéèí íåúÿ
ÄÀÄ3 íèäà. Àìàí, ùàðàé, âàé. Åé ñåâäèéèì,
äàäëûäûð êè, ùàìûñûíû éåäèì, ùÿëÿ áèð äàäû äà-
ñÿíäÿí ãåéðè êèìèì âàð? Ýÿë öñòöìÿ, àìàí,
ìàüûìäà äà ãàëäû. Ì.Ùöñåéí. // Ùå÷ óíóòìà-
þëäöì, äàä, þëäöì! Ì.Â.Âèäàäè. ßùäè ïîçóá
ìàã, éàääà ñàõëàìàã. [Ùàúû Ñÿìñàì:] ..Èíäè
ÿýÿð÷è ìÿí öñéàíûí åéëÿðÿì; Åé äàä, ùàðàé,
ñèçÿ åëÿ áèð àø è÷èðäèì êè, þëÿíÿ êèìè äàäû äà-
íÿ íþâëÿ ñàìàíûí åéëÿðÿì. Ì.ß.Ñàáèð. // ×îõ
ìàüûíûçäàí ýåòìÿñèí. Ï.Ìàêóëó.
âàõò “äàä ... ÿëèíäÿí” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð. Àíëà-
ÄÀÄ2 èñ. [ôàðñ] 1. Ôÿðéàä, ôÿüàí, ùàðàé.
éàíà äà úàí ãóðáàí, àíëàìàéàíà äà, äàä éà-
Äåäè: àéÿ íÿäèð áó äàäÿ ñÿáÿá; Ùàëÿòèí ýþð-
ðûì÷ûã ÿëèíäÿí. (Àòà. ñþçö). Úàíûì àëäûí ìåé
ñÿíèð íÿçÿðäÿ ÿúÿá. Ñ.ß.Øèðâàíè. Äàä åëÿ-
ö÷öí, ñàãè, è÷èðäèí ìÿíÿ ãàí; Äàä ÿëèíäÿí êè,
ìÿê (åòìÿê) – ôÿðéàä åòìÿê, ôÿüàí åòìÿê.
ìÿíè àë èëÿ ìÿüáóí åéëÿäèí. Ôöçóëè. Àéëàð
Äàä åéëÿðÿì, éåòèøìÿçñÿí ùÿðàéÿ; Íå÷öí
êå÷äè àúû èëëÿðäÿí éàìàí; Äàä ñÿíèí ÿëèíäÿí,
ðÿùìèí ýÿëìÿç ìÿí áèíÿâàéÿ? Ã.Çàêèð. Ùÿð-
ùèúðàí, àé ùèúðàí! Ì.Ðàùèì.
÷è äàä åéëÿäè, éàùó; Åøèäÿíëÿð äåäè: – Éàëàí-
ÄÀÄÀÌÀË ñèô. äàí. Áèð øåéÿ (àäÿòÿí àðçó
äûð áó! Ì.ß.Ñàáèð.
åäèëìÿéÿí øåéÿ) äàäàíìûø, þéðÿøìèø; âÿð-
2. Êþìÿê, èìäàä. Äàä èñòÿìÿê – êþ-
äèøëè, àäÿòêÿðäÿ. Äàäàìàë îëìàã (þé-
ìÿê èñòÿìÿê, éàðäûìà ÷àüûðìàã, õàùèø åò-
ðÿíìÿê, äöøìÿê) – àäÿò åòìÿê, þéðÿøìÿê,
ìÿê. Äàäà ýÿëìÿê (÷àòìàã) – á à õ äàäà
äàäàíìàã, âÿðäèø åòìÿê. Áèð äÿ èñòÿìÿäèì
éåòìÿê (éåòèøìÿê). Éàòìûøëàðû, ðàçû äåéè-
êè, óøàüûì ùÿð äÿôÿ áàçàðà ÷ûõàíäà äàäàìàë
ëÿì, êèìñÿ îéàòñûí; Òÿê-òÿê àéûëàí âàðñà äà,
þéðÿíñèí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äàäàìàë þé-
ùàãã äàäûìà ÷àòñûí. Ì.ß.Ñàáèð. Ùÿñÿí ùà-
ðÿòìÿê – äàäàíäûðìàã, àëûøäûðìàã, þéðÿòìÿê.
ìûíûí äàäûíà ÷àòûð, ùàìûíûí õåéðèíè, øÿðèíè
ÄÀÄ-ÀÌÀÍ á à õ äàä3
ýþðöð. Ñ.Ðÿùìàí. Ùÿðäÿíáèð ãóëàãóúó îüëó-
ÄÀÄÀÍÀÃ á à õ äàäàìàë. Äàäàíàã îë-
íóí ñþùáÿòèíè åøèäÿí Ìàðàë áóðàäà Çöëåéõà-
ìàã – þéðÿíìèø îëìàã, éàõûí îëìàã, òàíûìàã.
íûí äàäûíà ÷àòäû. ß.ßáöëùÿñÿí. Äàäà éåò-
ÄÀÄÀÍÄÛÐÛËÌÀ “Äàäàíäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
ìÿê (éåòèøìÿê) – êþìÿéÿ ýÿëìÿê, ùàðàéà
ÄÀÄÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Þéðÿøäèðèë-
ýÿëìÿê, êþìÿê åòìÿê. Ýþðöì èíäè êèìëÿð
ìÿê, àëûøäûðûëìàã, äàäàíàã åäèëìÿê.
éåòÿð äàäûíà; Êîðîüëóíó òóòàí ýöíëÿð íåúîë-
ÄÀÄÀÍÄÛÐÌÀ “Äàäàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
äó? “Êîðîüëó”. Âèëàéÿòäÿ ýþçÿë ÷îõäó, íÿ
ÄÀÄÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. Áèð øåéèí äàäûíû äàä-
ôàéäà; Äÿðäè áèëÿí, éåòÿí äàäÿ òàïûëìàç.
äûðìàãëà âÿ éà áàøãà âàñèòÿ èëÿ àëûøäûðìàã,
Ã.Çàêèð. Áó âàõòëàð ëÿçýè Íöñðÿò .. [Áàüûðûí]
áèð øåéÿ äàäàíìàñûíà ñÿáÿá îëìàã, áèð øåéÿ
äàäûíà éåòèøìèøäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Äàäû
àëóäÿ åòìÿê, äàäàíìàñû ö÷öí øÿðàèò éàðàò-
ùå÷ éàíà ÷àòìàìàã – ùå÷ êèìäÿí êþìÿê
ìàã; þéðÿøäèðìÿê, àëûøäûðìàã.
àëà áèëìÿìÿê, êþìÿêñèç ãàëìàã. Ïàäøàù ..
ÄÀÄÀÍÛÃ á à õ äàäàíàã.
ëàï ãÿìýèí îëäó, àììà äàäû ùå÷ éàíà ÷àò-
ÄÀÄÀÍÌÀ “Äàäàíìàã”äàí ô.èñ.
ìàäû. (Íàüûë).
ÄÀÄÀÍÌÀÃ ô. Áèð øåéèí äàäûíû äàäûá àëûø-
3. Øèêàéÿò. Äàä ÷ÿêìÿê (åòìÿê, åëÿ-
ìàã; áèð øåéÿ àäÿò åòìÿê, þéðÿøìÿê, àäÿò-
ìÿê, ãûëìàã) – øèêàéÿò åòìÿê, íàðàçûëûã åò-
êÿðäÿ îëìàã, àëóäÿ îëìàã (àäÿòÿí àðçó åäèë-
ìÿê; øèêàéÿòëÿíìÿê. Ìöõÿííÿòäÿí äàä åëÿ-
ìÿéÿí áèð øåéÿ). Ìîòàëà äàäàíàí êþïÿê áèð
äèì; Äîñò-àøíàíû éàä åëÿäèì. “Êîðîüëó”.
äÿ ýÿëÿð. (Àòà. ñþçö). Úàíûì, áåëÿ øåé îëìàç,
Õÿñòÿ Ãàñûì êèìÿ ãûëñûí äàäûíû; Úàíû ÷ûõñûí,
àõû! Ýþðöí áó çÿùðèìàðà äàäàíàí êèìäèð?
þçö ÷ÿêñèí îäóíó. Õÿñòÿ Ãàñûì. ×îõëàðû äàä
Ìèð Úÿëàë.
÷ÿêäè, øèâÿí ãîïàðäû; Äþíäÿðìÿ éàçûìû õÿ-
ÄÀÄÀÍÌÛØ ô.ñèô. Áèð øåéèí äàäûíû äàäûá
çàíÿ, ýþçëÿð! Ð.Ðçà. [Áÿíþâøÿ:] Ñèçèí àäûíûç
îíà àëûøìûø, àäÿò åòìèø, àëóäÿ îëìóø. Äà-
ýÿëÿíäÿ ùÿì ìöùÿíäèñëÿð, ùÿì äÿ ôÿùëÿëÿð
äàíìûø ãóäóðìóøäàí áåòÿðäèð. (Àòà. ñþçö).
äàä ÷ÿêèðëÿð. Ñ.Ðÿùìàí. Äàäà ýåòìÿê – øè-
Ìöôòÿ ãàçàíúà äàäàíìûø ãî÷óëàð àðàñûíäà
êàéÿòÿ ýåòìÿê, øèêàéÿò åòìÿê. Ãÿëÿì äöø-
ðÿãàáÿò ýåäèðäè. À.Øàèã.
508
ÄÀÄÀØ
ÄÀÄËÛ
ÄÀÄÀØ èñ. Êè÷èê ãàðäàø âÿ áàúûëàðûí áþéöê
ÄÀÄÛËÌÀ “Äàäûëìàã”äàí ô.èñ.
ãàðäàøà âåðäèêëÿðè àä; áþéöê ãàðäàøà ìö-
ÄÀÄÛËÌÀÃ ìÿúù. Äàäûíà áàõûëìàã.
ðàúèÿò. Áèð ýöí ýÿëäèì, ðÿùìÿòëèê äàäàøûìà
ÄÀÄÛÌËÛÃ èñ. Äàä, òàì, øèðèíëèê.
äåäèì: – Äàäàø, ìÿíè ãîé äÿðñÿ. Ú.Ìÿì-
ÄÀÄÛØÌÀÃ ô. êþùí. Éóìóðòà äþéöøäö-
ìÿäãóëóçàäÿ. [ßíòèãÿ:] Äàäàø, ñÿñèíÿ ãóð-
ðÿðêÿí îíóí áÿðêëèéèíè äèøÿ âóðóá éîõëà-
áàí îëóì! Ìèð Úÿëàë. // Áÿçÿí ùþðìÿò ö÷öí,
ìàã. Ìÿëóìäóð êè, óøàãëàð éóìóðòà äþéö-
éàõóä ìåùðèáàíëûãëà þçöíäÿí áþéöéÿ äå-
øÿíäÿ ÿââÿë áèð äàäûøûðëàð, éÿíè éóìóðòàëà-
éèëèð. Ùàúû Ðàìàçàí äàäàøûìûçûí ôèêðèíÿ áèð
ðûíû äÿéèøèá âóðóðëàð äèøëÿðèíÿ. Ú.Ìÿììÿä-
øåé ýÿëäè âÿ öðÿêäÿí äÿðèí áèð àù ÷ÿêäè.
ãóëóçàäÿ.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÄÀÄÛÇÄÛÐÛËÌÀ “Äàäûçäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÄ-ÁÈÄÀÄ íèäà [ôàðñ.] Àäÿòÿí “åé äàä-
ÄÀÄÛÇÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Äàäûíà áàõäû-
áèäàä” øÿêëèíäÿ – òÿÿññöô, êÿäÿð áèëäèðèð. Ìöõ-
ðûëìàã, äàäûíû, ëÿççÿòèíè äóéàúàã äÿðÿúÿäÿ
òÿñÿð, ÿãëèì ÷àøûá, åé äàä-áèäàä ßðäÿáèë; Áèð
éåäèðèëìÿê, éà è÷èðèëìÿê.
äÿ íàìÿðäÿì, ÿýÿð åòñÿì ñÿíè éàä, ßðäÿáèë!
ÄÀÄÛÇÄÛÐÌÀ “Äàäûçäûðìàã”äàí ô.èñ.
Ì.ß.Ñàáèð. Åé äàä-áèäàä! Áèç éàòìûøûã, ñåë àç
ÄÀÄÛÇÄÛÐÌÀÃ á à õ äàääûðìàã. Ñöäö
ãàëûá ýÿëÿ, áèçè áàñà! Ì.Èáðàùèìîâ. Äàä-
óøàüà äàäûçäûðìàã. – [Ãÿòèáÿ:] Áÿëêÿ äÿ
áèäàä åòìÿê (åéëÿìÿê) – 1) àù-çàð åòìÿê,
øàèð ìÿíè áó ýöíöí àúûëûãëàðûíû äàäûçäûðìàã
ôÿðéàä åòìÿê; 2) àä ÷ûõàðìàã, ãèéàìÿò åëÿ-
ö÷öí þëöìäÿí ãóðòàðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìÿê, ýóðóëòó ãîïàðìàã; áþéöê ìöâÿôôÿ-
// Àçàúûã éåäèðìÿê, éà è÷äèðìÿê.
ãèééÿò ýþñòÿðìÿê. Äîñò éîëóíäà éàõà éûðò-
ÄÀÄÛÇÌÀ “Äàäûçìàã”äàí ô.èñ.
äûì, áàø à÷äûì; Ýåúÿ-ýöíäöç äàä-áèäàä
ÄÀÄÛÇÌÀÃ á à õ äàäûçäûðìàã. [Àðûëàð]
åéëÿäèì. Ãóðáàíè.
áèð ãÿäÿð áàë äàäûçäûëàð åøøÿéÿ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÄÀÄÁÈËÌß èñ. Áèð øåéèí äàäûíû áèëìÿ ãà-
Ðåéùàí öðÿéèíäÿ áó õîðóçäàí áèð òèêÿ äÿ
áèëèééÿòè, äàä äóéüóñó – áåø äóéüóäàí áèðè.
îëñà êîõàéà äàäûçìàìàüû ãÿðàðà àëäû.
ÄÀÄÁÈËÌßÇËÈÊ èñ. Äàäáèëìÿ ùèññèíèí
Ñ.Ðÿùèìîâ.
îëìàìàñû.
ÄÀÄËÀÍÄÛÐÌÀ “Äàäëàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÄ-ÄÀÌÀÃ èñ. Ëÿççÿò, íÿøÿ. Éóðä
åäÿëè Àçÿðáàéúàíû; Äàä-äàìàã âåðìèñÿí
ÄÀÄËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. Äàä âåðìÿê, äàäà
áèçèì åëëÿðÿ. Ð.Ðçà.
ýÿòèðìÿê, áèð øåé àðòûðàðàã äàäëû åòìÿê.
ÄÀÄËÀÍÌÀ “Äàäëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÄÄÛÐÌÀ “Äàääûðìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÄÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Äàäûíà áàõäûðìàã,
ÄÀÄËÀÍÌÀÃ ô. Äàäà ýÿëìÿê, ëÿççÿòëè
äàäûíû-ëÿççÿòèíè äóéàúàã äÿðÿúÿäÿ éåäèð-
îëìàã, äàäëû îëìàã. Ãàð äàüà ÷ûõûð, äàäëà-
ìÿê, éà è÷èðìÿê.
íûð. (Àòà. ñþçö).
2. ìÿú. Ùèññ åòäèðìÿê.
ÄÀÄËÛ 1. ñèô. Éàõøû äàäû îëàí, ëÿççÿòëè.
ÄÀÄ-ÄÓÇ èñ. Á à õ äàä1 1-úè ìÿíàäà. Áó
Äàäëû ìåéâÿ. Äàäëû éåìÿêëÿð. – Áàõìàç
õþðÿéèí äàäû-äóçó éîõäóð. Äàäûíà-äóçóíà
ýóøåéè-÷ÿøì èëÿ ôÿãèðàíÿ òÿðÿô; Éöéöðöðñöç
áàõìàã. – Íàíÿ õàëà éåéèð, áèøèðäèéè õþðÿéèí
îðà êèì, äàäëû, ôèñèíúàíëû îëóð. Ì.ß.Ñàáèð.
äàäûíû-äóçóíó ñîðóøóðäó. Ìèð Úÿëàë.
[Ïèðè áàáà:] Îíóí áàëû ÷îõ äàäëûäûð.
ÄÀÄ-ÔßÜÀÍ á à õ äàä-ôÿðéàä.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ö÷ àé ãàáàã ãàçûëìûø ãóéó áîë,
ÄÀÄ-ÔßÐÉÀÄ èñ. [ôàðñ.] Êþìÿéÿ ÷àüûð-
äàäëû âÿ ñÿðèí ñó âåðèðäè. ß.Âÿëèéåâ. // ìÿú.
ìà. // Ôÿðéàä, ôÿüàí, äàä. Äàä-ôÿðéàä
Õîøàýÿëÿí, ëÿççÿòâåðÿí, ðóùó îõøàéàí, öðÿ-
åòìÿê (åëÿìÿê) – èìäàäà ÷àüûðìàã, êþ-
éÿéàòàí, ëÿòèô, õîø, øèðèí. Äàäëû ñþç – úàí
ìÿéÿ ÷àüûðìàã.
àðçóñó, äàäñûç ñþç – áàø àüðûñû. (Àòà. ñþçö).
ÄÀÄÛÚÛ èñ. õöñ. Áèð øåéèí äàäûíû ìöÿé-
Øàèðèì! Ñåéð åëÿ ÿòðàôû, òÿáèÿò íÿ ýþçÿë! Áàõ
éÿí åäÿí ìöòÿõÿññèñ; äåãóñòàòîð, äåãóñòà-
ìÿíèì ùöñíöìÿ, èíøàä åëÿ áèð äàäëû ãÿçÿë.
ñèéà ìöòÿõÿññèñè.
À.Ñÿùùÿò. ..Ùàúû Ãóëó äàäëû ðþéàñûíäàí
ÄÀÄÛÕÌÀ “Äàäûõìàã”äàí ô.èñ.
îéàíìûø êèìè îëäó. À.Øàèã.
ÄÀÄÛÕÌÀà ô. ×îõ ãàëìàãäàí äàäûíû èòèð-
2. èñ. Õþðÿêäÿí ñîíðà éåéèëÿí øèðíèééàò,
ìÿê, éàõóä ïèñ äàäìàã, äàäû êîðëàíìàã.
ìÿçÿ. ..Êîíñóëóí åâèíäÿ òÿáðèçëèëÿðÿ ìÿõñóñ
509
ÄÀÄËÛÚÀ
ÄÀÜ
áöòöí øèðíèééàòû âÿ äàäëûëàðû ýþðìÿê ìöì-
äàäûíà éåòìÿç; Ôèêð åòìÿ, áó àëÿìäÿ, êþíöë,
êöí èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äàäðÿñèí âàð. ß.Âàùèä.
äàäëû-äàäëû 1) ñèô. ëÿççÿòëè-ëÿççÿòëè, øèðèí-
ÄÀÄÑÛÇ ñèô. Äàäû îëìàéàí; ëÿççÿòñèç,
øèðèí. Äîéàììàäûì äàäëû-äàäëû äèëèíäÿí;
òàìñûç. Äàäñûç õþðÿê. Äàäñûç ìåéâÿ. // ìÿú.
Àìàí, ßñëèì, þéëÿ ñþçëÿð ñþéëÿìÿ! “ßñëè âÿ
Ùå÷ áèð çþâã âÿ íÿøÿ âåðìÿéÿí; ìÿíàñûç,
Êÿðÿì”; 2) çÿðô ìÿíàñûíäà. ×îáàíëàð òöòÿê
ìàðàãñûç. Äàäñûç þìðö íÿ åéëÿðäèì? ßçÿë-
÷àëàð, ìàùíû îõóéàð, äàäëû-äàäëû ñþùáÿò
äÿí; Ìÿí ñÿíèí÷öí äöøìÿäèììè ãîâüàéà?
åäÿðäèëÿð. À.Øàèã. Áèøèðÿðäè ýþçÿë ôèñèíúàíëàð;
ß.Úàâàä.
Äàäëû-äàäëû ëÿòèô ìöñÿììàëàð. À.Ñÿùùÿò.
ÄÀÄÑÛÇËÛÃ èñ. 1. Äàäû, ëÿççÿòè îëìàéàí
ÄÀÄËÛÚÀ ñèô. ×îõ äàäëû, ÷îõ ëÿççÿòëè.
øåéèí ùàë âÿ êåéôèééÿòè. Õþðÿéèí äàäñûçëûüû.
ÄÀÄËÛ-ÄÓÇËÓ ñèô. Õîøàýÿëÿí, ýþçÿøèðèí,
Éåìèøèí äàäñûçëûüû.
ãàíûøèðèí.
2. Äàä, òàì äóéìàìà, äàä áèëìÿìÿ. Àü-
ÄÀÄËÛËÛÃ èñ. Äàäëû øåéèí ùàë âÿ êåéôèé-
çûíûí äàäñûçëûüû.
éÿòè; øèðèíëèê, ëÿççÿòëèëèê. Ùÿéàòûí äàäëûëûüû.
ÄÀÄÖ-ÁÈÄÀÄ á à õ äàä-áèäàä.
Áóëàã ñóéóíóí äàäëûëûüû.
ÄÀÄÖ-ÔßÐÉÀÄ á à õ äàä-ôÿðéàä. Ýþð
ÄÀÄÌÀ “Äàäìàã”äàí ô.èñ.
ùåñàáûí ìÿí ÷ÿêäèéèì àçàðûí; Áó äàäö-ôÿð-
éàäûí, áó àùö-çàðûí. Ì.Ï.Âàãèô. ßýÿð äàäö-
ÄÀÄÌÀÃ ô. 1. Äàäûíû, òàìûíû áèëìÿê ö÷öí
áèð àç éåìÿê âÿ éà è÷ìÿê. – Äàäìàãëà ìàë
ôÿðéàäà òåç éåòèøìÿñÿê, ìöìêöíäöð êè, ìèëëÿò-
òöêÿíìÿç. (Àòà. ñþçö). [Õàíìèðçÿ áÿé:] Ñÿí
äÿí áèð ÿñÿð äÿõè ãàëìàéà. Ú.Ìÿììÿäãó-
ìÿçùÿáèí ùàããû, áó øÿðàáëàðäàí áèð àç äàä.
ëóçàäÿ.
Í.Âÿçèðîâ. // Öìóìèééÿòëÿ éåìÿê, éà è÷-
ÄÀÄÂÅÐÈÚÈ ñèô. Ìöÿééÿí äàä âåðÿí,
äàäëàíäûðàí, äàä ýÿòèðÿí. Äàäâåðèúè ìàä-
ìÿê. Àõøàì àçàíû äåéèëÿí êèìè ìþìèí ìö-
äÿëÿð. – Òÿáèÿòäÿ úèðÿäÿí äàäâåðèúè ìàääÿ
ñÿëìàí áèëìèð êè, íÿéÿ ÿë óçàòñûí; ÷àéìû è÷-
êèìè ýåíèø ìèãéàñäà èñòèôàäÿ åäèëèð. Ð.ßëèéåâ.
ñèí, ôèðíèìè éåñèí, ùàëâàäàíìû äàäñûí.
ÄÀÜ1 èñ. 1. Éåðèí ùöíäöð, äèê, éàìàúëû âÿ
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
çèðâÿëè ùèññÿñè. Ãàôãàç äàüëàðû. – Äàü äàüà
2. Ìöÿééÿí äàä, òàì âåðìÿê. Øèðèí äàä-
ðàñò ýÿëìÿç, àäàì àäàìà ðàñò ýÿëÿð. (Àòà.
ìàã. Àúû äàäìàã. Òóðø äàäìàã.
ñþçö). Àäÿòÿí ÿòÿéè, éàìàúëàðû âÿ çèðâÿñè
3. ìÿú. Ñûíàìàã, òÿúðöáÿ åòìÿê, ùèññ åò-
íèñáÿòÿí àéäûí ýþðöíÿí ùÿð ùàíñû áèð éöê-
ìÿê, äóéìàã. Ãîé íàêàì ýåòìÿñèí äöíéà-
ñÿêëèéÿ äàü äåéèëèð. “Öìóìè ôèçèêè úîüðàôè-
äàí î ãûç; Äàäñûí ùÿð àðçóíóí éöç íåìÿòèíè.
éà”. Áóëóäëàðà äÿéèð óúà äàüëàðû; Úÿííÿò
Ñ.Âóðüóí. Íàðûíýöë èñÿ àüûð âÿ àúû äþâðàíûí
ýóøÿñèäèð ýþçÿë áàüëàðû. À.Ñÿùùÿò. Äàüûí
ìöãàáèëèíäÿ àðòûã áÿõòÿâÿð ùÿéàòûí ìåé-
äþøö – äàüûí þí âÿ îðòà òÿðÿôè, àçúà ìàèë
âÿëÿðèíè äàäìûøäû. ß.Âÿëèéåâ. // ìÿú. ×ÿê-
ñÿòùè; äàüäþøö. Îíëàð àñòà-àñòà äàüûí äþ-
ìÿê, äö÷àð îëìàã, ìÿðóç ãàëìàã, ýþðìÿê,
øöíÿ ãàëõûðäûëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äàüûí äþøöí-
êå÷èðìÿê, áàøûíà ýÿëìÿê. Ùÿéàòûí àúûëûüûíû
äÿ îòëàéàí ùåéâàíëàð ãàðà íþãòÿëÿð êèìè
äàäìàã.
õûðäàúà ýþðöíöðäö. Ì.Ùöñåéí. Äàüûí ÿòÿéè
4. ìÿú. Ãàíìàã, àíëàìàã, áàøà äöøìÿê,
– äàüûí áàøëàíäûüû éåð, äàüûí éåðëÿ áèðëÿøÿí
äóéìàã. ßñýÿðèí àüëû êîõàíûí äàíûøûüûíäàí
àøàüû ùèññÿñè; äàüÿòÿéè. Êÿíä äàüûí ÿòÿéèíäÿ
áèð øåé äàäìàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
éåðëÿøìèøäèð. Ñûðà äàüëàð úîüð. – ùÿð ùàíñû
ÄÀÄÌÀËÛ 1. èñ. Éåìÿëè, éà è÷ìÿëè øåé.
áèð èñòèãàìÿòäÿ óçàíàí äàü ñèëñèëÿñè. Ãàôãàç
Áåëÿëèêëÿ, áó àäàìëàð áàðìàãëàðûíû áàòûðûá
ñûðà äàüëàðû. Óðàë ñûðà äàüëàðû. – Êå÷ÿðÿê
äàäìàëûíû äàäàðäûëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ìèë äöçöíäÿí ñûðà äàüëàðû àøäûì; Êöðöí ñà-
2. ñèô. Äàäëû, ëÿççÿòëè. Äàäìàëû øåé.
ùèëëÿðèéëÿ áöòöí åëè äîëàøäûì. ß.Úÿìèë. ßò-
ÄÀÄÐßÑ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Êþìÿê÷è, ìö-
ðàôà áàõäûãúà òÿïÿëÿð, ãàéàëàð âÿ çèðâÿñè
äàôèÿ÷è, ùèìàéÿ÷è, äàäà ÷àòàí. Äèëäàäÿëÿðèí
ãàðëàðëà þðòöëìöø Êè÷èê Ãàôãàç ñûðà äàüëàðû
äàäðÿñè, éàâÿðè ñÿíñÿí. Ã.Çàêèð. Ìÿí ôÿãèðè
ýþðöíöðäö. Ñ.Øàìèëîâ.
áÿñëÿìèøñèç îðàäà; Äàäðÿñèì áóíäà éåòèøñèí
2. Éàéëàã, äàüöñòö äöçÿíëèê; “àðàí” ãàð-
äàäà. Àøûã Ïÿðè. Ôÿðéàäûíà éåòäèêëÿðèí èì-
øûëûüû îëàðàã óúà éåð, äàüëûã éåð. Êþ÷öí äàü-
510
ÄÀÜ
ÄÀÜÀÐÚÛÃ
äàí ýÿëÿíäÿ; Áèð ãóçó ãóðáàí, éåçíÿ! (Áà-
îëìàã – ãûçìàã, ÿðèìÿê. Äàü îëìóø éàüûí
éàòû). Áèð ãÿäÿð ÷àéäàí óçàã; Îä ãàëàìûø
ýþçÿë ãîõóñó áöòöí åâ-åøèéè áöðöìÿêäÿ èäè.
äàüäà ÷îáàí. À.Ñÿùùÿò. Êöëôÿòè äàüà ÷àò-
ß.Âÿëèéåâ.
äûðìàã ö÷öí ÷îõëó ïóë ëàçûì èäè. Ìèð Úÿëàë.
3. èñ. ìÿú. Àüûð äÿðä, ãÿì, êÿäÿð, ãöññÿ,
3. ìÿú. ×îõ ìþùêÿì, ÿçÿìÿòëè, ñàðñûëìàç
öðÿê éàðàñû. Àéðûëûã äàüû. Þâëàä äàüû. – ßçè-
øåé ùàããûíäà. Áÿíçÿðÿì áèð ãîúàìàí äàüà
çèì, ãàðäàø äàüû; Ãàô äàüû, ãàðäàø äàüû;
êè äÿðéàäà äóðàð. Ì.ß.Ñàáèð. Ñÿí ãî÷àãëàð
Ùÿð äàü îëñà, ÷ÿêèëÿð; ×ÿêèëìÿç ãàðäàø äàüû.
è÷èíäÿ ãî÷àãñàí ýþçëÿðèìäÿ; Öðÿéè àëîâ
(Áàéàòû). Âèäàäè õÿñòÿéÿì, åé ýþçöì ñàüû!
äîëó áèð äàüñàí ýþçëÿðèìäÿ. Ñ.Ðöñòÿì.
Àðòûáäûð ñèíÿìèí äöéöíö, äàüû. Ì.Â.Âèäàäè.
4. ìÿú. ×îõëóã, áþéöêëöê, óúàëûã êèìè
Íÿ éàìàí äàü èìèø îüóë äàüû. Õ.Íàòÿâàí.
òÿøáåù áèëäèðèð (÷îõ çàìàí “êèìè” ãîøìàñû
// Øèääÿòëè òÿñèð.
èëÿ áèðëèêäÿ èøëÿíèð). Êèòàáëàð äàü êèìè éûüûë-
◊ Äàü áàñìàã (áÿäÿíèíÿ, úèéÿðèíÿ, öðÿ-
ìûøäûð. Áóëäîçåðëÿð äàü êèìè ãàëàíàí òîðïàã
éèíÿ âÿ ñ.) ìÿú. – á à õ äàüëàìàã 3-úö ìÿ-
éûüûíëàðûíû äàüûäûð. – Äÿíèçäÿ ÷àðïûøàðäûí äàü
íàäà. [Ôàòìà õàíûì:] Åé éåðè-ýþéö éîõ éåð-
áîéäà äàëüàëàðëà; Ñàùèëäÿ ÿë-ãîë àòûá ýÿçè-
äÿí éàðàäàí Àëëàù! Ìÿíè èë éàðûìäûð àüëàð
øÿðäèí âöãàðëà. Ñ.Ðöñòÿì. ×àé äà áÿçÿí
ãîéóáñàí, ýöëöçëö ãûçûìû ÿëèìäÿí àëûáñàí,
äàü áîéäà áþéöéöð, êþêëö àüàúëàðû ãîïàðûá
ìÿíèì úèéÿðèìÿ äàü áàñûáñàí! Ú.Ìÿììÿä-
ýÿòèðèð, àòûá-òóòóðäó. ß.Âÿëèéåâ.
ãóëóçàäÿ. Àüàäûð, õîçåéèíäèð, ãÿáóë; äàùà
◊ Äàü äàüà (ãàéàéà) ðàñò ýÿëèá – ìöáà-
ìÿíèì úàíûìà äàü áàñìàüà íÿ ùàããû âàð?
ùèñÿ åäÿí èêè àäàìäàí ùå÷ áèðèñèíèí ýöçÿøòÿ
Ìèð Úÿëàë. Äàü ãîéìàã, äàü ÷ÿêìÿê –
ýåòìÿìÿñè ìÿíàñûíäà. Äàü êèìè (äàëûíäà)
á à õ äàü áàñìàã. Áèâÿôà éàð ñèíÿìÿ; Äàüû
äóðìàã – áöòöí âàðëûüû èëÿ ìöäàôèÿ åòìÿê,
÷ÿêèá äàü öñòäÿí. (Áàéàòû). [Ñàðàíûí] þëöìö
ùèìàéÿ åòìÿê. Ãîðõìà, äàü êèìè äàëûíäà
ìÿíèì ñèíÿìÿ äàü ÷ÿêäè. Ú.Úàááàðëû. Ñÿ-
äóðìóøàì. Äàüà äþíìÿê – 1) ýåíèøëÿíìÿê,
äÿôèí þëöìö öðÿéèìÿ ÷àë-÷àðïàç äàü ÷ÿêäè.
÷îõ áþéöìÿê; 2) öðÿéè èôòèõàð ùèññè èëÿ äîë-
Ì.Ùöñåéí.
ìàã. Äàüû äàü öñòÿ ãîéìàã – ÷îõ áþéöê èø
ÄÀÜÀË ñèô. âÿ èñ. äàí. Úûüàë; äàâàêàð.
ýþðìÿê, ùöíÿð ýþñòÿðìÿê, ÷îõ áþéöê âÿ
Äàüàë àäàì. Îéóíà äàüàë ãàòìàã (úûüàëëûã
àüûð áèð èøèí þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿê. Áöòöí éîë-
åëÿìÿê).
äàøëàðûìûç Àðàç êèìè îëñàéäû, äàüû äàü öñòÿ
ÄÀÜÀËËÛÃ èñ. äàí. Úûüàëëûã, äàâàêàðëûã.
ãîéàðäûã. À.Øàèã. Äàüû äàü öñòöíäÿí àòìàã
Çåéüÿì, Áÿøèð âÿ Ìÿììÿäàüà äàüàëëûüà
– á à õ äàüû äàü öñòÿ ãîéìàã. Àüà Äÿðâèø
áàøëàìûøäûëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äåìÿê èñòÿéèð êè, áåø íÿôÿð àäàì áèðëÿøñÿ,
ÄÀÜÀÐ èñ. êþùí. 1. Ãàðàìàë äÿðèñèíäÿí
äàüû äàü öñòöíäÿí àòàð, ìÿí úàâàá âåðäèì
ùàçûðëàíàí òîðáà. Êþ÷ÿðè ñêèôëÿð äÿðè ãàá –
êè, èêè íÿôÿð àäàì äà êèôàéÿòäèð. Í.Âÿçèðîâ.
õÿç òîðáà (äàüàð) âÿ ìàòðà (ñóãàáû) èøëÿäèð-
Äàüëàðà äöøìÿê – åâ-åøèéèíäÿí àâàðà îë-
äèëÿð. “Ãÿäèì äöíéà òàðèõè”.
ìàã; àâàðà-ñÿðýÿðäàí îëóá èíñàí éàøàìà-
2. Êå÷ìèøäÿ: öçÿðèíäÿ ãàéòàí òîõóìàã
éàí éåðëÿðè ýÿçìÿê. Áè÷àðÿ Êÿðèìèí ùàëû
ö÷öí è÷è ÿñýè-öñýö âÿ éà éóí èëÿ áÿðê äîë-
ïÿðèøàí; Ýþð êè Ìÿúíóí îëóá, äàüëàðà äö-
äóðóëóá áàüëàíìûø ìåøèí éàñòûã.
øöá. Ìöúðèì Êÿðèì.
ÄÀÜÀÐÚÛà èñ. Êè÷èê äàüàð; ÷îõ âàõò äÿ-
ÄÀÜ2 [ôàðñ.] 1. èñ. Äàìüà, ãûçäûðûëìûø äÿ-
ðèäÿí òèêèëÿí êè÷èê òîðáà, ÷àíòà. Äàüàðúûüûíû
ìèðëÿ ãîéóëìóø èç. Äàü áàñìàã – ãûçäû-
÷óâàëà òàé òóòóð. (Àòà. ñþçö). Àììà ìÿáàäà
ðûëìûø äÿìèðëÿ áÿäÿíÿ äàìüà áàñìàã.
äàüàðúûüûí àüçû áÿðê áàüëàíìûø îëìóéà,
2. ñèô. Ãàéíàìàãäà îëàí, ãàéíàð. Ñàëåù
ÿýÿð ïèøèê îðàäàí þçöíö õèëàñ åëÿñÿ, öç-ýþ-
äàü ñóäàí ÷àéíèêÿ àëûá, îíó ÷àëõàäû.
çöíö úûðìàãëàéûá ãàíàäàð. Ú.Ìÿììÿäãó-
Ì.Èáðàùèìîâ. Ýþð áó ÷àéíèêè âàüçàëäà äàü
ëóçàäÿ. Äèëÿí÷è äàüàðúûüûíäàí áèð ãÿäÿð
ñó èëÿ äîëäóðà áèëÿðñÿíìè? Ìèð Úÿëàë.
÷þðÿê âÿ ñîüàí ÷ûõàðäûá, Íóðÿääèíÿ âåðäè.
Äàü åëÿìÿê – Ñîíàäÿê ÿðèäèëÿí øåé. Î,
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ãÿùðÿìàí:] Áöòöí ìÿêòÿá
éàü ýÿòèðäè, äàü åëÿäè, áèð àçäàí äà áàë òþêöá,
óøàãëàðû êèìè áèç äÿ äàüàðúûüà ãóì äîëäó-
[ùàëâà] ùàçûð åòìÿéÿ áàøëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äàü
ðóá .. ýÿòèðèðäèê. ß.Âÿëèéåâ.
511
ÄÀÜÀÉÛÑÛ
ÄÀÜ-ÄßÐß
◊ Ñèðð äàüàðúûüû – ñèðð èëÿ äîëó, àíëàøûëìàç,
áàí, ãÿòàðèìèçè êóéè-éàðÿ ÷ÿê; Ðÿùì åò, áó
áàø÷ûõàðûëìàç àäàì, øåé ùàããûíäà. [Íóð-
äàüèäàðëàðû ëàëÿçàðÿ ÷ÿê. Ñ.ß.Øèðâàíè.
úàùàí:] Ìÿí áàøäàí-àéàüà ñèðð äàüàðúûüû-
Äàü(è)äàð åòìÿê ìÿú. – éàðàëàìàã,
éàì. Í.Âÿçèðîâ. Àíúàã .. ÿìÿê ùàããû áþë-
äàüëàìàã.
ýöñö îëóá ñèðð äàüàðúûüû. “Êèðïè”.
ÄÀÜ-ÄÀØ èñ. Éîëó îëìàéàí, éàøàìàã ö÷öí
ÄÀÜÀÉÛÑÛ èñ. 1. çîîë. Äàüëûã éåðëÿðäÿ
éàðàðñûç îëàí òÿïÿëèê âÿ äàøëûã éåðëÿð. [Ñÿ-
éàøàéàí àéû íþâö.
ëèì ãûçû:] ..Àéäÿìèð äÿ, áèëèðñÿí êè, äàüäà-
2. ìÿú. äàí. Ìÿäÿíèééÿòñèç, ãàáà, ãàíà-
äàøäà, îíà ãûçìû éàðàøàð? Ú.Úàááàðëû.
úàãñûç àäàì ùàããûíäà.
[ßìèðàñëàí áàáà:] Áàõ, î çàìàí áèçèì áó
ÄÀÜÁÀÑÀÐ èñ. Äàüÿòÿéè, äàü ùÿíäÿâÿðè.
Àüáóëàã îáàñûíà, äàü-äàøäàí êå÷ÿí äàðûñ-
Äàüáàñàðäà éàøàéàíëàð. Äàüáàñàð ùàâàñû.
ãàë úûüûðëàðëà, áèðòÿùÿð, ýöú-áÿëà èëÿ ýÿëìÿê
ÄÀÜÁßÉÈ èñ. òàð. Éàéäà äàüà êþ÷ÿí êþ-
îëàðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Öìóìèééÿòëÿ, äàüëûã,
÷ÿðèëÿðèí èíçèáàòè èøëÿðèíè èäàðÿ åäÿí ùþêó-
ãàéàëûã, òÿïÿëèê. Ñó ýÿëÿð àõàð, äîéìàç; Äàü-
ìÿò ìÿìóðó. Íÿáè éåíÿ áóðäà áèð àä åëÿäè;
äàøû éûõàð, äîéìàç. (Áàéàòû). Ùÿð êèì ìÿíè
Äàüáÿéèíè òóòóá íÿ àä åëÿäè! “Ãà÷àã Íÿáè”.
áåëÿ ýþðÿ, áèë, àüëàð; Äàü-äàø éàíàð; óëóñ,
ÄÀÜÁÎÉÀÍÀÑÛ èñ. áîò. ×ÿòèð÷è÷ÿêëèëÿð ôÿ-
îéìàã, åë àüëàð. Ì.Â.Âèäàäè. // ìÿú. Úàíñûç
ñèëÿñèíäÿí ÷îõèëëèê îò áèòêèñè.
òÿáèÿò ìÿíàñûíäà. Ãàíàä âåðèð äàüà-äàøà;
ÄÀÜ-ÄÀÜ1 ñèô. Äàü êèìè óúà, ÷îõ éöêñÿê.
Àíà éóðäóí ùàâàëàðû. Ñ.Âóðüóí.
ÄÀÜ-ÄÀÜ2 ñèô. 1. ×îõ èñòè, ãàéíàð. Äàü-
◊ Äàüà-äàøà äöøìÿê – 1) åâ-åøèéèíäÿí
äàü ñó.
àâàðà îëìàã; àâàðà-ñÿðýÿðäàí îëóá èíñàí éà-
2. ìÿú. ×îõ äÿðäëè. Àíà éàëãûç äàéàíûá;
øàìàéàí éåðëÿðè ýÿçìÿê; 2) àõòàðìàã. Äàüà-
Àíàíûí ãÿëáè äàü-äàü. Ð.Ðçà.
äàøà ñàëìàã – ÷ÿòèíëèéÿ ñàëìàã, îðà-áóðà
ÄÀÜÄÀÜÀ1 èñ. á à õ äÿüäÿüÿ. ×þëëÿðäÿ
ýþíäÿðìÿê, àâàðà åòìÿê. Äè áåëÿ äå, ðÿù-
âàð áàüàëàð; Öðÿêäÿ äàüäàüàëàð; Éàðûí âóð-
ìÿòëèéèí îüëó, òà ìÿíè íèéÿ äàüà-äàøà ñàëûð-
äóüó éàðà; Ìÿùøÿð ýöíö ñàüàëàð. (Áàéàòû).
ñàí? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äàüà-äàøà ñûü-
Åëÿ áåëÿ, öðÿéèìÿ äàüäàüà äöøöá êè, ýþðÿ-
ìàìàã (ñåâèíìÿêäÿí, øàäëûãäàí) – ñåâèí-
ñÿí, ñÿí êèìñÿí? “Êîðîüëó”. [ßëèìÿðäàí:]
úèíèí ùÿääè-ùöäóäó îëìàìàã. Áèç ñåâèíúè-
Ùÿ, èíäè áèëäèì êè, àü èëàí áèð øåé áèëèðìèø.
Éîõñà, áóíó ìÿí úèí-øÿéàòèí äàüäàüàñû ñà-
ìèçäÿí äàüà-äàøà ñûüìûðäûã. Ìèð Úÿëàë. Äàü-
éûðäûì. (Íàüûë).
äàø äèëÿ ýÿëìÿê, äàü-äàø òèòðÿìÿê (ñÿñ-
äÿí, ôÿðéàääàí, íÿðÿäÿí âÿ ñ.-äÿí) – ÷îõ
ÄÀÜÄÀÜÀ2 èñ. ìÿù. Êè÷èê òàõòà ïàð÷à-
ñûíäàí ãàéðûëàí âÿ ôûðëàäàðêÿí êÿñêèí, óüóë-
ýöúëö ñÿñ, ýóðóëòó ùàããûíäà. Éàçûã ùåéâàí
òóëó ñÿñ ÷ûõàðàí óøàã îéóíúàüû.
åëÿ áàüûðäû êè, ñÿñèíäÿí äàü-äàø òèòðÿäè.
ÄÀÜÄÀÜÀÍ èñ. áîò. 1. Áÿðê îäóíúàüû îëàí,
À.Øàèã. Þçöíö äàüà-äàøà âóðìàã (÷ûðï-
ìåøÿëÿðäÿ áèòÿí áèð àüàú âÿ éà êîë.
ìàã) – þç ìÿãñÿäèíÿ ÷àòìàã âÿ éà áàøãà
2. Äàüäàüàí àüàúûíûí íîõóä èðèëèéèíäÿ
ñÿáÿáÿ ýþðÿ ùå÷ áèð ÷ÿòèíëèêäÿí ãîðõìàéà-
îëàí øèðèí ìåéâÿñè.
ðàã þçöíö ùÿð éåðÿ âóðìàã, éîðóëìàã áèëìÿ-
3. Êþùíÿ ìÿèøÿòäÿ: äàüäàüàí àüàúûíäàí
äÿí ÷àëûøìàã. Ùÿðýàù ìàðàë áèëñÿ êè, áó ñÿñ-
ãàéðûëàðàã, ýóéà ïèñ ýþçäÿí ãîðóìàã ö÷öí
øûïïûëòû éåë ÿñèá êîëó òÿðïÿòìÿêäÿí, éàðïàã-
óøàüûí ïàïàüûíà áÿíä åäèëÿí, éàõóä áÿçè åâ
ëàðû áèð-áèðèíÿ òîõóíäóðìàãäàí ÿìÿëÿ ýÿëèð,
ùåéâàíëàðûíûí áîéíóíäàí àñûëàí øåé. Ïàïàüû-
î âàõò î, ãîðõìàç âÿ ãîðõóäàí þçöíö äàüà-
íà äàüäàüàí òèêìÿê. Äàíàíûí áîéíóíà äàü-
äàøà ÷ûðïìàç. Ô.Êþ÷ÿðëè. [Çåéíÿá õàíûì:]
äàüàí àñìàã.
Ìÿíèì éÿãèíèìäèð êè, î äèíú îëìàéàúàã, þçö-
ÄÀÜÄÀÜÀÍËÛÃ èñ. áîò. Äàüäàüàí àüàú-
íö äàüà-äàøà âóðàúàãäûð. Í.Âÿçèðîâ.
ëàðû áèòÿí éåð. Äàüäàüàíëûãäà áèð àéû ýþð-
ÄÀÜ-ÄßÐß èñ. á à õ äàü-äàø. Äàü-äÿðÿ-
äöê. Äàüäàüàíëûãäà ñÿðèíëÿíìÿê.
íè äîëàííàì; Äÿðéà êèìè áóëàííàì. (Áàéàòû).
ÄÀÜ(È)ÄÀÐ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Äàüëû, öðÿéè
[Êÿðèìãóëó:] Áèð äÿ áó ãûçû êîëà-êîñà, äàü-
äàüëû, ÷îõ êÿäÿðëè, éàðàëû. Äàüèäàð öðÿê.
äÿðÿéÿ áóðàõìà! Ñ.Ðÿùèìîâ. Èêè ãàðäàø þìöð
// Èñ. ìÿíàñûíäà. Öðÿéè äàüëû àäàì. Åé ñàðè-
ñöðöð; Äàü-äÿðÿäÿ óçóí çàìàí. Á.Âàùàáçàäÿ.
512
ÄÀÜÄÈÁÈ
ÄÀÜÛËÌÛØ
ÄÀÜÄÈÁÈ ñèô. Äàüûí ëàï àøàüû ùèññÿñèíäÿ
4. ìÿú. Éàâàø-éàâàø ñåéðÿêëÿøÿðÿê, éà-
îëàí.
éûëàðàã éîõ îëìàã, ÷ÿêèëèá ýåòìÿê. Äóìàí
ÄÀÜÄÞØÖ èñ. Äàüûí þí âÿ îðòà òÿðÿôè, àçúà
äàüûëäû. // ìÿú. Ïó÷ îëìàã, áîøà ÷ûõìàã, áàø
ìàèë ñÿòùè. // ñèô. Äàüûí äþøöíäÿ éåðëÿøÿí. Äàü-
òóòìàìàã, àëò-öñò îëìàã. Áöòöí öìèäëÿðèì
äþøö îòëàãëàð.
äàüûëäû.
ÄÀÜßÒßÉÈ ñèô. Äàüûí äöçÿíëèéÿ ãîâó-
5. Ïÿðàêÿíäÿ ùàëäà, íåúÿ ýÿëäè îðà-áóðà
øàí ìàèëè òÿðÿôëÿðèíäÿ éåðëÿøÿí. Äàüÿòÿéè
òþêöëìÿê. Ìóíúóãëàð ãûðûëûá éåðÿ äàüûëäû.
çîíàëàð. Àçÿðáàéúàíûí äàüÿòÿéè âÿ äàüëûã
Óí êèñÿäÿí äàüûëäû.
ðàéîíëàðûíäà ÿêìÿê ö÷öí õàøà ÿí ìöíàñèá
6. Òþêöëìÿê, î òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ àõûá ýåò-
÷îõèëëèê ïàõëàëû áèòêèäèð. // èñ. Äàüûí ÿòÿéèí-
ìÿê. Ñó äàüûëäû. Ñöä äàüûëäû.
äÿ éåðëÿøÿí ñàùÿ.
7. Ïÿðàêÿíäÿ ùàëäà òþêöëìÿê. [Ýöëëö íÿ-
ÄÀÜÛÄÛÚÛ ñèô. Äàüûäàí, äàüûòìàüà ãàäèð
íÿíèí] ãàð êèìè äöìàü ïûðòëàøûã ñà÷ëàðû
îëàí. Çÿðáÿ äàëüàñûíûí äàüûäûúû òÿñèðè. // Ïî-
ìöòÿêêÿíèí öñòöíÿ äàüûëìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
çóúó, ïîçüóíëóã ñàëàí, ÷îõ çÿðÿðëè.
8. ìÿú. Èôëàñ åòìÿê, âàðäàí-éîõäàí ÷ûõ-
ÄÀÜÛÄÛÚÛËÛÃ èñ. Äàüûòìà ãàáèëèééÿòè.
ìàã, êàñûáëàøìàã. [Ìÿøÿäè Èáàä:] À êèøè, âàë-
Àòîì áîìáàñûíûí äàüûäûúûëûã ãöââÿñè.
ëàù, ìÿí äàüûëäûì, ìÿí ñþêöëäöì, ìÿí áó
ÄÀÜÛÄÛËÌÀ “Äàüûäûëìàã”äàí ô.èñ. Ìÿí
ãÿäÿð ïóëó ùàðàäàí àëûì âåðèì. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
þçöì .. êö÷ÿäÿí êå÷ÿðêÿí éåíÿ áèð íÿôÿð
9. Ìöõòÿëèô òÿðÿôëÿðÿ ýåòìÿê, ùÿðÿ áèð éàíà
ïðèñòàâûí äöêàíûí äàüûäûëìàñûíà ìàíå îë-
ýåòìÿê, ÷ÿêèëèá ýåòìÿê, äàüûëûøìàã (áèð éåðÿ
äóüóíó ýþðäöì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
éûüûëìûø ÷îõëó àäàìëàð, ãóøëàð âÿ ñ. ùàããûí-
ÄÀÜÛÄÛËÌÀà “Äàüûòìàã”äàí ìÿúù.
äà). Âåéëàáàä øÿùÿðè åëÿ áèë äÿéèøìèøäè. Ùÿðÿ
ÄÀÜÛÄÛËÌÀÇ ñèô. Äàüûäûëà áèëìÿéÿí;
áèð òÿðÿôÿ ãà÷ûá äàüûëìàãäà èäè. ×ÿìÿíçÿ-
éûõûëìàç, éåíèëìÿç.
ìèíëè. ..Õÿëôÿ úèáèíÿ òþêäöéö íîüóë-áàäàìäàí
ÄÀÜÛÄÛËÌÀÇËÛÃ èñ. Äàüûäûëìàç øåéèí
ñîëäàòëàðûí âÿ ßëèðçàíûí îâúóíà áàñûðäû. Áóí-
ùàë âÿ êåéôèééÿòè; éûõûëìàçëûã, éåíèëìÿçëèê.
äàí ñîíðà ùÿðÿ þç åâèíÿ äàüûëûðäû.. Ù.Ñàðàáñêè.
ÄÀÜÛËÛØÌÀ “Äàüûëûøìàã”äàí ô.èñ.
Øèðèíëèê è÷èëÿí àõøàì ãîíàãëàð ìöáàðÿêáàäëûã
ÄÀÜÛËÛØÌÀà ãàðø. Äàüûëìàã (÷îõëàðû
åäèá äàüûëäû. Ìèð Úÿëàë.
ùàããûíäà), áèð-áèðèíäÿí àðàëàíûá ìöõòÿëèô
10. Éàéûëìàã, èíòèøàð åòìÿê. Ö÷ ìèíÿ éà-
òÿðÿôëÿðÿ ýåòìÿê, ùÿðÿ áèð òÿðÿôÿ ýåòìÿê.
âóã íöñõÿìèç Êðûì, Ãàçàí, Îðåíáóðã âÿ
Ãîíàãëàð äàüûëûøäûëàð. – Ãóçóëàð éåíÿ ÷þëÿ
ãåéðè øèìàëè ìöñÿëìàí øÿùÿðëÿðèíäÿ âÿ
äàüûëûøàðàã îòëàéûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Àõûðà
êÿíäëÿðèíäÿ äàüûëûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ãàëìûø ãîíàãëàð äà äàüûëûøûð, Èìàíîâà
11. Ñÿïÿëÿíìÿê. Ìàøûíëàð, èíñàíëàð äà-
öðÿê-äèðÿê âåðèðäèëÿð. Ì.Ùöñåéí.
üûëûð äöçÿ; ×îõàëûð ñÿùðàäà ýåäèø-ýÿëèø äÿ.
ÄÀÜÛËÌÀ “Äàüûëìàã”äàí ô.èñ.
Ñ.Âóðüóí.
ÄÀÜÛËÌÀÃ ô. 1. Ñþêöëìÿê, ó÷óëìàã, àëò-
12. Ãóðòàðìàã, ñîíà ÷àòìàã, òàìàì îë-
öñò îëìàã, õàðàáà ùàëûíà ýÿëìÿê. Äàøãûí çà-
ìàã, þç èøèíè ãóðòàðìàã (ìÿúëèñ, èúëàñ âÿ ñ.
ìàíû áÿíäëÿð äàüûëäû. Çÿëçÿëÿäÿí ÷îõëó åâ
ùàããûíäà). [Øàù] ÿôðàäè-ìÿúëèñè ìöðÿõõÿñ
äàüûëìûøäûð. Êþðïö ñåëäÿí äàüûëäû. // Áÿðáàä
åòäè. Ìÿúëèñ äàüûëäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áèð àç
ùàëà ýÿëìÿê, ïîçóëìàã. Òÿñÿððöôàò äàüûëäû.
ÿââÿë áóëàã áàøûíäàêû àðâàä éûüûíúàüû äà-
2. ×îõ èøëÿíìÿêäÿí, ýåéèëìÿêäÿí, ñöð-
üûëìûøäû. ß.Âÿëèéåâ.
òöëìÿêäÿí éàðàìàç ùàëà ýÿëìÿê, úûðûëìàã,
13. ßìð øÿêëèíäÿ: äàüûëñûí! – õàðàáà ãàë-
éûðòûëìàã, ïàð÷à-ïàð÷à îëìàã. Àéàããàáû äà-
ñûí! ìÿùâ îëñóí! àëò-öñò îëñóí! (ãàðüûø).
üûëìûøäûð.
Äàüëàðäà òàëàì ãàëäû; Áè÷ìÿäèì, ëàëàì ãàë-
3. Äàðìàäàüûí îëìàã, ìÿùâ îëìàã, îðòà-
äû; Äàüûëñûí ãöðáÿò þëêÿ; Îðäà áèð áàëàì
äàí ÷ûõìàã, þç âàðëûüûíû èòèðìÿê, ñöãóò åò-
ãàëäû. (Áàéàòû).
ìÿê. [Àñëàí áÿé:] ..Áöòöí äöíéà äàüûëñà äà,
ÄÀÜÛËÌÛØ 1. “Äàüûëìàã”äàí ô.ñèô.
äåäèéèíè åäÿúÿê, ýÿëÿúÿéÿì ñþéëÿäèñÿ, þëñÿ,
2. Ãàðüûø ìÿíàñûíäà. [Çàìàí:] Î ýöíÿ äàø
ãàëñà ýÿëÿúÿê. Ú.Úàááàðëû. Ãîøóíóí áàø÷ûñû
äöøÿéäè êè, ñÿí ìÿíèì äàüûëìûø õàðàáàìûí ãà-
þëñÿ äÿ, ìþùêÿì ãîøóí äàüûëìàç. Ì.Ùöñåéí.
ïûñûíäàí ýèðäèí. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ìöñàôèðëÿðäÿí
513
ÄÀÜÛÌ-ÄÀÜÛÌ
ÄÀÜÛÒÌÀÃ
áèð ÷îõó: – Áó äàüûëìûøäà ùå÷ âàõò ñàüëàì
ãîøóíëàðû Èðàíûí áó ýóøÿñèíè ñþêöá êÿíä-
áèð ùàâà ýþðìÿäèì, – äåéÿ Úóëôà ìöùèòèíÿ
ëÿðè äàüûòìàãäàäûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
íèôðÿò éàüäûðûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Êÿíäëè:]
Âóðóá-äàüûòìàã – éîõ åòìÿê, àðàäàí
Ýþðÿñÿí, áó äöíéà öçöíäÿ áó äàüûëìûøäàí
ãàëäûðìàã. Äåéÿñÿí, áó ñÿñ î ãÿäÿð ãöââÿòëè
äà ïèñ éåð âàðìû? Ñ.Ðÿùèìîâ.
èäè êè, äÿìèð éîëó èëÿ øÿùÿð àðàñûíäà îëàí
ÄÀÜÛÌ-ÄÀÜÛÌ
çÿðô
Ïàð÷à-ïàð÷à,
áöòöí ùÿääè-ñÿääè âóðóá äàüûòäû. Ìèð Úÿëàë.
äîüðàì-äîüðàì; éûðòûã. Äàüûì-äàüûì åò-
2. Éàðàëàìàã. Íÿáè àüàúíàí áèð ùàìïà-
ìÿê. Äàüûì-äàüûì îëìàã. – Ùÿëÿ ïàðòëàéûø
íûí áàøûíû äàüûòäû. “Ãà÷àã Íÿáè”. Áàøûíû
äàâàì åäèð, ìÿðìè âÿ ìèíà èëÿ äàüûì-äà-
ãàëäûðûá ÿòðàôûíà áàõìàã èñòÿðêÿí, èêèíúè
üûì îëàí éåðèí áàüðûíäàí òöñòöëÿð ãàëõûðäû.
ýöëëÿ îíóí ÷èéíèíè äàüûòäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ß.ßáöëùÿñÿí.
// Äèøè èëÿ ïàð÷àëàìàã, ïàð÷à-ïàð÷à åòìÿê.
ÄÀÜÛÍÛÃ ñèô. 1. Ó÷óã, ñþêöê; ó÷óëìóø,
Þêöçëÿðè äàüûòìàã èñòÿéÿí úàíàâàð áèðäÿí
ñþêöëìöø; õàðàáà ùàëûíà ýÿëìèø. [Òÿðëàí]
ãàáàãäàí êÿùÿð àòà úóìäó. ß.Âÿëèéåâ.
ÿââÿëúÿ ìÿêòÿáèí ýåíèø ùÿéÿòèíÿ, ñîíðà äà
3. Ïÿðÿí-ïÿðÿí ñàëìàã, ãîâìàã. Ãîøóí
äàüûíûã êÿíä åâëÿðèíÿ áàõäû. Ì.Ùöñåéí.
éàâàø-éàâàø õûðäà éûüûíúàãëàðû äàüûòìàüà
Äàüûíûã âÿ ó÷óã åâëÿðè ýþðÿðêÿí .. éîë÷óíóí
áàøëàäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Äàüûëûøìàüà, äà-
öðÿéè ñûõûëäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
üûëûá ýåòìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê. Êÿáëÿ Ñÿìÿä
2. Íèçàìñûç ùàëäà òþêöëìöø, ïÿðèøàí (ñà÷
äàéû äóðóá úàìààòû äàüûòäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
âÿ ñ. ùàããûíäà). Ôÿðèäÿ ñà÷ëàðû äàüûíûã (ç.)
4. Ãàðÿò åòìÿê, òàðàú åòìÿê, ñîéìàã, èô-
ùàëäà è÷ÿðèäÿí éöéöðöá åéâàíà ÷ûõûð.
ëàñà óüðàòìàã. ..Íàùàã èø òóòìàñûíëàð, õàëãû
ß.Ìÿììÿäõàíëû. Åëÿ áèë áàùàðûìà ãàð
òàëàéûá äàüûòìàñûíëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
éàüäûðûð áó áàõûø; Äàüûíûã ñà÷ëàðûíû êöëÿê-
[Ùàúû:] Õàðèúè áó ôàáðèêè äàüûòìàã èñòÿéèð.
ëÿðìè äàðàìûø?! ß.Úÿìèë.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
3. Éûüúàì îëìàéàí, ãåéðè-ìöÿééÿí, ðà-
5. Äàüûëìàñûíà, áÿäáÿõò îëìàñûíà ñÿáÿá
áèòÿñèç, àéäûí îëìàéàí, éàéüûí, óçóí. [Äÿëè
îëìàã. Ùàêèì òÿáÿãÿëÿð ïóë âÿ äþâëÿò ýöúö-
Ñÿìÿä] áàøëàðäû þç-þçöíÿ äàüûíûã ñþç-
íÿ ùàðûíëûã åäÿðÿê, íÿ ãÿäÿð èñìÿòëè âÿ ùÿ-
ëÿð ñþéëÿìÿéÿ âÿ ñþéëÿäèêúÿ äÿ ýàù ýöëöá,
éàëû àèëÿëÿðè äàüûòìûøëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ýàù äà ùèðñëÿíèá ãàøãàáàüûíû òóðøóäàðäû.
6. ×îõ ýåéìÿê, èøëÿòìÿê, ñöðòìÿê âÿ ñ.
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ãîúàíûí ôèêðè äàüûíûãäûð.
íÿòèúÿñèíäÿ éûðòìàã, úûðìàã, éàðàðñûç ùàëà
Ì.Ùöñåéí.
ñàëìàã. Ïàëòàðû äàüûòìàã. Àéàããàáûëàðûíû
ÄÀÜÛÍÛÃËÛÃ èñ. Äàüûíûã øåéèí ùàëû. Ôèê-
äàüûòìàã. // Öìóìèééÿòëÿ, éûðòìàã. Áöòöí
ðèí äàüûíûãëûüû.
ìàñêàëàðû äàüûòìàñàã áèç; Ôàéäàñûç ãàëà-
ÄÀÜÛÍÒÛ èñ. Éûõûëìàã, ó÷óëìàã, äàüûë-
úàã ìöáàðèçÿìèç. Ñ.Âóðüóí.
ìàã âÿ éà ñþêöëìÿê íÿòèúÿñèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿ-
7. Íèçàìñûç ùàëäà òþêìÿê, ïÿðèøàí ùàëà
ëÿí éûüûí, ãàëàã, òþêöíòö; õàðàáàëûã. Ìöùà-
ñàëìàã. Áèð òÿðÿô øàíÿ äàüûòäû çöëôöíö, áèð
ðèáÿ íÿòèúÿñèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëìèø äàüûíòû.
éàí ñÿáà; Ùÿð òÿðÿôäÿí ùÿð áèðè êþíëöì ïÿ-
ÄÀÜÛÍÒÛËÛà èñ. Äàüûíòû ÷îõ îëàí éåð;
ðèøàí åòäèëÿð. Ñ.ß.Øèðâàíè. // Éîëìàã ìÿíà-
õàðàáàëûã.
ñûíäà. Éàð îäóð êèì, éàðäàí ñîíðà éàð ö÷öí;
ÄÀÜÛÑÒÀÍËÛ èñ. Äàüûñòàíäà éàøàéàí éåð-
Çöëô äàüûäà, éàõà äàðòà, éàðà öç. Ãóðáàíè.
ëè õàëãëàðäàí áèðèíÿ ìÿíñóá îëàí àäàì.
8. Ìöõòÿëèô òÿðÿôëÿðÿ éàéìàã, èíòèøàð åò-
ÄÀÜÛÒÄÛÐÌÀ “Äàüûòäûðìàã”äàí ô.èñ.
ìÿê, ñà÷ìàã. Äàí éåëè ùÿð éàíà ÿòèð äàüû-
ÄÀÜÛÒÄÛÐÌÀà “Äàüûòìàã”äàí èúá.
äûð; ×þëëÿðÿ ÷ÿêèëèð áèð éàøûë ïÿðäÿ. À.Øàèã.
ÄÀÜÛÒÌÀ “Äàüûòìàã”äàí ô.èñ.
Î øàä îëóð, î ñåâèíèð áàëàñûíûí ùöíÿðèíäÿí;
ÄÀÜÛÒÌÀÃ ô. 1. Ñþêìÿê, ó÷óðìàã, õà-
Ýöíÿø ãàëõûá íóð äàüûäûð îíà âÿòÿí ýþéëÿ-
ðàáà ãîéìàã, àëò-öñò åòìÿê. Êþùíÿ áèíàíû
ðèíäÿí. Ñ.Âóðüóí.
äàüûòìàã. Çÿëçÿëÿ åâëÿðèí ÷îõóíó äàüûòäû.
9. Äàüûëìàñûíà ñÿáÿá îëìàã. Ñóéó äà-
– [Çàìàí õàí:] Îíà áèíàÿí ÿìð åòäèì êè, ..
üûòìàã.
êþðïöëÿðè äàüûòñûíëàð âÿ éîëëàðû ïîçñóíëàð.
10. Þçöíäÿí óçàãëàøäûðìàã, ãîâëàìàã.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áó ñààò éåíÿ ñóëòàíûí
Ìåùðèáàí àüëàéûðäû. Î, öðÿéèíè øèøäèðÿí ÿëÿì
514
ÄÀÜÊÅ×ÈÑÈ
ÄÀÜÑÈ×ÀÍÛ
âÿ êÿäÿðëÿðèíè áóíóíëà äàüûòìàã èñòÿéèðäè.
ÄÀÜËÀÍÌÀ “Äàüëàíìàã”äàí ô.èñ.
Ñ.Ùöñåéí. ..Äÿðäè-ñÿðèìè äàüûäàí, âèðàí
ÄÀÜËÀÍÌÀà “Äàüëàìàã”äàí (3-úö
êþíëöìö ýöëöñòàí åäÿí Ðóãèééÿ èäè, Ðóãèé-
ìÿíàäà) ìÿúù. [Ôàòìà õàíûì:] Ñÿíè þéðÿ-
éÿ! À.Äèâàíáÿéîüëó. // Ãà÷ûðìàã, ïîçìàã.
äÿíèí úèéÿðè äàüëàíñûí! Í.Âÿçèðîâ. [Àáäóëëà
Äàüûòìûø éóõóìó éåíÿ ýþçöìäÿí; ßçÿëäÿí
õàí:] Öðÿéèì Ïÿðâèç õàíäàí äàüëàíûá.
íÿüìÿëÿð àøèãèéÿì ìÿí. Ñ.Âóðüóí.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
11. Ñÿïìÿê, òþêìÿê. Àäñûç þëÿí èýèäëÿðèí
ÄÀÜËÀÒÄÛÐÌÀ “Äàüëàòäûðìàã”äàí ô.èñ.
î ïÿðèøàí ìÿçàðûíà; ×è÷ÿê ñÿïèð ãóúàã-
ÄÀÜËÀÒÄÛÐÌÀà “Äàüëàòìàã”äàí èúá.
ãóúàã, ýöë äàüûäûð ÿòÿê-ÿòÿê. Ñ.Âóðüóí.
ÄÀÜËÀÒÌÀ “Äàüëàòìàã”äàí ô.èñ.
12. ßáÿñ éåðÿ õÿðúëÿìÿê, ñÿìÿðÿñèç ñÿðô
ÄÀÜËÀÒÌÀà “Äàüëàìàã”äàí èúá.
åòìÿê, ïó÷ åòìÿê. Òàùèðèí ÿëèíÿ Èðàí ñèêêÿñè
ÄÀÜËÛ1 èñ. Äàüëûã éåðäÿ éàøàéàí àäàì.
äöøÿíäÿ äàüûòìàéûá úèáèíäÿ ñàõëàéûðäû.
Áóðàäà äàüëûëàð éàøàð áÿõòèéàð; Ãöðóðäàí
Ñ.Ðÿùèìîâ.
àðàëû, êèíäÿí àðàëû. Ñ.Âóðüóí. // Äàüûñòàíëû,
ÄÀÜÊÅ×ÈÑÈ èñ. çîîë. Äàüëûã éåðëÿðäÿ éà-
Äàüûñòàí ÿùëè. Êå÷ìèø ÿñðèí àëòìûøûíúû èëëÿ-
øàéàí âÿùøè êå÷è íþâö. ßòðàô ÿùàëè ùÿð èë áó
ðèíäÿ .. áèð ìöòÿõÿññèñ ðóñ ÿëèôáàñûíû äàüëûëà-
äàüäàí äàüêå÷èñè âóðàðäû. ß.Âÿëèéåâ. Úö-
ðûí ìÿõðÿúèíÿ ýþðÿ òÿòáèã åòìèøäèð. Ô.Àüà-
éöð, äàüêå÷èñè òóòóá äöíéàíû; Áèçèì éåðëÿð
çàäÿ. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Äàüëû ÿùàëè.
êèìè ýþçÿë éåð ùàíû? Ç.Õÿëèë.
ÄÀÜËÛ2 ñèô. 1. Ãûçäûðûëìûø äÿìèðëÿ äàìüà
ÄÀÜÊÅØÍÈØÈ èñ. áîò. Äàüëûã éåðëÿðäÿ áè-
âóðóëìóø, äàìüàñû îëàí. Äàüëû ùåéâàí. Äàü-
òÿí, êåøíèøÿ îõøàéàí áèðèëëèê áèòêè (òÿðÿâÿç
ëû àò.
êèìè èñòèôàäÿ îëóíóð). Äàüêåøíèøèíèí àúûìòûë
2. ìÿú. Àäÿòÿí “ñèíÿñè”, “öðÿéè”, “ãÿëáè”
äàäû îëóð.
ñþçëÿðè èëÿ – ÷îõ äÿðäëè, ÷îõ ãÿìëè, ÷îõ ìö-
ÄÀÜÊßËÈ èñ çîîë. Äàüëûã éåðëÿðäÿ éàøà-
òÿÿññèð, öðÿéè éàðàëû. Öðÿéè äàüëû àäàì. – Ãÿ-
éàí âÿùøè êÿë.
ðèáÿì, àüëàðàì àëÿì è÷ðÿ ìÿí; Úèéÿðè åøã
ÄÀÜÃÎ×Ó èñ. çîîë. Äàüëàðäà éàøàéàí
îäóíà äàüëûéàì ìÿí. “Àøûã Ãÿðèá”. [Òà-
âÿùøè ãî÷.
ìàðà:] Áèð äóñòàüàì, ãîëóì áàüëû; Áèð ãÿ-
ÄÀÜËÀËßÑÈ èñ. áîò. ßêñÿðÿí äàüëàðäà áè-
ðèáÿì, ñèíÿì äàüëû. Ñ.Âóðüóí. Þâëàä ñàðû-
òÿí ñîüàíàãëû ÷è÷ÿê áèòêèñè. Áó éåðëÿðäÿ íÿ èñ-
òÿñÿí òàïàðñàí: ..ñàðìàøûãìû, äÿâÿ÷è÷ÿéèìè,
äàí Ìóðàä êèøèíèí öðÿéè ÿââÿëäÿí äàüëû èäè.
ìÿõìÿðýöëöìö, äàüëàëÿñèìè?! Ìèð Úÿëàë.
Ìèð Úÿëàë.
ÄÀÜËÀÌÀ “Äàüëàìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÜËÛà 1. ñèô. Äàüû ÷îõ îëàí. Äàüëûã þëêÿ.
Äàüëûã éåðëÿð. [Äàüûñòàíûí] ..î áèðè äàüëûã
ÄÀÜËÀÌÀÃ ô. 1. Ãûçäûðûëìûø äÿìèðëÿ
äàìüà âóðìàã. Ãîéóíëàðû äàüëàìàã. Àòû
ãèñìè .. éàøàìàã ö÷öí ÷îõ ÷ÿòèí âÿ ìÿ-
äàüëàìàã. – Àäàìû öðÿêäÿí, ùåéâàíû áó-
øÿããÿòëèäèð. À.Áàêûõàíîâ. // Äàü öñòöíäÿ
äóíäàí äàüëàðëàð. (Àòà. ñþçö).
îëàí. Âàõòû èëÿ äÿðÿ-òÿïÿëèê îëàí éóõàðû äàü-
2. ìÿú. Éàíäûðìàã. ..Øàõòà ãûçìàð áèð
ëûã ùèññÿ èíäè ýöë-÷è÷ÿéÿ áÿçÿíìèøäèð. (Ãÿ-
äÿìèð êèìè îíó äàüëàéûð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
çåòëÿðäÿí).
3. ìÿú. Àäÿòÿí “öðÿéèíè”, “ñèíÿñèíè”, “ãÿë-
2. èñ. Äàüëûã éåð. Äàüëûãäà òöòöí éàõøû áèòèð.
áèíè” ñþçëÿðè èëÿ – ÷îõ áÿðê òÿñèð åòìÿê,
ÄÀÜËÛËÛÃ èñ. Äàüëûã éåðèí ùàëû.
éàíäûðìàã, éàðàëàìàã, äÿðä âÿ êÿäÿð âåð-
ÄÀÜÍÀÍß(ÑÈ) èñ. áîò. ßñàñÿí äàüëàðäà
ìÿê. Ãûëûíú ÷ÿêèá ìÿðä ìåéäàíà âàðàíäà;
áèòÿí õîøèéëè ÷îõèëëèê îò áèòêèñè. Éóìøàã îòëà-
Ñèíÿëÿð ÷àë-÷àðïàç äàüëàéàí ìÿíÿì. “Êîð-
ðûí, ÿëâàí ÷è÷ÿêëÿðèí, äàüíàíÿëÿðèíèí ýþçÿë
îüëó”. Äàüëàð äàüëàäû ìÿíè; Ýþðÿí àüëàäû
ãîõóñóíäàí àäàì áèùóø îëóðäó. À.Øàèã.
ìÿíè; Çÿíúèð, áóõîâ òàá åòìÿç; Çöëôöí áàü-
ÄÀÜÍÎÂÐÓÇÓ èñ. áîò. ×îõèëëèê ÷è÷ÿê
ëàäû ìÿíè. (Áàéàòû). [Ùåéäÿð áÿé:] Ñîíà õà-
áèòêèñè.
íûì, öðÿéèìè äàüëàìà, ÷öíêè òàáëàøà áèëìÿ-
ÄÀÜÑÀÃÃÛÇÛ èñ. áîò. Äàüëàðäà áèòÿí êàó-
ðÿì, àòû ìèí, ýåäÿê! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Åé
÷óêëó áèòêè.
ãîúà áèð ãþâìÿ àüëàðêÿí ýöëÿí: Íàëÿñèëÿ
ÄÀÜÑÈ×ÀÍÛ, ÄÀÜÑÈ×ÎÂÓËÓ èñ. çîîë. Òàð-
õàëãû äàüëàðêÿí ýöëÿí. À.Ñÿùùÿò.
ëà âÿ áîñòàí áèòêèëÿðèíÿ çÿðÿð âåðÿí ýÿìèðèúè.
515
ÄÀÜÒßÐÕÓÍÓ
ÄÀÕÛË
ÄÀÜÒßÐÕÓÍÓ èñ. áîò. Òÿáàáÿòäÿ èøëÿ-
ðà, áóíäàí áåëÿ, àðòûã. Äàùà áåëÿ èøëÿð ýþð-
íÿí îò âÿ éàðûìêîë áèòêè.
ìÿ. Äàùà îðàéà ýåòìÿ. Äàùà àüëàìà. Äàùà
ÄÀÜÒÓÐÏÓ èñ. áîò. Óçóíñîâ éàðïàãëû èêè-
î áèçèì åâäÿ éàøàìûð. // Åéíè ìÿíàäà áÿçÿí
èëëèê îò áèòêèñè. Áåúÿðèëìÿ öñóëó èëÿ éåòèøäèðè-
“áèð” ñþçö èëÿ áÿðàáÿð èøëÿíèð. Áèð äàùà ýþ-
ëÿí, äàüòóðïó èêèèëëèê îò áèòêèñèäèð. Ýþâäÿñè-
çöìÿ ýþðöíìÿ. – [Ãûç] ìÿíÿ áèð äàùà ýþ-
íèí óçóíëóüó 30-80 ñì-ÿ ÷àòûð. Éàðïàãëàðû
ðöíìÿê èñòÿìèðäè. Ñ.Ùöñåéí.
óçóíñîâ, êÿíàðû äèø-äèø âÿ áÿçÿí ùàìàð
5. Ùÿëÿ [Øÿðèôÿ] äàùà ÷îúóãêÿí àíàñûíû
îëóð. Ð.ßëèéåâ.
èòèðìèøäè. Ñ.Ùöñåéí. Äàùà äîüðóñó
ÄÀÜÖÑÒÖ ñèô. Äàüûí öñòöíäÿ îëàí, ùöíäöð
– á à õ äîüðó1.
éåðäÿ îëàí. Äàüöñòö ïàðê. – ..×àëáàéûð äàü-
ÄÀÙÀÍ á à õ äÿùàí. Ëÿáëÿðèí øÿùäö øÿ-
ëàðûíäàí áàøëàìûø äàüöñòö Øóøàéà, ßñýÿðàí
êÿð; Äàùàíûí áàë êèìèäè. (Áàéàòû). Äîëàøûð
ãàëàñûíà ãÿäÿð íàçèê ãàð éåð öçöíö þðòöð..
äàùàíäà ñþùáÿòèì, ñþçöì; Ìÿíìè ãîúàë-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìûøàì, éà çÿìàíÿìè? “Êîðîüëó”.
ÄÀÙÀ ÿä. 1. Ñèôÿòëÿðäÿí ÿââÿë ýÿëÿðÿê ÷î-
ÄÀÙÈ [ÿð.] 1. èñ. Õàðèãöëàäÿ àüûë âÿ çÿ-
õàëòìà äÿðÿúÿñè ÿìÿëÿ ýÿòèðèð. Äàùà éàõøû.
êàéà ìàëèê îëàí øÿõñ. Àçàäåéè-êöäóðÿò èäè
Äàùà áÿðê. Äàùà ñàüëàì. // Çÿðôëÿðëÿ áèðëèêäÿ
ñÿùíè-àñèìàí; Äàùèëÿðèí õÿéàëû êèìè òÿáäàð
èøëÿíäèêäÿ ìöãàéèñÿ äÿðÿúÿñè äöçÿëòìÿéÿ
èäè. Ì.Ùàäè. Äàùèëÿð – ùÿð ñþçö áèð äàü, áèð
õèäìÿò åäèð. ßââÿëêèíäÿí äàùà áÿðê éàüûð. Áó
ãàëà; Úàùèëëÿð – äàüûòìàã, éûõìàã “äàùèñè”.
èë éàé êå÷ÿí èëêèíäÿí äàùà èñòè êå÷èð. – Ãàñûì
Ì.Àðàç. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Äàùè ðÿùáÿð. Äàùè
áÿéäÿ òàúèðëèê äàìàðû äàùà ãöââÿòëè èäè.
ñÿíÿòêàð. Äàùè éàçû÷û. Äàùè êîìïîçèòîð.
À.Øàèã. Ãàðû áó ñÿñè äàùà äÿðèíäÿí äèíëÿìÿê
– Ýþðöðÿì äàëüûíäûð áó äàùè øàèð; Åëÿ áèë
ö÷öí ýþçëÿðèíè éóìäó. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
úàíëûäûð îíóí íÿôÿñè. Ñ.Âóðüóí.
ßøðÿô äàùà áþéöê áèð ìàðàãëà òÿãèáÿ ýèðèøäè.
2. Á à õ äàùèéàíÿ. Èíäè ùÿð âÿòÿíäàø äö-
Ñ.Ðÿùìàí. // Áÿçÿí “äà” ÿäàòû èëÿ èøëÿíÿðÿê,
øöíñöí äÿðèí; Ýÿëñèí õàòèðèíÿ äàùè ñþçëÿðèí.
ÿââÿëêè ìÿíàíû ãöââÿòëÿíäèðèð. Øÿùÿðèìèç
Ñ.Âóðüóí.
äàùà äà ýþçÿëëÿøìèøäèð. – Áó àíäà äàùà äà
ÄÀÙÈÚßÑÈÍß çÿðô Äàùèéÿ õàñ îëàí õàðè-
áÿðê óüóëäàéàí ãóéóäàí ïàë÷ûãëà ãàðûøûã
ãöëàäÿ çÿêà èëÿ, èñòåäàäëà, éàðàäûúûëûãëà.
äàøëàð ôÿââàðÿ âóðäó. Ì.Ùöñåéí. [Çåéíàë]
ÄÀÙÈËÈÊ èñ. Äàùèéÿ õàñ îëàí àüûë âÿ çÿêà;
áèëèðäè êè, Ìåùðèáàíû òÿãèá åäÿúÿê îëñà, îíó
äöùà. Íèçàìèíèí äàùèëèéè. – Áèðäÿí ãÿôèë éàäà
äàùà äà ÿñÿáèëÿøäèðÿð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ýÿëñÿ: Äàùèëèê! È÷èìäÿí áèð ñÿäà ýÿëñÿ: Äà-
2. Ìèãäàð âÿ éà âàõò ÿëàâÿñèíè áèëäèðèð.
ùèëèê! .. Òàíðûì, ìÿíè ìÿíäÿí ãîðó áó éàø-
Äàùà áèð ñààò ýþçëÿéèí. Ãàòàðûí éîëà
äà. Ì.Àðàç.
äöøìÿñèíÿ äàùà áèð-èêè äÿãèãÿ ãàëìûøäûð.
ÄÀÙÈÉÀÍß ñèô. [ÿð. äàùè âÿ ôàðñ. ...àíÿ]
3. ßëàâÿ áèëäèðèð: áàøãà, äèýÿð, öñòÿëèê,
Äàùèúÿñèíÿ, äàùèéÿ õàñ îëàí, àíúàã äàùèíèí
éåíÿ. Áèð äÿôÿ äàùà. Äàùà íÿ âàð? Äàùà
éàðàäà áèëÿúÿéè. Äàùèéàíÿ ôèêèð. – Éöêñÿê, ïàê
âàðäûðìû? Äàùà éîõäóð. – Îðòàëûãäà .. äàùà
âÿ òÿìèç áèð åøã èôàäÿ åäÿí Ôöçóëèíèí äàùè-
áàøãà éåìÿëè øåéëÿð âàðäûð. ß.ßáöëùÿñÿí. //
éàíÿ ôÿëñÿôè ñÿíÿò ÿñÿðëÿðèíäÿ áÿçÿí áèð êÿ-
Áóíäàí àðòûã, áóíäàí çèéàäÿ, áóíäàí ãåéðè.
äÿð, àúû áèð ôàúèÿ äóéóëóð. Ì.Èáðàùèìîâ.
Äàùà ùå÷ íÿ èñòÿìèðÿì. Ñÿíÿ äàùà íÿ ëà-
ÄÀÕÀË èñ. ìÿù. Ãàðüûäàí, ãàìûøäàí äö-
çûìäûð? Äàùà íÿ êèìè øåéëÿð âàð? – Ìÿí
çÿëäèëìèø äàõìà.
äàùà äàíûøìàäûì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ëàêèí
ÄÀÕÀË×À èñ. ìÿù. Êè÷èê äàõàë.
àäàìëàð Ìèíýÿ÷åâèðäÿ Ãàôàðûí äàùà áèð
ÄÀÕÛË èñ. 1. Ìàüàçà, äöêàí âÿ ñ.-äÿ ïóë-
èøèíè õàòûðëàéûðëàð. ß.Ñàäûã.
ëàðûí éûüûëäûüû éåøèê, ñàíäûã÷à; êàññà. Äàõûë-
4. Áèð øåéèí áàø âåðìèø îëäóüóíó, éàõóä
äà íÿ ãÿäÿð ïóë âàð? Ïóëó äàõûëà ãîéìàã.
îëóá áèòäèéèíè áèëäèðèð; àðòûã. ..Ãÿùðÿìàí
– Ïóëäàí äà éàíà ãÿòè úàâàá âåðäè êè, .. èíäè
Íöáàð ãàðûíûí åâèíäÿ äàùà ùþðìÿòäÿí äö-
äàõûëûíäà äîããóç ìàíàò òàïûëàð.. Ú.Ìÿì-
øöðäö. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Ùàâà] éàðûì ñààò ÿââÿë
ìÿäãóëóçàäÿ. Ìàùìóä äàõûëûí öñòöíäÿêè
÷îõ ýþçÿë èäè, èíäè äàùà êöëÿê ãàëõìûøäûð.
ãàì÷ûíû ýþðäöñÿ äÿ, áóíà ùå÷ áèð ìÿíà âåð-
Ì.Ùöñåéí. // Èíêàð úöìëÿñèíäÿ: áóíäàí ñîí-
ìÿäè. Ì.Ùöñåéí.
516
ÄÀÕÛËÄÀÐ
ÄÀÕÌÀ
2. È÷èíÿ õûðäà ïóë òîïëàìàã ö÷öí äÿìèðäÿí,
ÄÀÕÈËÈ ñèô. [ÿð.] 1. Äàõèëÿ, è÷ÿðèéÿ àèä âÿ
ýèïñäÿí âÿ ñ.-äÿí äöçÿëäèëìèø, öçÿðèíäÿ ïóë
ìÿíñóá îëàí (çàùèðè, õàðèúè çèääè). // Áèð øå-
ñàëìàã ö÷öí äåøèéè îëàí êè÷èê ãóòó âÿ ñ.
éèí äàõèëèíäÿ, è÷ òÿðÿôèíäÿ îëàí; è÷ÿ, äàõèëÿ
ÄÀÕÛËÄÀÐ èñ. êþùí. Êàññèð. Ïóëëàðû äà-
àèä îëàí; è÷. Äàõèëè ìöãàâèìÿò. Äàõèëè ÿëà-
õûëäàðà òàïøûðìàã.
ìÿòëÿð. Äàõèëè õöñóñèééÿòëÿð. Ãàáûí äàõèëè
ÄÀÕÛËÄÀÐËÛÃ èñ. êþùí. Äàõûëäàðûí èøè,
äèâàðëàðû. Äàõèëè òÿðÿô. – ßøðÿô àòàñûíûí äà-
âÿçèôÿñè; êàññèðëèê.
õèëè áèð àüðûäàí ãîâðóëàí àäàìëàð êèìè ñè-
ÄÀÕÈË èñ. [ÿð.] È÷ÿðè, è÷ òÿðÿô, áèð øåéèí
íÿñèíè ìÿùÿúúÿðÿ ñþéêÿéèá, áèð àç äà áöçöø-
è÷ÿðèñè. Áó åâèí äàõèëè õàðèúèíäÿí ýþçÿëäèð.
äöéöíö ùèññ åòäè. È.Øûõëû.
Áèíàíûí äàõèëè. // Ùÿð þëêÿíèí þç òîðïàüû, þç
2. Áèð äþâëÿòèí, èäàðÿíèí, òÿøêèëàòûí âÿ ñ.-
ùöäóäëàðûíûí è÷ÿðèñè (õàðèú ìöãàáèëè). Äà-
íèí þç äàõèëèíäÿêè ùÿéàò âÿ ôÿàëèééÿòèíÿ àèä
õèëäÿ ñÿðô îëóíàí ìàëëàð. – [Äàõèëäÿ] äöø-
îëàí (õàðèúè çèääè). Äàõèëè ñèéàñÿò. Äàõèëè áà-
ìÿíëÿðëÿ ìöáàðèçÿéÿ áàøëàìàäàí ÿââÿë ñÿð-
çàð. Äàõèëè âÿçèééÿò. Äàõèëè èíòèçàì ãàéäàëàðû.
ùÿäëÿðè áÿðêèòìÿê ëàçûìäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Äàõèëè åùòèéàò âÿñàèòè. Þçýÿíèí äàõèëè èøëÿ-
Äàõèë åòìÿê – áèð øåéèí òÿðêèáèíÿ, è÷ÿðè-
ðèíÿ ãàðûøìàã.
ñèíÿ, ñûðàñûíà ñàëìàã, êå÷èðìÿê. Àäûíû ñèéàùû-
3. Èíñàíûí ïñèõè ôÿàëèééÿòèíÿ àèä îëàí, èí-
éà äàõèë åòìÿê. Ìöãàâèëÿéÿ éåíè ìàääÿ äàõèë
ñàíûí ïñèõèêàñûíäà áàø âåðÿí; äÿðóíè. Äàõèëè
åòìÿê. – [Ãÿìÿðáàíó] ..áó éîëëà îíó [Ýöë-
ùèññ. Äàõèëè íàðàùàòëûã. Äàõèëè ùÿéÿúàí êå÷èð-
íàçû] èñòÿäèéèíÿ ðàçû ñàëàúàüûíû, àëâåðèíè åò-
ìÿê. – Õàíëàð äàíûøäûãúà åëÿ áèë ùàìûíûí öç-
äèéè õàíûìëàðûíûí úÿðýÿñèíÿ äàõèë åäÿúÿéèíè
ýþçö õÿôèô, äàõèëè áèð çèéà èëÿ èøûãëàíûðäû.
äöøöíöðäö. Ì.Èáðàùèìîâ. Äàõèë îëìàã –
Ì.Ùöñåéí. Ãàðàø ùÿìèøÿ, ùÿòòà Íàçíàçûí éà-
1) ýèðìÿê. Áèð àç êå÷ÿíäÿí ñîíðà Ñîíà àíàñû
íûíäà áåëÿ, Ñàëìàíà äàõèëè áèð íèôðÿò äóéóðäó.
èëÿ áÿðàáÿð è÷ÿðè äàõèë îëäóëàð. Í.Íÿðèìàíîâ.
Ì.Èáðàùèìîâ.
Êöðêÿ áöðöíìöø, áàøû áàøëûãëû Øÿùàáÿääèí
◊ Äàõèëè äÿôòÿð – áèð èäàðÿéÿ âÿ ñ.-éÿ äà-
è÷ÿðè äàõèë îëäó. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ; 2) áàøëàìàã,
õèë îëàí êàüûçëàðû, ñÿíÿäëÿðè, ïóë âÿ ñ.-íè ãåé-
ýèðìÿê. Ãûø äàõèë îëäó. – Áàùàð ôÿñëè òÿçÿúÿ
äÿ àëìàã ö÷öí äÿôòÿð. Áöòöí êàüûçëàð äàõèëè
äàõèë îëìóøäó. ß.Ùàãâåðäèéåâ; 3) áèð òÿøêè-
äÿôòÿðÿ ñàëûíìûø, ñûðà íþìðÿñè âÿ òàðèõè ùÿ-
ëàòà, úÿìèééÿòÿ âÿ ñ.-éÿ öçâ îëìàã. Ùÿì-
ìèí ñÿíÿäèí êÿíàðûíäà à÷ûã âÿ àéäûí õÿòëÿ
êàðëàð èòòèôàãûíà äàõèë îëìàã. Äÿðíÿéÿ äàõèë
éàçûëìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äàõèëè õÿñòÿëèêëÿð òèá.
îëìàã; 4) òÿùñèë àëìàã ö÷öí ùÿð ùàíñû òÿùñèë
– áÿäÿíèí è÷ÿðèñèíäÿ áàø âåðÿí õÿñòÿëèêëÿð.
ìöÿññèñÿñèíÿ ãÿáóë îëóíìàã. Êóðñà äàõèë îë-
Äàõèëè õÿñòÿëèêëÿð ìöòÿõÿññèñè. Äàõèëè ñåê-
ìàã. Óíèâåðñèòåòÿ äàõèë îëìàã. – [Àëåêñåé
ðåñèéà ôèçèîë. – îðãàíèçìëÿðèí áÿçè âÿçèëÿ-
Îñèïîâè÷:] Øóøà ðóñ-òàòàð ìÿêòÿáèíäÿ ñÿê-
ðèíèí áèëàâàñèòÿ ãàíà âÿ ëèìôàéà þç ìàääÿ-
ñÿí íÿôÿð îõóéóð, îíëàðäàí îí ö÷ íÿôÿðè áè-
ëÿðèíè èôðàç åòìÿê õàññÿñè.
çèì ìÿêòÿáÿ äàõèë îëìàã ö÷öí ÿðèçÿ éàçûá.
ÄÀÕÈËÈÉÉß ñèô. [ÿð.] êþùí. Áèð þëêÿíèí
È.Øûõëû; 5) áèð øåéèí òÿðêèá ùèññÿëÿðèíè òÿøêèë åò-
äàõèëèíÿ àèä îëàí. Äàõèëèééÿ íàçèðëèéè.
ìÿê. Äÿðìàíûí òÿðêèáèíÿ äàõèë îëàí ìàääÿ-
ÄÀÕÌÀ èñ. 1. Äàøäàí, ïàë÷ûãäàí âÿ ñ.-äÿí
ëÿð. Áèòêè ìÿùñóëëàðûíûí òÿðêèáèíÿ äàõèë îëàí
òèêèëÿí òÿêîòàãëû, áàëàúà, àë÷àã, èáòèäàè åâ.
êèìéÿâè ìàääÿëÿð.
Éàçûã ìóçäóð äàõìàíûí îðòàñûíäà àù-çàð èëÿ
ÄÀÕÈËßÍ çÿðô [ÿð.] 1. È÷ òÿðÿôäÿí, äàõèëäÿí.
þçöíö éåðÿ âóðóá àüëàìàüà áàøëàäû.
2. Þç äàõèëèíäÿ, þç-þçëöéöíäÿ, þç òÿáèÿòè-
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Ñèòàðÿíèí äàëäàëàíìàüà áèð
íÿ ýþðÿ; òÿáèÿòÿí. Íîâðóçÿëè âÿ óñòà Çåéíàë-
éåðè éîõ èäè, àòàñû åâèíÿ äÿ ýåòìÿéÿ ãîðõóð-
ëàð äàõèëÿí ÷îõ òÿìèç âÿ õîøíèééÿò àäàìëàð-
äó. Áóíóí ö÷öí ãàðøûñûíà ýÿëÿí õàðàáà áèð
äûð. Ì.Èáðàùèìîâ. // Þç öðÿéèíäÿ, ãÿëáÿí.
äàõìàéà ñîõóëäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
[Èìðàí] Ãàäûíû, éàõóä êèøèíè òåç-òåç äÿéèø-
2. Éåð àëòûíäà äöçÿëäèëìèø ìöâÿããÿòè, éà
ìÿê èíñàíû äàõèëÿí ÷öðöäöð, ùÿòòà áÿçÿí
äàèìè èáòèäàè ìÿíçèë; äàì. Ãàðîâóë÷ó êâàä-
ìÿùâ åäèð. Ìÿùç áóíà ýþðÿ äÿ åâëÿíÿðêÿí
ðàòøÿêèëëè áèð òàõòà èëÿ éåðàëòû äàõìàíûí ãàïû-
÷îõ äöøöíìÿëè, èëê òÿÿññöðàòà ÿñèð îëìàìà-
ñûíû áàüëàéûð. Ì.Èáðàùèìîâ. Ãàðà äàõìà
ëûñàí. È.Øûõëû.
– ïÿíúÿðÿñèç, ãàðàíëûã äàõìà. Íÿ èøûëòû, íÿ äÿ
517
ÄÀÕÌÀÚÛÃ
ÄÀÈÐß
÷ûðàã, íÿ áèð ãàðà äàõìà âàð; Ùÿð éåð áöòöí
ÄÀÈÌÈËßØÄÈÐÌßÊ ìÿúù. Äàèìè ùàëà
éèéÿñèçëèê, ùÿð éåð áöòöí ãàëûí ãàð. À.Ñÿùùÿò.
ñàëûíìàã; ñàáèòëÿøäèðìÿê.
3. Öìóìèééÿòëÿ, åâ, ìÿíçèë ìÿíàñûíäà
ÄÀÈÌÈËßØÌß “Äàèìèëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
(áÿçÿí èñòåùçà èëÿ, éà çàðàôàòëà äåéèëèð). Þç
ÄÀÈÌÈËßØÌßÊ ô. Äàèìè îëìàã, äàèìè ùàë
äàõìàíäà îòóð. Äàõìàìûçà ýåäÿê.
àëìàã, ÿáÿäè îëìàã, ñàáèòëÿøìÿê.
◊ Äàõìà ãàðàëòìàã – éàøàìàã ö÷öí åâ-
ÄÀÈÌÈËÈÊ èñ. Äàèìè îëìà, ùÿìèøÿëèê,
åøèê äöçÿëòìÿê âÿ è÷èíäÿ éàøàéûø ãóðìàã.
ìöòòÿñèëëèê; ñàáèòëèê, äÿéèøìÿçëèê, àðäûúûëëûã.
ÄÀÕÌÀÚÛà “Äàõìà”äàí êè÷. Éîõ! Áÿë-
[Ùÿñÿíèí] Äèëàðàéà îëàí ñåâýèñè ùÿìèøÿ áèð
êÿ äÿ áó òîðïàãäàí äàõìàúûãäà ñÿí; Áèð êè-
ÿáÿäèëèê, äàèìèëèê ùèññè èëÿ áàüëû èäè.
òàá÷à âÿðÿãëÿéèá ìÿíè àíûðñàí?! Ñ.Âóðüóí.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÄÀÈÌ(À) çÿðô [ÿð.] Ùÿìèøÿ, ùÿð âàõò, ìöò-
ÄÀÈÐ ãîø. [ÿð.] Ùàããûíäà, áàðÿñèíäÿ, õö-
òÿñèë, àðàñûêÿñèëìÿäÿí. Äàèì èøëÿìÿê. Äàèì
ñóñóíäà, àèä, ÿëàãÿäàð (àäÿòÿí éþíëöê ùàëäà
àðòìàã. Äàèì îõóìàã. – Ñîðäóì êè, ðÿãèá èëÿ
îëàí èñèìäÿí ñîíðà ýÿëèð). Àâðîïà öëÿìàëà-
îòóðìàã íÿäèð, åé øóõ? Ýöëäö, äåäè: ýöë äàèì
ðûíûí þâðÿò ìÿñÿëÿñèíÿ äàèð éàçûëàðûíû îõó-
îëóð õàð éàíûíäà. Ñ.ß.Øèðâàíè. Êþíöë áèð
éàíäà ýþðöðñÿí êè, áó çàëûìëàð äöíéàíûí ùÿð
ãóøäóð êè, ñåâìÿç ÿñàðÿò; Äàèì ÷ûðïûíûð, èñòÿ-
áèð ýóøÿñèíäÿí õÿáÿð âåðèðëÿð. Ú.Ìÿììÿä-
éèð ùöððèééÿò. À.Ñÿùùÿò. Äöíéàäà èñòåäàä, ùÿð
ãóëóçàäÿ. Áÿëêÿ Òàùèðèí àëè òÿùñèë àëìàäûüûíà
áþéöê ùöíÿð; Äàèìà âÿðäèøëÿ èíêèøàô åäÿð.
äàèð äåéèëÿí ñþçëÿð íÿ ìÿãñÿäëÿ èñÿ óéäó-
À.Øàèã. ×öíêè áÿøÿð äàèìà ó÷äóãúà ó÷ìàã
ðóëìóø ñàäÿúÿ áèð áÿùàíÿ èäè? Ì.Ùöñåéí.
èñòÿð; Ùÿð ýöí éåíè âÿ ìÿúùóë áèð ãàïû à÷ìàã
ÄÀÈÐß èñ. [ÿð] 1. Áöòöí íþãòÿëÿðè ìÿðêÿç
èñòÿð. Ì.Ìöøôèã.
íþãòÿäÿí áÿðàáÿð óçàãëûãäà îëàí ãàïàëû,
ÄÀÈÌÈ ñèô. [ÿð] 1. Óçóíìöääÿòëè, óçóí
ÿéðè ùÿíäÿñè ôèãóð; ÷åâðÿ. Äàèðÿ úûçìàã.
ìöääÿò ö÷öí îëàí, ìöâÿããÿòè îëìàéàí, ñö-
Äàèðÿ õÿòòè.
ðÿêëè. Ãàòàðëàðûí äàèìè úÿäâÿëè. Äàèìè èø.
2. ðèéàç. Ùÿìèí ÷åâðÿíèí äàõèëèíäÿ ãàëàí
Äàèìè êþðïö. – Ìÿäÿíèééÿò óüðóíäà ÷àëûø-
éóâàðëàã ñÿòù. Äàèðÿíèí ñÿòùè. // Ùÿìèí øÿ-
ìàã áèðýöíëöê, áèðàéëûã êàìïàíèéà äåéèë,
êèëäÿ îëàí ñàùÿ, ñÿòù âÿ ñ. Äàèðÿ øÿêëèíäÿ
äàèìè èøäèð. ß.Ñàäûã. // ßáÿäè, þëìÿç, ùÿ-
áàëàúà áîñòàíûí äþâðÿñèíè áöðöìöø ýöë-÷è-
ìèøÿëèê, éîõîëìàç, ìÿùâîëìàç. Äàèìè äå-
÷ÿê åëÿ óçàãäàí äà ãûçàðûøûðäû. Ì.Ùöñåéí.
éèëèê íÿ ñèç, íÿ äÿ ìÿí; Áèçäÿí áó äöíéàäà
Äàèðÿ ñàëìàã – äàèðÿ øÿêëè àëìàã, ýèð-
ùöíÿð ãàëàúàã. Ñ.Âóðüóí.
äÿëÿíìÿê. Àé äàèðÿ ñàëûá. Äàèðÿ âóðìàã –
2. Ùÿìèøÿëèê, ÿáÿäè, ñàáèò, ìþùêÿì, äÿ-
1) äàèðÿ øÿêëèíäÿ éûüûëìàã, äöçöëìÿê, äþâ-
éèøìÿç. Õàëãëàð àðàñûíäà äàèìè ñöëù âÿ
ðÿ âóðìàã; 2) ìÿú. àç ðÿãñ åòìÿê, îéíàìàã.
ÿìíèééÿò.
3. Ðåñïóáëèêà, ðàéîí, øÿùÿð âÿ á. ñþçëÿð-
3. Àðäûúûë, àðàñû êÿñèëìÿéÿí, àðàñûêÿñèë-
äÿí ñîíðà ýÿëÿðÿê, ùÿìèí èíçèáàòè áþëýöíöí
ìÿç, ùÿìèøÿ äàâàì åäÿí âÿ éà åòäèðèëÿí.
áöòöí ñàùÿñè ìÿíàñûíäà èøëÿíèð. Ðåñïóáëèêà
Äàèìè ìÿøã. Äàèìè úÿðÿéàí åëåêòð. – ùÿ-
äàèðÿñèíäÿ. Ðàéîí äàèðÿñèíäÿ. Øÿùÿð äàèðÿ-
ìèøÿ åéíè èñòèãàìÿòäÿ íÿãë îëóíàí úÿðÿéàí.
ñèíäÿí ÷ûõìàã.
Äàèìè êàïèòàë èãò. – êàïèòàëûí èñòåùñàë âàñè-
4. Áèð øåéèí éàéûëäûüû âÿ òÿñèð åòäèéè ñàùÿ.
òÿëÿðèíÿ (õàììàë, êþìÿê÷è ìàòåðèàëëàð,
Íöôóç äàèðÿñè. – Äÿíèçäÿí ÿñÿí ñîéóã äå-
ÿìÿê âàñèòÿëÿðè) ÷åâðèëÿí âÿ èñòåùñàë ïðîñå-
êàáð êöëÿéè àëîâó öôöðäöêúÿ éàíüûíûí äàèðÿ-
ñèíäÿ äÿéÿðè äÿéèøìÿç (ñàáèò) ãàëàí ùèññÿñè.
ñè ýåíèøëÿíèðäè. Ì.Ùöñåéí. Ïàðîâîçëàð èñÿ
Äàèìè êÿìèééÿò ðèéàç. – äÿéèøÿí êÿìèééÿò-
òÿùëöêÿëè äàèðÿäÿí ãàòàðëàðû ÷ÿêÿðÿê óçàüà
äÿí ôÿðãëè îëàðàã, àíúàã áèð ãèéìÿòè îëàí
àïàðäûëàð. ß.Ñàäûã. // ìÿú. Ùöäóä, ÷ÿð÷èâÿ.
êÿìèééÿò. Äàèìè îðäó (ãîøóí) – ñöëù äþâ-
Þçöíÿ âåðèëÿí òàïøûðûã âÿ ñÿëàùèééÿò äàèðÿñèí-
ðöíäÿ ñàõëàíûëàí îðäó (ãîøóí).
äÿ îíäàí èø òÿëÿá åòìÿëèéèê. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄÀÈÌÈËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äàèìè åäèë-
5. Ìöùèò, ôÿàëèééÿò ñàùÿñè. Áèçèì ÿãèäÿ-
ìÿê, äàèìè ùàëà ñàëûíìàã; ñàáèòëÿøäèðèëìÿê.
ìèçÿ ýþðÿ, ìöÿëëèìèí öðÿéèíäÿ àòÿø îëñà, áó
ÄÀÈÌÈËßØÄÈÐÌß “Äàèìèëÿøäèðìÿê”äÿí
ìàíåÿëÿðèí ÷îõóíà ãàëèá ýÿëÿ áèëÿð âÿ þç
ô.èñ.
äàèðÿñèíäÿ ÿââÿëèíúè øÿõñ îëà áèëÿð. Ô.Êþ÷ÿðëè.
518
ÄÀÈÐßÚÈÊ
ÄÀË
6. Äþâëÿò ñàùÿñèíèí èíçèáàòè, ñèéàñè, òÿñÿð-
ÄÀÃÃÀÃÀÐÛÍ ñèô. äàí. Ãàðíû äàããà
ðöôàò, ùÿðáè âÿ ñ. íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí áþë-
êèìè ãàáàüà ÷ûõìûø (àäàì); éåêÿãàðûí.
ýöñö. Ñå÷êè äàèðÿñè. Ùÿðáè äàèðÿ.
ÄÀË1 èñ. 1. Áÿäÿíèí áîéóíäàí òóòìóø îìáà
7. òàð. 1917-úè èë èíãèëàáûíäàí ãàáàã âÿ
ñöìöéöíÿ ãÿäÿð îëàí àðõà ùèññÿñè; êöðÿê.
èíãèëàáûí èëê èëëÿðèíäÿ èíçèáàòè-ÿðàçè áþëýö-
Êö÷ÿ èëÿ áèð ùàìáàë, áèð òàé äàëûíäà êå÷èð.
ñö; ðàéîí. Áó øÿõñ Àüäàì äàèðÿñèíäÿ îëóð.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // Ùåéâàíëàðûí áÿäÿí-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áàëàõàíû-Ñàáóí÷ó äàèðÿ-
ëÿðèíèí éóõàðû ùèññÿñè, áåëè. Ãàòûðûí äàëûíà
ñèíäÿêè äÿìèðéîë ãàòàðû éåíÿ àäÿòè öçðÿ éó-
éöê éöêëÿìÿê. Àòûí äàëûíà ìèíìÿê.
áàíìûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
2. ßêñ òÿðÿô, áèð øåéèí ýåðè òÿðÿôè, ãàðøû òÿ-
8. òàð. Áÿçè èäàðÿëÿðèí àäû. Ìÿùêÿìÿ äàè-
ðÿô. Õàâÿð òàõòàíûí äàëûíäà ýèçëÿòäèéè øÿêëè
ðÿñè. Ýþìðöê äàèðÿñè. – Øÿùÿðèí ÿéàí âÿ íö-
ýÿòèðèá óøàüà âåðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Ñÿäð ñòî-
úÿáàñû, ñÿðêÿðäÿëÿð âÿ éöêñÿê âÿçèôÿäÿ îëàí-
ëóí äàëûíäà îòóðìóøäó. ß.Âÿëèéåâ. Àéàç àòûí
ëàð äÿñòÿ-äÿñòÿ ùþêóìÿò äàèðÿñèíÿ ýÿëèá Ñóë-
àéàüû àëòûíäà ãàëìàìàã ö÷öí ýöúëÿ þçöíö
òàí Òîüðóëó ñàëàìëàäûëàð.. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
àüàú äàëûíà âåðÿ áèëäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
9. Ýèðäÿ øÿêèëäÿ îëàí øåéëÿðèí ÿòðàôû. Àéûí
3. ñèô. Äàë òÿðÿôäÿ îëàí. Äàë úÿðýÿ. Äàë
äàèðÿñè. Ãóéóíóí äàèðÿñè.
îòàã. – ..Ùÿáèá áÿé ùèðñëÿ äàéàíäû âÿ äàë ñû-
10. ìÿú. Éàëíûç úÿì øÿêëèíäÿ – ùÿð ùàíñû
ðàäà îòóðìóø éåêÿ áèð îüëàíà àúûãëàíäû.
áèð èúòèìàè, éà ùÿìêàðëàð ãðóïó, ìöùèòè. ßäÿ-
Ñ.Ðÿùìàí.
áè äàèðÿëÿð. Çèéàëû äàèðÿëÿðè.
4. ìÿú. Àãèáÿò, ñîí, íÿòèúÿ. Î, ñèéàñè èøÿ
11. òèá. Îðãàíèçìèí àéðûúà ùèññÿñè, áÿäÿ-
ùÿðýèç äÿ ãàðûøìàç, ÷öíêè; Þçö ÷îõ éàõøû
íèí ùÿð ùàíñû áèð íàùèéÿñè. Öðÿê äàèðÿñèíäÿ
áèëèð êè, áó èøèí äàëû íÿäèð. Ì.ß.Ñàáèð. // Àðä,
àüðû. Äþø äàèðÿñè.
ìàáÿä, ýåðèñè, äàëûñû. Äàëû ýÿëèð. Äàëû âàð.
ÄÀÈÐßÚÈÊ èñ. Êè÷èê äàèðÿ. Éàüûøäàí ýþë-
– Êÿíäÿ ÷àòäûüû ö÷öí Èêðàì ñþùáÿòèí äàëûíû
äÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí äàèðÿúèêëÿð. Èøûãëû äàèðÿúèêëÿð.
åøèäÿ áèëìÿäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
– [Úàùàíäàð àüàíûí] ãóëàãëàðû ýöéöëäÿäè,
5. Ýåðè. Ùÿñÿí êèøè Ãóëóíóí ãîëóíäàí òó-
ýþçëÿðèíèí ãàáàüûíäà ãàðà äàèðÿúèêëÿð îé-
òóá äàëà (ç.) ãàéûòäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Äàë
íàäû. È.Øûõëû.
àéàã(ëàð) – äþðäàéàãëû ùåéâàíëàðûí äàë òÿ-
ÄÀÈÐßËßÍÌß “Äàèðÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ðÿôäÿêè èêè àéàüû. Àò ôûíõûðûá èêè äàë àéàã-
ÄÀÈÐßËßÍÌßÊ ô. Äàèðÿ êèìè îëìàã,
ëàðûíûí öñòÿ ýþéÿ ãàëõäû. “Êîðîüëó”.
äàèðÿâè îëìàã, äàèðÿ øÿêëè àëìàã, äÿéèðìè
◊ Äàë ÷åâèðìÿê – ìÿãñÿäèíÿ ÷àòäûãäàí
îëìàã; ýèðäÿëÿíìÿê. Ýöíÿø äàèðÿëÿíèá éå-
ñîíðà áèð øåéäÿí ãà÷ìàã, öç äþíäÿðìÿê,
ðèíäÿí ÷ûõûð, öôöã ìèñ ðÿíýè àëûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
íàíêîðëóã åòìÿê. Éîëäàøà äàë ÷åâèðìÿê. –
ÄÀÈÐßÂÀÐÈ ñèô. Äàèðÿ êèìè, äàèðÿéÿ îõ-
[Úåéðàí:] ..Ìÿíèì ÿðèì âÿòÿíÿ äàë ÷åâèðìÿ-
øàð, äàèðÿ øÿêèëëè.
éèá. ß.ßáöëùÿñÿí. Äàë ýöí – ñîíðà îëà áèëÿ-
ÄÀÈÐßÂÈ ñèô. [ÿð.] Äàèðÿ øÿêëèíäÿ îëàí;
úÿê ÷ÿòèí âàõò, ïèñ ýöí, àüûð ýöí. Ùÿìèøÿ
äÿéèðìè, ýèðäÿ. Ìåùìàíõàíàäà èëê íÿçÿðÿ
÷àé êþòöê ýÿòèðìÿéÿúÿê. Äàë ýöíÿ áèð øåé àò.
äÿéÿí áèðèíúè ìÿðòÿáÿäÿêè áþéöê äàèðÿâè
ß.ßáöëùÿñÿí. Äàëà (äàëû) äöøìÿê – á à õ
äÿùëèçèí áèð íå÷ÿ éåðäÿí øûðûì-øûðûì ñàë øö-
äàëà ãàëìàã. Ìöëêè-úàùàíäà, Ñåééèäà,
øÿñèäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
õàòÿìè-àøèãàí ìÿíÿì; Íþãòåéè-ÿââÿëÿì,
ÄÀÈÐßÂÈËÈÊ èñ. Äàèðÿâè øåéèí ùàëû; äÿ-
âÿëè íþâáÿäÿ äàëÿ äöøìöøÿì. Ñ.ß.Øèðâàíè.
éèðìèëèê, ýèðäÿëèê.
Îñìàíëûëàðûí öìóìÿí äàëû äöøìÿñèíÿ .. ö÷
ÄÀÃÃÀ èñ. ìÿù. 1. Äÿðèäÿí òèêèëìèø ùöí-
ñÿáÿá âàð; èêèñè áèçÿ ÿéàíäûð, àììà áèðè
äöð ïàïàã. Øèðàñëàí .. äàããà äèâàí ïàïàüûíû
Àëëàùûí éàíûíäàäûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
áàøûíà ãîéäó, öôöðöëöá åâäÿí ÷ûõäû.
Äàëà àòìàã – 1) ýåðè ãàëìàüà ñÿáÿá îëìàã,
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ýåðèéÿ àòìàã, ýåúèêäèðìÿê, ëÿíýèòìÿê.
2. Òàõûë âÿ á. ñÿïÿëÿíÿí øåéëÿðè þë÷ìÿê
Õÿñòÿëèê îíóí èøèíè õåéëè äàëà àòäû; 2) ìÿú.
ö÷öí äÿìèðäÿí ãàéðûëìûø äÿéèðìè ãàá. Äàã-
ãÿíàÿò åäèá ñàõëàìàã, éûüìàã, ýÿëÿúÿê
ãà èëÿ áóüäà þë÷ìÿê. // È÷èíäÿ òàõûë âÿ ñ. ñàõ-
ö÷öí àéûðûá ñàõëàìàã (ïóë âÿ ñ.). Äàëà áàõ-
ëàìàã ö÷öí ãàá.
ìàäàí – öçöíö äàëà ÷åâèðìÿäÿí, áèðáàøà,
519
ÄÀË
ÄÀËÀÌÀÃ
òåç, ñöðÿòëÿ. Èíäè î éöéöðöð äàëà áàõìàäàí;
Äàëûíû éåðÿ âåðìÿê – ìÿüëóá îëìàã, áà-
Áàéàã éöéöðìöðäö, î ñöðöíöðäö. Á.Âàùàá-
ñûëìàã, òÿñëèì îëìàã. Äàëûíû-ãàáàüûíû äö-
çàäÿ. Äàëà ÷ÿêèëìÿê – 1) ýåðè ÷ÿêèëìÿê.
øöíìÿê (ôèêèðëÿøìÿê) – á à õ äàëûíà-
Ôàçèë äàëà ÷ÿêèëèá ÿëèíè ýþçëÿðèíèí öñòöíÿ
ãàáàüûíà áàõìàã. Áèç ìöñÿëìàí òàéôàñû
ãîéäó.. ß.Ùàãâåðäèéåâ; 2) ñþçöíöí öñòöíäÿ
áèð ñþçö äàíûøàíäà ùå÷ î ñþçöí äàëûíû-
äóðìàìàã. Áàëëû ïåøìàí÷ûëûãëà äàëà ÷ÿêèëäè.
ãàáàüûíû ôèêèðëÿøìèðèê. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ß.ßáöëùÿñÿí. Äàëà äóðìàã – 1) èøòèðàê åò-
ÄÀË2 èñ. øàèð. Àüàúûí èëê øàõÿñè, áþéöê
ìÿêäÿí áîéóí ãà÷ûðìàã, þçöíö êÿíàðà
áóäàüû; öìóìèééÿòëÿ, áóäàã. Éàíàüû ëàëÿ-
÷ÿêìÿê, èøòèðàê åòìÿìÿê; 2) ñþçöíö ýåðè
ñÿí, ãàìÿòè äàëñàí; Àüçû øÿêÿð, äèëè-äîäàüû
àëìàã. Äàëà ýåòìÿê – 1) ýåòäèêúÿ çÿèôëÿ-
áàëñàí. Ì.Ï.Âàãèô. Òÿáèÿò áÿçÿíÿðäè õÿëÿò
ìÿê, ïèñëÿøìÿê, äöøêöíëÿøìÿê. Õÿñòÿëÿíèá,
ýåéèá ÷è÷ÿêäÿí; Äàëëàð éàðïàã à÷àðäû àòëàç
ýöí-ýöíäÿí äàëà ýåäèð; 2) á à õ äàëà ãàë-
êèìè èïÿêäÿí. Ì.Ðàùèì.
ìàã. Äàëà ýþòöðìÿê (ñþçöíö, âÿäèíè)
ÄÀË3 ñèô. [ÿð.] ßðÿá ÿëèôáàñûíäàêû u (“ä”)
– ýåðè àëìàã, ýåðè ýþòöðìÿê. Äàëà ãàëìàã
ùÿðôèíèí àäû. // ìÿú. Ùÿìèí ùÿðô êèìè ÿéðè,
– ýåðèäÿ ãàëìàã, èðÿëè ýåòìÿìÿê, èíêèøàô åò-
áöêöëö, áöêöëìöø (àäÿòÿí êëàññèêëÿðäÿ âÿ
ìÿìÿê. Àììà íÿ åäÿñÿí êè, äàëà ãàëìûøûã.
àøûãëàðûí äèëèíäÿ). (ßëèô) ãÿääè (áåëè) äàë
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äàëäà äåìÿê (äàíûøìàã) –
îëìàã – áåëè áöêöëìÿê, ÿéèëìÿê. Áàøûì
áèðèíèí äàëûíúà, þçö îëìàäûüû ùàëäà ùàã-
öñòÿ ãàíûì è÷ÿí úÿëëàäûì; Ñàü ÿëèíäÿ ÿëèô ãÿä-
ãûíäà ñþç äåìÿê, ãåéáÿòèíè åòìÿê. Äàëäà
äèì äàë îëäó. Ãóðáàíè. Ùÿñðÿòèíäÿí ÿëèô ãÿä-
ãàëìàã – ýåðèäÿ ãàëìàã. Äàëäà ãîéìàã
äè äàë îëóá; Ìàò ãàëûáäûð, øèðèí äèëè ëàë îëóá.
– ýåðèäÿ áóðàõìàã, þòìÿê, þòöá êå÷ìÿê.
Ì.Ï.Âàãèô.
Äàëû êÿñèëìÿìÿê (öçöëìÿìÿê) – àðäû êÿ-
ÄÀËÀÁ èñ. ìÿù. Äÿâÿ, àò âÿ áÿçè áàøãà
ñèëìÿìÿê, áèòìÿìÿê, ãóðòàðìàìàã. Ãîøó-
ùåéâàíëàðäà îéàíàí úèíñè ÿëàãÿ ùÿâÿñè. Àò-
íóí äàëû öçöëìöðäö. Äàëûíà àëìàã – àïàð-
ëàðûí äàëàá âàõòû. Äàëàáà äóðìàã (ýÿëìÿê).
ìàã ö÷öí þç àðõàñûíà ãîéìàã. Äàëûíà ÷àò-
ÄÀËÀÃ èñ. àíàò. Ãàðûí áîøëóüóíóí ñîë
ìàã – àïàðìàã ö÷öí äàëûíà éûüìàã, éöêëÿ-
òÿðÿôèíäÿ îëóá ãàí êöðÿúèêëÿðè ùàçûðëàéàí âÿ
ìÿê. Äàëûíà äöøìÿê – 1) òÿãèá åòìÿê, àð-
áó ïðîñåñëÿ áàüëû áàøãà ìöðÿêêÿá âÿçèôÿëÿð
äûíúà äöøìÿê. [Øàìàìà Úàäó:] Áó ýöíäÿí
ýþðÿí áÿäÿí öçâö.
äöøÿðÿì îíóí äàëûíà. ß.Ùàãâåðäèéåâ;
◊ Äàëàüû ñàíúìàã – øöáùÿëÿíìÿê, ãîðõ-
2) ÿëäÿ åòìÿéÿ ÷àëûøìàã, áèð øåéèí ãåéäèíÿ
ìàã. Èíäè áåëÿ, ßñýÿð Ñà÷ëûéà áÿðê áÿíä îë-
ãàëìàã, òÿäàðöê åòìÿê. Éàüäàí ñîíðà äöéö
äóüó âàõò éåíÿ äÿ äàëàüû àíúàã Ñöáùàíâåð-
òÿäàðöêöíöí äàëûíà äöøöðëÿð, ÷öíêè ïëîâ äö-
äèçàäÿ òÿðÿôèíäÿí ñàíúûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
éöñöç îëìàç. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äàëûíà
ÄÀËÀÌÀ “Äàëàìàã”äàí ô.èñ.
ìèíìÿê ìÿú.– þçöíÿ òàáå åòìÿê, èñòÿäèéèíè
ÄÀËÀÌÀÃ ô. 1. ßòÿ òîõóíóá ýèúèòìÿê,
åòäèðìÿê. Äàëûíà âåðìÿê – 1) àïàðìàã ö÷öí
éàíäûðìàã. Ýèúèòêÿí ÿëèìè äàëàäû. Éóí úî-
øåéëÿðè áèðèñèíèí äàëûíà éöêëÿìÿê. ..Ãîúà
ðàá àéàüûìû äàëàéûð. – Àòàíûí öçöíäÿêè íåø-
êÿíäëè àðàáàäàí òàõûë êèñÿëÿðèíè ôÿùëÿëÿðèí
òÿð êèìè òöêëÿð áàëàúàíûí öçöíö äàëàäûüû
äàëûíà âåðèðäè, îíëàð äà àíáàðëàðà éûüûðäû-
ö÷öí éóõóäàí àéûëäû. ß.Âÿëèéåâ.
ëàð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ; 2) ìÿú. äàí. áèðèíè ãûçûø-
2. Ãàïìàã, äèøëÿìÿê (ãóäóç ùåéâàíëàð ùàã-
äûðìàã, éàõóä áèð øåéè áîéíóíà ãîéìàã
ãûíäà). Ãóäóç úàíàâàð êèìè äàëàìàã. – Ãóð-
ö÷öí îíó éàëàíäàí òÿðèôëÿìÿê. Äåäè ïèøèê:
äóìóç ãóäóçäóð, äàëàð; Øàùèíèìèç äóðíà îâ-
– Âåðìÿ ìÿíèì äàëûìà; ×öíêè áÿëÿäñÿí
ëàð. “Êîðîüëó”. Áèð ãàéäàäûð, ãà÷àã-ãóëäóð
ìÿíèì ÿùâàëûìà. Ñ.ß.Øèðâàíè. Äàëûíà-ãàáà-
îòëàãëàðû òàëàéûð; Ãóäóç èòëÿð þòöá-êå÷ÿí
üûíà áàõìàã – åùòèéàòëû îëìàã, ùÿð òÿðÿôè
éîë÷óëàðû äàëàéûð. Î.Ñàðûâÿëëè.
éîõëàìàã, þéðÿíìÿê, ýþòöð-ãîé åòìÿê.
3. Ñàíúìàã. Òàõòàáèòè äàëàéûð.
Äàëûíäà äóðìàã – êþìÿê åòìÿéÿ ùàçûð îë-
4. ìÿú. Àúû ñþç ñþéëÿìÿê, ñàíúìàã, àúûòìàã
ìàã, ùèìàéÿ åòìÿê, ìöäàôèÿ åòìÿê. Äàëûíû
(áÿçÿí “ãóäóðìóø èò êèìè” ñþçëÿðè èëÿ). [Ùàúû
äàüà ñþéêÿìÿê – áèð øåéÿ âÿ éà áèð àäàìà
Ôÿðÿú:] Ñÿí áèëìèðñÿí, Ýöëäÿñòÿ, î àðâàä ãó-
àðõàéûí îëìàã, ùå÷ áèð øåéäÿí ãîðõìàìàã.
äóðìóø èò êèìè ìÿíè äàëàéûð. Í.Âÿçèðîâ.
520
ÄÀËÀÍ
ÄÀËÄÀ
◊ Éàí-éþðÿñèíè äàëàìàã – ùàìûíû ñàíú-
ÄÀËÀØÃÀÍËÛÃ èñ. Äàëàøãàí àäàìûí õà-
ìàã, àúûëàìàã, ñþéìÿê, òÿùãèð åòìÿê. [Ìîë-
ñèééÿòè; ñàâàøãàíëûã, äàâàêàðëûã, áîüóøãàíëûã.
ëàáàúû Ùöðçàäà:] Ïàõûëëûãäàí ãóäóðìóø èòÿ
ÄÀËÀØÌÀ “Äàëàøìàã”äàí ô.èñ. Õàíïÿðè
äþíöá éàí-éþðÿíè äàëàéûðñàí. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
èëÿ Ìÿäÿäèí äàëàøìà ùàäèñÿñè Ýöëøÿíèí
ÄÀËÀÍ èñ. 1. Êö÷ÿ ãàïûñûíäàí ùÿéÿòÿ ýå-
öðÿéèíè áÿðê ÿçäè. ß.Âÿëèéåâ.
äÿí öñòöþðòöëö âÿ éà à÷ûã éîë. [Ùàúû Ôÿðÿú:]
ÄÀËÀØÌÀÃ ãàðø. Ñàâàøìàã, âóðóøìàã,
Áóíäàí ñîíðà äàëàíûí ãàïûñû ùÿìèøÿ ýÿðÿê
äàâà åëÿìÿê. Óøàãëàð äàëàøûðëàð. // Êöñöø-
áàüëû îëà.. Í.Âÿçèðîâ. [Ìÿøÿäè ßñýÿð]
ìÿê, ñþçëÿøìÿê, ñþéöøìÿê, áèð-áèðèíÿ àüûð
éàâàø-éàâàø ãàïûéà ñàðû ýåäèá, øöøÿäÿí äà-
ñþçëÿð äåìÿê. [Íóðÿääèí:] Áàáà, äàùà Ýöë-
ëàíà áàõìàã èñòÿéèðäè êè, áèðäÿí ãàïû à÷ûëäû.
ïÿðè èëÿ äàëàøìà, ìÿí ðàçûéàì. Ñ.Ñ.Àõóí-
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Êö÷ÿ ãàïûñûíäàí ýèðÿðêÿí
äîâ. [Ìöäèð:] Àäàì åâäÿ ÿñÿáèëÿøÿ áèëÿð, ..
óçóí, ãàðàíëûã áèð äàëàíû êå÷èá þç îòàüûìà
áÿëêÿ äàëàøàð äà, ôÿãÿò äþðä-áåø èëëèê áèð
ýåäÿðäèì. Ñ.Ùöñåéí.
àèëÿ ùÿéàòûíû ïîçìàç. Ñ.Ùöñåéí.
2. Èêè ãîíøó åâ àðàñûíäà îëàí âÿ áèð òÿðÿôè
ÄÀËÀÉÀÍ ô.ñèô. ßòÿ äÿéÿíäÿ éàíäûðàí,
ùÿéÿò ãàïûñûíà ÷ûõàí äàð éîë. Äàëàíûí íþì-
ýèúèøäèðÿí. Äàëàéàí îò.
ðÿñè. – Êö÷ÿëÿðèí òèíè, äàð êå÷èäëÿð, ìåéäàí-
ÄÀËÀÉ-ÄÀËÀÉ èñ. Õàíÿíäÿëÿðèí îõó-
÷àëàð âÿ äàëàíëàðûí ùàìûñûíäà êàçàêëàð
ìàüà áàøëàðêÿí ÿââÿëúÿ ýèðèø êèìè ñþéëÿ-
äóðìóøäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. È÷ÿðèøÿùÿðäÿ, ãà-
äèêëÿðè ñþç.
ðàíëûã äàð áèð äàëàíäà êè÷èê áèð îòàã òóòóá
ÄÀËÀÉÛÚÛ ñèô. Äàëàéàí.
àíàìëà éîõñóë ùÿéàò êå÷èðèðäèê. À.Øàèã.
ÄÀËÀÉ-ËÀÌÀ [ìîíã.] Òèáåòäÿ äèíè âÿ
3. Åâèí, âàãîíóí âÿ ñ.-íèí ýèðÿúÿéèíäÿ
äöíéÿâè ùàêèì; Òèáåò-ìîíãîë áóääèñòëÿðè-
à÷ûã, éà þðòöëö äàð éåð. Î, ïàïèðîñ ÷ÿêÿí
íèí áàø ðóùàíèñè.
àäàìëàðäàí ÷ÿòèíëèêëÿ þòäö, âàãîíóí äàëà-
ÄÀËÁÀÄÀË çÿðô Áèð-áèðèíèí äàëûíúà, áèð-
íûíäà äàéàíäû. Ìèð Úÿëàë.
áèðèíèí àðäûíúà; àðäûúûë, ïåéäÿðïåé. Äàëáà-
ÄÀËÀÍÄÀÐ èñ. Åâèí ùÿéÿòèíÿ áàõàí; ùÿ-
äàë àõûøûá ýÿëìÿê. Äàëáàäàë ïàïèðîñ ÷ÿêìÿê.
éÿòè, êö÷ÿíè ñöïöðÿí õèäìÿò÷è, ñöïöðýÿ÷è. Î
– Äÿâÿ, ìàéà, íÿð, êþøÿê; Ëþêëÿéèðëÿð äàë-
ýöíöí ñàáàùû äàëàíäàðû éàíûìà ÷àüûðûá,
áàäàë. À.Ñÿùùÿò. [Úàááàð áÿé] îí áåø èë áóí-
ýþðäöéöì ãàäûí áàðÿñèíäÿ ìÿëóìàò èñòÿ-
äèì. Ñ.Ùöñåéí. Ãàøãàáàãëû, ãàðà, îðòàáîé
äàí ãàáàã åâëÿíìèø âÿ äàëáàäàë áåø óøàüû
äàëàíäàð ýþçöíö éóìóá, áàøû èëÿ ðÿää åäèð-
îëìóøäó. Ñ.Ðÿùìàí. Áöòöí ñÿää áîéó äàë-
äè.. Ìèð Úÿëàë.
áàäàë àòûëàí òöôÿíýëÿðèí àðàñû êÿñèëìèð.
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. // Àðàñû êÿñèëìÿäÿí, àðà âåð-
ÄÀËÀÍÄÀÐËÛÃ èñ. Äàëàíäàðûí èøè, âÿçè-
ôÿñè. Äàëàíäàðëûã åòìÿê. – Ùÿéÿòëÿðèíäÿ íå÷ÿ
ìÿäÿí; ôàñèëÿñèç. Äàëáàäàë þñêöðìÿê.
èëäÿí áÿðè äàëàíäàðëûã åäÿí áó êèøèíèí îíà
ÄÀËÄÀ 1. ñèô. Ñûüûíìàüà âÿ éà ýèçëÿí-
õåéëè éàõøûëûüû äÿéìèøäè. Ì.Ùöñåéí.
ìÿéÿ éàðàéàí. Äàëäà éåð. Äàëäà äèâàð.
ÄÀËÀÍÌÀ “Äàëàíìàã”äàí ô.èñ.
– Êîñà áîøàëìûø êö÷ÿíèí äàëäà éåðè èëÿ éåðè-
ÄÀËÀÍÌÀà “Äàëàìàã”äàí ìÿúù. ßòèì
éèá àò òþâëÿëÿðèíèí éàíûíà ÷àòäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàëàíäû.
Àãèë îíó ýöúëÿ àüàúëàð àðàñûíà, äàëäà áèð
ÄÀËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Äàëàøäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
éåðÿ ýÿòèðäè. Ìèð Úÿëàë.
ÄÀËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Áèð-áèðè èëÿ âó-
2. èñ. Ãîðóíìàüà, ñûüûíìàüà éàðàéàí éåð;
ðóøäóðóëìàã, àðàëàðûíà äàâà ñàëûíìàã.
ñûüûíàúàã, òÿùëöêÿñèç éåð. Íàìÿðä àäàì äàâà
ÄÀËÀØÄÛÐÌÀ “Äàëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
ýöíöíäÿ ãà÷àð; Ýåäÿð äàëäàëàðäà ïÿùëÿâàí
ÄÀËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Âóðóøäóðìàã, âóðóø-
îëàð. “Êîðîüëó”. [Ìàùìóä:] Áÿé äÿ áåø-îí
ìàëàðûíà ñÿáÿá îëìàã. Óøàãëàðû äàëàøäûðìàã.
íþêÿðëÿðè èëÿ áèð äàëäàéà ýèðèá úàìààòëà
ÄÀËÀØÃÀÍ ñèô. Äàëàøìàüû, ñàâàøìàüû
àòûøûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. // Ýèçëè éåð, õÿëâÿò.
÷îõ ñåâÿí, äàèì äàëàøàí, áîüóøàí; ÷îõ äà-
ßýÿð éàðñàí, ýÿë ñàðìàøàã ãîë-áîéóí; Äó-
âàêàð. Äàëàøãàí óøàã. – Ìàùìóä óøàãëûã
ðóá äàëäàëàðäàí áàõìàüûí íÿäèð? Ì.Ï.Âàãèô.
äþâðöíäÿ îëäóüó êèìè äàùà íàäèíú âÿ äà-
Îüðóí-îüðóí äàëäàëàðäàí áàõûðñàí; Àëûð-
ëàøãàí äåéèëäèð. Ï.Ìàêóëó.
ñàí úÿñÿääÿí úàíû, ñåâäèéèì! Àøûã ßëÿñýÿð.
521
ÄÀËÄÀ-ÁÓÚÀÃÄÀ
ÄÀËÜÀ
3. èñ. ìÿú. Êþìÿê, àðõà, ùèìàéÿ. Äàëäàñû
ÄÀËÄÀËÀÒÌÀ “Äàëäàëàòìàã”äàí ô.èñ.
îëàí àäàì. – Ìÿðä èýèäëÿð áèð-áèðèíÿ äàë-
ÄÀËÄÀËÀÒÌÀÃ ô. Äàëäàäà ñûüûíäûðìàã,
äàäû. “Êîðîüëó”. ßçèçèì äàëäàñûíà; Ìÿðä
äàëäà éåðÿ ÷ÿêìÿê.
èýèä äàëäàñûíà; Íàìÿðä àñëàí îëñà äà; Ñû-
ÄÀËÄÀËÀÉÛÚÛ ñèô. Ãîðóéàí, ñûüûíäûðàí,
üûíìà äàëäàñûíà. (Áàéàòû).
ñàõëàéàí, ùèìàéÿ åäÿí, äàëäàëàíìàüà éàðà-
ÄÀËÄÀ-ÁÓÚÀÃÄÀ èñ. Õÿëâÿò, ýþçÿ ýþ-
éàí. Éàüûøäàí äàëäàëàéûúû ÷àðäàã.
ðöíìÿéÿí éåð, ýþç ãàáàüûíäà îëìàéàí éåð.
ÄÀËÄÀËÛ çÿðô Öçöíö äàëà ÷åâèðìÿäÿí,
Äàëäà-áóúàãäà ýèçëÿíÿí âÿ êå÷ìèøèí õÿéàëû
äàëà äîüðó. Äàëäàëû ýåòìÿê. – Ïèøèê ìèéî-
èëÿ éàøàéàíëàðû êÿñêèí òÿíãèä àòÿøèíÿ òóòóð-
âóëäàéà-ìèéîâóëäàéà óøàüûí äàëèúÿ äàëäàëû
äó. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ùÿðÿêÿò åäèðäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñÿðâÿð
ÄÀË-ÄÀËÀ çÿðô Äàëëàðûíû äàëëàðûíà ÷åâè-
äàëäàëû ýåäèá Ñÿíÿìè ýÿòèðèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ðÿðÿê. Äàë-äàëà âåðìÿê – áèð-áèðèíÿ àð-
ÄÀËÄÀËÛÃ 1. Á à õ äàëäàëàíìàëû.
õàëàíìàã, áèð-áèðèíÿ êþìÿê åòìÿê. Âåðäè-
2. èñ. Äàëäà éåð; äàëäà. Äàëäàëûãäà îòóðóá
ëÿð äàë-äàëà î ùåéâàíëàð; Ãûëäûëàð áóéíóç-
ýöíÿøèí áàòìàñûíû ýþçëÿäèê.
ëàðèëÿ úþâëàíëàð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÄÀËÄÀÍ çÿðô 1. Äàë òÿðÿôäÿí, àðõà òÿðÿô-
ÄÀËÄÀËÀÌÀ “Äàëäàëàìàã”äàí ô.èñ.
äÿí, àðõàäàí. Äàëäàí àòûëàí äàø òîïóüà äÿ-
ÄÀËÄÀËÀÌÀÃ ô. Áèð øåéèí äàëûíà ÷ÿê-
éÿð. (Ìÿñÿë). Úÿôòÿéëÿ áàüëàäû äàëäàí ãàïûíû;
ìÿê, ýèçëÿòìÿê. [Äóðñóí:] Åâÿ ýåòìÿéèí.
Áóúàãäàí ýþòöðäö íþéöòãàáûíû. Ì.Ðàùèì.
Ýÿëèí, ìÿí ñèçè äàëäàëàðàì. Ú.Úàááàðëû. Çà-
2. Äàëûíúà, àðõàñûíúà. ×þë ãàïûäàí ìÿí
ìàíîâ ïÿíúÿðÿäÿí áàõäûãúà, ßñýÿð ÷ÿêèëèð
÷ûõàíäà ìöäèð éîëäàø ìÿíè äàëäàí ÷àüûðäû.
âÿ áàøûíû äàëäàëàéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÄÀËÄÀËÀÍÀÚÀÃ èñ. Äàëäàëàíìàüà éàðàð
ÄÀËÄÅÉ ìÿù. á à õ äàëäà 1 âÿ 2-úè ìÿ-
éåð, äàëäà éåð, ñûüûíàúàã; áèð øåéäÿí ãîðóí-
íàëàðäà. ßêáÿð äÿ îíóí äàëûíúà ýåäèðäè.
ìàã ö÷öí éåð. Íÿðèìàí ùÿð øåéäÿí ÿââÿë þçö-
Äàëäåé áèð éåðäÿ äàéàíäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
íÿ äàëäàëàíàúàã àõòàðûðäû. Ìèð Úÿëàë. // Ñèô.
ÄÀËÄÛÐÌÀ “Äàëäûðìàã”äàí ô.èñ.
ìÿíàñûíäà. Áóðàäà ùå÷ äàëäàëàíàúàã éåð
ÄÀËÄÛÐÌÀÃ èúá. 1. Äàëìàüà ìÿúáóð
éîõäóð. – Ìÿêòÿáèí ýåðè éàíûíäà åâëÿðäÿí
åòìÿê, äàëìàñûíà ñÿáÿá, éà âàñèòÿ îëìàã.
êèëèì ýÿòèðèá äàëäàëàíàúàã äöçÿëòäèëÿð. È.Øûõëû.
Ôèêðÿ äàëäûðìàã. – Áàõûíûç, ãà÷ éåíè áóðó-
ÄÀËÄÀËÀÍÄÛÐÌÀ “Äàëäàëàíäûðìàã”-
üóí ñåéðèíÿ; Äàëäûðìûø áèçëÿðè... Ì.Ìöøôèã.
äàí ô.èñ.
2. Ñóéóí, ìàéåíèí è÷èíÿ ýèðìÿéÿ, áàòìà-
ÄÀËÄÀËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. Äàëäà éåðäÿ ñû-
üà ìÿúáóð åòìÿê.
üûíäûðìàã, äàëäà éåðÿ ÷ÿêìÿê; ùèìàéÿ
ÄÀËÜÀ èñ. 1. Ñó ñÿòùèíèí ùÿðÿêÿòè íÿòè-
åòìÿê.
úÿñèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí áþéöê ëÿïÿ. Äÿíèçäÿ
ÄÀËÄÀËÀÍÌÀ “Äàëäàëàíìàã”äàí ô.èñ.
äàëüà âàð. Êþïöêëö äàëüàëàð. – Ãàáàüûíäà-
ÄÀËÄÀËÀÍÌÀÃ ô. 1. Äàëäà áèð éåðÿ
êû äàøëàðà òîõóíàí äàëüàëàðûí ùÿð áèðèñè áèð
ñûüûíìàã, ÷ÿêèëìÿê, ïÿíàù àïàðìàã. Ñèòàðÿ-
òèìñàù øÿêëèíè àëäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áóðàäà
íèí äàëäàëàíìàüà áèð éåðè éîõ èäè, àòàñû åâèíÿ
äàëüàëàð ãàéûüû àòûá-òóòóð, ýàù ñàüà, ýàù äà
äÿ ýåòìÿéÿ ãîðõóðäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Ãà-
ñîëà òÿðÿô äÿéèðäè. Ì.Ùöñåéí.
äûí] ..äàëäàëàíìàã ö÷öí áèð áóúàã, ñûüûíàúàã
2. ôèç. Ôèçèêè ìöùèòäÿ òèòðÿéèøëè ùÿðÿêÿò
àõòàðûð. ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Þçöíö áèð øåéèí
(÷îõ âàõò úÿì øÿêëèíäÿ èøëÿíèð). Ñÿñ äàëüà-
òÿñèðèíäÿí ãîðóìàã ö÷öí áèð éåðÿ ÷ÿêèëìÿê.
ëàðû. Åëåêòðîìàãíèò äàëüàëàðû. Ðàäèî äàëüà-
Àüàúûí àëòûíäà äàëäàëàíìàã.
ëàðû. Èøûã äàëüàëàðû. Ùÿð áèð úèñèì òåìïåðà-
2. ìÿú. Ýèçëÿíìÿê. Ãàïûíûí äàëûíäà äàë-
òóðóíäàí àñûëû îëàðàã, ìöõòÿëèô óçóíëóãäà äàë-
äàëàíìàã. – Úÿìàëûí ýþðÿíäÿ äàëäàëàíûð
üàñû îëàí øöà áóðàõûð.
àé. Ã.Çàêèð.
3. ìÿú. Ùÿðÿêÿòäÿ îëàí êöòëÿ, úàìààò, èç-
ÄÀËÄÀËÀÍÌÀËÛ ñèô. Äàëäàëàíìàüà éà-
äèùàì, àõûí ìÿíàñûíäà. Èíñàí äàëüàñû.
ðàéàí, ñûüûíìàüà éàðàéàí. Êÿíääÿí èêè âåðñò
äàëüà-äàëüà çÿðô Äàëüàëàð ùàëûíäà, àðäû-
óçàãäàêû ãàìûøëûã äàëäàëàíìàëû éåð èäè. Ìèð
êÿñèëìÿç àõûí ùàëûíäà, àõûí-àõûí, áèð-
Úÿëàë.
áèðèíèí àðäûíúà. Î õîøáÿõò ýåúÿíèí î õîøáÿõò
522
ÄÀËÜÀÚÛÃ
ÄÀËÜÛÍ
ñÿñè; Àõûá äàëüà-äàëüà éàéûëäû êþéÿ. Ñ.Âóð-
3. ìÿú. Ùÿðÿêÿòÿ ýÿëìÿê, ùÿéÿúàíà ýÿë-
üóí. Èøûã ýÿëèð äàëüà-äàëüà; Ñîíñóç Ìóüàí
ìÿê, úîøìàã. Äàëüàëàíäû Ñàáèðëÿðèí öììàí
òîðïàüûíà. Ì.Ðàùèì.
äöíéàñû.. Á.Âàùàáçàäÿ. Èíñàí íÿðÿñèíäÿí,
ÄÀËÜÀÚÛà èñ. Êè÷èê äàëüà, ëÿïÿ. Äÿíèçèí
éåðèí ñÿñèíäÿí; Äàëüàëàíûð Áàêû, ÷àëõàíûð
öçöíäÿêè äàëüàúûãëàð. – Àéûí êÿñèê øöàëàðû
Õÿçÿð. Ñ.Âóðüóí.
ñàêèò-ñàêèò ëÿïÿëÿíÿí äÿíèçäÿ ÿêñ åòäèêúÿ,
ÄÀËÜÀËÀÒÌÀ “Äàëüàëàòìàã”äàí ô.èñ.
äàëüàúûãëàð ýöìöø ïóëëàð êèìè ïàðûëäàéûðäû.
ÄÀËÜÀËÀÒÌÀÃ á à õ äàëüàëàíäûðìàã.
Ì.Ùöñåéí.
ÄÀËÜÀËÛ ñèô. 1. Äàëüàñû îëàí, ëÿïÿëÿíÿí,
ÄÀËÜÀÄÞÉßÍ á à õ ëÿïÿäþéÿí.
äàëüàëàíàí; òÿëàòöìëö. Äàëüàëû äÿíèç.
ÄÀËÜÀÊßÑßÍ èñ. õöñ. Ýÿìèíèí áóðíó,
2. Äàëüà øÿêëèíäÿ ýþðöíÿí, äàëüàéà îõøà-
äàëüàíû éàðàí ùèññÿñè.
éàí, äàëüàâàðè. Î éàíäà Ïóøêèíèí ùåéêÿëèíÿ
ÄÀËÜÀÃÛÐÀÍ èñ. õöñ. Ëèìàíû äàëüà òÿ-
áàõ! Äàëüàëû ñà÷ëàðû àüàðìûø ãàðëà. Ñ.Âóðüóí.
ñèðèíäÿí ãîðóìàã ö÷öí áÿíä. Áÿçÿí ôûðòûíà
ÄÀËÜÀÞË×ßÍ èñ. õöñ. Äàëüàíûí ùÿðÿêÿò
äàëüàëàðû êþðïöëÿðè, áåòîíäàí òþêöëìöø äàë-
âÿ øèääÿòèíè þë÷ìÿê âÿ ùåñàáëàìàã ö÷öí
üàãûðàíëàðû ñûíäûðûð.
úèùàç.
ÄÀËÜÀËÀÍÄÛÐÛËÌÀ
“Äàëüàëàíäûðûë-
ÄÀËÜÀÑÛÍÄÛÐÀÍ á à õ äàëüàãûðàí.
ìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀËÜÀÑÛÇ ñèô. Äàëüà îëìàéàí, ëÿïÿñèç,
ÄÀËÜÀËÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. 1. Äàëüà-
ñàêèò. Äàëüàñûç äÿíèç. – Ìÿäÿíäÿ äàëüàñûç
ëàíìàñûíà ñÿáÿá îëìàã; ëÿïÿëÿíäèðèëìÿê.
ìàçóò ýþëëÿðè; À÷ûð ãîõóñèëÿ äàð êþíöëëÿðè.
// Éåëëÿíäèðèëìÿê, òÿðïÿäèëìÿê.
Ì.Ìöøôèã.
2. ìÿú. Ùÿéÿúàíà ýÿòèðèëìÿê, ùÿðÿêÿòÿ
ÄÀËÜÀÑÛÇËÛÃ èñ. Ëÿïÿñèçëèê, ñàêèòëèê.
ýÿòèðèëìÿê.
Äÿíèçèí äàëüàñûçëûüû.
ÄÀËÜÀËÀÍÄÛÐÌÀ “Äàëüàëàíäûðìàã”-
ÄÀËÜÀÂÀÐÈ ñèô. Äàëüàéàîõøàð, äàëüàéà-
äàí ô.èñ.
áÿíçÿð, äàëüà êèìè, ÿéðè-öéðö, ãàëõûá-åíÿí.
ÄÀËÜÀËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Äàëüàëû ùàëà
Äàëüàâàðè õÿòò. Äàëüàâàðè äóìàí. Äàëüàâà-
ñàëìàã, äàëüà êèìè òÿðïÿòìÿê, ëÿïÿëÿíäèð-
ðè ñÿòù. Äàëüàâàðè ñà÷. – [Áÿùìÿíèí] ..ñà÷-
ìÿê. Ñóéó äàëüàëàíäûðìàã. Äÿíèçè äàëüà-
ëàðû ÿââÿëêè òÿêèí ñûõ, äàëüàâàðè èäè. È.Ìÿëèê-
ëàíäûðìàã. – Âûéûëäàéàí øèääÿòëè êöëÿê ïàì-
çàäÿ. // Äàëüàëàð øÿêëèíäÿ ùÿðÿêÿò åäÿí. Äàë-
áûã êîëëàðûíû äàëüàëàíäûðûðäû... Ì.Ùöñåéí. //
üàâàðè ùÿðÿêÿò.
Éåëëÿíäèðìÿê, òÿðïÿòìÿê. Êöëÿê áàéðàãëàðû
ÄÀËÜÀÂÓÐÀÍ á à õ ëÿïÿäþéÿí.
äàëüàëàíäûðûð.
ÄÀËÜÀÉÀÁßÍÇßÐ á à õ äàëüàâàðè.
2. ìÿú. Ùÿéÿúàíà ýÿòèðìÿê, ùÿðÿêÿòÿ ýÿ-
ÄÀËÜÀÉÀÁßÍÇßÐËÈÊ á à õ äàëüàéà-
òèðìÿê. Èíãèëàá êöòëÿëÿðè äàëüàëàíäûðäûüû áèð
îõøàðëûã.
ýöíäÿ, ÷àé éåíÿ äÿ ñöêóòóíó ïîçìàéûð..
ÄÀËÜÀÉÀÎÕØÀÐ á à õ äàëüàâàðè.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ãîúà ÿõèíèí ñèíÿñè èñÿ ñàíêè
ÄÀËÜÀÉÀÎÕØÀÐËÛÃ èñ. Äàëüàéàîõøàð
áèð áóëàãäû; î äàèìà ãàéíàéûð, î äàèìà øèðèí
øåéèí ùàëû.
õÿéàëûíû äàëüàëàíäûðûð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÄÀËÜÀÉÀÐÀÍ á à õ äàëüàãûðàí.
ÄÀËÜÀËÀÍÌÀ “Äàëüàëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀËÜÛÚ èñ. õöñ. Ñó êå÷èðìÿéÿí õöñóñè
Êöëÿê ýöúëÿíäèêúÿ äàëüàëàíìà äà ýöúëÿíèð.
ïàëòàðëà ñóéóí àëòûíà äàëûá îðàäà èø ýþðÿí
ÄÀËÜÀËÀÍÌÀÃ ô. 1. Ñóéóí öçÿðèíäÿ
ïåøÿêàð èø÷è. Äàëüûúëàð äÿíèçèí äèáèíÿ äöø-
äàëüà ÿìÿëÿ ýÿëìÿê; ëÿïÿëÿíìÿê, òÿëàòöì
äöëÿð. Äàëüûú ýÿìèñè – ñóàëòû òåõíèêè èø-
åòìÿê. Äÿíèç äàëüàëàíûð. – Éàüëàíìûø ñó
ëÿð ýþðìÿê ö÷öí ýÿìè.
äàëüàëàíäûãúà, ýþé ãóðøàüû êèìè ðÿíý âåðèá
ÄÀËÜÛÚËÛÃ èñ. õöñ. Äàëüûúûí èøè, ïåøÿñè,
ðÿíý àëûðäû. Ì.Ùöñåéí.
ñÿíÿòè.
2. Êöëÿéèí òÿñèðè èëÿ äàëüà êèìè òÿðïÿí-
ÄÀËÜÛÍ ñèô. Äÿðèí ôèêðÿ áàòìûø, ÷îõ ôè-
ìÿê, åíèá-ãàëõìàã; éåëëÿíìÿê. Áàéðàãëàð
êèðëè, ôèêðè áèð øåéëÿ ìÿøüóë. [Ãûçûí] éöê-
äàëüàëàíûð. – Ýþé éàìàúûí ÿòÿéèíäÿ, êÿíä-
ñÿêúÿ áîéó, àü áÿíèçè, óçàãëàðäà áèð øåé àðà-
úèéÿç; Äþðä éàíûíäà äàëüàëàíûð òàðëàëàð.
éàí äàëüûí ýþçëÿðè äèããÿòèìè úÿëá åòìèøäè.
À.Øàèã.
Ñ.Ùöñåéí. // Çÿðô ìÿíàñûíäà. Áèð ñààò ÿââÿë
523
ÄÀËÜÛÍ-ÄÀËÜÛÍ
ÄÀËÒÎÍÈÊ
ñàêèò âÿ äàëüûí áèð òþâð èëÿ áèð éåðäÿ áöçöëöá
2. Àðõàñû, äàëû. Çåéíÿá áàúû [Ìÿúèäè] äà-
äóðàí áó ãîúà àðòûã íÿçÿðèìèçäÿ áþéöìöø-
ëûñûíà àëûá åâëÿðèíÿ àïàðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äö. À.Øàèã. Íÿ ìÿíàëàð îõóéóðàì äàëüûí
Óøàüûí äàëûñûíäà, äåéÿñÿí, îäóí øÿëÿñè âàð-
áàõàí î ýþçëÿðäÿ. Ñ.Âóðüóí.
äû. Ìèð Úÿëàë.
ÄÀËÜÛÍ-ÄÀËÜÛÍ çÿðô ×îõ ôèêèðëè ùàëäà.
ÄÀËÛÑÛÍÚÀ çÿðô Äàëûíúà, àðäûíúà, àðõà-
Äàëüûí-äàëüûí éåðèìÿê. Äàëüûí-äàëüûí áàõ-
ñûíúà. Ãÿôèë áèð ñåâýèíè äàüäàí ãîëàéëà;
ìàã.
Ñîíðà äàëûñûíúà àüëà, äåéèáëÿð. Ì.Àðàç.
ÄÀËÜÛÍËÀØÌÀ “Äàëüûíëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀË-ÃÀÁÀà çÿðô Äàë òÿðÿôè ãàáàüà ÷åâ-
ÄÀËÜÛÍËÀØÌÀÃ ô. Äàëüûí îëìàã, äÿðèí
ðèëìèø ùàëäà, áèð-áèðèíèí àðäûíúà. Àðõàäà èñÿ,
ôèêèðëÿðëÿ ìÿøüóë îëìàã, ÷îõ ôèêèðëè îëìàã.
.. áèð-áèðè èëÿ éàíàøû éîõ, áèð-áèðèíäÿí äàë-
..Êåôè ñàç îëàí Øèðçàä áèð àç äàëüûíëàøäû.
ãàáàã, áèðèíúè âÿ èêèíúè äàüúûüàç âàðäû.
Ì.Èáðàùèìîâ. Òóòóëàðàã êÿäÿðÿ; Äàëüûíëà-
ß.ßáöëùÿñÿí.
øûð äàü, äÿðÿ. Ì.Ìöøôèã.
◊ Äàëãàáàã âóðìàã – éåðèíäÿ îëìàìàã,
ÄÀËÜÛÍËÛÃ èñ. Äàëüûí ùàë, ôèêèðëèëèê. Èðè,
òåç-òåç éåðèíè äÿéèøìÿê, ýàù äàëäà, ýàù ãà-
ãàðà ýþçëÿðèíÿ áèð äóìàí; ýöëÿð, ñàô ÷þùðÿ-
áàãäà îëìàã. ..Ñèçèí î îðóúëóã àéëàðû, ãóð-
ñèíÿ áèð äàëüûíëûã ÷þêìöøäö. À.Øàèã. Êþëýÿ
áàí àéëàðû èëäÿ àçû 10 ýöí äàëãàáàã âóðóð.
äöøìöø ÿñìÿð öçÿ î äàëüûíëûã ÷îõ éàðàøûð.
Ìèð Úÿëàë.
Ì.Äèëáàçè.
ÄÀËÃßËÑßÌßËÈËßÐ èñ. çîîë. Îíóðüà-
ÄÀËÛ á à õ äàë1 5-úè ìÿíàäà. Éåðèéÿíäÿ
ñûç, éóìøàãáÿäÿíëè ùåéâàíëàðûí (ìîëéóñê-
äþíöá äàëû áàõìàüû; Àùóíóí áàëàñû ñÿíäÿí
ëàðûí) áèð úèíñè.
þéðÿíèá. Ã.Çàêèð.
ÄÀËËÛ ñèô. Äàëëàðû (áóäàãëàðû) îëàí. Äàëëû
ÄÀËÛ-ÄÀËÛ á à õ äàë-äàëû. Àäÿòè öçðÿ ìÿíè
àüàú.
äàëû-äàëû àïàðûá ãîëòóãëó ñàíäàëèéàäà îòóð-
ÄÀËËÛ-ÁÓÄÀÃËÛ ñèô. ×îõëó áóäàüû îëàí,
òäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Òóëàëàð] èêèñè äÿ áàø-
ãîëëó-áóäàãëû. Äàëëû-áóäàãëû àüàú.
ëàðûíû êîëóí è÷èíÿ ñîõäóëàð. Ñîíðà äàëû-äàëû
ÄÀËËÛÃ èñ. Ñþéêÿíÿúÿê, áèð øåéèí ñþé-
÷ÿêèëìÿéÿ áàøëàäûëàð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Îí-
êÿíìÿê ö÷öí îëàí ùèññÿñè. Ñòóëóí äàëëûüû.
ëàðäàí áèðè äàëû-äàëû ÷ÿêèëèð, î áèðèñè èñÿ ãà-
Êöðñöíöí äàëëûüû.
áàüûíäàêûíûí öñòöíÿ èëäûðûì êèìè øûüûéûðäû.
ÄÀËÌÀ “Äàëìàã”äàí ô.èñ.
Ì.Ùöñåéí.
ÄÀËÌÀÃ ô. 1. Ýþðöíìÿéÿúÿê äÿðÿúÿäÿ
ÄÀËÛÍÚÀ çÿðô 1. Àðäûíúà, àðõàñûíúà, èçèí-
ñóéóí è÷èíÿ ýèðìÿê, áàòìàã. Ñóéà äàëìàã.
úÿ; èçëÿéÿðÿê, òÿãèá åäÿðÿê. Áèð-áèðèíèí äà-
– Äÿðéàëàðà ìÿí äàëàíäà; Øèðèí úàíà äÿðä
ëûíúà ýåòìÿê. Äàëûìúà ýÿë. – Êÿðáÿëàéû Úÿ-
ñàëàíäà; Äàâà çàìàíû îëàíäà; ßéèëìÿç,
ôÿð ÿìè ãàáàãúà âÿ Õóäàéàð îíóí äàëûíúà
ñûíìàç äÿìèðÿì. “Êîðîüëó”. // Ìÿú. ìÿíà-
ýåäèá ýèðäèëÿð áèð õûðäà ãàðàíëûã ùöúðÿéÿ.
äà. Ñà÷ûí êèìè ãûâðûëàí äàëüàëàðà äàëàéäûì;
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Öëêÿðèí äàëûíúà Àé-
Äàëûá èëùàì àëàéäûì. Ì.Ìöøôèã. // ìÿú. Áèð
ýöí äÿ ãàëõäû; ßìèðõàí áó äÿôÿ ßëéàðà áàõ-
øåéèí è÷èíäÿ ãÿðã îëìàã. Ãàðàíëûüà äàëìûø
äû. Ñ.Âóðüóí.
øÿùÿðÿ áàõûðäûëàð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
2. Áèëàâàñèòÿ ñîíðà, àðäûíúà, àðà âåðìÿ-
2. ìÿú. Þçöíö óíóòìàã äÿðÿúÿñèíäÿ áèð
äÿí. Áèðèíúè àòÿøèí äàëûíúà èêèíúèñè åøèäèëäè.
øåéëÿ äÿðèíäÿí ìÿøüóë îëìàã, áèð øåéÿ áàøû
Êèòàáû êèòàá äàëûíúà îõóéóð. Ïàïèðîñó ïà-
ãûçûøìàã (àäÿòÿí, “ôèêðÿ”, “õÿéàëà”, “ñöêó-
ïèðîñ äàëûíúà ÷ÿêèð.
òà”, “éóõóéà” âÿ ñ. ñþçëÿðÿ ãîøóëàðàã èøëÿ-
3. Ìÿãñÿä áèëäèðèð. Ùÿêèì äàëûíúà àäàì
íèð). Ôèêðÿ äàëìàã. Ñöêóòà äàëìàã. – Áó
ýþíäÿðìÿê. – [Ñòóäåíò] ñåâèíúëè áèð ùàëäà
ýþçÿë ìÿíçÿðÿíèí ñåéðèíÿ äàëìàãäàí èñÿ;
ãóëëóã÷óíó ÷àüûðäû, õàíûìûí éàíûíà êèòàá
Äàùà õîøäóð, ýåäèá þç äÿðäèìÿ äÿðìàí åò-
äàëûíúà ýþíäÿðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ùöñåéí-
ñÿì. À.Ñÿùùÿò. [Èñìÿò:] Êå÷ÿí ýåúÿ áèð
ãóëó àüà Ãàðàúà ãûçûí äàëûíúà íþêÿð ýþí-
õåéëè ôèêðÿ äàëäûì; Äöøöíäöì, äöøöíäöì,
äÿðäè êè, ýÿëèá îéíàñûí. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
óéãóñóç ãàëäûì. Ù.Úàâèä.
ÄÀËÛÑÛ 1. Á à õ äàë1 4-úö ìÿíàäà. Ëàêèí
ÄÀËÒÓÍÈÊ [õöñ.èñ.-äÿí] Äàëòîíèçìè îëàí
úàìààòûí äàëûñû öçöëìöðäö. Ìèð Úÿëàë.
àäàì.
524
ÄÀËÒÎÍÈÇÌ
ÄÀÌÀÃ
´
ÄÀËÒÎÍÈÇÌ [èíýèëèñ ôèçèêè Äàëòîíóí
äàìÿ ýèðèôòàð áèëèáäèð, áèëèðÿì. Ôöçóëè. Äàì
àäûíäàí] Ðÿíýëÿðè (÷îõ âàõò ãûðìûçû èëÿ
ãóðìàã – òÿëÿ ãóðìàã, ùèéëÿ äöçÿëòìÿê.
ýþéö) ñå÷ÿ áèëìÿìÿêäÿí èáàðÿò ýþç ãöñóðó.
Õàëãà áóíëàð ùàìû ãóðóáëàð äàì; Áèð áóíó
ÄÀÌ1 èñ. 1. Åâ, áèíà, òèêèëè. Øÿùÿðèí äàð
àíëàìàç áó ãþâìè-àâàì. Ñ.ß.Øèðâàíè.
êö÷ÿëÿðè, ñûõ ùÿéÿòëÿðè, ãàðàíëûã äàìëàðû
ÄÀÌÀ èñ. 1. Øàùìàò òàõòàñû öçÿðèíäÿ ãàðà âÿ
îíëàðû òÿìèí åòìÿäè. Ìèð Úÿëàë. // ßñàñ áèíà-
àü äàøëàðëà (äàèðÿúèêëÿðëÿ) îéíàíûëàí îéóí; øàø-
íûí éàíûíäà òèêèëìèø âÿ îíà éàïûøûã îòàã
êà. Äàìà îéíàìàã. Äàìà îéóíó öçðÿ éàðûø.
âÿ ñ. Øÿðÿôíèñÿ õàíûì èêèíúè äàìäà àùÿñòÿ
2. Áó îéóíäà ðÿãèáèí, èëê ñûðàäàêû õàíà-
àüëàéà-àüëàéà éóí äàðàéûð. Ì.Ô.Àõóíäçà-
ëàðäàí áèðèíÿ ýåäèá ÷ûõìûø äàøû.
äÿ. Ãàðà äàì – áàúàñû òàâàíûíûí îðòà-
3. Ñÿòù, ïàð÷à âÿ ñ. áþëöíäöéö êâàäðàò-
ñûíäà îëäóüó ö÷öí äàèì ùèñëè îëàí, ïÿíúÿðÿ-
ëàðäàí áèðè. Ïàð÷à öçÿðèíäÿêè äàìàëàð.
ñèç, èáòèäàè åâ; äàõìà. Êÿíääÿêè åâëÿðèí ùà-
ÄÀÌÀÚÛà èñ. Õûðäà äàìà, êè÷èê êâàäðàò.
ìûñû òîðïàüûí àëòûíäà òèêèëìèø ãàðà äàìëàð-
ÄÀÌÀÚÛÃËÛ ñèô. Êè÷èê äàìàëàðû îëàí.
äàí èáàðÿò èäè. È.ßôÿíäèéåâ. Áöòöí êÿíä òÿê-
ÄÀÌÀÄ èñ. [ôàðñ.] Ãûçûí ÿðè, êöðÿêÿí, ýè-
áàúàëû ãàðà äàìëàðäà, éà þìðöíäÿ ýöí öçö
éîâ. ×öíêè Ôÿðÿú õàí Áàüûð õàíûí ÿìèñè
ýþðìÿéÿí ãàáàüû ñÿêèëè òþâëÿëÿðäÿ éàøàéûð-
îüëó âÿ äàìàäûäûð, ùå÷ áèð ÿìðäÿ îíóí ðÿ-
äû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
éèíÿ ìöõàëèôÿò åòìÿç. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ëà-
2. Åâèí, áèíàíûí, òèêèëèíèí þðòöñö. Äàìà
êèí èõòèéàð áèð øàèð þç äàìàäûíà, þç þâëàäûíà
÷ûõìàã. Äàìäàí éàüûø äàììàã. Êèðÿìèò
ãàðøû áó úöð ðöñâàé÷ûëûã éàðàäàðñà, áóíà íÿ
äàì. Äàìû ãûðëàìàã. – Áèç åéâàíäà âÿ äàìûí
àä ãîéà áèëÿðèê? Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ãûçû ÷îõ-
öñòöíäÿ âàõòûìûçû êå÷èðèðäèê. Ú.Ìÿììÿäãó-
äàí ýÿòèðìèøäèëÿð. Äàìàä ùÿëÿ ýÿëèá ÷ûõìà-
ëóçàäÿ. Ùöíäöð åâëÿðèí äàìëàðûíû àüàïïàã
ìûøäû. À.Øàèã.
ãàð þðòìöøäö. Ì.Èáðàùèìîâ. Àäàìëàð äàìûí
ÄÀÌÀ-ÄÀÌÀ 1. ñèô. Öçÿðèíäÿ äàìàëàð,
öñòöíäÿ ýåúÿëÿéèðäèëÿð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
éàõóä äàìà øÿêëèíäÿ úûçûãëàð îëàí. Äàìà-
3. Áèð, éà èêè òÿðÿôè à÷ûã, öñòöþðòöëö éåð,
äàìà ïàð÷à. Äàìà-äàìà äÿôòÿð.
òèêèëè. [ßñýÿð áÿé:] À êèøè, èíäè áó äóìàíäà,
2. Á à õ äàìà 1-úè ìÿíàäà.
÷èñêèíäÿ êàçàêëàð òàìàì äàì àëòûíà éûüû-
ÄÀÌÀÄËÛÃ èñ. Êöðÿêÿíëèê, ýèéîâëóã.
øûáëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÄÀÌÀÃ1 èñ. 1. Àüûç áîøëóüóíóí öñò òÿðÿ-
4. Ùåéâàíëàðû ñàõëàìàã ö÷öí ãàïàëû éåð;
ôè. Äàìàã ñÿñè äèë÷. – òÿëÿôôöç åäÿðêÿí
áèíà, òþâëÿ. Êîìàíäàí èëÿ Ìóñà ìàë äàìûíà
äèëèí äàìàüà òîõóíìàñû íÿòèúÿñèíäÿ ÷ûõàí
éàíàøäûëàð. Ì.Ùöñåéí. Ãîéóí, ãóçó, äàíà,
ñÿñ. Äàìàã ñàèòëÿðè.
õþòÿê; Ìàë-ãàðà äîëóð äàìà. Á.Âàùàáçàäÿ.
2. Àüûç ìÿíàñûíäà. Óñòà ïàïèðîñó äàìà-
5. ìÿú. Ùÿáñõàíà, ãàçàìàò. Äàìà
üûíà ñàëûá áàøëàäû èøèíè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçà-
áàñìàã (ãàòìàã, ñàëìàã) – ùÿáñ åòìÿê,
äÿ. Ãöäðÿò èðè áàðìàãëàðû àðàñûíäàêû ïàïè-
ùÿáñÿ ñàëìàã. Õöëàñÿ, ãÿçåòëÿðè áàüëàìàã-
ðîñó ñàêèò-ñàêèò þâêÿëÿéèá äàìàüûíà ãîéäó.
äà âÿ éàçû÷ûëàðûíû äàìà ãàòìàãäà ìÿí ùþ-
Ì.Ùöñåéí.
êóìÿòè ùàãëû òóòìóðàì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçà-
3. áàéò. Àò âÿ åøøÿêäÿ äàìàã øèøìÿ õÿñ-
äÿ. Äàìà ýèðìÿê – ùÿáñ åäèëìÿê, ùÿáñÿ
òÿëèéè; êÿñìÿ. Òåç-òåç òþâëÿéÿ àäàì áóðàõ-
àëûíìàã. [Êÿðÿìîâ:] Îëìàç äà, ïóëëàðû éå-
ìà êè, àò äàìàã îëàð. ß.Âÿëèéåâ.
ìèñÿí, öñòöíäÿí ñó äà è÷ìèñÿí. Èíäè äàìà
ÄÀÌÀÃ2 èñ. [ÿð. äèìàã – áåéèí] äàí. Êåô,
ýèðÿíäÿ àüëûí áàøûíà ýÿëÿð. Ñ.Ðÿùìàí.
ÿùâàë, ùÿâÿñ. Äàìàüû éîõäóð.
◊ Áèð äàì(ûí) àëòûíäà – áèð éåðäÿ, áèð
◊ Äàìàüû ÷àü – á à õ äàìàüû êþê. ßùìÿ-
åâäÿ, áèð ìÿíçèëäÿ, áÿðàáÿð, éàíàøû. Èíäè áó
äèí êåôè ñàç, äàìàüû ÷àüäûð. Ìèð Úÿëàë. Äåäèì:
àäàì [Çåéíàë] îíóíëà áèð äàì àëòûíäà áÿ-
– Úöò÷ö áàáà, ñàü îë, ÷îõ ñàü îë! Äàèìà êåôè
ðàáÿð éàøàìàã èñòÿìÿéèðäè. Ñ.Ùöñåéí. Î
êþê, äàìàüû ÷àü îë! Ñ.Âóðüóí. Éàìàúëàð
çàìàí áèð äàìûí àëòûíäà áèðëÿøÿí èêè ãÿëáèí
ýöëöð áó éàç; Äàìàüûí ÷àü, êåôèí ñàç.
áÿõòèéàðëûüû ìÿíè ãîðõóäóðäó. È.ßôÿíäèéåâ.
Î.Ñàðûâÿëëè. Äàìàüû ÷àü îëìàã – êåôè êþê
ÄÀÌ2 èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Òÿëÿ, úÿëÿ, òîð. Çöëôö-
îëìàã, ÷îõ øàä îëìàã. Äàìàüû ÷àòëàìàã –
íö ÿùëè-âÿôà ñåéäèíÿ äàì åéëÿéÿëè; Ìÿíè îë
íÿøÿéÿ ýÿëìÿê, ðóùëàíìàã, ðóùó éöêñÿëìÿê.
525
ÄÀÌÀÃÀÐÕÀÑÛ
ÄÀÌÀÐ
Äàìàüû ÷ÿêìÿê – öðÿéè èñòÿìÿê, êåôè èñòÿ-
ÄÀÌÀÃËÛ ñèô. Çàðàôàò÷û, ìÿçÿëè, ÿùâàëëû,
ìÿê, êåôèíÿ ýÿëìÿê. Áó ýöí äàìàüûì ÷ÿêäè,
êåôúèë, ùÿìèøÿ øÿí, õîøòÿáèÿò, õîøñþùáÿò,
àëäûì, ñàáàù êåôèì èñòÿäè, áîøàäûì, – âÿññà-
õîøÿùâàë. Áèçÿ òÿðÿô ýÿëÿí áèð ôàéòîíäà áèð
ëàì! Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äàìàüû ýÿëìÿê
äàìàãëû îüëàí, éàíûíäà áàøûíà ìèíàðÿ áîé-
– ùÿâÿñÿ ýÿëìÿê, ùÿâÿñëÿíìÿê. Ñèç áóíó
äà øëéàïà ãîéìóø ñàðûñà÷ëû ãûç éàíûìäàí
ñàíìàéûí ùÿãèãÿòäèð; Äàìàüûì ýÿëäè, áèð çÿ-
éåë êèìè þòäö. ß.Ùàãâåðäèéåâ. ..Òàíûø ôàé-
ðàôÿòäèð. Ì.ß.Ñàáèð. Äàìàüû êþê – êåôè êþê,
òîí÷óìóç âàð, àíúàã áó ýöí õÿñòÿäèð. Áèð
êåôè ñàç, øàä, ãàéüûñûç. Äàìàüû ãàëõìàã –
äàìàãëû îüëàíäûð. Ìèð Úÿëàë.
êåôè êþê îëìàã, íÿøÿëÿíìÿê, ñåâèíìÿê, ùÿ-
ÄÀÌÀÃËÛËÛÃ èñ. Äàìàãëû îëìà, êåôúèë-
âÿñÿ ýÿëìÿê. Äàìàüû ïîçóëìàã – êåôè õàðàá
ëèê, õîøòÿáèÿòëèëèê, ÿùâàëëûëûã.
îëìàã, ÿùâàëû ïîçóëìàã, ãàíû ãàðàëìàã. Äà-
ÄÀÌÀÃÎÐÒÀÑÛ ñèô. äèë÷. Äàìàã îðòà-
ìàüû ñàçëàøìàã – êåôè à÷ûëìàã, êþíëö à÷ûë-
ñûíäà òÿëÿôôöç åäèëÿí. Äàìàãîðòàñû ñàìèò.
ìàã. [Îíóí] áóëóä êèìè òóòóëìóø ãàøãàáàüû
ÄÀÌÀÃÞÍÖ ñèô. äèë÷. Äàìàã þíöíäÿ òÿ-
à÷ûëäû, ýþçëÿðè ýöëöá äàìàüû ñàçëàøäû. “Êèðïè”.
ëÿôôöç åäèëÿí. Äàìàãþíö ñÿñ.
Äàìàüû éàíìàã – àðçóñóíà ÷àòìàìàã, ìÿ-
ÄÀÌÀÃÑÛÇ ñèô. äàí. Êåôè ïîçóã, íÿøÿñèç,
éóñ îëìàã. Äàìàüûíà äÿéìÿê – òîõóíìàã,
êöñêöí.
öðÿéèíè ñûíäûðìàã, êöñäöðìÿê, ïÿðò åòìÿê,
ÄÀÌÀÃÑÛÇËÛÃ èñ. äàí. Äàìàüû îëìàìà,
èíúèê ñàëìàã. Äàìàüûíû ïîçìàã – êåôèíè õà-
êåôñèçëèê, áèêåôëèê, êöñêöíëöê.
ðàá åòìÿê, ÿùâàëûíû ïîçìàã. Äàìàüûíû ñàëëà-
ÄÀÌÀËÀÌÀ “Äàìàëàìàã”äàí ô.èñ.
ìàã – êöñìÿê, ïÿðò îëìàã, íàðàçû ãàëìàã.
ÄÀÌÀËÀÌÀà ô. Ïàð÷à âÿ ñ.-íèí öñòöíÿ
Áöòöí ãîíàãëàð äàìàãëàðûíû ñàëëàäûëàð.
äàìà øÿêëèíäÿ íàõûøëàð âóðìàã; äàìà-äàìà
ß.Âÿëèéåâ. Äàìàã ãîéìàã (åòìÿê) – íÿ-
åòìÿê. Êÿëàüàéûíû äàìàëàìàã. Áàø øàëûíû
øÿñèíè ïîçìàã, àðçóñóíó (ùÿñðÿòèíè) öðÿéèí-
äàìàëàìàã.
äÿ ãîéìàã. Ãîâóðìàíûí èéè Éÿùéà Êàìàëû
ÄÀÌÀËÀÍÌÀ “Äàìàëàíìàã”äàí ô.èñ.
äàìàã åòìèøäè. Ìèð Úÿëàë. Äàìàã ñàëëàìàã
ÄÀÌÀËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Öçÿðèíÿ äàìàëàð
– áèêåô îëìàã, ÿùâàëû îëìàìàã, äèëõîð îëìàã;
øÿêëèíäÿ íàõûø âóðóëìàã; äàìà-äàìà
êöñìÿê, èíúèìÿê. Äàìàüûíû íèéÿ ñàëëàéûðñàí?
åäèëìÿê.
Áàðìàüûíäàí öçöéöíö, áàøûíäàí éàéëûüûíû
ÄÀÌÀËÛ ñèô. Öçÿðèíäÿ äàìàëàð îëàí,
àïàðìàéûá êè?! Ñ.Ðÿùèìîâ. Äàìàã öñòÿ
öçÿðèíÿ äàìà øÿêëè ÷ÿêèëìèø; äàìà-äàìà.
(äàìàãäà) îëìàã – êåôäÿ îëìàã, êåô ÷ÿê-
Äàìàëû äÿôòÿð. – Áèð äþéöø ìåéäàíûäûð öñòö
ìÿê, õîø ýöçÿðàí êå÷èðìÿê. [Øàùáàç áÿé:]
äàìàëû òàõòà. Ð.Ðçà.
Àðâàä àë, ãîé åâäÿ åâäàðëûã åòñèí, ñÿí äÿ êåôäÿ,
ÄÀÌÀÐ èñ. 1. Úàíëûëàðûí áÿäÿíèíäÿ: è÷ÿ-
äàìàãäà îë. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ñÿêèíÿ ãàðû:] Ùÿ-
ðèñèíäÿ ãàí âÿ éà ëèìôàíûí äþâð åòäèéè áîðó-
ìèøÿ äàìàãäà îëàñàí, àé Çöëåéõà! Ì.Èáðàùè-
øÿêèëëè îðãàí. Ãàí äàìàðëàðû. Äàìàðëàðû øèø-
ìîâ. Äàìàã âåðìÿê – ëÿççÿò âåðìÿê, íÿøÿ
ìÿê. Àëíûíûí äàìàðëàðû ýþðöíöð. Äàìàð
âåðìÿê, êåô âåðìÿê, íÿøÿëÿíäèðìÿê. Äàìàã-
ñèñòåìè àíàò. – úàíëûíûí áÿäÿíèíäÿ îëàí áö-
äàí äöøìÿê – ðóùäàí äöøìÿê, êåôè ïîçóë-
òöí äàìàðëàð. Äàìàð ñèñòåìè ìàéå òîõóìà
ìàã, ïÿðò îëìàã. Äàìàãäàí ñàëìàã – ïÿðò
(ãàí âÿ éà ëèìôà) úÿðÿéàí åäÿí áîðó ñèñòå-
åòìÿê, êåôèíè ïîçìàã, ðóùäàí ñàëìàã, ãàíûíû
ìèíÿ äåéèëèð. Ê.Áàëàêèøèéåâ.
ãàðàëòìàã. [Ãÿðèá:] Ìÿí ýåäèðäèì, äîñòóì
2. ×åøìÿíèí ìÿíøÿéè, áàøëàíüûúû. Äàü
÷ûõäû ãàáàãäàí; Àúû ñþçöí ñàëìàç ìÿíè äà-
ÿòÿéèíäÿ áèð ÷åøìÿ âàðäûð, þçö àðàíäà äà
ìàãäàí. “Àøûã Ãÿðèá”.
îëñà, äàìàðû äàüäàí ýÿëèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÀÌÀÃÀÐÕÀÑÛ ñèô. äèë÷. Äàìàã àðõà-
3. Ñöõóðäà, àüàúäà âÿ ñ.-äÿ çîëàã øÿêëèí-
ñûíäà òÿëÿôôöç åäèëÿí. Äàìàãàðõàñû ñÿñ.
äÿ òÿáÿãÿ; ëàé. Ôàéäàëû ãàçûíòûëàðûí áÿçèëÿðè
ÄÀÌÀÃËÀÍÌÀ “Äàìàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
áþéöê êöòëÿëÿð øÿêëèíäÿ, áÿçèëÿðè àéðû-àéðû
ÄÀÌÀÃËÀÍÌÀÃ ô. Êåô ÷ÿêìÿê, êåôëÿí-
äàìàðëàð, ñÿïÿëÿíòè âÿ ñàèðÿ øÿêëèíäÿ òàïûëûð.
ìÿê, íÿøÿëÿíìÿê. Èðàíäàí ýåäÿíëÿð âÿ Èðàíà
Ì.Ãàøãàé. // Éàðïàãëàðäà úèçýè øÿêëèíäÿ èçëÿð.
ýåäÿíëÿð äàìàãëàíìàã ö÷öí áó ðåñòîðàíäà
4. ìÿú. Õöñóñèééÿò, ùÿâÿñ, òÿìàéöë, ãà-
áèð éåðÿ éûüûëìûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áèëèééÿò, áàúàðûã ìÿíàñûíäà. Ãóëóäà àëâåð-
526
ÄÀÌÀÐÀËÒÛ
ÄÀÌÀÇËÛÃ
÷èëèê äàìàðû âàðäû. À.Øàèã. // ìÿú. Ùèññ, äóé-
òåç òÿñèð àëòûíà äöøÿí. Äàìàðûáîø àäàì.
üó ìÿíàñûíäà. Îíëàðûí äà ìèëëèééÿò ùèññè âÿ
// Ãåéðÿòñèç, íàìóññóç.
ãåéðÿò äàìàðû àéûëûáäûðìû? Ô.Êþ÷ÿðëè.
ÄÀÌÀÐÛÁÎØËÓÃ èñ. äàí. Èðàäÿñèçëèê, ñÿ-
◊ Äàìàðû òóòìàã – òÿðñëèê åòìÿê, èíàä
áàòñûçëûã, òåç áàøäàí ÷ûõìà, òåç òÿñèðÿ äöøìÿ
åòìÿê, øûëòàã åòìÿê. Îíóí ýàùäàíáèð äà-
õàñèééÿòè. // Ãåéðÿòñèçëèê, íàìóññóçëóã.
ìàðû òóòóð. Éåíÿ äàìàðû òóòóáäóð. Äàìàðû-
ÄÀÌÀÐÛÃÛÐÛÃ á à õ äàìàðûáîø.
íà äöøìÿê – õîøóíà ýÿëìÿê, öðÿéèíÿ éàò-
ÄÀÌÀÐËÀÌÀ “Äàìàðëàìàã”äàí ô.èñ.
ìàã. Áó ùàâà àäàìûí äàìàðûíà äöøöð. –
ÄÀÌÀÐËÀÌÀÃ ô. Äàìàðûíäàí éàïûø-
[Àüñàããàë:] À áàëà, ùþúÿò åëÿìÿéèí, ýþð-
ìàã, ñûõìàã, áîüìàã. Ôÿññàä îëóá äà, ìèë-
ìöðñöíöçìö òÿðñ äàìàðûíà äöøöá?! È.Øûõëû.
ëÿòè äàèì äàìàðëàäûí; Ùÿð êÿñ ÿëèíäÿêèí
Äàìàðûíû òàïìàã – õàñèééÿòèíè, çÿèô éåðè-
éåðÿ àòäû, ãàìàðëàäûí. Ì.ß.Ñàáèð.
íè, öðÿéèíè þéðÿíèá áèëìÿê. Íåúÿ êè ùàìàí
ÄÀÌÀÐËÀÍÌÀ “Äàìàðëàíìàã”äàí ô.èñ.
àäàì äà ñÿíèí äàìàðûíû òàïäû, ðóùóíó îõ-
ÄÀÌÀÐËÀÍÌÀÃ ô. Äàìàð-äàìàð îë-
øàäû âÿ þçöíÿ áàüëàäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äà-
ìàã, äàìàðëàð (çîëàãëàð) ÿìÿëÿ ýÿëìÿê.
ìàðûíû òóòìàã – 1) þéðÿíìÿê, ìàùèééÿòèíè
ÄÀÌÀÐËÛ ñèô. 1. ×îõëó äàìàðû îëàí. Äà-
áèëìÿê, óéüóíëàøìàã. [Ãöäðÿò:] Àñëàí ..
ìàðëû ÿò.
ùÿéàòûí äàìàðûíû òóòà áèëìèð âÿ îíà ýþðÿ äÿ
2. Õÿñòÿëèê, àðûãëûã, ãîúàëûã âÿ ñ. íÿòèúÿ-
ùÿéàòäàí ýåðèäÿ ãàëûð, îíóíëà àéàãëàøà áèë-
ñèíäÿ äÿðèñèíèí öñòöíäÿ äàìàðëàðû ýþðöíÿí.
ìèð. Ì.Àðèô; 2) á à õ äàìàðûíû òàïìàã.
ßìèðàñëàí áàáà äàìàðëû ÿëèíè ãàð êèìè
àüàïïàã ñàããàëûíà ÷ÿêèð, óçóí áûüëàðûíû òó-
Äàìàðëàðû ãóðóìàã – ãîðõóäàí, äÿùøÿò-
ìàðëàéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äÿí äîíóá ãàëìàã, áÿðê ãîðõìàã. Áè÷àðÿ
3. ìÿú. äàí. Íàìóñëó, ãåéðÿòëè, èðàäÿëè,
ìóçäóðóí äàìàðëàðû ãóðóäó êè, èíäèúÿ éà-
ñþçöíöí öñòöíäÿ äóðàí. Þâëàäëàðû ãåéðÿòëè-
ðàíàëûí áóéðóüó èëÿ Ùÿñÿíÿëè áÿé îíó òóòóá
äèð, äàìàðëû; Øöúàÿòëè, ùöíÿðëè, åòèáàðëû.
ãàçàìàòà ýþíäÿðÿúÿêäèð. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
À.Ñÿùùÿò. [Ëöòôÿëè áÿé:] ..Éÿíè áó ìÿíèì
Øàù äàìàð – 1) ãàíû öðÿéÿ àõûäàí äàìàð;
õîøóìà ýÿëèð, ÷öíêè áó ýöí-ñàáàù áó ìÿ-
2) ìÿú. áèð øåéèí ÿñàñû, ìÿðêÿçè, úàíû. Ñàíêè
íèì àðâàäûì îëàúàã, ùÿëÿ ìÿíÿ äÿ áåëÿ äà-
éàðàëàíìûøäû éåðëÿðèí øàù äàìàðû. Ð.Ðçà.
ìàðëû, íàìóñëó àðâàä ýÿðÿê. È.Ìóñàáÿéîâ.
ÄÀÌÀÐÀËÒÛ ñèô. àíàò. Äàìàðûí àëòûíäà
..Öðÿéèíäÿ þç-þçöíÿ [äåäè:] – Éîõ, áàëàì,
îëàí. Äàìàðàëòû ÿò.
äåéÿñÿí, áó, äàìàðëû àäàì îëàúàã!
ÄÀÌÀÐÀÎÕØÀÐ ñèô. Äàìàðà îõøàéàí,
ß.ßáöëùÿñÿí.
äàìàð øÿêëèíäÿ îëàí, äàìàð êèìè.
ÄÀÌÀÐËÛËÛÃ èñ. äàí. 1. Äàìàðëû øåéèí
ÄÀÌÀÐÀÎÕØÀÐËÛÃ èñ. Äàìàðà îõøà-
ùàëû.
ìà, äàìàðà îõøàéàí øåéèí ùàë âÿ ýþðöíöøö.
2. ìÿú. Íàìóñëóëóã, ãåéðÿòëèëèê. // Èðàäÿ-
ÄÀÌÀÐÚÛà èñ. Êè÷èê äàìàð, èíúÿ äàìàð,
ëèëèê, ìþùêÿìëèê, ñÿáàòëûëûã.
íàçèê äàìàð. Àëíûí äàìàðúûãëàðû. – Ùÿð áèð
ÄÀÌÀÐÑÛÇ ñèô. äàí. 1. Äàìàðû îëìàéàí.
éàðïàüûí øàù äàìàðû îëóð âÿ áó äàìàðäàí
2. ìÿú. Èðàäÿñèç, çÿèô èðàäÿëè, ñþçöíöí öñ-
õûðäà äàìàðúûãëàð àéðûëûð. “Ïàìáûã÷ûëûã”.
òöíäÿ äóðìàéàí. Äàìàðñûç àäàì.
ÄÀÌÀÐÚÛÃËÛ ñèô. ×îõëó äàìàðúûãëàðû
3. ìÿú. Íàìóññóç, ãåéðÿòñèç.
îëàí.
ÄÀÌÀÐÑÛÇËÛÃ èñ. äàí. 1. Èðàäÿñèçëèê,
ÄÀÌÀÐ-ÄÀÌÀÐ ñèô. Äàìàðëàð, çîëàãëàð
çÿèôëèê, ñÿáàòñûçëûã.
øÿêëèíäÿ îëàí. Ýþé öçö äàìàð-äàìàð; Àé
2. ìÿú. Íàìóññóçëóã, ãåéðÿòñèçëèê.
áàõàð õóìàð-õóìàð; Öðÿê êè âàð, øöøÿäèð;
ÄÀÌÀÐÖÑÒÖ ñèô. àíàò. Äàìàðûí öñòöíäÿ
Ñûíäûðàðñàí, êèì éàìàð? (Áàéàòû). // ×îõëó
îëàí; äàìàðû þðòÿí. Äàìàðöñòö äÿðè.
äàìàðëàð øÿêëèíäÿ. ×ÿêèðëÿð ÿëëÿðèìè ãóïãó-
ÄÀÌÀÇËÛÃ ñèô. Äþë âåðìÿéÿ éàðàéàí,
ðó äàìàð-äàìàð; Åù, óçóíñà÷ ðÿññàìëàð,
äþë âåðìÿê ö÷öí ñàõëàíûëàí; äþëëöê, úèíñ.
éåëàéàã ôîòîãðàôëàð! Ñ.Ðöñòÿì.
Äàìàçëûã ãîéóí. Äàìàçëûã áóüà. – Àçÿð-
ÄÀÌÀÐÛÁÎØ ñèô. äàí. Èðàäÿñèç, çÿèô èðà-
áàéúàí àòëàðû äàìàçëûã áèð úèíñ êèìè, Îðòà
äÿëè, ñÿáàòñûç, òåç àëäàíàí, òåç éîëäàí ÷ûõàí,
âÿ Éàõûí Øÿðã þëêÿëÿðèíÿ, ùÿòòà Ùèíäèñòàí âÿ
527
ÄÀÌÁÀ
ÄÀÌÄÀÁÀÚÀ
Ìèñèðÿ áåëÿ àïàðûëìûøäûð. Ð.Ñÿòòàðçàäÿ. // Èñ.
÷è÷ÿêëÿðè ëàëÿ ðÿíýèíÿ äþíäÿðìèøäè. Ñ.Ñ.Àõóí-
ìÿíàñûíäà. Äàìàçëûüûíû éåéÿí òàìàðçû ãà-
äîâ. Éàüûø äàìúû-äàìúû éàüûð; Ýþç éàøëàðû
ëàð. (Àòà. ñþçö). Äàìàçëûã îëàðàã Ùþêöìÿ-
éàíàãäàí äàìúû-äàìúû àõûð. Ð.Ðçà. Áþéöê
íèí àòàñû îíëàðà áèð èíÿê äÿ âåðìèøäè. Ñ.Ùö-
áèð äàüûí ÿòÿéèíäÿ áèð êè÷èúèê áóëàã âàðäûð;
ñåéí. Äàìàçëûüû êÿñèëìÿê – íÿñëè êÿñèë-
Äàìúû-äàìúû àõûá ýåäèð, î, êå÷ìèøäÿí éàäè-
ìÿê. Äàìàçëûüûí êÿñèëñèí – ãàðüûø èôàäÿñè.
ýàðäûð. Ç.Õÿëèë.
Áóé, ñÿíèí äàìàçëûüûí êÿñèëñèí! Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÀÌÚÛÚÛà èñ. Êè÷èê äàìúû. Áèð äàì-
Äàìàçëûã ñòàíñèéàñû ê.ò. – äàìàçëûã èøè èëÿ
úûúûã – áèð àç, àçàúûã, ëàï úöçè. Úàí ãàðäà-
ìÿøüóë îëàí ùåéâàíäàðëûã ìöÿññèñÿñè. Àü-
øûì! Ýþðñÿ ýþçöì áèð äàìúûúûã ñàô ãàíûíû;
äàø ðàéîíóíäà áàðàìà ãóðäó çàâîäó âÿ
Ìèí øàèðèí ãöââÿòèëÿ éàçàúàüàì äàñòàíûíû.
áàðàìà÷ûëûã öçðÿ äàìàçëûã ñòàíñèéàñû âàð-
Ñ.Âóðüóí.
äûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ÄÀÌÚÛËÀÌÀ “Äàìúûëàìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÌÁÀ [ùîëë.] õöñ. Àë÷àã éåðëÿðè ñó áàñ-
ÄÀÌÚÛËÀÌÀÃ ô. Äàìúû-äàìúû òþêöë-
ìàãäàí ãîðóìàã, ñóòóòàðëàðäà èñÿ ñóéó ñàõ-
ìÿê, ñûçìàã. ßëöçéóéàíäàí ñó äàìúûëàéûð.
ëàìàã âÿ ñ. ö÷öí äöçÿëäèëÿí ùèäðîòåõíèêè
– ..ßëÿìäàð óçóí áóðíóíóí óúóíäàí äàì-
ãóðüó; áÿíä. // Öçÿðèíäÿ éîë ñàëìàã ö÷öí
úûëàéàí ýþç éàøëàðûíû ñèëäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñóäà äöçÿëäèëÿí óçóí ñÿää. Ùÿìèí äàìáà
ÄÀÌÚÛËÀÍÄÛÐÌÀ “Äàìúûëàíäûðìàã”-
ñàùèëè àéðû-àéðû äÿíèç áóðóãëàðû èëÿ áèðëÿø-
äàí ô.èñ.
äèðÿúÿêäèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ÄÀÌÚÛËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. Äàìúû-äàìúû
ÄÀÌÁÀÒ ñèô. ìÿù. Ëîâüà, ìöòÿêÿááèð,
òþêìÿê; äàìúûëàòìàã.
þçöíö áÿéÿíÿí, ÿäàáàç. Äàìáàò àäàì.
ÄÀÌÚÛËÀÍÌÀ “Äàìúûëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÌÁÀÒËÀØÌÀÃ ô. ìÿù. Òÿøÿõõöñëÿí-
ÄÀÌÚÛËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Äàìúû-äàìúû
ìÿê, þçöíö áàøãàëàðûíäàí éóõàðû òóòìàã,
òþêöëìÿê (àõûäûëìàã).
òÿêÿááöðëö îëìàã.
ÄÀÌÚÛËÀÒÄÛÐÌÀ “Äàìúûëàòäûðìàã”-
ÄÀÌÁÀÒËÛÃ èñ. ìÿù. Ëîâüàëûã, ìöòÿ-
äàí ô.èñ.
êÿááèðëèê, ÿäàáàçëûã, òÿøÿõõöñ. Äàìáàòëûüû
ÄÀÌÚÛËÀÒÄÛÐÌÀÃ èúá. Äàìúû-äàìúû
ñåâìÿìÿê. Äàìáàòëûã ñàòìàã – òÿøÿõ-
òþêäöðìÿê, àõûòäûðìàã.
õöñ ñàòìàã, ëîâüàëûã åòìÿê.
ÄÀÌÚÛËÀÒÌÀ “Äàìúûëàòìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÌÁÈÒÈ èñ. çîîë. Òàõòàáèòèéÿ îõøàð ïà-
ÄÀÌÚÛËÀÒÌÀÃ ô. Äàìúû-äàìúû òþêìÿê,
ðàçèò úöúö.
àõûòìàã. [Äÿðìàíû] ñóéà äàìúûëàòäûãäà
ÄÀÌÚÛ èñ. 1. Ñó âÿ áó êèìè ìàéåëÿðèí ýèð-
ñóäà ùÿëë îëìàéàí ìàääÿëÿð ÷þêìÿéÿ áàø-
äÿ øÿêëÿ äöøìöø àéðûúà êè÷èê ùèññÿúèéè. Ñó
ëàéûð. Ð.ßëèéåâ.
äàìúûñû. Òÿð äàìúûëàðû. – Ñû÷ðàéàðêÿí èøûë-
ÄÀÌÚÛËÀÉÛÚÛ èñ. õöñ. Ìàéåíè äàìúû-
äàéûð äàìúûëàð; Ñàí ñà÷ûëàð ìèðâàðèäëÿð, èí-
äàìúû òþêìÿê ö÷öí úèùàç, àëÿò; ïèïåò.
úèëÿð. À.Ñÿùùÿò. Äàìúûëàð ýöíöí ãàáàüûíäà
ÄÀÌÚÛË-ÄÀÌÚÛË çÿðô Ùèññÿ-ùèññÿ, àç-
àëìàç êèìè ïàðûëäàéûðäû. À.Äèâàíáÿéîüëó.
àç, ýåòäèêúÿ, éàâàø-éàâàø. Àíà, .. áÿäÿíèíè
2. òèá. Äàìúûëàðëà è÷èëÿí äÿðìàí. Äàìúû
äàìúûë-äàìúûë ÿðèäèð, óøàüûíû áÿñëÿìÿê ö÷öí
ðåñåïòëÿðè äÿ ìÿùëóë âÿ ìèêñòóðàëàðûí ðå-
÷ûðïûíûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ñåïòëÿðè êèìè éàçûëûð. Ð.ßëèéåâ.
ÄÀÌÚÛËÛÃ èñ. 1. Äàìúû àõìàã ö÷öí äàì-
3. “Áèð” ñþçö èëÿ – ÷îõ àç ìèãäàð, ÷îõ úöçè,
ëàðäà äöçÿëäèëÿí éåðëÿð. ×àðäàüûí äàìúûëûüû.
áèð çÿððÿ. Áèð äàìúû ÷þðÿê éåéèá ãàëõäûì.
2. Á à õ äàìúûëàéûúû.
– Áèð äàìúû äöðð òóôàíëàðûí éàðàòäûüû úîøãóí
ÄÀÌÚÛÑÀËÀÍ á à õ äàìúûòþêÿí.
ñåëëÿðäÿí äàùà äÿéÿðëèäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄÀÌÚÛÑÀÉÀÍ á à õ äàìúûëàéûúû.
◊ Äÿíèçäÿ áèð äàìúû – ëàçûì îëäóüó
ÄÀÌÚÛÒÞÊßÍ á à õ äàìúûëàéûúû.
ìèãäàðà íèñáÿòÿí ùå÷ äÿðÿúÿñèíäÿ, éîõ äÿ-
ÄÀÌÚÛÂÀÐÈ ñèô. Äàìúû êèìè, äàìúûéà
ðÿúÿñèíäÿ îëàí øåé ùàããûíäà.
îõøàð, äàìúû øÿêëèíäÿ îëàí.
äàìúû-äàìúû çÿðô Äàìúû ùàëûíäà, äàìëà-
ÄÀÌÄÀÁÀÚÀ èñ. 1. Óøàãëàðû ãîðõóòìàã
äàìëà; àç-àç, àçúà-àçúà. Äàìúû-äàìúû àõ-
ö÷öí éàëàíäàí óéäóðóëìóø ìþâùóì âöúóä
ìàã. – Ãàí äàìúû-äàìúû òþêöëöá, îòëàðû âÿ
(“äàì” âÿ “áàúà” ñþçëÿðèíäÿí äöçÿëäèëìèø-
528
ÄÀÌ-ÄÀÌ
ÄÀÌÛÇÄÛÐÛËÌÀÃ
äèð). Ãîðõóçñóí î äà äàìäàáàúà èëÿ ÷àüà-
3. õöñ. Äàìüà áàñìàã ö÷öí àëÿò.
ñûí; Êÿññèí äÿ ñÿäàñûí. Ì.ß.Ñàáèð.
4. ìÿú. Ëÿêÿëÿíäèðèúè, òÿùãèðåäèúè, àë÷àë-
2. Êèôèð, èäáàð, ÷èðêèí, èôðèòÿ. Ïà÷úàùûí
äûúû ñþç âÿ ñ. Äàìüà áàñìàã (âóðìàã)
îüëó ýþðäö, ÿäÿ, ãûç äàìäàáàúàíûí áèðèäèð.
ìÿú. – ëÿêÿëÿìÿê, äàìüàëàìàã, ðöñâàé åò-
(Íàüûë).
ìÿê, öñòöíÿ áþùòàí àòìàã. Ëÿíÿò äàìüàñû
ÄÀÌ-ÄÀÌ èñ. ìÿù. Äîøàá áèøèðìÿê ö÷öí
áàñìàã – á à õ ëÿíÿò.
ñûõûëûá äàìúû-äàìúû éûüûëàí öçöì ñóéó. Áó-
ÄÀÌÜÀÁÀÑÀÍ, ÄÀÌÜÀÂÓÐÀÍ
èñ.
ëàíûã äÿðìàí .. Íÿðèìàíà äàì-äàì ñóéóíó
1. Äàìüà âóðìàã ö÷öí àëÿò. // Äàìüà âóðàí
õàòûðëàòäû. Ìèð Úÿëàë.
àäàì.
ÄÀÌÄÀÍÄÖØÌß ñèô. äàí. Òÿñàäöôè, éåð-
2. ìÿú. Àäàìà úöðáÿúöð ëÿêÿëÿíäèðèúè àä-
ñèç, ìöíàñèáÿòñèç, ìÿíàñûç, úÿôÿíý. Äàì-
ëàð ãîéàí, ãàðàéàõàí øÿõñ.
äàíäöøìÿ ñþç. – Äåéèðÿì: – Àé ãàðäàø, ñÿí
ÄÀÌÜÀ×Û á à õ äàìüàâóðàí.
Àëëàù, áåëÿ äàìäàíäöøìÿ ñþçëÿð äàíûøìà,
ÄÀÌÜÀËÀÌÀ “Äàìüàëàìàã”äàí ô.èñ.
õàëã åøèäèá ñÿíè ìÿçÿììÿò åëÿð. Ú.Ìÿì-
ÄÀÌÜÀËÀÌÀÃ ô. 1. Äàìüà âóðìàã,
ìÿäãóëóçàäÿ.
äàìüà àëÿòè èëÿ íèøàí âóðìàã, äàü áàñìàã.
ÄÀÌ-ÄÀØ èñ. Òèêèëè, áèíà, åâ. Àëëàù äÿâÿéÿ
[Ýöëñÿíÿì:] Àüàìûí íàõûð÷ûñû èíÿéèìè äàì-
ãàíàä âåðñÿéäè, äàì-äàø ó÷óðàðäû. (Àòà.
üàëàéûá áÿéèí íàõûðûíà ãàòìûø. Ñ.Ñ.Àõóí-
ñþçö). Áèð íå÷ÿ ìöñÿëìàí äàì-äàø òèêäèðèá
äîâ. // Ìþùöð áàñìàã.
áèð áàëàúà êÿíä ñàëûáëàð. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
2. ìÿú. Ðöñâàé åòìÿê, è÷ öçöíö à÷ûá ýþñ-
çàäÿ. Àëëàùâåðÿí äàéû úÿíýÿë áöðöìöø äàì-
òÿðìÿê, ëÿêÿëÿìÿê.
äàøûíû ýþñòÿðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÀÌÜÀËÀÍÌÀ “Äàìüàëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÌÄÛÐÌÀ “Äàìäûðìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÌÜÀËÀÍÌÀÃ ìÿúù. 1. Äàìüà áà-
ÄÀÌÄÛÐÌÀÃ á à õ äàìûçäûðìàã.
ñûëìàã, äàìüà âóðóëìàã, äàìüà àëÿòè èëÿ
ÄÀÌ-ÄÈÂÀÐ òîï. Åâ âÿ äèâàðëàð. Äàìäàí-
íèøàí âóðóëìàã. // Ìþùöð áàñûëìàã.
äèâàðäàí áîéëàíàí ÷àíòàëû óøàãëàðû áÿçÿí
2. ìÿú. Ëÿêÿ âóðóëìàã, ðöñâàé åäèëìÿê.
àäáààä ÷àüûðûá è÷ÿðè ñàëûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ÄÀÌÜÀËÀÍÌÛØ ô.ñèô. 1. Äàìüà âóðóë-
ÄÀÌ-ÄÓÌ òÿãë. Òÿáèë êèìè øåéëÿðèí ùàñèë
ìóø, äàìüà àëÿòè èëÿ íèøàí âóðóëìóø, äàü
åòäèéè ñÿñ.
áàñûëìûø. Ñÿìÿä ñàü éàíàãëàðûíäàí “Ñ”
ÄÀÌßÍ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. ßòÿê (ïàëòàðäà).
ùÿðôè øÿêëèíäÿ äàìüàëàíìûø ãîéóíëàðûíû òà-
Òóòàðàì éàðûí ãèéàìÿòäÿ, ùÿáèáèì, äàìÿíèí;
íûéûá ñàüìàüà áàøëàäû. Ì.Ùöñåéí. // Ìþùöð
Ìÿñòñÿí ãÿôëÿò øÿðàáûíäàí, áó ýöí ìþùëÿò
áàñûëìûø.
ñàíà. Ôöçóëè. Äàü äàìÿíè – äàü ÿòÿéè.
2. ìÿú. Ëÿêÿëÿíìèø, ëÿêÿ âóðóëìóø, ðöñ-
Óòàí áèð, Êîðîüëó, óòàí; Äàüëàðûí äàìÿíèí
âàé åäèëìèø.
òóòàí. “Êîðîüëó”. Áèðè äàü äàìÿíèí òóòìóø;
ÄÀÌÜÀËÀÒÌÀ “Äàìüàëàòìàã”äàí ô.èñ.
Áèðè ñÿùðàéÿ öç ãîéìóø. Ã.Çàêèð.
ÄÀÌÜÀËÀÒÌÀÃ èúá. Äàìüà âóðäóðìàã.
ÄÀÌßÍß á à õ äàìÿí. Äàüûí äàìÿíÿ-
ÄÀÌÜÀËÛ ñèô. 1. Äàìüàñû îëàí, äàü áà-
ñèíäÿ, ìöçÿééÿí ÷ÿìÿíäÿ èêè ÷àäûð ãóðóëóá-
ñûëìûø. ..Àëíû äàìüàëû àäàì ãóëàüû äàìüàëû
äóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ùåéâàíäàí ïèñäèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÀÌÜÀ èñ. 1. Àòëàðûí âÿ áàøãà ùåéâàíëàðûí
2. ìÿú. Ëÿêÿëè, öñòöíäÿ ëÿêÿ îëàí, åéèáëè,
äÿðèñè öçÿðèíÿ ãûçäûðûëìûø äÿìèðëÿ âóðóëàí
íþãñàíëû. [Úàð÷èéåâ:] Ñÿí îíäà ñÿùâ åëÿ-
íèøàí. Äàìüà áàñìàã (âóðìàã) – áàõ
ìèñÿí êè, áåëÿ áèð äàìüàëû íÿñèëäÿí þçöíÿ
äàìüàëàìàã 1-úè ìÿíàäà. ×ÿïÿðèìÿ ýèðèá,
äîñò ñå÷ìèñÿí. È.Ùöñåéíîâ.
– äåéÿ áÿé ðÿèééÿòÿ áàäàëàã ýÿëäè, ðÿèééÿò þêö-
ÄÀÌÜÀÑÛÇ ñèô. 1. Äàìüàñû îëìàéàí,
çöíöí, àòûíûí âÿ äàíàñûíûí áóäóíà äàìüà
äàìüà âóðóëìàìûø.
âóðóá þç ùåñàáûíà êå÷èðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. // òàð.
2. ìÿú. Ëÿêÿñèç, ëÿêÿ âóðóëìàìûø, òÿìèç.
Ãÿäèì ìöñòÿáèä äþâëÿòëÿðäÿ úàíèíèí áÿäÿ-
ÄÀÌÛÇÄÛÐÛËÌÀ “Äàìûçäûðûëìàã”äàí
íèíÿ ãûçäûðûëìûø äÿìèðëÿ áàñûëàí íèøàí.
ô.èñ.
2. Ìþùöð, íèøàí. Ìàëûí öñòöíäÿ ôàáðèêèí
ÄÀÌÛÇÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Äàìúû-äàìúû
äàìüàñû âàð.
òþêöëìÿê, äàìúû-äàìúû àõûäûëìàã.
529
ÄÀÌÛÇÄÛÐÌÀ
ÄÀÍ
ÄÀÌÛÇÄÛÐÌÀ “Äàìûçäûðìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÌËÀÒÄÛÐÛËÌÀ “Äàìëàòäûðûëìàã”-
ÄÀÌÛÇÄÛÐÌÀÃ ô. Äàìúû-äàìúû òþêìÿê,
äàí ô.èñ.
äàìúû-äàìúû àõûòìàã; äàìûçìàã. Ñöá-
ÄÀÌËÀÒÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. äàí. Äàìà
ùàíâåðäèçàäÿ .. ôûð÷àíû ïèéàëÿäÿ ùÿðëÿäè, áèð
(ùÿáñÿ) ñàëäûðûëìàã; òóòäóðóëìàã.
àç ñó äàìûçäûðäû, òÿêðàð ôûð÷àíû äîëàíäûðäû,
ÄÀÌËÀÒÄÛÐÌÀ
“Äàìëàòäûðìàã”äàí
êþïöê ãàëõäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ô.èñ.
ÄÀÌÛÇÌÀ “Äàìûçìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÌËÀÒÄÛÐÌÀÃ èúá. äàí. Äàìà ñàë-
ÄÀÌÛÇÌÀÃ á à õ äàìûçäûðìàã.
äûðìàã; òóòäóðìàã.
ÄÀÌËÀ á à õ äàìúû. Ýåúÿêè éàüûøäàí
ÄÀÌËÀÒÌÀ “Äàìëàòìàã”äàí ô.èñ.
÷è÷ÿêëÿðèí, éàðïàãëàðûí óúëàðûíäàí ñàëëàíàí
ÄÀÌËÀÒÌÀÃ èúá. äàí. Äàìà ñàëäûðìàã,
äàìëàëàð ýöíÿøèí àë øÿôÿãëÿðè àëòûíäà àëìàç
ùÿáñ åòäèðìÿê; òóòäóðìàã.
äàíÿëÿðè êèìè ïûðûë-ïûðûë ïûðûëäàéûð. À.Øàèã.
ÄÀÌÌÀ “Äàììàã”äàí ô.èñ.
Áÿðêèéÿí éàüûøûí äàìëàëàðû Àéàçû éåðèíäÿí
ÄÀÌÌÀÃ ô. 1. Äàìúû-äàìúû àõìàã, äöø-
òÿðïÿòäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Áèð äàìëà – áèð
ìÿê, òþêöëìÿê. Ñàìîâàðûí ëöëÿéèíäÿí ñó
äàìúû (á à õ äàìúû 3-úö ìÿíàäà). Îíà åëÿ
äàììàã. Åâ äàìûð.
ýÿëäè êè, áó ñàéñûç-ùåñàáñûç öëýöúëÿð ùÿð òÿ-
2. ìÿú. Òþêöëìÿê, àõìàã. Íóð äàììàã.
ðÿôäÿí îíóí áîüàçûíà èëèøÿúÿê âÿ áèð ýþç
– Äàíûøàíäà øÿêÿð äàìàð ñþçöíäÿí; Ãàé-
ãûðïûìûíäà áèð äàìëà ãàí àõìàüà áåëÿ ìà-
ìàã äîäàãëàðû, áàëëû ñÿíÿì, ýÿë! Õÿñòÿ Ãà-
úàë âåðìÿäÿí îíóí áàøûíû öçöá äöçÿ àòàúàã.
ñûì. Ýöíÿø ÷ÿêèëèðäè, àðòûã àõøàìäû; Ýþé
Ñ.Ðÿùèìîâ. Ñîí äàìëà ãàíû ãàëàíà êèìè
ÿòÿêëÿðèíÿ áîéàëàð äàìäû. Ñ.Ðöñòÿì.
òÿíò. – áèð øåé óüðóíäà ìöáàðèçÿäÿ éöêñÿê
äàìà-äàìà á à õ äàìúû-äàìúû. Äàìà-
ôÿäàêàðëûüû áèëäèðèð. Ñîí äàìëà ãàíû ãàëàíà
äàìà ýþë îëàð, äàäà-äàäà ùå÷. (Àòà. ñþçö).
ãÿäÿð äöøìÿíëÿ âóðóøìàã. Ñîí äàìëàñûíà
Äàìà-äàìà ýþë îëàð, ãÿïèê-ãÿïèê éûüûëûá
ãÿäÿð – ùàìûñûíû, áöòöíëöêëÿ, äèáèíÿúÿí. Èñ-
àüúà ìàíàò ÿìÿëÿ ýÿëÿð. Í.Âÿçèðîâ.
êÿíäÿð ÿëèíäÿêè ãÿäÿùè ñîí äàìëàñûíà ãÿäÿð
ÄÀÌÎÒÓ èñ. äàí. Ãîë-áóäàãëû âÿ öçÿðè
è÷èð. À.Øàèã. Öðÿê éàíüûñûíû ñþíäöðìÿê ö÷öí
òöêëÿðëÿ þðòöëö, òÿáàáÿòäÿ èøëÿäèëÿí ÷îõèëëèê
[Éóíèñ] ñóéó ñîí äàìëàñûíà ãÿäÿð áàøûíà
îò áèòêèñè. [Äàìîòóíóí] ýþâäÿñèíèí öçÿðèíäÿ
÷ÿêèá, àüûð áèð íÿôÿñ þòöðäö. Ìèð Úÿëàë.
ãàðøû-ãàðøûéà äóðìóø âÿ éóìøàã òöêëÿðëÿ þð-
äàìëà-äàìëà á à õ äàìúû-äàìúû. ßñýÿð
òöëìöø òöíä-éàøûë ðÿíýëè ñàïëàãëû éàðïàãëàðû
êèøè, àíä äà è÷äèí øÿùèä îëìóø î ãûçà ñÿí;
éåðëÿøìèøäèð. Ð.ßëèéåâ.
Äàìëà-äàìëà ýþç éàøëàðû àõûòìàäûí ýþçëÿ-
ÄÀÍ èñ. Ýöíöí äîüìàñûíà àçúà ãàëìûø
ðèíäÿí. Ñ.Âóðüóí. Åëÿ áèë àü áóëóääàí
ùàâàíûí èøûãëàíìàñû, ñàáàù à÷ûëàðêÿí ýöíÿ-
äàìëà-äàìëà òþêöëöá; Ùÿð éàíäà íîâðóç-
øèí öôöãäÿ èëê àüàðìàñû. Äàí èøûüû. – Àõøà-
ýöëö. Ð.Ðçà.
ìûí ñèððèíè äàí áèëÿð. (Àòà. ñþçö). Ñöáùöí
ÄÀÌËÀÚÛà èñ. Êè÷èê äàìëà (äàìúû).
õÿáÿðèíè ýÿòèðÿíäÿ äàí; Éîðüóí äîñò ýþçëÿðè
ÄÀÌËÀÌÀÃ1 á à õ äàìúûëàìàã. Ýþçëÿ-
ùàëñûç ãàïàíäû. Ì.Äèëáàçè. Äàí àòìàã
ðèíäÿí éàø äàìëàéûð.
– á à õ äàí éåðè àüàðìàã. Äàí àòäû, øÿôÿã
ÄÀÌËÀÌÀÃ2 ô. äàí. Äàìà ñàëìàã, ùÿáñ
ñþêäö, ýöíÿø éàãóò òàúû èëÿ ôèðóçÿ òàõòûíà
åòìÿê. Îüðóíó äàìëàäûëàð. – [Èñêÿíäÿð:]
îòóðäó. À.Øàèã. Ñÿùÿðëÿð äàí àòàíäà, ãûï-
Àüà!.. Íÿ áóéóðóðñóíóç, îíëàðû äàìëàéàã,
ãûðìûçû áóëóäëàð; Ñàíúûëûð áó áèíàíûí ãöëëÿ-
éîõñà äàíûøäûðàúàãñûíûç? Í.Âÿçèðîâ. Ìîëëà
ñèíÿ ãàòàðëàð. Ð.Ðçà. Ýåúÿ éàðû îíëàð ãîøà
Ãÿøÿì òîïëàíìûø ïóëëàðû äà ýþòöðöá ãà÷-
÷îõ ñþùáÿò åòäè; Äàí àòàíäà ãÿùðÿìàíûì éó-
ìàüà ùàçûðëàøûð. Áèç îíóí àäàìëàðûíäàí áè-
õóéà ýåòäè. Ì.Ðàùèì. Äàí àòìàìûø – ñöáù
ðèíè òóòóá äàìëàìûøûã. Ì.Ùöñåéí.
à÷ûëìàìûø. ×ûõìàìûø ýöí, àòìàìûøäàí;
ÄÀÌËÀÍÌÀ “Äàìëàíìàã”äàí ô.èñ.
Ãàíëû áèð òîç ãàëõäû éîëäàí. ß.Úàâàä. Òàí-
ÄÀÌËÀÍÌÀÃ ìÿúù. äàí. Äàìà ñàëûí-
ðûíûí Ïÿðèíèñàñû éóõó éàòìûð, äàí àòìàìûø
ìàã, ùÿáñ åäèëìÿê. ßùìÿä, Õóäóøóí äàì-
çÿìèäÿ .. îëóð.. Ìèð Úÿëàë. Äàí àòìàìûø ùÿð
ëàíäûüûíû åøèäèíúÿ, Êàìàëûí éàíûíà ìÿñëÿ-
òÿðÿôäÿí àëîâëàíäû ñûõ ìåøÿ. ß.Úÿìèë. Äàí
ùÿòÿ ýåòäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
óëäóçó – 1) Çþùðÿ óëäóçó, Âåíåðà. Åâèíäÿ,
530
ÄÀÍÀ
ÄÀÍßÍÄß
åøèéèíäÿ; Éàò, ãóçóì, áåøèéèíäÿ; Äàí óëäóçó,
ÄÀÍÀÀÉÀÜÛ èñ. áîò. Ðöòóáÿòëè ìåøÿëÿðäÿ
áèð äÿ ìÿí; Äóðìóøóã êåøèéèíäÿ. (Áàéàòû).
áèòÿí èðèéàðïàãëû ÷îõèëëèê îò áèòêèñè.
Õîø ìåù ÿñèð ñÿðèí-ñÿðèí; Áàõûð ýþéäÿí äàí
ÄÀÍÀÁÀØ èñ. ìÿù. 1. Á à õ äàíàäèøè.
óëäóçó. Ñ.Ðöñòÿì; 2) ìÿú. ýþçÿëÿ èøàðÿ. Ãà-
2. ìÿú. äàí. Êöò àäàì, òÿðñ àäàì, ùþúÿò
ðàíëûã ýåúÿäÿ ñÿíè ýþçëÿéèá; Äóðìàãäàí
àäàì. Äàíàáàøûí áèðèäèð.
éîðóëäóì, åé äàí óëäóçó! Ú.Úàááàðëû. [Ýþ-
ÄÀÍÀÁÀØËÛÃ èñ. äàí. Éåêÿáàøëûã, êöò-
éÿð÷èí:] Ìÿí áèð àèëÿíèí äàí óëäóçóéàì; Àòà-
ëöê, òÿðñëèê, ùþúÿò. Äàíàáàøëûã åòìÿê.
íûí, àíàíûí áèðúÿ ãûçûéàì. Ì.Ðàùèì. Äàí öçö
ÄÀÍÀÁÓÐÍÓ èñ. áîò. Ðöòóáÿòëè éåðëÿðäÿ
– äàí âàõòû, ñöáù òåçäÿí, àëà-ãàðàíëûã. Äàí
áèòÿí îò áèòêèñè.
öçö èäè. Ùÿëÿ äàí óëäóçó áàòìàéûá ÿðøè-
ÄÀÍÀ-ÁÓÇÎÂ òîï. Áöòöí úàâàí ãàðà-
ôÿëÿêäÿ þç äþâðöíö åäèðäè. À.Äèâàíáÿéîüëó.
ìàë. Îòëàãäà äàíà-áóçîâ îòëàéûð.
Ùöúóì ñÿùÿð äàí öçö áàøëàíìûøäû. ß.Ìÿì-
ÄÀÍÀ×À èñ. Êè÷èê äàíà.
ìÿäõàíëû. Áèç ùÿðáèéÿëèëÿð äàí öçö äóðìàüû
ÄÀÍÀÄÈØÈ èñ. çîîë. Ðöòóáÿòëè òîðïàã àë-
þéðÿíìèøèê. Ìèð Úÿëàë. Äàí âàõòû – äàí ñþêö-
òûíäà éàøàéàí, àüàúëàðûí âÿ öìóìèééÿòëÿ,
ëÿí âàõò, ñöáù òåçäÿí, ýöí ýþðöíìÿéÿ áàøëà-
áèòêèëÿðèí êþêëÿðè èëÿ ãèäàëàíàí, áàøû áÿäÿ-
éàíäà, åðòÿäÿí. Ùÿð ýöí äàí âàõòû éóõóäàí
íèíÿ íèñáÿòÿí áþéöê îëàí ãóðä (áþúÿê). Äà-
äóðàí ãàðäàøëàðûí ùå÷ áèðè éàòàãäàí ÷ûõìàã
íàäèøè òîðïàüûí áèð ìåòðÿ ãÿäÿð äÿðèíëèéèíäÿ
èñòÿìèðäè. Ìèð Úÿëàë. Äàí éåëè – ñÿùÿð êöëÿéè,
ãûøëàéûð.
íÿñèì. Äàí éåëè ùÿð éàíà ÿòèð äàüûäûð; ×þë-
ÄÀÍÀ-ÄÎËÓà òîï. äàí. 1. Êè÷èêéàøëû ãà-
ëÿðÿ ÷ÿêèëèð áèð éàøûë ïÿðäÿ. À.Øàèã. Äàí éåðè
ðàìàë. [Ùåéäÿð áÿé:] Ýóéà êè, áöòöí Ãàðà-
– äàí èøûüûíûí ýþðöíäöéö éåð; öôöã. Ñÿùÿðèí
áàüäà äàíà-äîëóã îüðóñó áèð Ùåéäÿð áÿé-
äàí éåðèäèð; Ñöáù éåðè, äàí éåðèäèð; Áóëàã
äèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
áàøû ùÿð àõøàì; Áèð äÿñòÿ úàí éåðèäèð. (Áàéà-
2. Áÿçÿí èñòåùçà âÿ éà åòèíàñûçëûãëà éåòèø-
òû). Ýþðöíöð äàí éåðè ãûïãûðìûçû ãàí ðÿíýèí-
ìÿìèø, ùÿääè-áöëóüà ÷àòìàìûø úàâàíëàð,
äÿ. Ñ.Ðöñòÿì. À÷ûëûð éóõóäàí àëÿìèí ýþçö;
éàõóä ãàíìàç, ìÿäÿíèééÿòñèç àäàìëàð
Äàí éåðè úàí âåðèð éåíÿ èíñàíà. Î.Ñàðûâÿëëè.
ùàããûíäà.
Ãûçëà îüëàí ôÿðÿù âÿ ùÿéÿúàí è÷èíäÿ ãàëõûá
äàí éåðèíäÿ ëàëÿ òÿê ãûçàðìûø áóëóäëàðà áàõà-
ÄÀÍÀ-ÄÓÍÀ äàí. Á à õ äàíà-äîëóã 2-úè
ðàã .. äöøöíöðäöëÿð. È.ßôÿíäèéåâ.
ìÿíàäà. [Ùàúû Ãóðáàí:] ..Äàíà-äóíàíû ùÿðÿ
Äàí éåðè
àüàðìàã (à÷ûëìàã, ãûçàðìàã, ñþêöëìÿê)
áèð éåðÿ äàðòàúàã, Àëëàù õàòèðèíÿ, ìÿíÿ ðÿùì
– ñöáù à÷ûëìàüà áàøëàìàã. Ñÿùÿð äàí éåðè
åäèí, ìÿí éàçûüàì. Í.Âÿçèðîâ.
àüàðìàüà áàøëàð-áàøëàìàç ìàüàðàäàí ÷ûõûá
ÄÀÍÀÝÀÂÀËÛ èñ. ìÿù. Èðè, éóìðó, ãûð-
äöíÿí ìàðàë îâëàäûüûì éåðÿ ýÿëäèì. À.Øàèã.
ìûçû ýàâàëû íþâö.
Ãûçàðäû äàí éåðè, ñÿùÿð à÷ûëäû; Ýöíÿø äîüäó,
ÄÀÍÀ-ÊßË×ß èñ. Áèð éàøà äîëìàìûø úà-
äöíéàéà íóð ñà÷ûëäû. À.Ñÿùùÿò. Ýåúÿ þç ïÿð-
ìûø áàëàñû.
äÿñèíè éûüûá ýåäèð, äàí éåðè ñþêöëöð. Ì.Èáðà-
ÄÀÍÀÃÛÐÀÍ èñ. áîò. Éàðïàãëàðû çàíáàã
ùèìîâ. Àëò äàí – ùÿãèãè äàí ñþêìÿ, ñàáàù
éàðïàüûíà îõøàéàí áèð áèòêè; íîâðóç÷è÷ÿéè.
à÷ûëìà, ñöáù. Àëò äàí àüàðàíäà ìóçäóð îéà-
ÄÀÍÀËÎÁÉÀ èñ. áîò. Èðèäÿíÿëè ëîáéà íþâö.
íûá äóðäó, ýÿðíÿøèá ÿñíÿäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÀÍÄÛÐÌÀÃ èúá. Äàíìàüà ìÿúáóð åò-
ÄÀÍÀ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Àëèì, áèëèúè. Ôöçó-
ìÿê, äàíìàüà ñÿáÿá âÿ âàñèòÿ îëìàã, áîé-
ëè, úàìè-ìåé òÿðêèí ãûëûá çþùä èëÿ òÿãâàäÿí;
íóíà àëìàüà ãîéìàìàã.
Ãàìó äàíàéÿ ðþâøÿíäèð áó êèì, íàäàíëûüûí
ÄÀÍß1 [ôàðñ.] êëàñ. á à õ äÿí 1-úè ìÿíà-
âàðäûð. Ôöçóëè.
äà. ßêäèêëÿðè äàíÿëÿð ýþýÿðäè; Áÿù, áÿù,
ÄÀÍÀ1 èñ. Áèð éàøäàí èêè éàøà ãÿäÿð îëàí
íåúÿ òàìëû ìåéâÿ âåðäè! Ì.ß.Ñàáèð.
èíÿê áàëàñû. Äàíà ÿòè. – Äàíûøûã äàíàíû ãóð-
ÄÀÍß2 á à õ äÿíÿ 1-úè ìÿíàäà.
äà âåðÿð. (Ìÿñÿë).
ÄÀÍßÍÄß èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Áèëèúè, áèëèêëè,
ÄÀÍÀ2 äàí. Á à õ äàéíà. [Áÿáèð áÿé:]
îõóìóø. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Ãÿìÿðèí ÷îõ îõó-
Ùöððèééÿòëèê äåäèéèí íÿäè? Þçöìöçöê, ëàï
ìóø, äàíÿíäÿ áèð äàéûñû âàð èäè. (Íàüûë). Áèð
ëîðó äåéÿê, þçöìöçöê, äàíà! Ìèð Úÿëàë.
äàíÿíäÿ àäàì òÿéèí îëóíñóí Áàêûäà îëàí
531
ÄÀÍÛËÌÀ
ÄÀÍÛØÌÀÃ
ÿäëèééÿ ìÿùêÿìÿñèíÿ .. ôÿùëÿëÿð òÿðÿôèíäÿí..
äàíûøìàã, ìÿñëÿùÿòëÿøìÿê, ôèêèð ìöáàäè-
Í.Âÿçèðîâ.
ëÿñè åòìÿê. [Âÿçèð:] Ìÿíÿ âàúèá èäè êè, ñèç èëÿ
ÄÀÍÛËÌÀ “Äàíûëìàã”äàí ô.èñ.
äàíûøûã åäèì, ãóëàã àñûí! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÄÀÍÛËÌÀÃ ìÿúù. Èíêàð îëóíìàã, ýèçëÿ-
3. Èêè òÿðÿô, èêè íöìàéÿíäÿ ùåéÿòè àðàñûí-
äèëìÿê.
äà áèð øåé ùàããûíäà ýåäÿí ôèêèð ìöáàäèëÿñè;
ÄÀÍÛØÄÛÐÛËÌÀ “Äàíûøäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
ìöçàêèðÿ (÷îõ çàìàí úÿìäÿ èøëÿäèëèð). Èêè
ÄÀÍÛØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Äàíûøìàüà ìÿú-
äþâëÿò àðàñûíäà äàíûøûãëàð. Ñöëù äàíûøûãëàðû.
áóð åäèëìÿê. // Äèíäèðèëìÿê, ñîðüó-ñóàë åäèë-
Äàíûøûãëàð êÿñèëäè. – Áèð ÷îõ äàíûøûã âÿ ìö-
ìÿê. Ìöòòÿùèì äàíûøäûðûëäû.
çàêèðÿëÿðäÿí ñîíðà ðàçûëûã ÿìÿëÿ ýÿëäè. Ñ.Ùö-
ÄÀÍÛØÄÛÐÌÀ “Äàíûøäûðìàã”äàí ô.èñ.
ñåéí. Áó äàíûøûãëàðà íÿ îüëàí âÿ íÿ ãûç øÿõñÿí
ÄÀÍÛØÄÛÐÌÀÃ èúá. 1. Äàíûøìàüà ìÿú-
ãàðûøà áèëìÿç. Ð.ßôÿíäèéåâ. [Ìèñòåð Òîìàñ
áóð åòìÿê. // Ñîðóøìàã, äèíäèðìÿê, ñîðüó-
âÿ âÿçèðëÿðèí] äàíûøûãëàðû áèð ìÿçìóí ÿòðàôûí-
ñóàë åòìÿê. Ìÿùêÿìÿ ñÿäðè ö÷öí ìÿñÿëÿ àé-
äà äåéèëäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Äàíûøûã àïàð-
äûí èäè. Áóíà áàõìàéàðàã, áèð íå÷ÿ øàùèäè äÿ
ìàã – áèð øåé ùàããûíäà áàøãàñû, éà áàøãàëàðû
äàíûøäûðäû. Ñ.Ùöñåéí. // Áèðèñè èëÿ ñþùáÿò åäèá
èëÿ ôèêèð ìöáàäèëÿñè åòìÿê, ìöçàêèðÿ åòìÿê.
ôèêðèíè áèëìÿê. Áèð äÿôÿ éàòàãõàíàäà òÿëÿáÿ-
Ìÿäÿíè ÿëàãÿ ùàããûíäà äàíûøûã àïàðìàã.
ëÿð ñþçö áèð éåðÿ ãîéäóëàð êè, Ãÿäèðè äà-
– [Ãÿòèáÿ:] Ùöñàìÿääèíÿ Ðåéäÿ îðäó äö-
íûøäûðìàìûø ðÿé ñþéëÿìÿñèíëÿð. Ìèð Úÿëàë.
çÿëòìÿéè òàïøûðìûøàì.. Øèðâàíëà, Áàüäàäëà
[Áàõûø áÿé] áÿëêÿ äÿ Íþâðÿñòÿíè äàíûøäûð-
äàíûøûã àïàðûëìàãäàäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìàã, áèð àüçûíû éîõëàìàã ö÷öí ýþçëÿéèðäè.
ÄÀÍÛØÛÃÑÛÇ çÿðô 1. Ìöáàùèñÿñèç, ãåéäñèç-
ß.Àáàñîâ.
øÿðòñèç, ñþçñöç, ùå÷ áèð åòèðàçà éîë âåðìÿ-
2. ìÿú. Äèëÿ ýÿòèðìÿê, äèëëÿíäèðìÿê, ÷àë-
äÿí; ìöòëÿã. Äàíûøûãñûç òàáå îëìàã. ßìðè
ìàã, îõóòìàã. Áèð àüûç äà, áèð íÿôÿñ äÿ äà-
äàíûøûãñûç éåðèíÿ éåòèðìÿê. – ..ßââÿëëÿð
íûøäûðûí ñàðû ñèìè; Áåëÿ áèð ýöí ÿëÿ äöøìÿç,
îíóí [Êîñàîüëóíóí] àüçûíäàí íÿ ÷ûõñà èäè,
äàéàíìàéûí ãîíàã êèìè. Ñ.Âóðüóí.
äàíûøûãñûç éåðèíÿ éåòèðèðäèëÿð. È.Øûõëû.
3. Èíêàð øÿêëèíäÿ: äàíûøäûðìàìàã – äèí-
2. Äàíûøäûðûëìàäàí, äèíäèðèëìÿäÿí. Àëòû àé
äèðìÿìÿê, áèðèíäÿí êöñöá ÿëàãÿíè êÿñìÿê.
ùÿáñõàíàäà äàíûøûãñûç éàòàí Êÿðèìáÿé îðà-
ÄÀÍÛØÛÃ èñ. 1. Øèôàùè ôèêèð ìöáàäèëÿñè; ñþù-
äà åøèòäè êè, Éóñèô “àòà!” äåéÿ-äåéÿ úàí âåð-
áÿò. Î áàðÿäÿ áó ýöí äàíûøûã îëàúàã. Àðà-
ìèøäèð. Ìèð Úÿëàë.
ëàðûíäà úèääè äàíûøûã îëäó. – Äàíûøûã äà-
ÄÀÍÛØÛËÌÀ “Äàíûøûëìàã”äàí ô.èñ.
íàíû ãóðäà âåðÿð. (Ìÿñÿë). [Ýöëäÿñòÿ:] Àòà,
ÄÀÍÛØÛËÌÀÃ ìÿúù. Ñþéëÿíèëìÿê, äå-
ìÿí äàíûøûüûíûí ùàìûñûíû åøèòäèì. ß.Ùàã-
éèëìÿê, ñþùáÿòè ýåòìÿê. Áó áàðÿäÿ ùå÷ áèð
âåðäèéåâ. // Äàíûøìà, ñþùáÿò åòìÿ. [Ãÿùðÿ-
ñþç äàíûøûëìàäû. Îíóí ùàããûíäà ÷îõ äàíû-
ìàí:] Èíäè íÿ äàíûøûã âàõòûäûð!.. Àëÿì äàüû-
øûëìûøäûð. – Î éåðäÿ êè ñþç äöøÿíäÿ, ýÿðÿê
ëûð. Ù.Íÿçÿðëè. Ìåøÿäÿêè àüàúëàð êöëÿéèí òÿ-
“ìèëëÿò” ñþçö äàíûøûëà, îðàäà “ÿøõàñ” ëÿôçè
ñèðèíäÿí óüóëäàéûð, Úàâàäûí äàíûøûüûíà ìàíå
èñòåìàë îëóíóð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Òèí-
îëóðäó. ß.Âÿëèéåâ. // Äàíûøìà òÿðçè. Óçóí áèð
ëÿðäÿ äàíûøûëàí ñþçëÿðÿ ãóëàã âåðìÿéèí.
íèòã ñþéëÿìÿéÿ ùàçûðëàøìûø êèìè ýþðöíÿí
Ãàíòÿìèð.
êàòèá áèðäÿí ñÿñèíè àë÷àëäûá, äàíûøûüûíûí
ÄÀÍÛØÃÀÍ ñèô. Äàíûøìàüû ñåâÿí, ñþù-
òîíóíó äÿéèøäè. ß.Ñàäûã. // Ñþç-ñþùáÿò.
áÿòúèë; äèëëè, õîøäàíûøàí. Äàíûøãàí àäàì. Ãÿ-
2. Úàíëû äèë, àäè äàíûøûã äèëè. Áàùàäûð áèð
ðÿíôèë Úàâàäîâà ÷îõ äàíûøãàíäûð. ß.Âÿëèéåâ.
íå÷ÿ ùÿôòÿ äàíûøûãäà ÷îõ èøëÿíÿí ñþçëÿðè
ÄÀÍÛØÃÀÍËÛÃ èñ. Äàíûøãàí àäàìûí õà-
[Ñîíàéà] þéðÿòäè âÿ ñîíðà êèòàáäàí àç-àç
ñèééÿòè. Äàíûøãàíëûüûìà ýþðÿ ãûíàñàí äà,
äÿðñ âåðäè. Í.Íÿðèìàíîâ. Äàíûøûüà òóò-
ñÿíÿ áèð íå÷ÿ øåé äÿ äåìÿéÿ ìÿúáóðàì.
ìàã – ñþùáÿòëÿ áàøûíû ãàðûøäûðìàã, ñþùáÿòÿ
ß.ßáöëùÿñÿí.
òóòìàã, ñþùáÿòëÿ éàéûíäûðìàã. Íþâðÿñòÿ
ÄÀÍÛØÌÀ “Äàíûøìàã”äàí ô.èñ.
äàùà áèð ñþç äåìÿéèá àääûìëàðêÿí áÿé éåíÿ
ÄÀÍÛØÌÀÃ ô. 1. Ñþçëÿ èôàäÿ åòìÿê, áèëäèð-
äÿ “ãûçûì” äåéÿ-äåéÿ îíó äàíûøûüà òóòäó.
ìÿê, àíëàòìàã, äåìÿê, ñþéëÿìÿê, íÿãë åò-
ß.Àáàñîâ. Äàíûøûã åòìÿê – ñþùáÿò åòìÿê,
ìÿê. Àüûð-àüûð äàíûøìàã. Äöçöíö äàíûøìàã.
532
ÄÀÍÛØÌÀÌÀÇËÛÃ
ÄÀÍËÀÃËÛ
Ùÿéÿúàíëà äàíûøìàã. Äàíûøà áèëìÿìÿê.
ÄÀÍÃÀ1 ñèô. âÿ èñ. äàí. Ùþúÿò, ñþç ãÿáóë
ßùâàëàòû äàíûøìàã. Ìÿñÿëÿíè à÷ûã äàíûøìàã.
åòìÿéÿí; ëîâüà, ãàáà. Äàíãà àäàì. Äàí-
– [Èêðàì] Ñÿëèìîâóí éàíûíà ýåäèá, ÿìèñè
ãàíûí áèðèäèð.
ùàããûíäà áèëäèêëÿðèíè îíà äàíûøìàëû èäè.
ÄÀÍÃÀ2 èñ. Ìàë àøûüû. Äàíãàëàðû ÷ûõìûø
ß.ßáöëùÿñÿí. ßáèë ÷àëûøûðäû êè, Äèëäàð àðâà-
ãîúà èíÿêëÿð.
äûí ãÿëáèíÿ òîõóíàí áèð ñþç áåëÿ äàíûøìàñûí.
ÄÀÍÃÀËÛÃ á à õ äàíãàçëûã.
ß.Âÿëèéåâ. // Äèíìÿê, ñþç ñþéëÿìÿê. Ùå÷ êÿñ
ÄÀÍÃÀÇ ñèô. äàí. á à õ äàíãà1. Äàíãàç
äàíûøìûðäû. – Áèð-áèðèìèçèí ãîðõóñóíäàí
óøàã.
àüçûìûçû à÷ûá äàíûøà áèëìèðäèê. Ì.Ñ.Îðäó-
ÄÀÍÃÀÇËÛÃ èñ. äàí. Éåêÿáàøëûã, êîáóä-
áàäè. Ùàêèì ìöãÿññèðèí éåðèíäÿí äàíûøìà-
ëóã, äèêáàøëûã. Äàíãàçëûã åòìÿê.
üûíà ãÿçÿáëÿíäè. Ìèð Úÿëàë.
ÄÀÍÃÛËÄÀÌÀ “Äàíãûëäàìàã”äàí ô.èñ.
2. Áèð äèëäÿ ôèêðèíè éàõøû èôàäÿ åòìÿéè áà-
ÄÀÍÃÛËÄÀÌÀÃ ô. 1. Äàíãûëòû ÷ûõàðìàã,
úàðìàã. Ðóñúà éàõøû äàíûøìàã.
äàíãûëòûëû ñÿñ ÷ûõàðìàã. Ãàçàí äöøöá äàí-
3. Ñþùáÿò åòìÿê. Éåíÿ î áàü îëàéäû; Éåíÿ
ãûëäàäû. – ..Åëÿ áèë äîëó àëòûíäà äÿìèð òàõòà-
ñèçÿ ýÿëÿéäèê; Äàíûøàéäûã, ýöëÿéäèê. Ì.Ìöø-
ïóø äàíãûëäàéûð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ôèã. [Ñàðûêþéíÿê] õÿëâÿò ãàëûí áèð ìåøÿ è÷èí-
2. ìÿú. Áàø-ãóëàã àïàðìàã, äÿíý åòìÿê.
äÿ áóëóíäóüóìóçó ãÿòèééÿí íÿçÿðÿ àëìàéà-
ÄÀÍÃÛËÄÀÒÌÀ “Äàíãûëäàòìàã”äàí ô.èñ.
ðàã, ñÿðáÿñòúÿñèíÿ äàíûøûð, ìÿíè ìÿøüóë
ÄÀÍÃÛËÄÀÒÌÀÃ ô. Ìåòàë áèð øåéÿ òî-
åäèðäè. Ñ.Ùöñåéí.
õóíìàãëà, éàõóä îíó áèð øåéÿ òîõóíäóð-
ìàãëà äàíãûëòû ñÿñè ÷ûõàðìàã. Âåäðÿíè äàí-
4. Ôèêèð ñþéëÿìÿê, ìöùàêèìÿ éöðöòìÿê,
ãûëäàòìàã. – Êîñà êóðéåð áàéàãäàí çÿíýè
ìöçàêèðÿ åòìÿê. Áöòöí øÿùÿð áó áàðÿäÿ äà-
äþðä äÿôÿ äàíãûëäàòìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
íûøûð. Áó õöñóñäà ùÿëÿ äàíûøàúàüûã. – Ùÿð
ÄÀÍÃÛËÒÛ èñ. Ìåòàë øåéèí áàøãà áèð øåéÿ
éåðäÿ ìöùàðèáÿ òÿùëöêÿñèíäÿí áþéöê áèð íèô-
òîõóíàðêÿí ÷ûõàðäûüû ñÿñ; èðè çÿíýèí ÷ûõàðäû-
ðÿò âÿ ùÿéÿúàíëà äàíûøûðëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
üû ñÿñ. Êèëñÿ çÿíýëÿðèíèí äàíãûëòûñû. – Ýöúëö
5. ×ûõûø åòìÿê, íèòã ñþéëÿìÿê. Àòÿøèí äà-
éàüûø ñÿñè âÿ íàâàë÷àíûí äàíãûëòûñû äà [Òÿð-
íûøìàã. Ùÿðàðÿòëÿ äàíûøìàã. – Ñÿëèì ãûçüûí
ëàíûí] ÿñÿáëÿðèíÿ òîõóíäó. Ì.Ùöñåéí.
äàíûøûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
ÄÀÍÃÛÐ ñèô. äàí. ×îõ ÷ûëïàã; äàç, êå÷ÿë.
6. Ãèéìÿò ùàããûíäà áèð ãÿðàðà ýÿëìÿê,
Äàíãûð áàø. // Áàøû áó úöð îëàí. ..Êÿðáÿëàéû
øÿðòëÿøìÿê; êèðÿ åòìÿê. Ôàéòîíëàðû äàíûøäûã.
Òàïäûã èñÿ äàíãûð Àááàñû éàçäûðäû. Ìèð Úÿëàë.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áó ãî÷óëàð ýåäèá, ö÷ ýåúÿ
ÄÀÍÃÛÐÄÀÌÀ “Äàíãûðäàìàã”äàí ô.èñ.
îõóìàüà õàíÿíäÿ äàíûøàðëàð. Ð.ßôÿíäèéåâ.
ÄÀÍÃÛÐÄÀÌÀÃ á à õ äàíãûëäàìàã.
7. Áÿùñ åòìÿê, õÿáÿð âåðìÿê, éàçìàã.
ÄÀÍÃÛÐ-ÄÓÍÃÓÐ òÿãë. Ìåòàë øåéëÿðèí
Îí àëòûíúû íþìðÿìèçäÿ ìîëëà Òàðãóëóíóí
áèð-áèðèíÿ òîõóíäóãëàðû çàìàí ÷ûõàðäûãëàðû
ñèüÿ áàðÿñèíäÿ åòäèéè âÿçèíäÿí áèð íå÷ÿ ñþç
ñÿñ. Ãàçàíëàðûí äàíãûð-äóíãóðó. Çÿíýëÿðèí
äàíûøìûøûã. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
äàíãûð-äóíãóðó.
ÄÀÍÛØÌÀÌÀÇËÛÃ èñ. Äàíûøìàüû ñåâ-
ÄÀÍÃÛÐÒÛ á à õ äàíãûëòû.
ìÿìÿ, äàíûøìàã èñòÿìÿìÿ, äàíûøìàüû áà-
ÄÀÍÃÛØ èñ. ìÿù. Òÿçÿúÿ ÷ûõìûø êè÷èê
úàðìàìà. Äàíûøìàìàçëûãäà Úàìàëû èòÿëÿ-
áóéíóç. Ãóçóíóí äàíãûøû.
éèá, îíóí éåðèíÿ îòóðàí Âåéñ äèíìÿäè.
ÄÀÍÃÓØÓ èñ. çîîë. Âàüëàð äÿñòÿñèíäÿí
ß.ßáöëùÿñÿí.
ýþë ãóøó.
ÄÀÍÈÌÀÐÊÀËÛ á à õ äàíèéàëû.
ÄÀÍËÀÃ èñ. Òþùìÿò, ìÿçÿììÿò, òÿíÿ.
ÄÀÍÈØ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Áèëèê, åëì. Ìÿúíóí
Èøèíè éàõøû ýþð, äàíëàã åøèòìÿ. – Éóíèñ àíà-
äåäèéèí âöúóäè-êàìèë; Ùÿð äàíèøÿ ìÿíäÿí
ñûíûí äàíëàüûíà úàâàá âåðìèðäè. Ìèð Úÿëàë.
îëäó ãàáèë. Ôöçóëè.
Ìÿäÿäèí äàíëàüûíû åøèäÿí Õàíïÿðè ùèðñèíäÿí
ÄÀÍÈØÌßÍÄ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Áèëèêëè, àëèì.
áèð éåðäÿ îòóðà áèëìèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
ÄÀÍÈÉÀËÛ èñ. Äàíèéà ÿùàëèñèíäÿí îëàí;
ÄÀÍËÀÃËÛ ñèô. Äàíëàíìûø, ìÿçÿììÿò-
äàíèìàðêàëû.
ëÿíìèø; ÷îõ äàíëàíàí, ùÿìèøÿ äàíëàíàí, äàí-
ÄÀÍÃ á à õ äàðàíã.
ëàíú.
533
ÄÀÍËÀÌÀ
ÄÀÐ
ÄÀÍËÀÌÀ “Äàíëàìàã”äàí ô.èñ.
ÿùÿìèééÿòè îëàí, ðåëñëÿðè áèð-áèðèíÿ éàõûí
ÄÀÍËÀÌÀÃ ô. Òþùìÿò åòìÿê, ìÿçÿì-
äÿìèð éîëó. Áöòöí ìÿäÿíëÿðÿ òðàìâàé âÿ äàð
ìÿò åòìÿê. Çåéäè ñþéöð, Êàìèëÿíè äàíëàéûð;
äÿìèð éîëó ÷ÿêèëìèøäèð.
Êþðïÿ äåéèë, ùÿð áèðè ñþç àíëàéûð. Ì.ß.Ñàáèð.
2. ×îõ ñûõ, ñûõûúû, òàðûì. Äàð êþéíÿê. Äàð
[Àéäûí:] Íÿ èñòÿéèðñÿí, íÿ? Áèëèðÿì, éåíÿ
øàëâàð. Äàð àéàããàáû.
äåéÿúÿêñÿí êè, ñÿùâ åäèðñÿí, éåíÿ ìÿíè äàí-
3. Êè÷èê, áàëàúà. Áèðè äåéèð: – Àçúà äàðäûð
ëàéàúàãñàí. Ú.Úàááàðëû.
éåðèìèç; Íÿ îëñóí, ýåíèøäèð öðÿêëÿðèìèç.
ÄÀÍËÀÍÚ ñèô. ×îõ äàíëàíàí, äàèì äàíëà-
Ì.Ðàùèì. ßñëèíÿ áàõñàí, áó äàð ùÿéÿòäÿ íÿ
íàí, äàíëàíìàüà âÿðäèø åòìèø. Äàíëàíú óøàã.
ýöíÿøëè áèð éåð, íÿ äÿ òàìàøàëû áèð øåé âàðäû.
ÄÀÍËÀÍÌÀ “Äàíëàíìàã”äàí ô.èñ.
ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄÀÍËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Òþùìÿòëÿíìÿê,
4. ìÿú. ßùàòÿñè ýåíèø îëìàéàí; ìÿùäóä,
ìÿçÿììÿòëÿíìÿê.
áèðòÿðÿôëè. Äàð äöøöíúÿ. Äàð åëìè ñàùÿ.
ÄÀÍËÀÒÌÀ “Äàíëàòìàã”äàí ô.èñ.
5. ìÿú. ×îõ àç, ÷îõ ìÿùäóä, ãåéðè-êàôè,
ÄÀÍËÀÒÌÀÃ èúá. Äàíëàíìàüà ìÿúáóð
éàõóä íàìöíàñèá. Âàõò ÷îõ äàð èäè. // Åéíè
åòìÿê. Þçöíö äàíëàòìàã. Óøàüû àíàñûíà
ìÿíàäà áÿçÿí “áó äàð âàõòû, áó äàð âàõòäà”
äàíëàòìàã.
òÿðêèá øÿêëèíäÿ èøëÿíèð. Áèðäÿí ãàïû äþéöëöð,
ÄÀÍËÀÉÛÁ-ÄÀÍÑÛÌÀÃ ô. Áÿðê äàíëà-
ìîëëà þç-þçöíÿ ùèðñëÿíèð êè, éåíÿ ýþðÿñÿí
ìàã, áÿðê ìÿçÿììÿò åòìÿê. Ïî÷ò èäàðÿñè
êèìäè áó äàð âàõòû ýÿëèá ÷ûõäû. “Ì.Í.ëÿòèô.”
ðÿèñèíèí äàâàñû êÿñèëìÿê áèëìèðäè, î, øîôåðè
[Õàíûìíàç:] Áó äàð âàõòû ñÿí ýåòìÿ. Ãàðàí-
áÿðê äàíëàéûá-äàíñûéûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëûãäûð, ñÿí äàéàí, ìÿí ýåäèì. Ú.Úàááàðëû.
Àíúàã èíäè, áó äàð âàõòäà ñþùáÿò à÷ìàüû
ÄÀÍÌÀ “Äàíìàã”äàí ô.èñ.
ëàçûì áèëìÿäè. Ìèð Úÿëàë.
ÄÀÍÌÀÃ ô. 1. Èíêàð åòìÿê, áîéíóíà àëìà-
◊ Äàð àéàãäà – ÷ÿòèí çàìàíäà, ÷ÿòèí âÿ-
ìàã, áîéíóíäàí àòìàã. Áèëäèéèíè äàíìàã. Þç
çèééÿòÿ äöøÿíäÿ. Äàð àéàãäà êþìÿê åòìÿê.
ñþçöíö äàíìàã. – [Øÿðÿôíèñÿ õàíûì:] Éàõøûñû
Äàð àéàãäà èìäàäà ÷àòìàã. Äàð åòìÿê
áóäóð êè, äàíàðàì, äåéÿðÿì êè, ùå÷ âàõò àü-
(áÿçÿí “áàøûíà” ñþçö èëÿ) – äþçöëìÿç åò-
ëàìûðäûì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Çåéíàë áàøûíû
ìÿê, ìÿøÿããÿòëè åòìÿê. Åâè áàøûíà äàð åò-
àøàüû ñàëëàìûøäû. Èëê èñòèíòàãäà ñþéëÿäèéè áèð
ìÿê. Äöíéàíû áàøûíà äàð åòìÿê. Äàð ýöí
ñþçö äàíà áèëìÿéÿúÿêäè. Ñ.Ùöñåéí. [Ìöð-
– ùÿéàòûí ÷îõ ÷ÿòèí, ÷îõ àüûð, áþùðàíëû, ìÿù-
øöä:] Àé Èíúè, ýóéà ìÿí åâëè îëäóüóìó äà-
ðóìèééÿòëÿðëÿ äîëó âàõòû. Éàðû ýþðìÿê èñ-
íûðàì? Ñ.Ðÿùìàí. // Áèð øåéèí ìþâúóä îë-
òÿéèð; Öðÿéèì áó äàð ýöíäÿ. (Áàéàòû). Àéýöí
äóüóíó ãÿáóë åòìÿìÿê, ðÿää åòìÿê, èíêàð
àëûá ÷àüàñûíû áàüðûíà áàñûð; Àíàëàðà òÿñÿë-
åòìÿê. [Ãÿäèð:] Ìÿí éåêÿëèêäÿ àäàìûí äèðè-
ëèäèð äàð ýöíäÿ þâëàä. Ñ.Âóðüóí. Âÿòÿíèí
ëèéèíè äàíûðëàð. Ìèð Úÿëàë.
äàð ýöíöíäÿ àòûëäûí þí ñÿíýÿðÿ; Îí éàðà
2. Ýèçëÿìÿê. [Íÿáè:] Ùÿúÿð, íÿ îëóá êè,
àëäûíñà äà, óô äåìÿäèí áèð êÿðÿ. Ñ.Ðöñòÿì.
éåðèéÿ áèëìèðñÿí? Ùÿúÿð éàðàëàíäûüûíû îí-
Äàð êÿñèëìÿê – á à õ äàð îëìàã. Áèð ãûé
äàí äàíûá úàâàá âåðäè.. “Ãà÷àã Íÿáè”.
âóðñàì, áó ýöí äöíéà äöøìÿíëÿðÿ äàð êÿñè-
Óçàãëàðäà, áÿëêÿ äàüëàð äàëûíäà; Íèøàíëûí
ëÿð. Ñ.Âóðüóí. Äàð îëìàã – äþçöëìÿç îë-
âàð, îíó ìÿíäÿí äàíûðñàí? ß.Úÿìèë. Ñåâè-
ìàã. Äàðà äöøìÿê – 1) ìàääè úÿùÿòäÿí
ðÿì, íÿ äàíûì, ñåâèðÿì. Î.Ñàðûâÿëëè.
àüûð âÿçèééÿòÿ äöøìÿê, ñûõûíòû ÷ÿêìÿê, éîõ-
ÄÀÍÑÀÃ äàí. á à õ äàíëàã.
ñóë ùàëà äöøìÿê; 2) ÷ÿòèí âÿçèééÿòÿ äöø-
ÄÀÍÑÛÃ èñ. ìÿù. Àáûð, ùÿéà. Àáðûíû èòèðìÿê.
ìÿê, èøè ÷ÿòèíÿ äöøìÿê. Òàíðû, éàìàí ýöí-
Ìÿùÿááÿòèíè èòèðìÿê.
äÿ äöøìöøöê äàðà; Áèçÿ þçöí êþìÿê îë,
ÄÀÐ1 ñèô. 1. Åíñèç (åíëè çèääè). Äàð êö÷ÿ.
àìàí, àìàí! “Êîðîüëó”. Îüóë, ùàðäà äàðà
Äàð éîë. Äàð êå÷èä. Äàð äÿðÿ. – Êö÷ÿ äàð
äöøñÿí, àðõàëàí ùöíÿðèíÿ; Ñÿí þëöìö áèð àí
îëìàüûíà ýþðÿ óëàã ýöú èëÿ êå÷èðäè. ×ÿìÿí-
áåëÿ ýÿòèðìÿ ýþçëÿðèíÿ. Ñ.Âóðüóí. Äàðà ãûñ-
çÿìèíëè. Äèéàð êèøè äàð áèð úûüûðëà ñîëà òÿðÿô
íàìàã – áÿðêÿ ÷ÿêìÿê, ñûõûøäûðìàã, ÷ÿòèí
áóðóëäó. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Äàð äÿìèð
âÿ ÷ûõûëìàç âÿçèééÿòÿ ñàëìàã. Áÿé Íàáà-
éîëó – éàõûí ìÿñàôÿëÿðÿ ÷ÿêèëÿí âÿ éåðëè
òîüëóíó áÿðê äàðà ãûñíàìûø, îíóí ýþçöíöí
534
ÄÀÐ
ÄÀÐÀÃ×Û
àüû-ãàðàñû áèðúÿ ãûçûíû åâèíÿ ãóëëóã÷ó èñòÿ-
ÄÀÐÀÃ èñ. 1. Ñà÷û äàðàéûá äöçÿëòìÿê ö÷öí
éèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äàðà ñàëìàã – á à õ
äèøëè àëÿò. Íàðûíäèøëè äàðàã. Áàøûíû äàðàãëà
äàðà ãûñíàìàã. Äàðäà ãàëìàã (îëìàã) –
äàðàìàã. – Ñèéàù çöëôö äàðàã èëÿ äàðà, ýþð.
÷ÿòèí âÿçèééÿòÿ äöøìÿê, ÷ÿòèíëèê ÷ÿêìÿê,
Ãóðáàíè. Äàðàã ÷ÿêìÿê – äàðàìàã. Ìöø-
åùòèéàú è÷èíäÿ îëìàã. Ãàëñàí äà çèëëÿòäÿ,
êöíàçûí ãîéóí-ãîëòóüóíà ñÿðèíëèê äîëäóãúà,
ãàëñàí äà äàðäà; Áàüëàí àçàäëûüà, àçàä
êöëÿê ñà÷ëàðûíà äàðàã ÷ÿêäèêúÿ öðÿéè äèíúÿëèð,
çÿùìÿòÿ. Ì.Ðàùèì. Î ùå÷ âàõò ñÿíèí äàðäà
èñòèñè àçàëûðäû. ß.Âÿëèéåâ. Äàðàã ýþðìÿìÿê
ãàëìàüûíà ðàçû îëìàç. Ì.Ùöñåéí. Äàðäàí
– ùå÷ äàðàíìàìàã. Ãûâðûì ñà÷ëàðûíûí áèð-
÷ûõìàã – àüûð âÿ ÷ÿòèí âÿçèééÿòäÿí, ìÿù-
áèðèíÿ ãàðûøìàñû ñà÷ëàðûíûí äàðàã ýþðìÿäè-
ðóìèééÿòäÿí ãóðòàðìàã.
éèíè áèëäèðèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Ãàäûíëàðûí
ÄÀÐ2 èñ. [ôàðñ.] Åäàìà ìÿùêóì îëóíàí-
ñà÷ëàðûíû áèð éåðäÿ ñàõëàìàã âÿ áÿçÿê ö÷öí
ëàðû àñìàã ö÷öí äèêÿëäèëÿí äèðÿê; äàð àüàúû.
ñà÷ëàðûíà òàõäûãëàðû çèíÿò øåé.
Äàð àüàúûíû äà òÿïÿíèí öñòöíäÿ ãóðóáëàð.
2. Éóí âÿ ñ. ëèôëè øåéëÿðè äàðàìàã ö÷öí àëÿò.
“Êîðîüëó”. [Êîíñóë:] Áó äàð àüàúëàðû øà-
Éóí äàðàüû. Êÿòàí äàðàüû.
ùÿíøàù ùþêóìÿòèíèí ÿìðè èëÿ ãóðóëìóøäóð.
3. Ìöõòÿëèô ìÿãñÿäëÿð ö÷öí èøëÿäèëÿí
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äàð àüàúûíäàí àñìàã
äàðàüàîõøàð àëÿòëÿðèí, éàõóä îíëàðûí áó øÿ-
äàðà ÷ÿêìÿê – äàð àüàúûíäàí àñìàã éîëó
êèëäÿ îëàí ùèññÿëÿðèíèí àäû. Èïëÿðè äàðàüà
èëÿ åäàì åòìÿê. Áåëÿ çàìàí ùàðà, ãî÷ èéèä
äöçìÿê. Òîõóìà äÿçýàùûíûí äàðàüû. Êîì-
ùàðà? Ìÿðäëÿðè ÷ÿêèðëÿð íàìÿðäëÿð äàðà.
áàéíûí äàðàüû.
“Êîðîüëó”. Õàí .. äåéèðäè: – Ö÷ ýöí ãûçûë ãóø-
4. Àðàáà îõóíóí ñþéêÿíäèéè îéóã. Ïÿðè
ëàðûìà ÿò âåðìÿéèí; Çàìàíû äà äàðà ÷ÿêèí.
àðàáàíûí äàðàüûíû áóðàõìûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
×ÿìÿíçÿìèíëè.
5. Ñèëàùûí (òöôÿíýèí âÿ ñ.-íèí) ñàíäûüûíà
ÄÀÐ3 èñ. [ÿð.] êëàñ. ßñèë ìÿíàñû “åâ”,
êå÷èðèëÿí ïàòðîíëàðû éàí-éàíà ãîéìàã ö÷öí
“ìÿñêÿí”, “ìÿùÿë”, “ìÿêàí” îëóá, êëàññèê
ãàá, ãóòó. Ö÷öíúö ýöí îíëàðûí ïàòðîíëàðû
ÿäÿáèééàòäà áèð ñûðà òÿðêèáëÿðäÿ èøëÿíèð.
ãóðòàðäû, ùÿðÿñèíäÿ àíúàã áèð äàðàã ïàòðîí
Äàðè-áÿãà äèí. – î äöíéà, àõèðÿò. Äàðè-
ãàëìûøäû. “Ãà÷àã Íÿáè”. Òöôÿíýèí öñòöíäÿ-
áÿãàéÿ ðåùëÿò åòìÿê (áóéóðìàã) òÿíò.
êè äîëó ïàòðîíäàøûí äàðàãëàðû ïàðûëäàéûðäû.
êþùí. – þëìÿê, âÿôàò åòìÿê. Áó èêè éöç ìöÿë-
Ì.Ùöñåéí. Äàðàãëàð áîøàëûá, èíäè íåéëÿ-
ëèìëÿðäÿí áó àíÿúÿí áèð íå÷ÿñè äàðè-áÿãàéÿ
ìÿê? Ì.Ðàùèì.
ðåùëÿò åäèá. Ô.Êþ÷ÿðëè. Ãÿùâÿíè è÷ÿí òÿê àüà
6. Îò äûðìûüû. Áè÷èëÿí îòó äàðàãëà òàüëàìàã.
äàðè-áÿãàéÿ ðåùëÿò áóéóðäó. ß.Ùàãâåðäè-
7. çîîë. Áàëûãëàðûí ùàâà éåðèíÿ ñó àëûá
éåâ. Äàðè-ôÿíà äèí. – éàøàäûüûìûç äöíéà.
âåðäèêëÿðè äÿëèêëÿðè ãàïàéàí ãóëàüàîõøàð
Äàðè-øÿôà – ìöàëèúÿ åâè, øÿôà âåðÿí éåð.
ãàíàäúûãëàð.
...äàð [ôàðñ.] Áÿçè èñèìëÿðèí àõûðûíà ýÿ-
8. Áÿçè ãóøëàðûí áàøûíäà éåëïèéÿîõøàð
òèðèëÿðÿê îíëàðà ìöõòÿëèô ìÿíà âåðÿí øÿêèë-
êÿêèë; ïèïèê. Øàíàïèïèéèí äàðàüû.
÷è; ìÿñ.: åâäàð, ÿìÿêäàð, ìöëêÿäàð, áèíÿê-
9. Áàë øàíû. Áèð äàðàã áàë. Ãûø ö÷öí ùà-
äàð, ìÿùñóëäàð âÿ ñ.
çûðëàíìûø äàðàã áàëû.
ÄÀÐÀÁÀ èñ. ìÿù. 1. Òàõòàäàí âÿ ñ.-äÿí
10. Ïàìáûã ýöëö. Ãóðàãëûã îëàíäà ïàì-
ùàñàð; àðàêÿñìÿ. Îòàüû äàðàáà èëÿ èêè ùèññÿ-
áûã äàðàüûíû òþêÿð.
éÿ àéûðìàã.
ÄÀÐÀÃÀÜÇÛ èñ. Äàðàüûí äèøëÿðèíäÿí òþ-
2. Åâèí éàíûíäà òàõòàäàí âÿ ñ.-äÿí äö-
êöëÿí éóí âÿ ñ. ãûðûíòûëàðû.
çÿëäèëìèø òèêèëè. Áó äöíéàäà ÿëèíäÿí ìèí áèð
ÄÀÐÀÃÁÀÒÌÀÇ ô.ñèô. Ãàëûí, ýóð, ñûõ, éà-
ïåøÿ ýÿëèðäè: ãàøûã ãàéûðìàã, àíáàð ãóð-
õóä äîëàøûã, ïûðòëàøûã, äîëàøûá áèð-áèðèíÿ ñà-
ìàã, äàðàáà ñàëìàã, .. ùÿð øåé. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðûëìûø. [Ñåâèë] ..ÿëèíè ñûõ âÿ äàðàãáàòìàç ãàðà
3. Òàõûë ñàõëàìàã ö÷öí áþéöê òàõòà éåøèê.
ñà÷ëàðûíà àïàðûá ýÿçäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Äàðàáàäàí áèð îâóú äöéö ýþòöð.
ÄÀÐÀÃÚÛà èñ. Êè÷èê äàðàã.
ÄÀÐÀ-ÁÀÐÀ èñ. Ìöáàùèñÿ, äàëàøìà, äàâà,
ÄÀÐÀÃ×Û èñ. 1. Äàðàã ãàéûðàí óñòà.
êöñöøìÿ, ñþéöøìÿ.
2. Ìóçäëà éóí äàðàéàí (àäàì). Äàðàã÷û-
ÄÀÐÀÜÀÎÕØÀÐ á à õ äàðàãâàðè.
éà äàðàìàã ö÷öí éóí àïàðìàã.
535
ÄÀÐÀÃ×ÛËÛÃ
ÄÀÐÀÌÀÃ
ÄÀÐÀÃ×ÛËÛà èñ. 1. Äàðàã ãàéûðìà ñÿíÿòè.
ÄÀÐÀÃÂÀÐÈ ñèô. Äàðàüàîõøàð, äàðàã
2. Éóí äàðàìà ñÿíÿòè. Äàðàã÷ûëûãëà ìÿø-
êèìè äèø-äèø.
üóë îëìàã.
ÄÀÐÀËÄÛÚÛ ñèô. Äàðàëäàí, äàðëàøäûðàí,
ÄÀÐÀÃ-ÄÀÐÀÃ çÿðô Äàðàãëàð øÿêëèíäÿ,
äàð ùàëà ñàëàí, ýåíÿëìÿéÿ ãîéìàéàí. Äà-
éàí-éàíà äöçöëìöø ùàëäà.
ìàðëàðû äàðàëäûúû äÿðìàí.
ÄÀÐÀÃÄÈØÈ çÿðô Äàðàã äèøëÿðè êèìè áèð
ÄÀÐÀËÄÛËÌÀ “Äàðàëäûëìàã”äàí ô.èñ.
áîéäà, éàí-éàíà âÿ ñûõ. Ñÿðâèíàçëà Ìóðà-
ÄÀÐÀËÄÛËÌÀÃ ìÿúù. Äàð åäèëìÿê, äàð
äûí áðèãàäàëàðûíûí ÿêäèéè ïàìáûã äàðàãäèøè
ùàëà ñàëûíìàã. Øàëâàðûí áàëàüû äàðàëäûëìûøäûð.
áèòìèø(äè). ß.Âÿëèéåâ.
ÄÀÐÀËÌÀ “Äàðàëìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÐÀÃËÀÌÀ “Äàðàãëàìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÐÀËÌÀÃ ô. 1. Äàð ùàëà äöøìÿê, äàð-
ÄÀÐÀÃËÀÌÀà ô. 1. Äàðàãäàí êå÷èðìÿê,
ëàøìàã, äàð îëìàã, åíëèëèéè àçàëìàã. Óçàüà
äàðàãëà äàðàìàã, äàðàãëà òÿìèçëÿìÿê. Éóíó
ýåòäèêúÿ éîë äàðàëûð. // Ñûõûëìàã, ñûõëàøìàã,
äàðàãëàìàã. // Äàðàãëà äöçÿëòìÿê. Ñà÷-
éûüûëìàã, êè÷èëìÿê. Àéàããàáûëàð äàðàëìûø-
ëàðûíû äàðàãëàìàã. Áàøûíû äàðàãëàìàã.
äûð. Êþéíÿê éûüûëûá äàðàëäû.
ßëëÿðèíè äàðàãëàìàã – á à õ ÿë.
2. Òöêÿíìÿê. [Ñîíà õàíûì:] Ùþâñÿëÿì
2. Ñèëàùà ïàòðîíëó äàðàã êå÷èðìÿê. Òöôÿí-
äàðàëûá, àüçûìà ýÿëÿíè ñþéëÿéèðÿì..
ýè äàðàãëàìàã. – Àçÿðáàéúàí òîðïàüûíà éàä
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
áàñìàñûí àéàüûíû; Ñþéëÿéÿðÿê äàðàãëàäû þç
3. Òÿíýèøìÿê, ñûõûëìàã, òÿíý îëìàã. Àúû-
ìåùðèáàí éàðàüûíû. Ì.Ðàùèì.
üûíäàí Ãóëóíóí áöòöí âöúóäó òèòðÿéèð, äà-
3. ßëëÿðèíè éàíëàðûíà à÷àðàã éîëó, éà ãàïû-
ðàëìûø êþêñöíÿ ñûüìàéàí ãÿëáè àç ãàëà ïàðò-
íû òóòìàã, êå÷ìÿéÿ ìàíå îëìàã. Áó ùèíäÿ
ëàéûðäû. À.Øàèã.
ãàïû à÷ûëäû, áèð úàâàí îüëàí ãàïûíû äàðàãëà-
4. ìÿú. Ãóðòàðìàã öçðÿ îëìàã; ìÿùäóä-
éûá òÿÿúúöáëÿ ýþçëÿðèíè äèðÿäè Õóäàéàð áÿéèí
ëàøìàã, ãûñàëìàã. Ñàü îëóí! ×ÿí ýÿëèð, ùàâà
ýþçöíÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ãàðàëûð; Ñîíðà ýåúèêÿðèê, ýöí äÿ äàðàëûð.
4. Ýöë à÷ìàã. Ïàìáûãëàð äàðàãëàìûøäûð.
Ñ.Âóðüóí.
5. Ñûüàëëàìàã, òóìàðëàìàã. Ãóçóíó äà
5. Á à õ äàðûëìàã. Íÿ ÿìðÿ äàðàëìûø, íÿ
ðàãëàìàã.
êöñêöíÿì ìÿí; Ùÿéàòûí ùÿâÿñè ãàëõûð ñè-
ÄÀÐÀÃËÀÍÌÀ èñ. 1. “Äàðàãëàíìàã”-
íÿìäÿí. Ð.Ðçà.
äàí ô.èñ.
ÄÀÐÀËÒÌÀ “Äàðàëòìàã”äàí ô.èñ.
2. Ïàìáûüûí ýöëà÷ìà äþâðö.
ÄÀÐÀËÒÌÀÃ ô. 1. Äàð åòìÿê, äàð ùàëà
ÄÀÐÀÃËÀÍÌÀÃ 1. ìÿúù. Äàðàãëà äàðàí-
ñàëìàã, ýåíëèéèíè àçàëòìàã; äàðëàøäûðìàã.
ìàã, äàðàãëà òÿìèçëÿíìÿê, äàðàãäàí êå-
Äàèðÿíè äàðàëòìàã. Ïàëòàðûí ãîëóíó äàðàëò-
÷èðèëìÿê. Éóí äàðàãëàíìûøäûð.
ìàã. – Êÿðÿìîâ øàëâàðûíûí áàëàüûíû äà áèð-
2. ô. Ýöë à÷ìàã. Ïàìáûã êîëëàðû éàõøû èí-
èêè ñàíòèìåòð äàðàëòìûøäûð. È.ßôÿíäèéåâ.
êèøàô åòìèø, äàðàãëàíìûøäûð. “Àç. ãàä.”.
2. ìÿú. Àçàëòìàã, êè÷èëòìÿê, ìÿùäóäëàø-
ÄÀÐÀÃËÀÒÌÀ “Äàðàãëàòìàã”äàí ô.èñ.
äûðìàã. Ìÿñÿëÿíèí ìÿíàñûíû äàðàëòìàã. Ìÿ-
ÄÀÐÀÃËÀÒÌÀÃ èúá. Äàðàãëàìà èøè ýþð-
ñÿëÿíèí ìÿíàñûíû (ÿùÿìèééÿòèíè) äàðàëòìàã.
äöðìÿê.
ÄÀÐÀÌ ñèô. Òàðûì; ÷îõ äàð. Äàüáàøåâ
ÄÀÐÀÃËÛ ñèô. Äàðàüû îëàí, áàøûíäà, éà
äàíûøà-äàíûøà äàðàì øèíåëèíèí äÿìèð äöéìÿ-
áÿäÿíèíäÿ äàðàüà áÿíçÿð íèøàíû îëàí. Äà-
ëÿðè èëÿ ÿëëÿøìÿêäÿ äàâàì åäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðàãëû áàëûã. Áàøû äàðàãëû ãóø.
ÄÀÐÀÌÀ “Äàðàìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÐÀÃËÛÃ ñèô. 1. Äàðàã ãàéðûëìàüà éà-
ÄÀÐÀÌÀÃ ô. 1. Äàðàãëà òöêëÿðè áèð-áè-
ðàéàí. Äàðàãëûã áóéíóç.
ðèíäÿí àéûðûá íèçàìà ñàëìàã. Áàøûíû äàðà-
2, Äàðàíìàã ö÷öí àéðûëàí. Äàðàãëûã éóí.
ìàã. – [Ãÿðÿíôèë] èêèíúè ìÿðòÿáÿäÿ áÿäÿí-
3. Áèð äÿôÿ äàðàãäàí êå÷èðìÿéÿ êèôàéÿò
íöìà ýöçýöíöí ãàáàüûíäà äóðóá .. ñà÷ëàðûíû
åäÿí. Áèð íå÷ÿ äàðàãëûã éóí.
äàðàéûðäû. Ì.Ùöñåéí. Áàùàðäûð, ýÿë ÷ûõàã
ÄÀÐÀÃÎÒÓ èñ. áîò. Ãóðó âÿ äàøëû éà-
äöçÿ, ñåâýèëèì! Äàðà ñà÷ëàðûíû, áÿçÿ, ñåâ-
ìàúëàðäà áèòÿí äÿíëè îò áèòêèñè.
ýèëèì! Ì.Ðàùèì.
536
ÄÀÐÀÌËÛÃ
ÄÀÐÁÀÄÀÜÛÍ
2. Äàðàãäàí êå÷èðìÿê, äàðàãëàéûá òÿìèç-
ÄÀÐÀÍÌÛØ ô. ñèô. 1. Äàðàãëà áèð-áèðèíäÿí
ëÿìÿê. [Äèëáÿðèí] éàøû éöçö ÷îõäàí þòìöø
àéðûëûá íèçàìà ñàëûíìûø, äöçÿëäèëìèø. Äà-
ãîúà íÿíÿñè Ùÿúÿð èñÿ äþøÿê öñòöíäÿ îòóðà-
ðàíìûø ñà÷. – [Ñÿôàèíèí] ..Îðòà áîéó, ñÿëèãÿ
ðàã éóí äàðàéûðäû. ß.Ñàäûã.
èëÿ éóõàðû äàðàíìûø âÿ éàüëàíìûø ãàðà ñà÷-
3. Îò, ñàìàí âÿ ñ.-íè øàíà âÿ éà äûðìûãëà
ëàðû, ìöëàéèì ñèìàñû âÿ éóìøàã ñÿñè îíó
éûüìàã, òîïëàìàã; äûðìûãëàìàã. ßëäÿ áè-
õÿôèééÿ ðÿèñèíäÿí àðòûã øàù òÿëõÿéèíÿ îõøà-
÷èí÷è äàðàüû ñÿðáÿñÿð; Îò äàðàéûðëàð ãàðûëàð
äûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ùÿð òÿðÿô. À.Ñÿùùÿò.
2. Äàðàãëà òÿìèçëÿíìèø, äàðàãäàí êå÷è-
4. Àüàúûí, êîëóí âÿ ñ.-íèí ëàçûìñûç áó-
ðèëìèø. Äàðàíìûø éóí.
äàãëàðûíû êÿñìÿê. Äàðàéûá, ñó âåðèá úàëàã-
ÄÀÐÀØÄÛÐÌÀ “Äàðàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
ëàìûñàí; Øàõòàäàí ãûøäà éàõøû ñàõëàìûñàí.
ÄÀÐÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Äàðàøìàñûíà ñÿáÿá
À.Ñÿùùÿò.
âÿ âàñèòÿ îëìàã. Ãàðûøãàëàðû äàðàøäûðìàã.
ÄÀÐÀÌËÛÃ á à õ òàðûìëûã.
ÄÀÐÀØÌÀ “Äàðàøìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÐÀÍÛÃ ñèô. Äàðàíûëìûø. Òàéà äèáèíäÿ
ÄÀÐÀØÌÀÃ ô. Áèð øåéèí öçÿðèíÿ äîëóø-
äÿ èíúÿáåëëè áèð ãûç äàðàíûã ñà÷ëû áèð îüëàíëà
ìàã, òîïëàøìàã, éûüûøìàã; ãîíìàã. Ãàðûø-
þïöøöð. Ú.Úàááàðëû.
ãàëàð ìöðÿááÿéÿ äàðàøûð. – Ñöðöéÿ ãóðä
ÄÀÐÀÍÃ òÿãë. Ìåòàë øåéèí áàøãà áèð øåéÿ
äàðàøûíúà, Ãûçûë îíëàðëà áîüóøà-áîüóøà ñö-
òîõóíàðêÿí ÷ûõàðäûüû ñÿñ.
ðöíö áó èêè òÿïÿíèí àðàñûíà ãÿäÿð ýÿòèðèá
ÄÀÐÀÍÃÛ èñ. 1. áîò. Ãîâàã úèíñèíäÿí
ñîõìóøäó. À.Øàèã. ..Ñàíêè áóíëàð – áàë àðûñû
àüàú; ïèðàìèäàë ãîâàã.
êèìè òàðëàéà, êîòàíà, ñóéà, òðàêòîðà äàðà-
2. ìÿù. Àüàúëàðäàí êÿñèëèá òþêöëìöø ãóðó
øàíëàð êå÷ÿí èë èøÿ ÷ûõàí àäàìëàð äåéèë. Ìèð
áóäàãëàð; ÷ûð-÷ûðïû. Äàðàíãû éûüìàã.
Úÿëàë. // Ìÿú. ìÿíàäà (áÿçÿí “âöúóäóíà”,
ÄÀÐÀÍÃÛËÒÛ á à õ äàíãûëòû. Äàìëàðäàí
“úàíûíà” ñþçëÿðè èëÿ). Ãÿðèíÿëÿðëÿ ìèëëÿòèìè-
äàðàíãûëòû èëÿ òÿíÿêÿ ïàð÷àëàðû äöøöð, ãóì òþ-
çèí øèðèí úàíûíà ìèëéîíëàðúà àú ìèêðîáëàð
êöëöð. Ìèð Úÿëàë. – ..Äÿìèð÷èëÿð úÿðýÿñèíäÿêè
äàðàøûá ãàíûíû ñîðìóøäóð. Ú.Ìÿììÿäãó-
áöòöí áó ãóëàã áàòûðàí äàðàíãûëòû, ýóìáóëòó
ëóçàäÿ. Ùÿð éàíäàí ýÿëÿí ÿùàëè ãàðûøãà
è÷ÿðèñèíäÿí óñòà áó îüëàíûí àüûð ñöêóòóíó
êèìè êîíêàëàðûí âöúóäóíà äàðàøìûøäû.
åøèäèðäè.. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áèð-áèðèíÿ äàðàøìàã
ÄÀÐÀÍÌÀ “Äàðàíìàã”äàí ô.èñ.
ìÿú. – áèð-áèðè èëÿ äàëàøìàã, ìöáàðèçÿ åò-
ÄÀÐÀÍÌÀÃ 1. ìÿúù. Äàðàãëà áèð-áèðèí-
ìÿê, áîüóøìàã, ÷ÿêèøìÿê, áèð-áèðèíè ìÿùâ
äÿí àéðûëûá íèçàìà ñàëûíìàã, äöçÿëäèëìÿê.
åòìÿéÿ ÷àëûøìàã. Êÿíääÿ èêè íÿñèë, úàíàâàð
[Ãÿðèá:] Ñèéàù ñà÷ëàðû äàðàíäû; Úàíûì ùÿñðÿ-
êèìè áèð-áèðèíÿ äàðàøäû. Ìèð Úÿëàë.
òèíäÿ éàíäû. “Àøûã Ãÿðèá”. [Ùèíäëè ãûç:] Äà-
ÄÀÐÀÒÄÛÐÌÀ “Äàðàòäûðìàã”äàí ô.èñ.
ðàíäûãúà ãûâðûëàð òåë; Öç öñòöíäÿ éàíà äöøÿð.
ÄÀÐÀÒÄÛÐÌÀÃ èúá. Ö÷öíúö øÿõñ âàñè-
À.Øàèã.
òÿñèëÿ äàðàòìàã. Ñà÷ëàðûíû äàðàòäûðìàã.
2. ìÿúù. Äàðàãäàí êå÷èðèëìÿê, äàðàãëàíûá
ÄÀÐÀÒÌÀ “Äàðàòìàã”äàí ô.èñ.
òÿìèçëÿíìÿê. Éóí äàðàíìûøäûð.
ÄÀÐÀÒÌÀÃ èúá. Äàðàìà èøè ýþðäöðìÿê.
3. ãàéûä. Þç áàøûíû äàðàìàã. Éóéóíäóí,
ÄÀÐÀÉÛ èñ. êþùí. Ãûðìûçû-áÿíþâøÿéè ðÿíýëè
äàðàíäûí, ãàðëàð êèìè ñàô; Òåëëÿðèí ñûüàëëû,
íàçèê, çÿðèô èïÿê ïàð÷à. Äàðàéû éîðüàíöçö. –
ýþçëÿðèí øÿôôàô. ß.Úàâàä. Êàìàë äóðóá ýå-
Àéû ùàíäà, äàðàéû ùàíäà. (Àòà. ñþçö). Ýþçÿë-
éèíäè, äàðàíäû, éóéóíäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëÿð ýåéèíèá äàðàéûäàí õàñû; Ñèëèíñèí, êþíëöìöí
4. Á à õ äàðàøìàã. ..Òÿáèè ñÿðâÿòèíè ÿëäÿ
ãàëìàñûí ïàñû. (Ãîøìà). // ñèô. Áó ïàð÷àäàí
åòìÿê ö÷öí [èìïåðèàëèñòëÿð] úÿíóáäàí âÿ øè-
òèêèëìèø. ..Àëëàùãóëó ãóðúóõóá äàðàéû êèñÿñèíè
ìàëäàí Èðàíûí úÿìäÿéèíÿ äàðàíìûøäûëàð.
÷ûõàðòäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄÀÐÁÀÄÀÜÛÍ á à õ äàðìàäàüûí. [Ùÿ-
5. Á à õ äûðìàøìàã. [Ãûç-ýÿëèíëÿð] ñÿ-
ñÿí:] Ìÿí äÿ ñÿíÿ çàä äåéèëÿì, âóððàì, áà-
ùÿíýè àòûðëàð ÷èéèíëÿðèíÿ, êÿêëèê êèìè äàðà-
øûí; Äàðáàäàüûí ëàï äàüûëàð, ðÿää îë áóð-
íûðëàð äàü éóõàðû. Í.Âÿçèðîâ.
äàí! Ö.Ùàúûáÿéîâ. [Óøàã] áèð êÿðÿ ãûëûíúûíû
537
ÄÀÐÁÀËÀÃ
ÄÀÐÜÛÍ
÷ÿêÿðÿê .. îéóíúàãëàðû äàðáàäàüûí åòäè.
òÿøÿõõöñëö, ïàõûë, äàðýþç áèð àäàì èìèø.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ß.Âÿëèéåâ. // Õÿñèñ.
ÄÀÐÁÀËÀÃ èñ. Ýþäÿê êèøè øàëâàðûíà îõ-
ÄÀÐÝÞÇËÖ(ËÖ)Ê èñ. Ïàõûëëûã, ýþçöýþ-
øàð ãàäûí äèçëèéè. Áèç [àëìàí ñîëäàòûíûí] öñ-
òöðìÿçëèê; õÿñèñëèê. [Áöëÿíä:] ...Ìÿíè òÿðèô
òöíö àõòàðäûã. Áèð äàðáàëàã, èêè úöò àðâàä
åòìÿêëÿðè îíëàðûí äàðýþçëöëöéöíäÿí âÿ óçà-
úîðàáû ÷ûõäû. Ìèð Úÿëàë.
üû ýþðìÿäèêëÿðèíäÿíäèð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄÀÐÚÀ ñèô. ×îõ äàð, ÷îõ ìÿùäóä. Áó ñöñò-
ÄÀÐÜÀ èñ. [ìîíã.] 1. òàð. Øÿùÿð, ãÿçà,
ëöéÿ .. ñÿáÿá úàìààòûìûçû òÿøêèë åäÿí ùÿð áèð
ìàùàë, éà âèëàéÿò ùàêèìè. Ïàäøàùûí øÿùÿð
ñèíôèí þç äàðúà âÿ ãàðàíëûã äàèðÿñèíäÿ ýöçÿðàí
äàðüàñû éîëíàí ýåäèðäè, ýöçàðû äöøäö áó
åòìÿéè îëóáäóð. Ô.Êþ÷ÿðëè. // Áèð ãÿäÿð äàð.
áàüà. (Íàüûë). Ñÿí äåìÿ, áó áèíà øÿùÿðèí
ÄÀÐ×Û èñ. êþùí. Äàð àüàúû ãóðàí, éà
äàðüàñûíûí åâèéìèø. “Ì.Í.ëÿòèô.” // Êå÷ìèø
ìÿùêóìó äàð àüàúûíäàí àñàí àäàì. Äàð÷û
çàìàíäà âåðýè éûüìàã ö÷öí ùàêèì, ùþêì-
äÿìáÿäÿì èäè êè, ùÿìèí àäàìëàðû òóòóá ÷ÿêÿ
äàð, õàí âÿ á. òÿðÿôèíäÿí êÿíäÿ ýþíäÿðèëÿí
äàðà. Ñèìàí òåç þçöíö éåòèðèá ýþðäö êè, äàð
ìÿìóð. [Íÿúÿô áÿé:] Áóéóð, ìèðçÿ, àïàðûá
àüàúû ãóðóëóá. (Íàüûë).
êÿíääÿ âåðÿðñÿí äàðüàéà. Íåúÿ êè ëàçûìäûð
ÄÀÐ×ÛÍ èñ. [ôàðñ.] Äàð÷ûí àüàúûíûí ãàáû-
ÿìÿë åéëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Äàðüà ëÿëÿø
üûíäàí ùàçûðëàíàí ýþçÿë èéè âÿ òöíä äàäû
ìÿùñóë âàõòû áèð äÿðçè ýþçöíäÿí ãà÷ûð-
îëàí ãóðó òîç øÿêëèíäÿ ÿäâèééÿ. Õþðÿéÿ
ìàç(äû). Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàð÷ûí ñÿïìÿê. Äàð÷ûí ÷àéû. – [Èáðàùèì:]
2. òàð. Áàçàð êåøèê÷èëÿðèíèí áàø÷ûñû. Ñöáù
Áàëà, éîõñà ñÿíÿ ñîéóã äÿéèá? Ñÿíèí ö÷öí
îëóíúà ýåúÿëÿð äàðüà êèìè; Éàòìàéûð, ãûð-
áó ñààò äàð÷ûí ÷àéû áèøèðÿðÿì. È÷èá òÿðëÿð-
ãûð åäèð ãàðüà êèìè. Ì.ß.Ñàáèð.
ñÿí, äóðàðñàí àéàüà. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
3. ìÿú. Þçöíö áþéöê ñàéàí, ùå÷ êÿñ òÿ-
ÄÀÐ×ÛÍÛ ñèô. Äàð÷ûí ðÿíýëè, äàð÷ûí ðÿí-
ðÿôèíäÿí âÿêèë åäèëìÿäèéè ùàëäà þçöíö âÿêèë
ýèíäÿ îëàí; ãÿùâÿéè. Äàð÷ûíû ïàð÷à. – “Èñòè”
êèìè àïàðàí àäàì ùàããûíäà. Äàðüà òèê-
ðÿíýëÿð äåäèêäÿ èñÿ, îä ðÿíýèíÿ ÷ÿêÿí ðÿíý-
ìÿê – ùàêèì ãîéìàã, ùàêèì òÿéèí åòìÿê,
ëÿð – ãûðìûçû, ñàðû, .. äàð÷ûíû âÿ áóíëàðà îõ-
âÿêèë åòìÿê. [Õàí:] Ñÿíè áó åâäÿ êèì äàðüà
øàð ðÿíýëÿð íÿçÿðäÿ òóòóëóð. ß.Ñàëàìçàäÿ.
òèêèá, êèì? Í.Âÿçèðîâ.
ÄÀÐ×ÛÍËÛ ñèô. Òÿðêèáèíäÿ äàð÷ûí îëàí,
éàõóä äàð÷ûíäàí ùàçûðëàíìûø, äàð÷ûí ãàòûë-
ÄÀÐÜÀÁÀØÛ èñ. òàð. Áèð íå÷ÿ äàðüàíûí
áþéöéö. Àë, – äåäèì, – ýåò, áóíó äàðüàáà-
ìûø, äàð÷ûí òþêöëìöø. Äàð÷ûíëû ôèðíè.
øûéà âåð, Ùàúû Ñÿìÿä õàíûí ôÿðìàíûäûð.
ÄÀÐ-ÄÀÐ çÿðô Áàëàúà óøàüûí èëê éåðèìÿ
òÿðçè. Î, äàð-äàð éåðèéÿíäÿ, àéàüà äóðàíäà
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
[ÿââÿëúÿ] áó úÿùðÿäÿí òóòóá ãàëõûðäû.
ÄÀÐÜÀËÛÃ èñ. 1. òàð. Äàðüàíûí èøè, âÿçè-
ß.ßáöëùÿñÿí.
ôÿñè. [Ùÿñÿí Íàìàçà:] Ìÿí èñòÿìÿðÿì êè,
ÄÀÐ-ÄÖÄÖÊ ñèô. ×îõ äàð, áÿäÿíèí þë÷ö-
ñÿíèí ÿëèíäÿí äàðüàëûüû àëûá ìÿíÿ âåðñèíëÿð.
ñöíäÿí ÷îõ-÷îõ äàð. Äàð-äöäöê øàëâàð.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ïàøà áÿé:] Éàõøû äåéèáëÿð
ÄÀÐÄÖØÖÍÚßËÈ ñèô. Ùÿéàòè ìÿñÿëÿëÿðè
êè, åâèíäÿ éîõäóð óðâàëûã, êþíëöíäÿí êå÷èð
äÿðèíäÿí äÿðê åäÿ áèëìÿéÿí, äöøöíúÿñè
äàðüàëûã. ß.Âÿëèéåâ.
ìÿùäóä îëàí. Äàðäöøöíúÿëè àäàì.
2. ìÿú. Áþéöêëöê, àüàëûã. Äàðüàëûã åòìÿê.
ÄÀÐÄÖØÖÍÚßËÈËÈÊ èñ. Äöøöíúÿ úÿùÿò-
– Áó ôÿíà èø íÿ èäè òóëëàäûíûç îðòàëûüà; Ñèçè êèì
äÿí ìÿùäóäëóã, øöóð ìÿùäóäëóüó.
ãîéäó áèçèì öñòöìöçÿ äàðüàëûüà. ß.Íÿçìè.
ÄÀÐÔÈÊÈÐËÈ á à õ äàðäöøöíúÿëè.
ÄÀÐÜÀÍ èñ. Ãûøûí ñîí îí ýöíö. Äàðüàíäà
ÄÀÐÔÈÊÈÐËÈËÈÊ á à õ äàðäöøöíúÿëèëèê.
éàüìàñà, õûðìàíäà éàüàð. (Àòà. ñþçö).
ÄÀÐÝÞÇ(ËÖ) ñèô. Ïàõûë, ýþçö ýþòöð-
ÄÀÐÜÛÍ ñèô. 1. Èíúèê, äÿðäëè, êöñêöí,
ìÿéÿí. Î ýþñòÿðèð êè, ùÿéàòäà éàõøû àäàì-
ïÿðèøàí, ïÿðò. Èéèðìè áåø áàùàð ýþðìöø îëàí
ëàð îëäóüó êèìè, äàðýþç àäàìëàð äà ÷îõäóð.
áó àäàì àëòìûø õÿçàí êå÷èðìèø ãîúàëàð ãÿäÿð
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ùàúû Ñóëòàíûí äöêàí ãîíøó-
éîðüóí, äàðüûí, þëýöí ýþðöíöðäö. À.Øàèã.
ëàðû áèð òàãûì ïàõûë, äàðýþç àäàìëàðäû.
Áþéöê áèð øàèðèí äàðüûí õÿéàëû; Âÿòÿí
Ñ.Ùöñåéí. Ôÿðÿú áÿé äÿ àòàñû êèìè ôîðñëó,
÷þëëÿðèíè ïÿðèøàí ýÿçèð... Ñ.Âóðüóí. Äöøöí-
538
ÄÀÐÜÛÍËÛÃ
ÄÀÐÛÌÀÃ
äöðöð îíó èíñàíûí ùàëû; Äàðüûíäûð íÿ ãÿäÿð
ñÿí ùå÷ äàðûõìà, àíúàã áèð àç äþç. Í.Íÿðè-
ôèêðè, õÿéàëû!.. Ì.Ðàùèì.
ìàíîâ. Ìèðçàüà èíäè þç åâëÿðèíäÿ äàðûõûð,
2. Ùèääÿòëè, ãÿçÿáëè. Äàðüûí ñóëàð êèìè úî-
êþíëö ùå÷ à÷ûëìàéûðäû. Ñ.Ùöñåéí. // Ñûõûëìàã,
øóá ÷àüëàäûì; Ýþçöìäÿí îä ÷ûõäû, áàøûìäàí
þçöíö ÷îõ ïèñ ùèññ åòìÿê. Ãÿäèð êèøè áó
äóìàí. Ì.Ìöøôèã.
ùþðìÿòëÿðäÿí äàðûõìûð, áóíó þçöíöí éàõøû
ÄÀÐÜÛÍËÛÃ èñ. 1. Êöñêöíëöê, èíúèêëèê, öðÿ-
èøëÿìÿñè èëÿ ÿëàãÿäàð áèëèðäè. ß.Ñàäûã.
éèñûíûãëûã, ïÿðèøàíëûã, ïÿðòëèê. [Øÿðèôçàäÿ:]
2. Òÿíýíÿôÿñ îëìàã, íÿôÿñè êÿñèëìÿê,
Àðàíûçäàêû äàðüûíëûã âÿ êöäóðÿòèí òàìàìèëÿ
áîüóëàí êèìè îëìàã, ùàâà ÷àòìàìàã. Èñòè-
áÿðòÿðÿô îëìàñû ö÷öí áèð-áèðèíèç èëÿ ÿòðàôëû
äÿí àäàìûí öðÿéè äàðûõûð.
äàíûøìàã âÿ ðàçûëàøìàã ëàçûìäûð. Ñ.Ùöñåéí.
3. Áèð øÿõñèí, éà øåéèí îëìàäûüûíû èçòèðàá
Ñöñÿí Áöíéàäûí äàðüûíëûüûíû, îíóíëà äà-
âÿ öðÿê àúûñû èëÿ ùèññ åòìÿê, áèð øÿõñè, éà
íûøìàã ùÿâÿñèíäÿ îëìàäûüûíû ýþðöðäö.
øåéè ýþðìÿéè, éàõóä îíóíëà áèð éåðäÿ îëìà-
ß.ßáöëùÿñÿí.
üû ùÿñðÿòëÿ àðçó åòìÿê. Âÿòÿí ö÷öí äàðûõ-
2. Ùèääÿò, ãÿçÿá.
ìàã. Èø ö÷öí äàðûõìàã.
ÄÀÐÕßÒËÈ ñèô. Ðåëñëÿðèíèí àðàñû äàð îëàí.
ÄÀÐÛÕÑÛÍÌÀ “Äàðûõñûíìàã”äàí ô.èñ.
Äàðõÿòëè äÿìèð éîëó.
ÄÀÐÛÕÑÛÍÌÀÃ ô. Þçöíö äàðûõìûø êèìè
ÄÀÐÛ èñ. Éóìðó òîõóìëàðû îëàí áèðèëëèê òà-
ýþñòÿðìÿê; áèð ãÿäÿð äàðûõìàã, äàðûõàí
õûë áèòêèñè âÿ áó áèòêèíèí äÿíè. Äàðû ÿêèíè. – Àú
êèìè îëìàã. Êÿëáàëû äàðûõñûíàðàã áþéöê èø-
òîéóã éóõóñóíäà äàðû ýþðÿð. (Àòà. ñþçö).
ëÿðèí è÷ÿðèñèíäÿ ÷àøûá ãàëàí àäàìëàð êèìè:
// Äàðûäàí áèøèðèëìèø (ùàçûðëàíìûø). Äàðû ÷þ-
– Ãóëëóã ÿìðèäèð, áèëèðñÿí, ìîëëà! – äåäè.
ðÿéè. Äàðû éàðìàñû. – [Òóáó:] Äå ýþðöì, ñÿí
Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàðû úàäûíû àéðàíà äîüðàéûá éåéÿíäÿ àüà äà
ÄÀÐÛËÌÀ “Äàðûëìàã”äàí ô.èñ.
áèð ãàøûã ýþòöðöá ñÿíèíëÿ î äîüðàìàäàí
ÄÀÐÛËÌÀÃ ô. Àúûüû òóòìàã, ùèðñëÿíìÿê,
ùèääÿòëÿíìÿê, ùþâñÿëÿäÿí ÷ûõìàã. [Øÿðèôçà-
éåéÿúÿêäèðìè? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
äÿ] Ìåùðèáàíû áîøàäûüû ö÷öí îëäóãúà äàðûë-
ÄÀÐÛÕÄÛÐÛÚÛ ñèô. Úàíñûõûúû, öðÿêñûõàí,
ìûø, Çåéíàëûí áåëÿ éåðñèç ùÿðÿêÿòèíäÿí äîëàéû
÷îõ ìàðàãñûç; éåêðÿíý, éåêíÿñÿã. Äàðûõäû-
àúûãëàíìûøäû. Ñ.Ùöñåéí. [Âåéñ:] Ïàõûë îüëó,
ðûúû èø. Äàðûõäûðûúû ñþç. Äàðûõäûðûúû ùÿéàò.
ïàõûë, – äåéÿ Äþâëÿòÿ äàðûëäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄÀÐÛÕÄÛÐÛÚÛËÛÃ èñ. Äàðûõäûðûúû øåéèí
Ñÿíñèç ýþðäöì, ìÿëÿêëÿðÿ äàðûëäûì; Åíäèì
ùàë âÿ êåéôèééÿòè; úàíñûõûúûëûã, öðÿêñûõûúûëûã,
éåðÿ, ãÿäÿìèíÿ ñàðûëäûì. ß.Úàâàä. // Öðÿéè
÷îõ ìàðàãñûçëûã, éåêíÿñÿãëèê. Ñþùáÿòèí äà-
ñûõûëìàã, êÿäÿðëÿíìÿê, ìÿéóñ îëìàã, èíúè-
ðûõäûðûúûëûüû. Èøèí äàðûõäûðûúûëûüû. – Åâëÿðèí
ìÿê. [Ùåéäÿð áÿé:] Ùàúû, ñÿôÿðäÿ àäàìûí
òÿùÿð-òþùöðöíäÿ áèð äàðûõäûðûúûëûã âàðäû.
áàøûíà ÷îõ èø ýÿëÿð, ýÿðÿê äàðûëìàìàã, ñþé-
ß.ßáöëùÿñÿí.
ëÿìÿê âàõòû äåéèë, èíäè öñòöìöçÿ òþêöëÿðëÿð.
ÄÀÐÛÕÄÛÐÌÀ “Äàðûõäûðìàã”äàí ô.èñ.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Þçöíö òîõòàã òóò áèð àç;
ÄÀÐÛÕÄÛÐÌÀÃ ô. Öðÿéèíè ñûõìàã, òÿíýÿ
Äöøÿíäÿ äàð ýöíÿ èíñàí äàðûëìàç. Ñ.Âóðüóí.
ýÿòèðìÿê, áåçèêäèðìÿê. // ßñÿáèëÿøäèðìÿê,
Ãàðàø ñûõûëûá äàðûëàðàã äèâàíà îòóðóá ÿââÿëúÿ
àúûãëàíäûðìàã. Êèøè ìÿíè åëÿ äàðûõäûðûá êè,
ùå÷ êÿñëÿ äàíûøìûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
âàëëàù, èñòÿéèðÿì åëÿ þçöìö áîüàì, þëäö-
ÄÀÐÛÌÀÃ1 ô. ìÿù. 1. Éûðòìàã, äàüûòìàã,
ðÿì.. Í.Âÿçèðîâ. Ãûø ñÿôÿðè, òÿê éîë êþíëö
úûðìàãëàìàã. Îüëóíóí ãóëäóðëàð òÿðÿôèíäÿí
äàðûõäûðûð, úàí ñûõûð. À.Ñÿùùÿò. [Êþðïÿíèí]
þëäöðöëäöéöíö ýöìàí åäÿí àðâàä öç-ýþçö-
àüëàìàñû äà Ýöëàðàíû äàðûõäûðûð, èíúèäèðäè.
íö äàðûäû. ß.Âÿëèéåâ.
ß.Âÿëèéåâ.
2. Á à õ äàðûøìàã. Ãÿëÿíèí àäàìû éåòäè éà-
ÄÀÐÛÕÌÀ “Äàðûõìàã”äàí ô.èñ.
ðûéà; Íåúÿ êè ãîéóíà àú ãóðä äàðûéà. Ã.Çàêèð.
ÄÀÐÛÕÌÀÃ ô. 1. Ñûõûëìàã, úàíû ñûõûëìàã,
ÄÀÐÛÌÀÃ2 ô. ìÿù. Àðõàñûíúà äàíûøìàã,
áûãìàã, áåçìÿê, òÿíýÿ ýÿëìÿê, íàðàùàò îë-
ïàõûëëûã åòìÿê. Éàçûüû äàðûéûá ùå÷ åäèáëÿð.
ìàã, ÿñÿáèëÿøìÿê. Ùÿð øåé ö÷öí àäàì äà-
Äàðûìàãäàí éîðóëìóðëàð.
ðûõìàç. Äàðûõûðàì, âàõò àç ãàëûá. // Öðÿéè
ÄÀÐÛÌÀÃ3 ô. ìÿù. Éàéûëìàã, äöøìÿê.
ñûõûëìàã, ùþâñÿëÿñèçëèê ýþñòÿðìÿê. Ãóëó,
Ìàëà éàìàí õÿñòÿëèê äàðûéûá.
539
ÄÀÐÛÎÒÓ
ÄÀÐÌÀÄÀÜÛÍ
ÄÀÐÛÎÒÓ èñ. áîò. Äàøëû éàìàúëàðäà áèòÿí
ÄÀÐÃÓÐÑÀÃËÛÃ èñ. äàí. Ñÿáèðñèçëèê, ùþâ-
áèðèëëèê õûðäà îò áèòêèñè.
ñÿëÿñèçëèê, êÿìôöðñÿòëèê; äàðãóðñàã àäàìûí
ÄÀÐÛÑÃÀË ñèô. 1. ×îõ äàð, åíñèç. Äàðûñ-
õàñèééÿòè. Äàðãóðñàãëûã åòìÿê.
ãàë éîë. – Äÿðèí, äàðûñãàë äèáèíäÿ äÿðÿíèí;
ÄÀÐËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Äàðëàøäûðûëìàã”äàí
Ðÿä êèìè ýóðóëäàéûð áàëòàëàð. À.Ñÿùùÿò. ßæ-
ô.èñ.
äÿð áó òÿïÿúèêëÿðäÿí åíèá êÿíäèí äàðûñãàë
ÄÀÐËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Äàùà äàð
êö÷ÿëÿðèíÿ ýèðäè. Ñ.Ðÿùìàí.
åäèëìÿê; ýåíèøëèéè, åíè àçàëäûëìàã.
2. Ñàùÿñè ÷îõ êè÷èê îëàí. Äàðûñãàë îòàã.
ÄÀÐËÀØÄÛÐÌÀ “Äàðëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
Äàðûñãàë éåð. – Ôÿùëÿ êàçàðìàëàðû ÷îõ
ÄÀÐËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Äàùà äàð åòìÿê, äàð
÷èðêëèäèð, äàðûñãàëäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áóðà
ùàëà ñàëìàã; ýåíèøëèéèíè, åíèíè àçàëòìàã.
äàðûñãàë, àë÷àã, éàðûãàðàíëûã áèð îòàã èäè.
ÄÀÐËÀØÌÀ “Äàðëàøìàã”äàí ô.èñ.
Ìèð Úÿëàë. Äàðûñãàë áèð äàõìà âàð, ãàáàüû
ÄÀÐËÀØÌÀÃ ô. Äàùà äàð îëìàã, äàð ùàëà
àüàúëûãäûð. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
äöøìÿê, åíè àçàëìàã.
3. ìÿú. Á à õ äàð1 4-úö ìÿíàäà. Ñàããàëû
ÄÀÐËÛÃ èñ. 1. Äàð øåéèí ùàëû; åíñèçëèê. Éî-
óçóí, êÿëëÿñè êöò, ôèêðè äàðûñãàë. Ì.Ìþúöç.
ëóí äàðëûüû. Êå÷èäèí äàðëûüû. // Éåð (ñàùÿ) àç-
ëûüû; äàðûñãàëëûã. Ìÿíçèëèí äàðëûüû. // Ñûõëûã,
ÄÀÐÛÑÃÀËËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Äàðûñãàëëàø-
äûðûëìàã”äàí ô.èñ.
òàðûìëûã. Øàëâàðûí äàðëûüû. Ïàëòàðûí äàðëûüû.
2. Ñûõûíòû, òÿíýëèê. Íÿôÿñ äàðëûüû.
ÄÀÐÛÑÃÀËËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Äàðûñ-
ãàë åäèëìÿê, äàðûñãàë ùàëà ñàëûíìàã.
3. ìÿú. Ìàääè ñûõûíòû, ÷ÿòèíëèê, åùòèéàú,
éîõñóëëóã; ìÿùðóìèééÿò. Âàðëûüà íÿ äàðëûã?!
ÄÀÐÛÑÃÀËËÀØÄÛÐÌÀ “Äàðûñãàëëàøäûð-
(Àòà. ñþçö). Äàðëûüà äöøìÿê – 1) ìàääè
ìàã”äàí ô.èñ.
úÿùÿòäÿí ÷ÿòèí âÿçèééÿòÿ äöøìÿê, åùòèéàúû
ÄÀÐÛÑÃÀËËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Äàðûñãàë åò-
îëìàã; 2) àüûð, ÷ÿòèí âÿçèééÿòÿ äöøìÿê. Ñè-
ìÿê, äàðûñãàë ùàëà ñàëìàã. Ìÿíçèëëÿðèí àâà-
ìóðã äåäè: – Ñèìàí, àë áó òöêö, äàðëûüà äöø-
äàíëûüû âÿ ìåáåëè ÷îõ ñàäÿ îëìàëû, îòàüû äà-
ñÿí, áó òöêëÿðè áèð-áèðèíÿ ÷ÿêÿðñÿí, ìÿí ùà-
ðûñãàëëàøäûðìàìàëûäûð. “Àç. ãàä.”
ðàäà îëñàì, ýÿëèá ùàðàéûíà ÷àòàðàì. (Íàüûë).
ÄÀÐÛÑÃÀËËÀØÌÀ “Äàðûñãàëëàøìàã”-
Äàðëûã ÷ÿêìÿê – ìàääè ñûõûíòû ÷ÿêìÿê, åù-
äàí ô.èñ.
òèéàú è÷èíäÿ îëìàã. Îíóí êþìÿêñèç, ÿëàúñûç
ÄÀÐÛÑÃÀËËÀØÌÀÃ ô. Äàùà äàðûñãàë îë-
âÿ ìþùòàú áàõûøëàðû þçöíöí ìàääè òÿðÿôäÿí
ìàã, äàðûñãàë ùàëà ýÿëìÿê.
äàðëûã ÷ÿêäèéèíè äÿ ýþñòÿðèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄÀÐÛÑÃÀËËÛÃ èñ. Äàðûñãàë øåéèí ùàëû, áèð
4. Àçëûã, ìÿùäóäëóã, ÷àòûøìàçëûã. Âàõòûí
éåðèí äàðûñãàë îëìàñû. Äàðûñãàëëûãäàí äàðûõ-
äàðëûüû.
ìàã. Äàðûñãàëëûãäàí øèêàéÿòëÿíìÿê.– Ãÿôèë
ÄÀÐÌÀÚÀË çÿðô äàí. Èøèí ÷îõ ãûçüûí,
þëöì îëìàñûí .. Ãàðà çöëöì îëìàñûí; Äà-
ìàúàë îëìàäûüû áèð ÷àüûíäà; ÷îõ òÿëÿñèê.
ðûñãàëëûüà äöøÿí ôèêèð, êþíöë îëìàñûí. Ð.Ðçà.
ÄÀÐÌÀÄÀÜÛÍ: äàðìàäàüûí äàüûòìàã
Äàðûñãàëëûã åòìÿê (åëÿìÿê) – êèôàéÿò
(åòìÿê) – 1) òàìàìèëÿ äàüûòìàã, ìÿùâ åò-
åòìÿìÿê, ÷àòûøìàìàã, éåòìÿìÿê.
ìÿê; 2) òàìàìèëÿ ìÿüëóá åòìÿê; 3) ìÿú.
ÄÀÐÛØÄÛÐÌÀÃ á à õ äàðàøäûðìàã.
àëò-öñò åòìÿê, ïó÷à ÷ûõàðìàã, ïó÷ åòìÿê,
ÄÀÐÛØËÛÃ á à õ äàðûñãàëëûã. Òèôëèñäÿ úà-
äàüûòìàã. Ãûçûí áó ñþçö éåíÿ äÿ ìÿíèì ôèê-
ìààò î ãÿäÿð ÷îõ èäè êè, ýÿçìÿéÿ éåêÿ áàü
ðèìè äàðìàäàüûí åòäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äàð-
äàðûøëûã åäèðäè.. “Ìîë. Íÿñð.”
ìàäàüûí åäèëìÿê – 1) òàìàìèëÿ äàüûäûëìàã,
ÄÀÐÛØÌÀ “Äàðûøìàã”äàí ô.èñ.
ìÿùâ åäèëìÿê. Ïàðòëàéûøëàð áàø âåðÿíäÿí
ÄÀÐÛØÌÀà á à õ äàðàøìàã. Îíà áèð ÷îõ
ñîíðà ÷îõ áþéöê áèð ñàùÿäÿ òîðïàã äàðìà-
ìèë÷ÿê äàðûøìûø èäè; Éàçûüûí ùàëÿòè ãàðûøìûø
äàüûí åäèëèðäè. ß.Ñàäûã; 2) òàìàìèëÿ ìÿüëóá
èäè. Ì.ß.Ñàáèð.
åäèëìÿê; 3) ìÿú. àëò-öñò åäèëìÿê, ïó÷à
ÄÀÐÊÅØËÈÊ èñ. ìÿù. Äàðûñãàëëûã.
÷ûõàðûëìàã. Äàðìàäàüûí îëìàã (äàüûëìàã)
ÄÀÐÃÓÐÑÀÃ(ËÛ) ñèô. äàí. Ñÿáèðñèç, ùþâ-
– 1) òàìàìèëÿ äàüûëìàã, àëò-öñò îëìàã.
ñÿëÿñèç, êÿìôöðñÿò, äþçöìñöç, òåç þçöíäÿí
Îíëàðûí áèçèì ùàããûìûçäà ÷ÿêäèéè ïëàíëàð
÷ûõàí. Äàðãóðñàã àäàì.
þçëÿðèíèí áèçäÿí éåäèéè çÿðáÿ íÿòèúÿñèíäÿ
540
ÄÀÐÒÀÉ
ÄÀÐÒÌÀÃ
äàðìàäàüûí îëìóøäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè; 2) òà-
3. ò-ñèç. Éóõàðûéà äîüðó ÷ÿêèëìÿê. Ãàø-
ìàìèëÿ ìÿüëóá îëìàã. ..Ìàðàëàí àëòûíäà
ëàðû äàðòûëìàã.
äóðàí äöøìÿí ãîøóíó äàðìàäàüûí îëäó.
4. ãàéûä. Þçöíö ÷ÿêìÿê, òÿøÿõõöñëÿ
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äèìäèê äóðìàã.
ÄÀÐÒÀÉ èñ. ìÿù. êþùí. Êå÷ìèøäÿ: ãóéó-
ÄÀÐÒÛËÌÛØ ô.ñèô. 1. Òóòóëóá ÷ÿêèëìèø, òà-
äàí íåôò ÷ÿêèá ÷ûõàðìàã ö÷öí óçóíñîâ
ðûì ÷ÿêèëìèø. Äàðòûëìûø çÿíúèð (èï).
âåäðÿ. – Àòà, áó íÿäèð? – äåéÿ, – ýþçëÿðè
2. ìÿú. Þçöíö ÷ÿêìèø, òÿøÿõõöñëÿ äèìäèê
èøûëäàéàí óøàã ñîðóøäó. – Îüëóì, áó, äàð-
àéàã öñòÿ äóðìóø. Àðàëàðûíäàêû ìÿñàôÿ äþðä
òàéäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àääûìäàí ÷îõ îëàðäû. Éàíëàðûíäà äèìäèê
ÄÀÐÒÀÉ×Û èñ. ìÿù. êþùí. Äàðòàéëà ãó-
äàðòûëìûø íÿçàðÿò÷è âàðäû. Ì.Ùöñåéí.
éóäàí íåôò ÷ûõàðàí ôÿùëÿ.
ÄÀÐÒÛÌ èñ. õöñ. Ýÿðýèíëèê äÿðÿúÿñè, ýÿ-
ÄÀÐÒÀÉ×ÛËÛà èñ. ìÿù. êþùí. Äàðòàé÷û-
ðèëìÿ äÿðÿúÿñè. Ñèìëÿðèí äàðòûìûíû þë÷ìÿê.
íûí èøè, ïåøÿñè, âÿçèôÿñè. [Úîìÿðä] íÿùàéÿò,
ÄÀÐÒÛÍÚ ñèô. Òàðûì äàðòûëìûø.
ìÿäÿíëÿðäÿ ÷îõäàí èøëÿéÿí êþùíÿ ôÿùëÿëÿðèí
ÄÀÐÒÛÍÌÀ “Äàðòûíìàã”äàí ô.èñ.
êþìÿéè èëÿ Ãÿññàáîâóí ìÿäÿíèíäÿ äàðòàé-
ÄÀÐÒÛÍÌÀÃ ãàéûä. 1. Þçöíö ýåðè äàðò-
÷ûëûüà ýèðäè. ß.Àáàñîâ.
ìàã, þçöíö äàëà äîüðó ÷ÿêìÿê; áèð øåéäÿí
ÄÀÐÒÀÉËÀÌÀ ìÿù. êþùí. “Äàðòàéëà-
àðàëàíìàüà, õèëàñ îëìàüà, ÿëäÿí ÷ûõìàüà
ìàã”äàí ô.èñ.
÷àëûøìàã. Àéû çÿíúèðè èëÿ àéàüà äîëàøûá äàð-
òûíûð âÿ áàüûðûðäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Òàùèð, Øåé-
ÄÀÐÒÀÉËÀÌÀÃ ô. ìÿù. êþùí. Äàðòàéëà
ãóéóäàí íåôò ÷ûõàðìàã.
äà Èìàíîâóí ìÿíýÿíÿ êèìè ãöââÿòëè ÿëèíäÿí
ãîïìàã ö÷öí íÿ ãÿäÿð äàðòûíäûñà äà, ãîïà
ÄÀÐÒßÙßÐ ñèô. Áèð ãÿäÿð äàð.
áèëìÿäè. Ì.Ùöñåéí.
ÄÀÐÒÛ èñ. 1. Äàðòìà, ÷ÿêìÿ; ÷ÿêèá àïàð-
2. Þçöíö áèð øåéÿ òÿðÿô ÷ÿêìÿê, ìåéèë åò-
ìà. Äàðòû ãöââÿñè – 1) ùåéâàíûí áèð øåéè
ìÿê.
äàðòûá ÷ÿêìÿ, ÷ÿêèá àïàðìà ãàáèëèééÿòè, áà-
ÄÀÐÒÛØÄÛÐÛËÌÀ “Äàðòûøäûðûëìàã”äàí
úàðûüû, ýöúö. Àòûí äàðòû ãöââÿñè îíóí ÷ÿêèñè-
ô.èñ.
íèí òÿõìèíÿí 1/ -íÿ áÿðàáÿðäèð; 2) éöê ùåé-
9
ÄÀÐÒÛØÄÛÐÛËÌÀà “Äàðòûøäûðìàã”äàí
âàíû, ãîøãó ùåéâàíû.
ìÿúù.
2. äàí. ×ÿêè, âÿçí, àüûðëûã. Áó øåéèí äàð-
ÄÀÐÒÛØÄÛÐÌÀ “Äàðòûøäûðìàã”äàí ô.èñ.
òûñû 5 êèëîãðàìäàí ÷îõ îëìàç.
ÄÀÐÒÛØÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Ùÿðÿ áèð éàíà äàðò-
3. äàí. Öéöòìÿ ãàáèëèééÿòè. Áó äÿéèðìà-
ìàã, òóòóá, éàïûøûá ÷ÿêìÿê, ùÿð òÿðÿôäÿí
íûí äàðòûñû î ãÿäÿð éàõøû äåéèë.
äàðòìàã, ÷ÿêèøäèðìÿê. Êÿíäèí áèð ñöðö èòëÿðè
4. äàí. Ãîëàú, þë÷ö. Áèð äàðòû ãÿäÿð èï.
òþêöëöá öñòöìÿ, áàøëàäûëàð ìÿíè äàðòûøäûð-
ÄÀÐÒÛÚÛ èñ. õöñ. Ìöõòÿëèô ìåõàíèçìëÿðèí,
ìàüà. ß.Ùàãâåðäèéåâ. // Äàðòìàã. Øÿùÿðèí
ìàøûíëàðûí âÿ ñ.-íèí áèð øåéè äàðòûá ÷ÿêÿí
ýöíáàòàí òÿðÿôèíäÿí éåðèí áàüðûíû éàðìûø
ùèññÿñè. // Áèð øåéè äàðòûá ÷ûõàðìàã ö÷öí àëÿò.
÷àé ãîç àüàúëàðûíûí ãàðûìûø êþêëÿðèíè äàð-
ÄÀÐÒÛËÛ ñèô. Äàðòûëìûø ùàëäà îëàí.
òûøäûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÀÐÒÛËÌÀ “Äàðòûëìàã”äàí ô.èñ.
2. ìÿú. äàí. Ñîðüó-ñóàëà òóòìàã, ÷ÿêèø-
ÄÀÐÒÛËÌÀÃ 1. ìÿúù. ßë âÿ éà áàøãà áèð
äèðìÿê. ..Áèëèðÿì, àðâàäûí ãîùóì-ÿãðÿáàñû
øåéëÿ òóòóëóá ÷ÿêèëìÿê. Õèéàáàíû äîëäóðàí
áàøûìà éûüûëûá íåúÿ äàðòûøäûðàúàãëàð?! Ìèð
èçäèùàìûí è÷ÿðèñè èëÿ ýåäèðêÿí áèðäÿí ãîëó-
Úÿëàë.
ìóí äàðòûëäûüûíû ùèññ åòäèì. ß.Ñàäûã.
ÄÀÐÒÛØÌÀ èñ. ×ÿêèøìÿ, äàëàøìà, ýöëÿø-
2. ò-ñèç. Ýÿðèëìÿê, òàðûì ÷ÿêèëìÿê. Ðöñ-
ìÿ, ÷àðïûøìà.
òÿì êèøèéÿ åëÿ ýÿëäè êè, Ãîøàòõàíûí áîüàçûí-
ÄÀÐÒÛØÌÀÃ ãàðø. Áèð-áèðèíè ÿëëÿ òóòóá î
äàí àñûëìûø ãàëñòóê .. äàéëàã ãóéðóüó êèìè
éàí-áó éàíà äàðòìàã, ÷ÿêìÿê; äàëàøìàã,
äàðòûëìûøäûð. Ì.Èáðàùèìîâ. Áèðäÿí òÿêíÿíèí
ýöëÿøìÿê, ñöïöðöøìÿê, ÷àðïûøìàã.
àøàüûñûíäàí áèð çÿíúèð äàðòûëûð âÿ òÿêíÿíèí
ÄÀÐÒÌÀ “Äàðòìàã”äàí ô.èñ.
àëò ãàïàüû à÷ûëàðàã òîðïàã ïëàòôîðìàéà áî-
ÄÀÐÒÌÀÃ ô. 1. Áèð øåéè ÿëè âÿ éà áàøãà
øàëûðäû. ß.Ñàäûã.
øåéëÿ òóòóá þçöíÿ òÿðÿô âÿ éà êÿíàðà ÷ÿêìÿê.
541
ÄÀÐÓÃß
ÄÀÐÂÀÇÀËÛ
Àðàáà÷û àòëàðû ñàõëàäû, äöøäö éåðÿ âÿ áàøëàäû
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ñòóäåíò þçöíÿ ìöâàôèã áèð
àòëàðûí î ãóëàüûíäàí, áó ãóëàüûíäàí äàðòìà-
þìöð ñöðìÿêäÿ èäè: ñÿùÿð äàðöëôöíóíà, ýö-
üà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ùÿêèì ãîëóìäàí
íîðòà àøõàíàéà ýåäÿð, àõøàì äà äÿðñëÿðè èëÿ
òóòóá äàðòäû.. Ìèð Úÿëàë. Àéàç êÿñêèí áèð ùÿ-
ìÿøüóë îëàð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ôèðèäóí äàðöë-
ðÿêÿòëÿ àòûí úèëîâóíó äàðòäû. ß.Ìÿììÿä-
ôöíóíäàí ÷ûõûá åâÿ ãàéûòäûãäà ãîúà àðâàä
õàíëû. // Ãàïûá àëìàã. ßëèíäÿí êèòàáû äàðòìàã.
Êöðä ßùìÿäèí îíó ýþçëÿäèéèíè õÿáÿð âåðäè.
– Ðÿùèì áÿé ÷åêè [Òóðàáûí] ÿëèíäÿí äàðòûá
Ì.Èáðàùèìîâ.
àëäû. Ãîë ÷ÿêäè. Ì.Ùöñåéí. Ñþùáÿò ãóðòàðàð-
ÄÀÐÖËÌÖßËËÈÌÀÒ èñ. [ÿð.] Ãûç ïåäà-
ãóðòàðìàç Ýöëçàð òåëåôîíóí äÿñòÿñèíè äàðòûá
ãîæè ìÿêòÿáèíèí êþùíÿ àäû. Àâãóñò àéûíûí
ìöàâèíèí ÿëèíäÿí àëäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
èéèðìè ö÷öíäÿ ìÿëóì îëäó êè, Çàãàòàëà äà-
2. Çîðëà ÷ÿêìÿê, þçö èëÿ àïàðìàüà ÷àëûø-
ðöëìöÿëëèìàòûíäà èìòàùàíëàð òåçëèêëÿ áàøëà-
ìàã. [Êÿðèìõàíû] äàðòûá äàð êîðèäîðà ÷û-
íàúàãäûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
õàðäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ. Ãóëèéåâ [Ñóëòàíîâó]
ÄÀÐÖËÌÖßËËÈÌÈÍ, ÄÀÐÖËÌÖßËËÈ-
åâëÿðèíÿ òÿðÿô äàðòäû. ß.Ñàäûã.
ÌÅÉÍ èñ. [ÿð.] Îüëàí ïåäàãîæè ìÿêòÿáèíèí
3. Ýÿðìÿê, òàðûì ÷ÿêìÿê. Éàéû äàðòìàã.
êþùíÿ àäû. Òÿãðèáÿí Ãîðè äàðöëìöÿëëèìèíäÿ
Èïè äàðòìàã.
òöðê øþáÿñèíèí à÷ûëìàüû äà ìÿíèì éàøûìûí
4. Éóõàðûéà äîüðó ÷ÿêìÿê. ..Ëàêèí Ìàù-
äÿðñÿ ýåòìÿê âàõòûíà òóø ýÿëèð. Ú.Ìÿììÿä-
ðó éåíÿ äÿ ìÿüðóð ãàøëàðûíû äàðòàðàã äåäè.
ãóëóçàäÿ. 1881-úè èëäÿí.. [Ãîðè äàðöëìöÿë-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Éàñàâóë òÿÿúúöáëÿ ÷èéèíëÿ-
ëèìèíäÿ] òÿðáèéÿ àëìûø ìöñÿëìàí ìöÿëëèì-
ðèíè äàðòäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëÿðè ÷ûõìàüà áàøëàéûð. Ô.Êþ÷ÿðëè. [Ãÿùðÿ-
5. Íàñîñ âÿ ñ. âàñèòÿñèëÿ ÷ÿêìÿê, äàðòûá
ìàí] èìòàùàí âåðèá òÿçÿ à÷ûëàí äàðöëìöÿë-
÷ûõàðìàã. Ãóéóëàðäàí íåôò äàðòàí äÿðèí òó-
ëèìèíÿ äàõèë îëäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëóìáàëàðûí éåêíÿñÿã ñÿñëÿðè åøèäèëèðäè.
ÄÀÐÖÐßÊËÈ ñèô. Éàëíûç þç ìÿíôÿÿòèíè
Ñ.Ùöñåéí.
ýþçëÿéÿí; õóäïÿñÿíä, ïàõûë. Äàðöðÿêëè àäàì.
6. ìÿú. “Þçöíö” ñþçö èëÿ – ëîâüà âÿçèééÿò
ÄÀÐÖÐßÊËÈËÈÊ èñ. Éàëíûç þç ìÿíôÿÿòè-
àëìàã, òÿøÿõõöñëÿíìÿê, þçöíö ÷ÿêìÿê.
íè ýþçëÿìÿ; õóäïÿñÿíäëèê, ïàõûëëûã.
Ìöãèì áÿé ùèéëÿýÿðúÿñèíÿ þçöíö äàðòûá äàùà
ÄÀÐÖØØßÔÀ èñ. [ÿð.] êëàñ. Õÿñòÿõàíà, øÿôà
äà úèääèëÿøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Õàíêèøè Ùàã-
åâè (ìÿúàçè ìÿíàäà èøëÿíèð). Åøãèí ìÿðèçè-
âåðäèéÿ:] Ýÿë îéíà, þçöíö äàðòìà, áèð ýþðÿê;
éÿì, ìÿíè åéëÿð áó ãÿì ùÿëàê; Äàðöøøÿôàéè-
Ãîé éåíÿ ñåâèíñèí, à÷ûëñûí öðÿê. Ç.Õÿëèë.
âÿñëèíÿ âàð èíäè ùàúÿòèì. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÄÀÐÓÃß á à õ äàðüà. Ãàïû à÷ûëûð, Àüà
ÄÀÐÂÀÇÀ èñ. ßñàñÿí íÿãëèééàòûí êå÷ìÿñè
Êÿðèì, Ùàúû Ðÿúÿáÿëè äàðóãÿ âÿ éàíûíäà äþðä
ö÷öí áþéöê ùÿéÿò ãàïûñû; àëàãàïû. Äÿâÿ÷è èëÿ
íÿôÿð àäàì äàõèë îëóðëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
äîñò îëàíûí äàðâàçàñû ýåí ýÿðÿê. (Àòà.
ÄÀÐÖËÅËÌ èñ. [ÿð.] êëàñ. Åëì îúàüû, åëì
ñþçö). ..Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð äàðâàçàíûí ñÿêèñèí-
åâè. Íà÷àëíèê úÿíàáëàðû áóðàäà áèð ýöí áèð
äÿ îòóðóá ïåíäèð-÷þðÿê éåéèðäè. Ú.Ìÿì-
äàðöëåëì áèíàñû ãîéàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ìÿäãóëóçàäÿ. Ýÿçèá ýöúëÿ áèð ãàïû òàïà áèë-
ÄÀÐÖËßÄßÁ èñ. [ÿð.] êëàñ. Ìÿêòÿá. Äà-
äèì. Áó, ñûíûã áèð äàðâàçà èäè. Ñ.Ðÿùìàí.
ðöëÿäÿáèí áèëìÿëèéèç ãÿäðèíè, ìèëëÿò; Èêìàëûíà
// Ãÿäèì øÿùÿðëÿðèí, ãàëàëàðûí ùàñàðûíäàêû
ýþñòÿðìÿëè îëäóãúà ùÿìèééÿò. Ì.Ùàäè. Áó,
áþéöê ãàïû.
äàðöëÿäÿáäèð äåñÿ ùÿð êèìñÿ, éàëàíäûð.
◊ Äàðâàçàñûíû (äàðâàçàìû) ôÿëÿê âóð-
ß.Íÿçìè.
ìàã – áÿäáÿõòëèê, ôÿëàêÿò öç âåðìÿê, áÿä-
ÄÀÐÖËßÌÀÍ èñ. [ÿð.] êëàñ. Ñûüûíàúàã
áÿõò îëìàã. Ìèðçÿ Ñÿôÿð àòàñûíûí ñþçëÿðèíè
éåð, àìàí ýÿòèðèëÿúÿê éåð, ïÿíàù àïàðûëàúàã
ÿñëà åøèòìÿéèá ãûøãûðäû: – Äàðâàçàìû ôÿëÿê
éåð, ÿìèí éåð, ñàëàìàò éåð. Ãÿññàáõàíàéà
âóðóáäóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áèç äàðöëÿìàí äåäèê; Äîüðó ëèáàñûí áöðö-
ÄÀÐÂÀÇÀ×Û èñ. Äàðâàçàíû ãîðóéàí âÿ
íöá ìèí éàëàí äåäèê. Ì.ß.Ñàáèð.
à÷ûá-áàüëàéàí èø÷è; ãàïû÷û.
ÄÀÐÖËÔÖÍÓÍ
èñ. [ÿð.] Óíèâåðñèòåò.
ÄÀÐÂÀÇÀËÛ ñèô. Äàðâàçàñû îëàí. Äàðâà-
..Ìèðçÿ Ñÿôÿðèí îüëó äàðöëôöíóí òÿëÿáÿñè
çàëû ùÿéÿò. Äàðâàçàëû ãàëà. Êÿíäèí èðè äàð-
ôîðìàñûíäà åâëÿðèíÿ ýþðöøìÿéÿ ýÿëäè.
âàçàëû ùÿéÿòèíäÿ ìÿêòÿá áèíàñû éöêñÿëèð..
542
ÄÀÐÂÈÍ×È
ÄÀØ
ÄÀÐÂÈÍ×È èñ. Äàðâèíèçì òÿðÿôäàðû. Äàð-
ÄÀÑÒÀÍ×ÛËÛà èñ. Äàñòàí ñþéëÿìÿ, ùå-
âèí÷è àëèì.
êàéÿ÷èëèê.
ÄÀÐÂÈÍÈÑÒ á à õ äàðâèí÷è.
ÄÀØ èñ. 1. Òÿáèÿòäÿ ïàð÷àëàð, éàõóä áþéöê
ÄÀÐÂÈÍÈÇÌ [èíýèëèñ àëèìè ×.Äàðâèíèí
âÿ êè÷èê êöòëÿëÿð øÿêëèíäÿ òÿñàäöô îëóíàí,
àäûíäàí] Úàíëû òÿáèÿòèí òàðèõè èíêèøàôû, áöòöí
ñóäà ùÿëë îëóíìàéàí áÿðê úèñèì (ñöõóð).
ùåéâàí íþâëÿðè âÿ áèòêè îðãàíèçìëÿðèíèí òÿ-
Êö÷ÿëÿðÿ äàø äþøÿìÿê. – Áöòöí èçäèùàì ÿëè-
áèè ñå÷èì éîëó èëÿ ÿìÿëÿ ýÿëìÿñè ùàããûíäà
íÿ êå÷ÿí äàø, êÿñÿê ïàð÷àëàðûíû àëîâóí öñ-
íÿçÿðèééÿ.
òöíÿ éàüäûðäû.. Ì.Ùöñåéí. [Ðöáàáÿ] àéàüû-
ÄÀÐÉÀÐÏÀÃ(ËÛ) ñèô. áîò. Åíñèç ëàíñåò-
íûí àëòûíäàêû ñÿðò ãàéàëàðà, äàøëàðà, ãóðó
øÿêèëëè éàðïàüû îëàí (áèòêè). Äàðéàðïàãëû áèò-
êîëëàðà, áóçëàøìûø ãóìëàðà áàõäû. Ìèð
êèëÿð.
Úÿëàë. // Ùÿìèí êöòëÿíèí òèêèíòè ìàòåðèàëû êèìè
ÄÀÑÈÒ èñ. [ëàò.] Ìàãìàòèê ñöõóð.
èøëÿäèëÿí àéðû-àéðû êè÷èê ùèññÿñè, ïàð÷àñû. Áèð
ÄÀÑÒÀÍ èñ. [ôàðñ.] Øèôàùè õàëã ÿäÿáèééà-
òÿðÿôäÿ ñåìåíò, áèð òÿðÿôäÿ äàø. Ì.Ìöøôèã.
òûíûí åïèê æàíðëàðû è÷ÿðèñèíäÿ ãÿùðÿìàíëûã âÿ
Ðöñòÿì êèøè .. ùÿëÿ áîçàðàí äàøëàðûíà ñóâàã
àøèãàíÿ ìÿçìóíäà îëàí, ùÿúìúÿ ÿí áþéöê
÷ÿêèëìÿìèø áèíàéà äîüðó éîëëàíäû. Ì.Èáðà-
ÿñÿð. Ãÿùðÿìàíëûã äàñòàíû. Àøèãàíÿ äàñòàí.
ùèìîâ. Äàø êÿñìÿê (÷àïìàã ÷ûõàðìàã)
“Êîðîüëó” äàñòàíû. – Øàèðÿ Òîüðóëóí ìÿê-
– èðè ñàë ãàéàëàðäàí òèêèíòè ö÷öí äàø äîüðàìàã.
òóáóíó àïàðûá “Õîñðîâ âÿ Øèðèí” äàñòàíû
Øèðèí ö÷öí Áèñöòóíäàí äàø êÿñäèì; Ìöíàñèá
éàçìàñûíû ðèúà åäÿúÿêäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
àäàìû Ôÿðùàä åéëÿäèì! Ãóðáàíè. Áåëÿ êè,
ùàíñû êÿíä øóðàñûíûí àäàìû ùàðàäàí ùàðàéà
Àüëàòìàéûð èíñàíëàðû; “Ëåéëè-Ìÿúíóí” äàñ-
èøëÿéÿúÿê, íÿ ãÿäÿð èø ýþðÿúÿê, òîðïàã
òàíëàðû. Ñ.Âóðüóí. Åë àøûãëàðû èíúÿ Àçÿð-
ãàëäûðàúàã, äàø ÷àïàúàã .. ùàìûñû íÿçÿðÿ
áàéúàí äèëèíäÿ õàëãûìûçûí ìÿðäëèêëÿðèíè òÿ-
àëûíìûøäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðÿííöì åäÿí þëìÿç äàñòàíëàð ãîøóðäóëàð.
2. Áû÷àã âÿ ñ. èòèëÿìÿê ö÷öí áöëþâ, éà äàø
È.ßôÿíäèéåâ. // Ìöùöì òàðèõè ùàäèñÿëÿðäÿí,
÷àðõ. Äàøà ÷ÿêìÿê – äàøäà èòèëÿìÿê.
éà øÿõñèééÿòëÿðäÿí áÿùñ åäÿí áþéöê åïèê
3. Êèòàáÿ, áàøäàøû, ãÿáèðäàøû. Àðà-ñûðà
ÿñÿð; ïîåìà. Çÿôÿð äàñòàíû. – ..ßçÿìÿòëè ìö-
ÿðÿá ùÿðôëÿðè èëÿ éàçûëàí äàøëàð äà íÿçÿðÿ
ùàðèáÿ äàñòàíûíûí ÿñàñ ìÿðùÿëÿëÿðèíäÿí,
÷àðïûðäû.. Ñ.Ùöñåéí.
þòÿðè äÿ îëñà, áÿùñ åòìÿê ëàçûìäûð. Áóðàäà
4. Äàøäàí ãàéðûëìûø, äàøäàí òèêèëìèø, äàø-
ùÿð áèð ñÿùíÿ áþéöê áèð ãÿùðÿìàíëûã äàñòàíû
äàí ùþðöëìöø, äàøäàí éîíóëìóø. Äàø åâ.
êèìè ãèéìÿòëèäèð. Ì.Ùöñåéí. // Ùåêàéÿ, íàüûë,
Äàø ùàñàð. Äàø ïèëëÿêÿí. Äàø êþðïö. – [Ìåù-
ÿôñàíÿ, ñÿðýöçÿøò. [Êîðîüëó:] ßðÿá àòûí äàñ-
ðèáàí] ..ãàðøûñûíäà äàø áèð ùåéêÿë ùèññèçëèéè èëÿ
òàíûíû ñþéëÿðÿì; Ö÷ éàøûíäà ùÿð íèøàíû áÿëëè
ùÿðÿêÿòñèç äóðàí ÿðèíè áàøäàí-àéàüà ñöçäö.
îëóð. “Êîðîüëó”. [Òÿðõàí:] Îõóìà, åé âÿçèð,
Ñ.Ùöñåéí. Áèðìÿðòÿáÿëè äàø åâèí ïÿíúÿðÿëÿðè
ìÿíÿ äàñòàí; Ãåéñÿðèí äàü êèìè áèð îðäóñó
òàéáàòàé à÷ûã èäè. Ì.Ùöñåéí. // Äàø äþøÿí-
âàð. À.Øàèã. Äàñòàí à÷ìàã – äàíûøìàã,
ìèø, äàøëà þðòöëìöø. Äàø êö÷ÿ. – Àüàòëû ôàé-
íàüûë åòìÿê, ðÿâàéÿò åòìÿê. Ìÿí áó êþðïÿ-
òîí .. Úàâàíøèð ãÿñÿáÿñèíäÿí ÷ûõûá äàø éîëëà
éÿ íÿ ìöíàñèáÿòëÿ Ùÿúÿð àäûíû ãîéìàã èñòÿ-
éóõàðû äàðòûíäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äèéèìè ñîðóøäóãäà, ñÿí àéíàëûíû ÿëèíÿ àëàí,
5. Áÿçÿê ö÷öí èøëÿäèëÿí ôèðóçÿ, éàãóò, àë-
.. Ýîðóñ ãàçàìàòûíû äàüûäàí Ùÿúÿðäÿí äàñ-
ìàç, áðèëéàíò âÿ ñ.-éÿ âåðèëÿí öìóìè àä;
òàí à÷ûðñàí. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äàñòàí ãîøìàã –
äàø-ãàø. Ñèáèð äàøû. Öçöéöí äàøû.
äàñòàí éàçìàã, ùåêàéÿ éàçìàã. Äèë(ëÿð)äÿ
6. Äàìà, íÿðä âÿ á. îéóíëàðäà àüàú, ñö-
äàñòàí îëìàã – ìÿøùóð îëìàã, ùàããûíäà
ìöê âÿ ñ.-äÿí ãàéðûëìûø ôèãóðëàðäàí ùÿð
òåç-òåç äàíûøûëìàã, äèëëÿðÿ äöøìÿê. [Ãÿðèá:]
áèðè. // Øàùìàò îéóíóíäà: ïèéàäàëàðäàí ÿëà-
Àüàëàð ÿðçèìÿ áèð ãóëàã âåðèí; Àäû äèëäÿ
âÿ îëàí 8 ôèãóð. Øàù øàùìàò îéóíóíäà ÿñàñ
äàñòàíäûð ßðçóðóìóí. “Àøûã Ãÿðèá”.
äàø ùåñàá îëóíóð. Äàø-äàøà – øàùìàò âÿ
ÄÀÑÒÀÍ×Û èñ. 1. Äàñòàí ñþéëÿéÿí, ùåêà-
äàìà îéóíóíäà: ùå÷-ùå÷ÿ ãóðòàðìà. Äàøà
éÿ÷è, íàüûë äàíûøàí. Äàñòàí÷û àøûãëàð.
ýåòìÿê – äîìèíî îéóíóíäà; éåðäÿí ÿëàâÿ,
2. ìÿú. ×îõäàíûøàí, íàããàë, óçóí÷ó.
òÿçÿ äàø ýþòöðìÿê. Áåø äÿôÿ äàøà ýåòäè.
543
ÄÀØ
ÄÀØ
7. Ùåñàá ñàéüàúûíäàêû äÿíÿëÿðäÿí ùÿð áèðè.
ìàí áÿøÿðèééÿò äàø ÿñðè äåéèëÿí ñÿâèééÿéÿ
Ùåñàáäàð áèð-áèðèíèí àðõàñûíúà äàùà ö÷ äàø
éåíèúÿ ÷àòìûøäû. “Öìóìè çîîòåõíèéà”.
÷ÿêäè.
Äàøà áàñìàã – äàøëàìàã, öñòöíÿ äàø éàü-
8. Òÿðÿçè äàøû. Áèðêèëîëóã äàø. – Ýöíáÿýöí-
äûðìàã, äàø àòìàã. Àõûð, ìÿí ùàðà ýåäèì?
äÿí ãîúàëûá, àðòìàãäàäûð ìöëêö, ìàëû; Äöç
Óøàãëàð ìÿíè äàøà áàñûð? Ú.Ìÿììÿäãóëó-
äåéèë àðøûíû, þë÷öñö, òÿðÿçèñè, äàøû. Ì.ß.Ñàáèð.
çàäÿ. Äàøà äþíìÿê – 1) áÿðêèìÿê, äàø êèìè
9. òèá. Áÿäÿíèí áÿçè äàõèëè îðãàíëàðûíäà
áÿðê îëìàã; 2) ìÿú. öðÿéè ñÿðòëÿøìÿê, ùå÷
(ìÿñ.: áþéðÿêäÿ, ãàðà úèéÿðäÿ, þä êèñÿñèíäÿ
áèð øåéäÿí ìöòÿÿññèð îëìàìàã, òÿñèðëÿíìÿ-
âÿ ñ.-äÿ) éûüûëûá äàøëàøàí ìàääÿ. Ãàðà úè-
ìÿê. Äàøà äþíìöø – öðÿéè áÿðê, ñÿðò,
éÿðäÿ äàø ÿìÿëÿ ýÿëìÿê. Áþéðÿéèíäÿ äàø âàð.
ðÿùìñèç, øÿôãÿòñèç, ìÿðùÿìÿòñèç àäàì ùàã-
10. ìÿú. Ðÿùìñèçëèê, ìÿðùÿìÿòñèçëèê,
ãûíäà. Äàøà äåðñÿì åøèäèð, ñîíðà âåðèð ÿêñ-
àìàíñûçëûã, ÷îõ ñÿðòëèê, ùèññèçëèê ìÿíàñûíäà.
ñÿäà; Äàøà äþíìöøëÿðÿ ÿêñ åéëÿìÿäè ôÿðéà-
Äàø öðÿê.
äûì. Ì.Ùàäè. Äàøà äþíìöøÿ ìÿíèì ñþçöì
11. ìÿú. ×îõ áÿðê, ÷îõ ñÿðò, ÷îõ ìþùêÿì
òÿñèð åòìÿäè. ß.ßáöëùÿñÿí. Äàøäàí úàâàá
øåé ùàããûíäà (÷îõ âàõò “êèìè” ñþçö èëÿ).
èñòÿìÿê (àõòàðìàã) – ÷îõ áÿðê óòàíìàã,
ßýÿð äàø îëñà äþçìÿç õóáëàð áèäàäûíà, áèë-
óòàíäûüûíäàí äåìÿéÿ ùå÷ áèð ñþç òàï-
ìÿì; Íÿ åéëÿð êèì, êþíöë áóíúà úÿôàâö úþâ-
ìàìàã. Îðóú áàøûíû àøàüû ñàëûá, àéàüûíûí
ðÿ òàá åéëÿð. Ñ.ß.Øèðâàíè. È÷ÿðè àòûëàí äàø êèìè
éàíûíäàêû òîðïàãäàí âÿ äàøäàí úàâàá
áÿðê øåéèí íÿ îëäóüóíó áèëìÿê ö÷öí îíó ÿëè
àõòàðäû. ß.Âÿëèéåâ. Äàøäàí êå÷ìÿê – ÷îõ
èëÿ àõòàðûá, íÿùàéÿò, òàïäû. À.Øàèã. Éîëëàð áóç
òÿñèðëè îëìàã, ùÿð éåðäÿ èøÿ êå÷ìÿê. Áó âÿ-
áàüëàéûá, äàø êèìè áÿðêèìèøäè. Ì.Ùöñåéí.
ñèãÿ äàøäàí êå÷ÿð. – Î äåéèð êè, áèð êàüûç
◊ Äàø àòûá áàøûíû òóòìàã – ãÿòè ñóðÿòäÿ
ýþñòÿðìèøÿì, äàøäàí êå÷ÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàíìàã, áîéíóíà àëìàìàã, èíêàð åòìÿê,
Äàøäàí éóìøàã – êåéôèééÿòèíäÿí àñûëû îë-
ðÿää åòìÿê. Ìÿäÿä Õàíïÿðèíè ÷àüûðòäûðûá
ìàéàðàã éåéèëÿ áèëÿí ùÿð øåé; äèøÿäÿéÿí.
ÿùâàëàòû þéðÿíìÿê èñòÿäèêäÿ, Õàíïÿðè, íÿ
Åëÿ àúàì êè, äàøäàí éóìøàã íÿ îëñà, éåéÿ-
òÿùÿð äåéÿðëÿð, äàø àòûá áàøûíû òóòäó. ß.Âÿ-
úÿéÿì. “Êîðîüëó”. Äàøû äàø öñòöíäÿ ãîé-
ëèéåâ. Äàø àòìàã – 1) êèíàéÿ èëÿ äåìÿê,
ìàìàã – òàìàìèëÿ äàüûòìàã, äàðìàäàüûí
òÿíÿ âóðìàã, ñþç àòìàã, ñàòàøìàã. Î, êèìÿ
åòìÿê, äàüûäûá âèðàíÿéÿ ÷åâèðìÿê. Äàøû
äàø àòûð? – Àé äàø àòàí áÿõòÿâÿð, äàøûí äà
ÿòÿéèíäÿí òþêìÿê (àòìàã) – ôèêðèíäÿí äà-
áèð âàõòû âàð. (Åë ñþçö); 2) ÿëèíäÿí ÷ûõàðìàã,
øûíìàã, ðÿéèíè äÿéèøìÿê, ýþðìÿê èñòÿäèéè áèð
àõûðûíà ÷ûõìàã. Âàð-éîõà äàø àòìàã. Ïóë-
èøäÿí âàç êå÷ìÿê, ùþúÿòè áóðàõìàã. [Ùàúû
ëàðûíà äàø àòäû. – Ãàëàí äþâëÿòèíÿ äÿ Èðàíäàí
Ìÿùÿììÿäÿëè:] Úÿíàá ùÿêèì, ýÿë ñÿí áó
ýÿëìèø áèð äÿðâèø äàø àòäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
äàøû ÿòÿéèíäÿí òþê! Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
Äàø áàñìà(ñû), äàø ÷àïû – äàø öçÿðèíÿ
Îüóë! Äàøû òþêöí ÿòÿéèíèçäÿí; Áèð éàõøûëûã
ñàëûíìûø éàçûëàðû ÷àï åòìÿ öñóëó, ëèòîãðàôèéà
ãàëñûí äöíéàäà ñèçäÿí. Ñ.Âóðüóí. Ýÿë, ëÿíÿò
öñóëó èëÿ êèòàá ÷àïû. Áó êèòàá÷à Èðàíäàí
øåéòàíà, – äåéÿê, òþêÿê áó äàøû ÿòÿéèìèçäÿí.
ýÿòèðèëìÿ äàø ÷àïûäûð. Ô.Àüàçàäÿ. Äàø äàø
Ì.Èáðàùèìîâ. Äàøû ñûõñà ñóéóíó ÷ûõàðàð –
öñòÿ ãàëìàìàã – òàìàìèëÿ äàüûëìàã,
÷îõ ýöúëö, ãöââÿòëè, ñàüëàì àäàì ùàããûíäà.
ó÷óëóá éåðëÿ áèð îëìàã, àëò-öñò îëìàã. Òóë-
Äàøûí áþéöéöíäÿí éàïûøìàã, äàøûí áþ-
ëàìà çÿëçÿëÿ èëÿ äþíìÿ çÿëçÿëÿ áèðäÿí îëàí-
éöéöíö ýþòöðìÿê – þùäÿñèíäÿí ýÿëÿ áèë-
äà äàø äàø öñòÿ ãàëìûð. Ù.Çÿðäàáè. Äàø
ìÿäèéè, áàúàðà áèëìÿäèéè áèð èøäÿí éàïûø-
äþâðö (ÿñðè) òàð. àðõåîë. – èáòèäàè èúìà ãó-
ìàã. Äàøûíû àòìàã – àçàä îëìàã, éàõàñûíû
ðóëóøóíóí, äàøäàí ìöõòÿëèô àëÿòëÿð ùàçûðëàí-
ãóðòàðìàã; ÿë ÷ÿêìÿê, òÿðê åòìÿê. Éåýàíÿ
ìàñû èëÿ ñÿúèééÿëÿíÿí äþâðö. Éàçûíûí ãÿäèì
áèð þêöçöì âàð èäè, äöíÿí ñàòäûì; Îíóíëà
îëìàñûíà ñöáóò äàø äþâðöíäÿí òàïûëìûø îëàí
áèðýÿ ÿêèí÷èëèéèí äàøûí àòäûì. ß.Íÿçìè. ßâ-
áèð ÷îõ ÿñÿðëÿðäèð. Ô.Àüàçàäÿ. Ìèñèðäÿ, Àñ-
âÿëëÿðè åëÿ ôèêèð åäèðäèì êè, àëäûüûì òàõûë
ñóðèéàäà âÿ Áàáèëèñòàíäà ÿêèí÷èëèê âÿ ìàë-
ìÿùñóëó èëÿ êàñûáëûüûí äàøûíû áöñáöòöí àòà-
äàðëûã 6000 èë áóíäàí ÿââÿë êèôàéÿò äÿðÿúÿäÿ
úàüûã. Ì.Ùöñåéí. Äàøëàð äèëÿ ýÿëäè – áèð ùàë,
éöêñÿê ñÿâèééÿäÿ èäè. Àâðîïàäà èñÿ áó çà-
éà ùàäèñÿíèí ÷îõ àüûð, äþçöëìÿç, ôàúèÿëè îë-
544
ÄÀØÀÄÞÉßÍ
ÄÀØÝßÐÄÈØÈ
äóüóíó áèëäèðèð. Áèð äàø àëòäà, áèð äàø
ìÿê. Èêè êèñÿ äàøáàø åëÿéèá ñàòäûðìàã âÿ
öñòäÿ – ýèçëè ñàõëàíìàëû, ùå÷ êÿñÿ äåéèëìÿ-
áîñòàíûí õåéðèíäÿí ôåéçéàá îëìàã èøòàùà-
ìÿëè ñèðð ùàëûíäà. [Ïèòè Íàìàç] Ìÿí ùÿéÿò
ñûíäà èäè. Ìèð Úÿëàë.
àäû ÷ÿêäèì áóðäà? Áèð ñþçöéäö, áèð äÿôÿ äå-
ÄÀØÁÀØ×Û èñ. äàí. íèôð. Àðäûúûë âÿ ýèçëè
ìèøäèì, äöçÿëìÿäè, ìÿí äÿ áèð äàø àëòäàí
ñóðÿòäÿ, ãåéðè-ãàíóíè, ÿéðè éîëëàðëà ãàçàíú
ãîéäóì, áèð äàø öñòäÿí. È.Ìÿëèêçàäÿ. Áèð
ÿëäÿ åòìÿéè áàúàðàí âÿ áó èøè þçöíÿ ïåøÿ
äàøëà èêè ãóø âóðìàã – áèð äÿôÿ çÿùìÿò
åòìèø àäàì.
÷ÿêìÿêëÿ èêè èø ýþðìÿê, èêè øåéè ÿëäÿ åòìÿê.
ÄÀØÁÀØ×ÛËÛà èñ. äàí. íèôð. Äàøáàø÷ûíûí
Äàø àñûëìàã – ýåú ãûçìàã, ýåú ãàéíàìàã.
èøè, ïåøÿñè; ãåéðè-ãàíóíè, ÿéðè éîëëàðëà ãà-
Ñàìîâàð ãàéíàìûð, äåéÿñÿí, àëòûíäàí äàø
çàíú âÿ ñ. ÿëäÿ åòìÿêëÿ ìÿøüóë îëìà.
àñûëûá. Îõó äàøà òîõóíìàã – áÿðêÿ äöø-
ÄÀØ×Û èñ. Äàø÷ûõàðàí, äàøéîíàí óñòà.
ìÿê, úèääè ìàíåÿéÿ ðàñò ýÿëìÿê, èøèí áàø
ÄÀØ×ÛÕÀÐÀÍ èñ. Äàø êàðõàíàñûíäà äàø
òóòìàñûíà úèääè ÿíýÿë ÷ûõìàã. Þçöíö
÷ûõàðìàãëà ìÿøüóë îëàí ôÿùëÿ. Áàêûäà öìó-
äàøäàí äàøà ÷ûðïìàã (âóðìàã) – áèð øåéè
ìèééÿòëÿ, ïåøÿêàðëàð: áÿííà, õàððàò, äÿìèð-
ÿëäÿ åòìÿê ö÷öí þçöíö ùÿð úöð ÷ÿòèíëèéÿ âóð-
÷è, .. äàø÷ûõàðàí .. âÿ ñàèðÿ ÷îõ îëàðäû. Ù.Ñà-
ìàã, ùÿð úöð ÷ÿòèíëèê âÿ ìÿùðóìèééÿòÿ ìÿ-
ðàáñêè. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Äàø÷ûõàðàí ìàøûí.
ðóç åòìÿê. Öñòöíÿ áèð äàø – á à õ áèð äàø
ÄÀØ×ÛËÛà èñ. Äàø÷ûíûí èøè, ñÿíÿòè. Äàø÷û-
àëòäà áèð äàø öñòäÿ. Öñòöíÿ äàø ãîéìàã –
ëûãäà ìàùèð óñòà.
ñèððè ýèçëè ñàõëàìàã, ùå÷ êÿñÿ áèëäèðìÿìÿê.
ÄÀØÄßËßÍ èñ. õöñ. Äàø äÿëìÿê ö÷öí àëÿò.
...äàø Áèð ñûðà èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã áèðýÿëèê,
ÄÀØÄÛÐÛËÌÀ “Äàøäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
øÿðèêëèê áèëäèðèð; ìÿñ.: éîëäàø, ñèðäàø, ñèëàù-
ÄÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Äàøìàñûíà ñÿáÿá
äàø, ìÿñëÿêäàø.
îëìàã, äàøìàñûíà èìêàí âåðèëìÿê.
ÄÀØÀÄÞÉßÍ èñ. çîîë. Ñÿð÷ÿëÿð äÿñòÿñèí-
ÄÀØÄÛÐÌÀ “Äàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
äÿí óçóíãóéðóãëó êè÷èê ãóø; ÷àéäà÷àïàí.
ÄÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Äàøìàñûíà èìêàí âåð-
ÄÀØÀÄÞÉÌß èñ. ìÿù. Äàøëà îéíàíûëàí
ìÿê, àøìàñûíà ñÿáÿá îëìàã. Ñàìîâàðûí ñó-
óøàã îéóíó.
éóíó äàøäûðìàã. – Ñöäöí è÷èíäÿ ùàâà ÷îõ-
ÄÀØÀÝÈÐßÍ èñ. ìÿù. Úÿìèééÿòäÿí ãà-
äóð, îíà áèíàÿí ñöä ãûçàíäà ùàâà àðàëàíûá
÷ûá ýèçëÿíÿí àäàì ùàããûíäà.
ñöäö äàøäûðûð. Ù.Çÿðäàáè.
ÄÀØÀÕÎÐ ñèô. Äàøëûã, ÷ûíãûëëûã, äàøû ÷îõ
îëàí. Äàøàõîð éåð. – Èíäè äÿ éîíúàëûã éåðèíäÿ
ÄÀØ-ÄÈÂÀÐ òîï. Åâëÿð, áèíàëàð, òèêèëèëÿð
äàøàõîð áèð ãóìëóüà ñàùèá îëäóí. Ñ.Ðÿùèìîâ.
âÿ îíëàðûí äèâàðëàðû. Õÿçðè éåëè àõøàìäàí
ùèðñ èëÿ ãàëõûá, Áàêû êö÷ÿëÿðèíèí òîç-òîðïà-
ÄÀØÀÐÌÓÄÓ èñ. Éóìðó øÿêèëëè âÿ ÷îõ
äàâàìëû àðìóä íþâö.
üûíû äàøà-äèâàðà ÷ûðïûðäû. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
Ùöúóì éåðèí äèáèíÿ! Ùöúóì äÿðèí ýþéëÿðÿ;
ÄÀØÀÒÀÍ èñ. Ãÿäèì ìöùàðèáÿëÿðäÿ äàø
âÿ á. àüûð øåéëÿð àòìàã ö÷öí èøëÿäèëÿí ìàí-
Ùöúóì äåéèð äàø-äèâàð; Ùöúóì äåéèð äàü-
úàíàüà îõøàð àëÿò. Àññóðèéàëûëàð õöñóñè äàø-
äÿðÿ. Ì.Ìöøôèã.
àòàí àëÿòëÿðëÿ øÿùÿðÿ àüûð äàø ïàð÷àëàðû âÿ
ÄÀØÄÎÜÐÀÉÀÍ á à õ äàøãûðàí. Áèðèíúè
éà è÷èíÿ éàíàí ãàòðàí äîëäóðóëìóø ãàáëàð
äàøäîüðàéàí ìåõàíèçì òàìàìèëÿ ãóðàøäû-
àòûðäûëàð. “Ãÿäèì äöíéà òàðèõè”.
ðûëìûøäûð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ÄÀØÁÀÄÀÌ èñ. Áÿðêãàáûãëû áàäàì íþâö.
ÄÀØÄÞØßÉßÍ èñ. Êö÷ÿëÿðÿ âÿ ñ.-éÿ äàø
ÄÀØÁÀØ èñ. 1. äàí. ìÿù. ×ÿêèíèí äöçýöí-
äþøÿéÿí ôÿùëÿ.
ëöéöíö éîõëàìàã ö÷öí îíó òÿðÿçèíèí ýàù
ÄÀØÄÞÉßÍ èñ. õöñ. Äàøû õûðäàëàéûá îâàí
áó, ýàù äà î áèðè ýþçöíäÿ ÷ÿêìÿê èøè.
àëÿò, ìàøûí.
2. äàí. íèôð. Ãåéðè-ãàíóíè, ÿéðè éîëëàðëà
ÄÀØÄÓÇ èñ. Äàøëàøìûø (ñöõóð) ùàëûíäà
ÿëäÿ åäèëÿí ãàçàíú, ýÿëèð âÿ ñ. Î, ÿëäÿ åòäèéè
îëàí äóç.
äàøáàøû áèð õÿéàíÿò åòìÿäÿí .. éöçáàøûíûí
ÄÀØßÏÏßÉÈ èñ. áîò. Äàøëàðûí àðàñûíäà áè-
ãàáàüûíà ñàíàéûð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àõû áóðàäà
òÿí áîç ðÿíýëè îò áèòêèñè.
äàøáàø âàð. È.ßôÿíäèéåâ. Äàøáàø åëÿìÿê
ÄÀØÝßÐÄÈØÈ èñ. ìÿù. Ùþðöëÿí äàø âÿ êÿð-
– ãåéðè-ãàíóíè, ÿéðè éîëëàðëà ïóë âÿ ñ. ÿëäÿ åò-
ïèúëÿð àðàñûíäàêû ìÿñàôÿ.
545
ÄÀØÕÛÍÀÑÛ
ÄÀØÛÒÄÛÐÌÀ
ÄÀØÕÛÍÀÑÛ èñ. áîò. Äàøëàðûí öçÿðèíäÿ õàë-
ÄÀØÛÍÌÀ1 “Äàøûíìàã1”äàí ô.èñ. Éöêëÿ-
õàë áèòÿí âÿ õûíà êèìè ðÿíý âåðÿí áèð ìà-
ðèí äàøûíìàñû.
ìûð; éîñóí; ãàéàìàìûðû. [Íþâðÿñòÿ âÿ Øàù-
ÄÀØÛÍÌÀ2 “Äàøûíìàã2”äàí ô.èñ. Ôèêðèí-
ìÿðäàí] äèíúëÿðèíè àëìàã ö÷öí øÿëàëÿäÿí
äÿí äàøûíìà. – ..Ñèç îíëàðà áó ìÿãñÿääÿí
áèð àç êÿíàðäà, öçÿðèíäÿ ñàðû-ãûðìûçû äàøõû-
äàøûíìàëàðû ö÷öí òÿëÿáàò âåðìÿëèñèíèç.
íàñû îëàí éàñòû áèð ãàéàíûí öñòöíäÿ ãîøà
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
îòóðäóëàð. ß.Àáàñîâ.
ÄÀØÛÍÌÀÃ1 1. ìÿúù. Áèð éåðäÿí áàøãà
ÄÀØÕÛÐÄÀËÀÉÀÍ á à õ äàøãûðàí.
áèð éåðÿ àïàðûëìàã, íÿãë åäèëìÿê. Éöêëÿð äà-
ÄÀØÛÃ ñèô. ìÿù. Äàøûíàúàã, äàøûíìàëû
øûíäû. Òàéëàð ýÿìèéÿ äàøûíäû. – ßò áàçàðäàí
îëàí. Äàøûã éöê.
äàøûíûá ìÿíçèëÿ çÿíáèë-çÿíáèë; Åòìÿäè ìÿ-
ÄÀØÛÃ×Û èñ. ìÿù. Éöê äàøûéàí ôÿùëÿ; ùàì-
äÿëÿðè éàüëû ãèäàíû òÿùëèë. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ôàé-
áàë, éöê÷ö. Î, äàøûã÷ûëàðà éöêëÿðèí åùìàëëû
òîí ãîøóëóá áàëêîíóí ãàáàüûíà ñöðöëäö.
äöøöðöëìÿñèíè òàïøûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Áÿéëÿ õàíûìûí ÷àìàäàíû âÿ éîë òÿäàðöêö äà-
ÄÀØÛÃ×ÛËÛà èñ. ìÿù. Äàøûã÷ûíûí èøè, ïå-
øûíäû. ß.Âÿëèéåâ.
øÿñè. Äàøûã÷ûëûã åëÿìÿê.
2. ãàéûä. Øåéëÿðèíè áàøãà éåðÿ äàøûéûá àïàð-
ÄÀØÛÌÀ “Äàøûìàã”äàí ô.èñ.
ìàã; êþ÷ìÿê. Éóñèô ÷àé âàõòû âÿäÿ ãîéäó êè,
ÄÀØÛÌÀÃ ô. 1. Áèð éåðäÿí áàøãà áèð éåðÿ
Áàùàäûð ñàáàùäàí äàøûíñûí. Í.Íÿðèìàíîâ.
àïàðìàã, íÿãë åòìÿê. Éöê äàøûìàã. Éåøèêëÿðè
Ñòóäåíò õàíûìëà âèäàëàøàðàã, èêè ýöíäÿí
äàøûìàã. Äàø äàøûìàã. – Àùûë èëÿ äàø äàøû,
ñîíðà äàøûíàúàüûíû áèëäèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
úàùûë èëÿ áàë éåìÿ. (Ìÿñÿë). Çÿùìÿò áÿäÿí
Áàëäûçûìûí åòèðàçûíà âÿ íàðàçûëûüûíà áàõ-
ö÷öí ëàçûìäûð. Ùÿð êÿñ äàø äàøûìàüû, îäóí
ìàéàðàã, îðàéà äàøûíäûì. Ñ.Ùöñåéí.
éàðìàüû þçöíÿ ëàéèã áèëìèðñÿ, ýÿçñèí, ñåéð
ÄÀØÛÍÌÀÃ2 ô. 1. Ìÿãñÿäèíäÿí, ôèêðèí-
åòñèí. Ù.Çÿðäàáè. Åé àüàëàð, äöçöíö àõòàð-
äÿí âÿ éà åòìÿê èñòÿäèéè áèð èøäÿí âÿ ñ.-äÿí
ñàíûç, ùþêóìÿòèí ñöòóíó áèç êÿíäëèëÿðëÿ î ãàí-
âàç êå÷ìÿê, ÿë ÷ÿêìÿê (àäÿòÿí “ôèêðèíäÿí”
òÿð è÷èíäÿ éöê äàøûéàí ôÿùëÿëÿðäèð. Ñ.Ñ.Àõóí-
ñþçö èëÿ). Éåíè ÿëèôáà ôèêðèíäÿí äàøûíìàã
äîâ. Éöê ìàøûíëàðû, àðàáàëàð òàõûëëàðû õûð-
ìÿíèì ãöââÿìäÿí õàðèúäèð. Ì.Ô.Àõóíä-
ìàíà äàøûéûðäû. Ñ.Ðÿùìàí.
çàäÿ. [Ìåùðèáàí] àõøàì ÷îúóãëàðûíû éàíûíà
2. Öñòöíäÿ îëìàã, äàèì þçö èëÿ ñàõëàìàã,
àëûá áóëâàðà ÷ûõìàã èñòÿìèøäèñÿ äÿ, ñîíðà
þçö èëÿ áÿðàáÿð ýÿçäèðìÿê. Ïàñïîðòó úèáèí-
áó ôèêðèíäÿí íÿäÿíñÿ, äàøûíìûøäû. Ñ.Ùöñåéí.
äÿ äàøûìàã. Ñèëàù äàøûìàã.
2. Ôèêèðëÿøìÿê (÷îõ âàõò “äöøöíìÿê”
3. ìÿú. Ìàëèê îëìàã, ñàùèá îëìàã. Îíëàð
ñþçö èëÿ áèðýÿ èøëÿíèð). Áÿëëè ßùìÿä ÷îõ äö-
åéíè ôàìèëèéà äàøûéûðëàð.
øöíäö, ÷îõ äàøûíäû. “Êîðîüëó”. Ãóëó Àñëàí
4. ìÿú. Áèð øåéè òÿìñèë åäÿí, åùòèâà åäÿí,
áÿéäÿí àéðûëäûãäàí ñîíðà ÷îõ äöøöíäö, äà-
þçöíäÿ úÿìëÿøäèðÿí. Øàèðèí ãîøìà âÿ ýÿ-
øûíäû. À.Øàèã.
ðàéëûëàðû äÿðèí äöíéÿâè ìàùèééÿò äàøûéûð.
ÄÀØÛÍÒÛ1 èñ. Íÿãëèééàò âàñèòÿñè èëÿ äàøû-
5. Èôà åòìÿê, éåðèíÿ éåòèðìÿê. Ìÿñóë âÿçèôÿ
íàí øåéëÿð.
äàøûìàã. – Çåéíàë äþâëÿòè ìöÿññèñÿëÿðèí áèðèí-
ÄÀØÛÍÒÛ2 èñ. Äàøãûí, ñåë.
äÿ îðòà áèð âÿçèôÿ äàøûéûðäû. Ñ.Ùöñåéí. Ùÿðÿ þç
ÄÀØÛÐÃÀÌÀÃ ô. ìÿù. 1. Àéàüû íàëñûç ùåé-
úÿáùÿñèíäÿ áèð âÿçèôÿ äàøûéûð. Ì.Ðàùèì.
âàíûí àéàüûíû äàø ÿçìÿê. Ùåéâàí äàøûðãà-
ÄÀØÛÍÄÛÐÌÀ “Äàøûíäûðìàã”äàí ô.èñ.
éûáäûð.
ÄÀØÛÍÄÛÐÌÀÃ èúá. Äàøûíìàüà ìÿúáóð
2. ìÿú. Éåðèìÿêäÿí éîðóëìàã, ÿëäÿí
åòìÿê, èíàíäûðàðàã, éàõóä õàùèø åäÿðÿê ÿë
äöøìÿê.
÷ÿêìÿñèíÿ íàèë îëìàã. Ôèêðèíäÿí äàøûíäûð-
ÄÀØÛÐÌÀ “Äàøûðìàã”äàí ô.èñ.
ìàã. – Àðâàä íÿ ÿðèíè ïèñ éîëäàí äàøûíäûðà
ÄÀØÛÐÌÀà ô. 1. ×îõ òþêÿðÿê äîëäóðìàã,
áèëèð, íÿ îüëóíà òÿñèð åäÿ áèëèð. ß.Ùàãâåðäè-
äàøäûðìàã, áàøûíäàí àøûíúà äîëäóðìàã.
éåâ. Ýöëñÿíÿì àðâàä îüëóíó íÿ ãÿäÿð ôèê-
2. Ãàéíàéàí øåéèí àëòûíû ÷îõ ãàëàéàðàã
ðèíäÿí äàøûíäûðìàã èñòÿéèðäèñÿ äÿ, ùå÷ áèð
äàøäûðìàã. Ñöäö äàøûðìàã.
íÿòèúÿ ÷ûõìàéûðäû. Ì.Ùöñåéí.
ÄÀØÛÒÄÛÐÌÀ “Äàøûòäûðìàã”äàí ô.èñ.
546
ÄÀØÛÒÄÛÐÌÀÃ
ÄÀØËÀÌÀÃ
ÄÀØÛÒÄÛÐÌÀÃ èúá. Áàøãàñûíà äàøûòìàã,
ìîâ. Áó ñàíäûãäà éöç ìèí äèíàð áàùàñûíäà
äàøûìà èøè ýþðäöðìÿê. Ãóëàì ìöÿëëèì øåéëÿðè
äàø-ãàø, úàâàùèðàò âàðäûð. Ì.Ùöñåéí.
äàøûòäûðûá áèð òÿðÿôÿ éûüäûðäû.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÀØ-ÃÀØËÛ ñèô. Ãèéìÿòëè äàøëàðëà, úàâà-
ÄÀØÛÒÌÀ “Äàøûòìàã”äàí ô.èñ.
ùèðàòëà áÿçÿäèëìèø. Äàø-ãàøëû ãîëáàã.
ÄÀØÛÒÌÀÃ èúá. Áèð éåðäÿí áàøãà éåðÿ
– [Çÿðèíòàú õàíûì:] Ýóéà êè, äöíéàíûí ùàí-
àïàðòìàã, íÿãë åòäèðìÿê, êþ÷öðòìÿê. Éöêö
ñû äàø-ãàøëû áèð òàúû áó Ìöãèìúèéèí ÷àë áà-
äàøûòìàã.
øûíäàí éóâàðëàíûá ýþáÿëÿê êèìè éåðÿ äöøöá-
ÄÀØÛÉÛÚÛ ñèô. 1. Áèð øåéè áèð éåðäÿí áàøãà
äöð! Ñ.Ðÿùèìîâ.
éåðÿ äàøûéàí, íÿãë åäÿí ìàøûí, ãóðüó, àðà-
ÄÀØÃßËÁËÈ ñèô. Ðÿùìñèç, ñÿðò, ìÿðùÿ-
áàúûã, êîíâåéåð âÿ ñ.
ìÿòñèç; öðÿéè ÷îõ áÿðê, àìàíñûç. Äàøãÿëáëè
2. òåõ. Ôÿçàéà, éàõóä óçàãëàðà ó÷óðóëàí
èíñàíëàðû íåéëÿðäèí, èëàùè?! Áèçäÿ áó ñîéóã
ðàêåòëÿðèí úèùàçëàðëà âÿ ñ. èëÿ òÿúùèç åäèëìèø
ãàíëàðû íåéëÿðäèí, èëàùè?! Ì.ß.Ñàáèð. Ëàêèí
ùèññÿñèíè ìöÿééÿí ìÿñàôÿéÿ àïàðûá ÷àò-
äàøãÿëáëè ãàíè÷ÿí êàçàêëàð, áóíà áàõìàéà-
äûðàí ãóðüó. Áèðèíúè ïåéê âÿ îíóí äàøûéûúû
ðàã, çàâàëëû èø÷èëÿðè áàúàðäûãúà ãûëûíúäàí
ðàêåòè èëê äþâðäÿ òÿãðèáÿí åéíè áèð îðáèò öçðÿ
êå÷èðèðäèëÿð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ùÿðÿêÿò åäèðäè.(Ãÿçåòëÿðäÿí).
ÄÀØÃßËÁËÈËÈÊ èñ. Ðÿùìñèçëèê, ìÿðùÿ-
ÄÀØÊÀ èñ. [ðóñ.] ßë àðàáàñû. ßëè Áèáèùåé-
ìÿòñèçëèê, ñÿðòëèê, àìàíñûçëûã.
áÿò ìÿäÿíëÿðèíäÿ áèð äÿñòÿ èø÷è èëÿ áèðëèêäÿ
ÄÀØÃÛÍ 1. èñ. Ñàùèëäÿí ÷ûõàí ÷àé âÿ éà
äàøêà ÷ÿêèð. Ì.Èáðàùèìîâ. // Òÿêàòëû àðàáà.
äÿíèç ñóéóíóí ãóðóíó, ÿòðàôû áàñìàñû; ñåë.
ÄÀØ-ÊßÑßÊ òîï. Äàø âÿ áÿðêèìèø òîð-
Ýöúëö éàüûøëàðäàí ñîíðà ÷àéäà äàøãûí
ïàã ïàð÷àëàðû. Îíëàð éåðäÿí äàø-êÿñÿê àëûá
ÿìÿëÿ ýÿëèð.
äàðâàçàíû äàøà áàñäûëàð. Ï.Ìàêóëó. Èñòèäÿí
2. ñèô. Éàòàüûíäàí êÿíàðà ÷ûõàí, ÿòðàôû áà-
òÿðëÿìèø Èñìàéûë .. úûðûã ÷óñòëàðûíäàí ÷ûõàí
ñàí; äàøìûø. Øóõ ñÿñëÿðëÿ äîëó èñòè éóâàëàð;
áàðìàüûíû äàø-êÿñÿéÿ âóðìàìàã ö÷öí éî-
Äàøãûí ÷àéëàð, äóðüóí ýþëëÿð áèçèìäèð.
ëóí êÿíàðûíäà áèòÿí îòëàðûí öñòö èëÿ ýåäèðäè.
À.Øàèã. Èòè àõàí äàøãûí ÷àéëàð îíóíëà àéàã-
Ñ.Øàìèëîâ.
ëàøà áèëìÿéèá ýåðèäÿ ãàëäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÄÀØ-ÊßÑßÊËÈ ñèô. ×îõëó äàø âÿ êÿñÿê
3. ñèô. ìÿú. Úîøãóí, ýöúëö, åùòèðàñëû. [Êÿ-
îëàí. Äàø-êÿñÿêëè òîðïàüû ãàçûìàã ìöìêöí
ðèì áàáà] ..ãàëûí èðè äîäàãëàðûíäà äàøãûí
äåéèë. – Äàø-êÿñÿêëè éîëëàðëà çöëìäÿí ãà÷à-
ñåâèíú ãûüûëúûìëàðû ó÷óøàðàã: – Ãûçûëãóø,
ãà÷à; Ãóúàüûíäà òÿê áàëàí, ãîúà Òÿáðèçÿ
áàëàñûíû áó ñÿñëÿ ÷àüûðûð, – äåäè. À.Øàèã.
ýÿëäèí. Ñ.Ðöñòÿì.
ÄÀØÃÛÍËÛà èñ. Äàøãûí ÷àéûí ùàëû.
ÄÀØÊßÑßÍ ñèô. õöñ. Òèêèíòè ö÷öí äàøëàðû
ÄÀØÃÛÐÀÍ èñ. õöñ. Äàøëàðû õûðäà-õûðäà äîü-
ìöÿééÿí þë÷öäÿ êÿñÿí; äàøãûðàí. Äàøêÿñÿí
ðàéàí ìàøûí. Äàøëàðû ìåõàíèêè ãöââÿ èëÿ ùÿ-
ìàøûí.
ðÿêÿòÿ ýÿòèðÿí äàøãûðàíëàðäà ãûðûðëàð. (Ãÿçåò-
ÄÀØÃÀËÀà èñ. òàð. Êå÷ìèøäÿ ìöòòÿùèìè
ëÿðäÿí). // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Äàøãûðàí ìàøûí.
äàøà áàñìàãëà, öñòöíÿ äàø éûüìàãëà úÿçà-
ÄÀØÃÎÂÓÍÓ èñ. Ýèðäÿ, éàõóä éàñòû øÿ-
ëàíäûðìà öñóëó. Äàøãàëàã åòìÿê –
êèëäÿ îëàí ãîâóí (éåìèø) íþâö.
1) ùÿìèí öñóëëà úÿçàëàíäûðìàã; 2) ìÿú. ÷îõ
ÄÀØÃÓÐÀÉ èñ. ìÿù. Ïàë÷ûã âÿ êèðÿúñèç
àüûð òÿíÿ âÿ ìÿçÿììÿò åòìÿê, áÿðê äàí-
ùþðöëÿí àë÷àã äàø äèâàð. Áàüûí ÿòðàôûíäàêû
ëàìàã, öçÿðèíÿ ëÿíÿò éàüäûðìàã. Éÿãèí áèë
äàøãóðàé.
êè, ñÿíè äàøãàëàã åäèá, ìÿíèì äÿ ìÿúìóÿìÿ
ÄÀØËÀÌÀ “Äàøëàìàã”äàí ô.èñ.
áèëìÿððÿ ìöøòÿðè îëìàçäûëàð. Ú.Ìÿììÿä-
ÄÀØËÀÌÀÃ ô. 1. Äàø àòìàã, äàøà áàñìàã,
ãóëóçàäÿ. Ñåâäàíûí óüóðñóç î éîëëàðûíäà;
äàøëà âóðìàã. [Ãÿäèì:] Áèð äÿ ãàïûìûçäà
Äàøãàëàã åéëÿäè ùÿð áèð êÿñ ìÿíè. Ñ.Âóðüóí.
ñàüñàüàí ãûðûëäàñà, äàøëàéûá ãîâàúàüàì.
Ñþéöøëÿðëÿ øåðèíè åòäèëÿðñÿ äàøãàëàã; Ëàêèí
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ãîðõìàç:] Áó ýöí áþéöê
ñÿíÿ äþéöøäÿ îëäó ìÿñëÿêèí äàéàã. Ñ.Ðöñòÿì.
áèð èçäèùàìûí [Åëõàíû] ñþéÿðÿê, ëÿíÿòëÿð ñîâó-
ÄÀØ-ÃÀØ òîï. Ãèéìÿòëè äàøëàð, úàâàùèðàò
ðàðàã äàøëàäûüûíû ýþðäöì. Ú.Úàááàðëû.
(áðèëéàíò âÿ ñ.). Ñÿàäÿò õàíûì Ýöëíàçû ÿòðèééàò
2. Áèð øåéèí öñòöíö äàøëà þðòìÿê, öñòöíÿ
âÿ äàø-ãàø äöêàíëàðûíû ýÿçäèðäè. Ì.Èáðàùè-
äàø äþøÿìÿê, éàõóä äàøëà áÿðêèòìÿê. Ùÿéÿòè
547
ÄÀØËÀÍÄÛÐÌÀ
ÄÀØÍÀÊ
äàøëàìàã. Ãóéóíóí öñòöíö äàøëàìàã.
ñþçö). Àòëàð .. Êöð ñàùèëèíäÿêè äàøëûüûí õÿë-
– [Úàùàí:] Ùå÷ îëìàñà, êÿíäèí áèð êö÷ÿñèíè
âÿò áèð éåðèíäÿ ñþéöä àüàúëàðûíà áàüëàí-
äÿ äàøëàìàã ëàçûìäûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ôÿð-
ìûøäû. Ì.Ùöñåéí. Äÿðèíëÿðÿ äöøìöø äÿðÿ àü
ùàäîüëó éåðèíäÿí ãàëõûá ÷àäûðûíûí éàí-
äàøëûã âÿ ÷ûíãûëëûã öçðÿ óçàíûá ýåäèðäè.
éþðÿñèíè äàøëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ñ.Ðÿùèìîâ. // ñèô. Äàø ÷îõ îëàí, äàøëà þðòöëö.
ÄÀØËÀÍÄÛÐÌÀ “Äàøëàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
Äàøëûã éåð. Äàøëûã ÷þë. – Äàøëûã éîëóí êÿ-
ÄÀØËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. Äàøäûðìàã; àõûò-
íàðëàðûíäà îò-ÿëÿô åëÿ óúàëìûøäû êè, äåéÿðäèí,
ìàã. Êÿáëÿ Àááàñÿëè äàðòûíäû. Àüçûíäàí êþ-
áóðàëàð õöñóñè áè÷ÿíÿê éåðèäèð. Ìèð Úÿëàë.
ïöê äàøëàíäûðàðàã ñþéäö. Ìèð Úÿëàë.
ÄÀØÌÀ1 “Äàøìàã”äàí ô.èñ. ×àéûí äàø-
ÄÀØËÀÍÌÀ1 “Äàøëàíìàã1”äàí ô.èñ.
ìàñû. Ñàìîâàðûí äàøìàñû.
ÄÀØËÀÍÌÀ2 “Äàøëàíìàã2”äàí ô.èñ.
ÄÀØÌÀ2 èñ. àøï. Äöéöñöíöí ñóéó ñöçöë-
ÄÀØËÀÍÌÀÃ1 ìÿúù. Äàøà áàñûëìàã,
ìÿäÿí áèøèðèëÿí ïëîâ; äÿìéÿ. Äàøìà
äàøëà âóðóëìàã, öçÿðèíÿ äàø éàüäûðûëìàã.
áèøèðìÿê.
Ìÿñêÿíèìèç ñàðï ãàéàëàð îëóáäóð; Ãà÷àíëàð
ÄÀØÌÀÃ ô. 1. Êÿíàðëàðûíäàí ÷ûõàðàã ÿò-
÷àüðûøûð, ïÿëÿíý äàøëàíûð. “Êîðîüëó”.
ðàôû áàñìàã (ñó ùàããûíäà). Êöð äàøìûøäûð.
ÄÀØËÀÍÌÀÃ2 ô. 1. Àõìàã, òþêöëìÿê,
– Áóëàíäû äÿðéàëàð, ùÿì äàøäû ñóëàð; Ãàé-
äàøûá òþêöëìÿê, ýÿëìÿê. Ãûçûí àüçûíäàí,
íàãñûç áóëàãëàð ÷àéà äþíöáäöð. Ãóðáàíè.
áóðíóíäàí áóëàíûã äÿíèç ñóéó äàøëàíäû.
×àéëàð äàøûá ñåë îëñóí; Òàõûëëàð òåë-òåë îë-
Ì.Ùöñåéí. Êÿíàðëàðà äàøëàíàí ïàë÷ûã þòÿí-
ñóí. Ì.ß.Ñàáèð.
ëÿðèí öñòöíö áóëàéûðäû. Ìèð Úÿëàë.
2. Ãàáûí òóòóìóíäàí ÷îõ îëäóüóíà ýþðÿ
2. ìÿú. Òþêöëöøöá ýÿëìÿê, àõûøûá ýÿëìÿê.
êÿíàðëàðûíäàí àøûá òþêöëìÿê. Ãîéóí, ãóçó
ÄÀØËÀØÌÀ1 “Äàøëàøìàã1”äàí ô.èñ.
áèð-áèðèíÿ ãàðûøàð; Ãóëïëó ãàçàíëàðäàí ãà-
ÄÀØËÀØÌÀ2 “Äàøëàøìàã2”äàí ô.èñ.
òûãëàð äàøàð. Ñ.Âóðüóí. // Áÿðê ãàéíàéàðàã
ÄÀØËÀØÌÀÃ1 ô. 1. Äàø ùàëûíà ýÿëìÿê,
êþïöá, ãàáàðûá ãàáûí êÿíàðëàðûíäàí àõûá òþ-
äàøà äþíìÿê, äàø êèìè áÿðêèìÿê. Ýèë, éåð
êöëìÿê (ìàéåëÿð ùàããûíäà). Ñöä äàøûð. Ñà-
àëòûíäà óçóí çàìàí ãàëäûãäà äàøëàøûð.
ìîâàð äàøäû.
2. ìÿú. Áÿðêèøìÿê, ñÿðòëÿøìÿê, äàøà äþí-
3. ìÿú. Áèð øåéèí ÷îõëóüóíó, áîëëóüóíó
ìÿê. Öðÿéè äàøëàøûáäûð.
áèëäèðèð (áó ìÿíàäà ÷îõ âàõò “àøûá-äàøìàã”
ÄÀØËÀØÌÀÃ2 ãàðø. Áèð-áèðèíÿ äàø àò-
øÿêëèíäÿ èøëÿíèð).
ìàã, áèð-áèðèíè äàøà áàñìàã. Óøàãëàð äàø-
4. ìÿú. Úîøìàã, ãûçûøìàã, ùèääÿòëÿíìÿê,
ëàøûðäûëàð.
ñîí äÿðÿúÿ àúûãëàíìàã (áÿçÿí “úîøóá-äàø-
ÄÀØËÀÒÌÀ “Äàøëàòìàã”äàí ô.èñ.
ìàã” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð). Øèøìàí àäàì úîøäó-
ÄÀØËÀÒÌÀÃ èúá. Öñòöíö äàøëà þðòäöð-
äàøäû, àüçû êþïöêëÿíÿðÿê: – Áó ñþçöí ñÿíÿ
ìÿê, öñòöíÿ äàø äþøÿòäèðìÿê.
íå÷ÿéÿ ìàë îëàúàüûíû áèëìèðñÿí, – [äåäè]
ÄÀØËÛ ñèô. 1. Äàøû îëàí, ÷îõëó äàø îëàí;
À.Øàèã. // Ùÿäÿãÿñèíäÿí îéíàìàã (ýþç ùàã-
è÷èíäÿ äàø, äàø ïàð÷àëàðû îëàí. Äàøëû òîðïàã.
ãûíäà). Î ùÿääèíäÿí àðòûã àúûãëàíäû, ãàí ïè-
Äàøëû òÿïÿ. Áó äöéö äàøëûäûð. – Åëÿìè äàøëû
éàëÿñèíÿ áÿíçÿéÿí ýþçëÿðè äàøìàüà áàøëàäû.
éåðëÿð; Òîðïàãëû, äàøëû éåðëÿð; Áó äöíéàäà
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ùÿëÿ âàð; Ýþçëÿðè éàøëû éåðëÿð. (Áàéàòû).
ÄÀØÌÀËÛÃ ñèô. àøï. Äàøìà2 áèøèðìÿê
2. Äàø äþøÿíìèø, äàøëà þðòöëìöø. Èêè áþ-
ö÷öí éàðàðëû. Äàøìàëûã äöéö.
éöê ãàéàíûí àðàñûíäàêû äàøëû éîëäàí êå÷èá
ÄÀØÌÈØÀÐËÀÉÀÍ èñ. Äàøëàðû ìèøàðëàéûá
äöçÿíëèéÿ ÷àòäûãäà éîë÷ó îòóðäó. Ñ.Ðÿùìàí.
ìöÿééÿí ÿíäàçÿéÿ ñàëàí èø÷è.
ÄÀØËÛ-ÊßÑßÊËÈ á à õ äàø-êÿñÿêëè. Î
ÄÀØÍÀÊ [åðì.] ÕÛÕ ÿñðèí 90-úû èëëÿðèí-
äàøëû-êÿñÿêëè áîø ñÿùðàëàðäà; ×þðÿê äÿ éå-
äÿ ìåéäàíà ýÿëìèø ìèëëÿò÷è-òåððîð÷ó åðìÿ-
òèðäèê áîç ñÿùðàëàðäà. Ñ.Âóðüóí. Áóäóð,
íè “Äàøíàêñöòéóí” ïàðòèéàñûíûí öçâö. Äàø-
ìàøûí ÷ÿòèí, äàøëû-êÿñÿêëè, ñöðöøêÿí äàü éî-
íàê ãóëäóð áèðëÿøìÿëÿðè. Àíòàíòà þëêÿëÿðè äÿ
õóøëàðûíû çîðëà éóõàðû ãàëõûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
äàøíàêëàðûí ÿìÿëëÿðèíäÿí íàðàçûëûãëàðûíû
ÄÀØËÛà èñ. Äàø ÷îõ îëàí éåð, äàøëà þðòöëö
áèëäèðèðäèëÿð.“Áþéöê Åðìÿíèñòàí” õöë-
éåð. Äàø äàøëûüà éàüàð, äîëó äÿðéàéà. (Àòà.
éàëàðûíäàí ÿë ÷ÿêìÿéÿí äàøíàê ãóëäóð áèð-
548
ÄÀØÎÉÍÀÄÀÍ
ÄÀÂÀ×Û
ëÿøìÿëÿðè Íàõ÷ûâàí, Çÿíýÿçóð âÿ Ãàðàáàü
3. Ùÿëëè òÿëÿá îëóíàí ìÿñÿëÿ, ìöáàùèñÿëè
ãÿçàëàðûíûí àçÿðáàéúàíëû ÿùàëèñèíÿ ãàðøû
ìÿñÿëÿ; ìöíàãèøÿ; èääèà. Àðàäàêû äàâàíû
ìÿãñÿäéþíëö ñîéãûðûìû âÿ åòíèê òÿìèçëÿìÿ
ùÿëë åòìÿê. Îíóí äàâàñûíà áàõìàã. – [Åé-
àïàðûðäûëàð.
âàç:] ...Áèçèì äàâàìûç ìèëëÿò äàâàñû äåéèë,
ÄÀØÎÉÍÀÄÀÍ èñ. Äàøëàðëà ýèìíàñòèê ùÿ-
÷þðÿê äàâàñûäûð, àçàäëûã äàâàñûäûð. Ú.Úàá-
ðÿêÿòëÿð ýþñòÿðÿí àüûð àòëåòèêà èäìàí÷ûñû. Äà-
áàðëû. ...äàâàñû åòìÿê – ..èääèà åòìÿê,
øîéíàäàíëàðûí éàðûøû. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Äà-
..öñòöíäÿ ìöáàùèñÿ åòìÿê, ..òÿëÿá åòìÿê.
øîéíàäàí ïÿùëÿâàí.
[Ãàôàð:] Ñÿí ìÿíèìëÿ ïàëòàð äàâàñû åäèðñÿí,
ÄÀØ-ÒßÐßÇÈ òîï. ×ÿêè ëÿâàçèìàòû (òÿðÿ-
åëÿìè? Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
çè âÿ äàøëàðû). [Àðàç äåäè:] ..ßëè ÿñÿ-ÿñÿ
4. êþùí. ùöã. Ìöäàôèÿ ö÷öí ìÿùêÿìÿéÿ
äàø-òÿðÿçè òóòàí àäàìûí áó ñþçëÿðèíÿ èíàí-
ìöðàúèÿò, ãàðøû òÿðÿôè ìÿùêÿìÿéÿ úÿëá åòìÿ,
ìàðàì. À.Øàèã.
ìÿùêÿìÿ ùöçóðóíäà áàõûëàí èø; ìöùàêèìÿ.
ÄÀØÒÖËßÊ èñ. 1. Âÿùøè, âÿùøè áþéöìöø,
Äàâà ÷ÿêìÿê – ìÿùêÿìÿäÿ ÷ÿêèøìÿê,
ÿëÿ þéðÿäèëìÿñè ÷ÿòèí îëàí ãûðüû.
ìÿùêÿìÿéÿ ìöðàúèÿò åòìÿê, ìÿùêÿìÿäÿ èø
2. Ãîøãóéà ýåòìÿéÿí, éîëäàøû èëÿ ãîøà,
à÷ìàã. [Ñÿëèìÿ õàíûì:] Ýÿðÿê èíäè äàâà
éàí-éàíà ÷ÿêìÿéÿí àò.
÷ÿêìÿéÿ ìÿúáóð îëàì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
3. ìÿú. Ñèòàë, öçëö, ñûðòûã, ùÿéàñûç (àäàì).
◊ Äàâà äàüàðúûüû – äàâàêàð àäàì ùàã-
ÄÀØÖÐßÊËÈ á à õ äàøãÿëáëè. Äàøöðÿêëè
ãûíäà.
àäàì. – Ìÿí àíúàã îíó áèëèðÿì êè, àðâàä íÿ
ÄÀÂÀ2 èñ. [ÿð.] 1. Äÿðìàí. Àïòåêäÿí äàâà
ãÿäÿð äàøöðÿêëè äÿ îëñà, îíó éîëà ýÿòèðìÿê
àëìàã. – [Íóðúàùàí:] Áàøûíà äþíöì, ùÿêèì-
îëàð. Í.Âÿçèðîâ. Íèøàí àëûá îõ àòìàüû, íÿ
áàøû, áó ñóéó áèð áàéòàë âåðèá ìÿíèì àçàð-
÷àðÿ; Äàøöðÿêëè ìÿëÿêëÿðäÿí þéðÿíäèì.
ëûìà, íÿâÿìÿ äàâà àäûíà... Í.Âÿçèðîâ. Àï-
Ì.Ìöøôèã.
òåêäÿí òÿçÿ äÿðìàí ýÿòèðìèøäèëÿð. Ùàìàí
ÄÀØÖÐßÊËÈËÈÊ á à õ äàøãÿëáëèëèê.
äàâà ìÿíÿ ÷îõ êþìÿê åäèðäè. Ú.Ìÿììÿä-
ÄÀØÉÎÍÀÍ èñ. Òèêèíòè ö÷öí äàøëàðû éîíóá
ãóëóçàäÿ.
ìöÿééÿí øÿêëÿ âÿ þë÷öéÿ ñàëàí óñòà. Ùÿð íà-
2. ìÿú. ×àðÿ, òÿäáèð, ÿëàú ìÿíàñûíäà. Ñÿí
ìóñëó âÿòÿíäàø áèçèì åëäÿ ÿçèçäèð; Àëèì, êóð-
äÿ ýÿë, éàäûìà ñàë, äåéÿê, áÿëêÿ ãîéóíëàðûí
éåð, äàøéîíàí, òîõóúó ãàäûí, ÿñýÿð. Ð.Ðçà.
ãûçäûðìàñûíà áèð äàâà äåéÿ. Ú.Ìÿììÿä-
ÄÀÂÀ1 èñ. [ÿð.] 1. Äàëàøìà, ñþéöøìÿ; ÷àð-
ãóëóçàäÿ. Äàâà åòìÿê (åëÿìÿê) – ìöà-
ïûøìà, âóðóøìà. Àðòûã áó ñÿôÿð ùå÷ áèð çîð,
ëèúÿ åòìÿê. Õÿñòÿéÿ äàâà åòìÿê.
ùå÷ áèð äàâà êàð åëÿìÿäè. Ñ.Ðÿùìàí.
ÄÀÂÀÚÀÒ òîï. [ÿð.] 1. Äàâà-äÿðìàí,
Äàâà àõòàðìàã – ùå÷ áèð øåé öñòÿ äàâà
äÿðìàíëàð. [Èáðàùèì:] Áó äöêàíäà .. äàâà-
åòìÿéÿ ÷àëûøìàã, äàâà åòìÿê ö÷öí áÿùàíÿ
úàò âÿ ãåéðè òèúàðÿò øåéëÿðè äÿ âàð èäè.
àõòàðìàã. [Ñÿëèìíàç õàíûì:] Ñÿí áó ýöí àø-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ùÿêèì:] Áÿçè ïàðà äàâàúàò
êàðà äàâà àõòàðûðñàí. Í.Âÿçèðîâ. Äàâà
âÿ úèùàçëàð äà ýÿòèðìèøÿì. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ãàëõìàã (äöøìÿê) – äàâà áàø âåðìÿê. Äàâà
2. ìÿú. äàí. È÷êè ìÿíàñûíäà. Ìèêàéûë, áó
åëÿìÿê – 1) ñàâàøìàã, äàëàøìàã, ñþéöøìÿê,
ñöôðÿäÿ äàâàúàò ýþðìÿéèðÿì, éîõñà ùàúû
âóðóøìàã. [Èñìàéûë áÿé:] Ìÿí áóðà äàâà
åâèíäÿ äàâàúàò îëìàç? Í.Âÿçèðîâ.
åëÿìÿéÿ ýÿëìÿìèøÿì. Í.Âÿçèðîâ; 2) ìöáà-
ÄÀÂÀÚÀÒÕÀÍÀ èñ. [ÿðÿáúÿäÿí äàâàúàò âÿ
ùèñÿ åòìÿê. Äàâà ñàëìàã – àðàíû âóðóø-
ôàðñ. õàíÿ] êþùí. Àïòåê, äÿðìàíõàíà.
äóðìàã, äàâà äöøìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìàã.
ÄÀÂÀÚÛË á à õ äàâàêàð. Äàâàúûë àäàì.
2. Ìöùàðèáÿ. Áàðûò âÿ ãàí ãîõóñó àüûð-
ÄÀÂÀ×Û èñ. Äàâà-äÿðìàí ùàçûðëàéàí âÿ
ëàøäû ùàâàäà; Äàøëàð áåëÿ ãàíàäû áó óüóð-
ñàòàí àäàì. Ñÿòòàðõàíäàí ñîíðà ßëè äàâà÷û
ñóç äàâàäà. Ð.Ðçà. ßñýÿðàí äàâàñûíäà áà-
äàíûøìàüà áàøëàäû. Ï.Ìàêóëó.
ñûëìàã õÿáÿðè áöòöí éàéëàüû êÿäÿð âÿ âàùè-
ÄÀÂÀ×Û 1. ñèô. Á à õ äàâàêàð. Äàâà÷û
ìÿéÿ ñàëìûøäû. Ìèð Úÿëàë. Ñîíðà äàâà äöøäö,
àäàì. Äàâà÷û ãîíøó.
÷åâðèëäè äöíéà; Áóíó ìÿíäÿí ýþçÿë ñèç áè-
2. èñ. Áèðè èëÿ äàâàëû èøè îëàí. Ìÿùêÿìÿäÿ
ëèðñèíèç. Ì.Ìöøôèã.
äàâà÷ûíûí äèíäèðèëìÿñè.
549
ÄÀÂÀ-ÄÀËÀØ
ÄÀÂÀÌ
ÄÀÂÀ-ÄÀËÀØ èñ. á à õ äàâà1 1-úè ìÿíà-
ÄÀÂÀËÀÌÀ “Äàâàëàìàã”äàí ô.èñ.
äà. Äàùà áóðàäà ùÿðá ìåéäàíûíû ìöôÿññÿë
ÄÀÂÀËÀÌÀÃ ô. Äÿðìàíëàìàã, äÿðìàí
òÿñâèð åòìÿéèí ëöçóìó éîõäóð. ×öíêè úÿìè
ñÿïìÿê, äÿðìàí âóðìàã. Éàðàíû äàâàëàìàã.
ìöñÿëìàí ãàðäàøëàðûí áàøû äàâà-äàëàø ÷ÿ-
ÄÀÂÀËÀÍÌÀ “Äàâàëàíìàã”äàí ô.èñ.
êèá, ùàìû âóðóøìà ýþðöá. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÄÀÂÀËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Äÿðìàíëàíìàã,
Áåëÿ êè áàõàðäûí, ùÿð ýöí ñÿðõîø áÿéèí ãà-
äÿðìàí ñÿïèëìÿê, äÿðìàí âóðóëìàã.
ïûñûíäà äàâà-äàëàøäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Êÿíä-
ÄÀÂÀËÀÒÌÀ “Äàâàëàòìàã”äàí ô.èñ.
äÿ] ùÿìèøÿ äàâà-äàëàø ÿñêèê îëìàçäû. ß.Ñà-
ÄÀÂÀËÀÒÌÀÃ èúá. Äÿðìàíëàòìàã.
äûã. Äàâà-äàëàø ñàëìàã – äàâà åòìÿê,
ÄÀÂÀËÛ ñèô. 1. Äàâàéà, ìöáàùèñÿéÿ ñÿáÿá
äàâà ñàëìàã, ãàëìàãàë ñàëìàã. [Øàìõàëûí]
îëà áèëÿí; ãàëìàãàëëû, ìöáàùèñÿëè, ìöíàãè-
..àíàñû ùÿìèøÿ êèøèíèí öñòöíÿ äöøöá äàâà-
øÿëè. Äàâàëû ìÿñÿëÿ. – Äàâàëû éåðäÿ îò áèò-
äàëàø ñàëàð, àüëàéûá-ñûçûëäàéàð, ñîíðà äà
ìÿç. (Àòà. ñþçö).
ñàêèòëÿøÿðäè. È.Øûõëû.
2. Êöñöëö. Îíëàð äàâàëûäûðëàð.
ÄÀÂÀ-ÄÀÂÀ èñ. Óøàãëàðûí îéíàäûüû âó-
ÄÀÂÀËÛ ñèô. Äÿðìàí îëàí, ÿëàúû îëàí,
ðóøìà, äþéöøìÿ îéóíó. Äàâà-äàâà îéíà-
ìöàëèúÿñè ìöìêöí îëàí. Äàâàëû äÿðä. Äà-
ìàã.
âàëû õÿñòÿëèê.
Äàâà-äàâà äåìÿê (âóðìàã) – äàâà
åòìÿéÿ, âóðóøìàüà áÿùàíÿ àõòàðìàã; äàâà
ÄÀÂÀ(ËÛ)-ØÀÂÀËÛ á a õ äàâàëû.
åòìÿéÿ, âóðóøìàüà ùàçûð îëìàã.
ÄÀÂÀ(ÑÛÇ)-ØÀÂÀÑÛÇ á à õ äàâàñûç. Áåëÿ
áèð ïàäøàù òàïûëñà, äàâàñûç-øàâàñûç ùÿð øåé
ÄÀÂÀ-ÄßÐÌÀÍ èñ. [ÿð. äÿâà âÿ ôàðñ.
äöçÿëÿð. “Ì.Í.ëÿòèô.”. [Ùàúû] ôèêèðëÿøäè êè:
äÿðìàí] Äÿðìàí. [Úÿâàùèð õàíûì:] Èíäè, åëÿ
“Ùàìûñû áèðäèð, òîé îëàíäà Ãóìðó êþ÷ÿúÿê,
áó ñààò ßøðÿô äàâà-äÿðìàí ýÿòèðÿúÿê.
äàâàñûç-øàâàñûç ùÿéÿò þçöìÿ ãàëàúàã”. Ìèð
Í.Âÿçèðîâ. [Ùÿêèì:] Äàâà-äÿðìàí éàçìàã
Úÿëàë.
èñòÿäèêäÿ [ãûçûí] àòàñû ãîëóìäàí òóòóá åøèéÿ
ÄÀÂÀÌ èñ. [ÿð.] 1. Äþçöì, ìþùêÿìëèê,
òÿðÿô ÷ÿêäè. Ìèð Úÿëàë. Äàâà-äÿðìàí åò-
òàãÿò, òàá; ìöãàâèìÿò ãàáèëèééÿòè. Îíóí ñî-
ìÿê (åòäèðìÿê åëÿìÿê åëÿòäèðìÿê) –
éóüà ùå÷ äàâàìû éîõäóð. – Äÿðäÿ êèìèí âàð-
ìöàëèúÿ åòìÿê (åòäèðìÿê). Íÿ ãÿäÿð Óñòà
äûð ìÿí òÿê äàâàìû; Åøãèí ìÿðÿçèéÿì, ñÿí âåð
Úÿôÿðÿ äàâà-äÿðìàí åëÿòäèðäèì, áàøà ýÿë-
äàâàìû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Âàð àòàíûí ñÿíÿ äóà,
ìÿäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äàâà-äÿðìàí
ñÿëàìû; Ùèúðàíûíà éîõäóð äàùà äàâàìû.
îëìàã – ìöàëèúÿ îëóíìàã. Ýÿðÿê áó òåçëèêëÿ
À.Ñÿùùÿò.
ñÿíÿ äàâà-äÿðìàí îëñóí, ãîúà! Ñ.Ðÿùèìîâ.
2. Áèð øåéèí, èøèí âÿ éà ùàäèñÿíèí äàèìè âÿ
ÄÀÂÀ-ÄÞÉÖØ á à õ äàâà-äàëàø.
éà ìöÿééÿí ìöääÿòëè îëìàñû. ..Áèç áàøûìû-
ÄÀÂÀÕÀÍÀ èñ. [ÿð. äàâà âÿ ôàðñ. ...õàíÿ]
çà ùÿìèøÿëèê äîüðó âÿ ñàäèã îõóúó úÿì åò-
á à õ äàâàúàòõàíà. ..Áèð àäàì äàâàõàíàéà
ìèøèê, áó, ùÿëÿëèêäÿ áèçÿ êèôàéÿòäèð âÿ áóíà
ýèðèá: – Ùàúû àüà ÿìè, ñèçñèíèçìè? – äåéÿ ñî-
èñáàò ìÿúìóÿìèçèí äàâàìûäûð. Ú.Ìÿììÿä-
ðóøäó. Ï.Ìàêóëó.
ãóëóçàäÿ. Äàâàì åòäèðìÿê – áàøëàíìûø
ÄÀÂÀÊÀÐ ñèô. [ÿð. äÿâà âÿ ôàðñ. ...êàð] Ùÿð
áèð èøè åéíè ãàéäà âÿ àðäûúûëëûãëà ôÿàëèééÿòäÿ
øåéäÿí þòðö äàâà åäÿí, äàâà àõòàðàí, äàâà ñà-
ñàõëàìàã, èíêèøàô åòäèðìÿê. “Êÿøêöë” “ßêèí-
ëàí. Äàâàêàð àäàì. – [Ãÿìÿð:] Íÿ éàìàí
÷è”íèí éîëóíó äàâàì åòäèðÿðÿê, þç ñÿùèôÿëÿ-
äàâàêàð îëìóøñóíóç, Éóñèô? Ñ.Ðÿùìàí.
ðèíäÿ ýåðèëèê ÿëåéùèíÿ êÿñêèí ìÿãàëÿëÿð äÿðú
[Ôÿðÿú áÿé] ..÷îõ êîáóä, îëäóãúà ñþéöøúöë,
åäèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. [Ìèíýÿ÷åâèðÿ] ýåäÿí-
äåäèêúÿ äàâàêàð èìèø. ß.Âÿëèéåâ.
ëÿð èøëÿìÿêëÿ áÿðàáÿð, òÿùñèëëÿðèíè äàâàì åò-
ÄÀÂÀÊÀÐËÛÃ èñ. Äàâàêàð àäàìûí õà-
äèðÿ áèëÿðëÿð. ß.Ñàäûã. Äàâàì åòìÿê
ñèééÿòè; äàâà åòìÿê õàñèééÿòè; äàâà ñàëìà.
– 1) äþçìÿê, òàá ýÿòèðìÿê, ìöãàâèìÿòÿ âÿ
Áþéëÿúÿ äàâà åòìÿçèí ùÿð âÿãò; Äàâàêàðëûã-
ñ.-éÿ ãàðøû äàéàíìàã. [Ùàúû Áàéðàì:] Àõûð
äà òàïìûøàì øþùðÿò. À.Ñÿùùÿò. Äàâà-
âÿòÿíäÿí óçàãäà äàâàì åëÿéÿ áèëìÿéèá ýÿë-
êàðëûã åòìÿê – ùå÷ øåéèí öñòöíäÿ äàâà åò-
ìèøÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Íÿáè:] Âàëëàù, ìÿí
ìÿê; äàâà àõòàðìàã.
íþêÿð áåëÿ ðàùàòñûçëûüà äàâàì åäÿ áèëìè-
ÄÀÂÀ-ÃÀËÌÀÃÀË á à õ äàâà-äàëàø.
ðÿì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Àíà äåéèð: – Äàðûõìà,
550
ÄÀÂÀÌ×Û
ÄÀÂÀÐ
ãûçûì, äÿðäÿ åò äàâàì. Ì.Ñåéèäçàäÿ; 2) áèð
2. ×ÿòèí äàüûëàí, ýåú éûðòûëàí, ÷îõ ìþùêÿì.
øåéèí öçÿðèíäÿ ìþùêÿì äóðìàã, ñÿáàò ýþñ-
Äàâàìëû ïàð÷à. Äàâàìëû ÷ÿêìÿ.
òÿðìÿê. Þç ôèêðèíäÿ äàâàì åòìÿê; 3) àðàñû-
3. Åòèáàðëû, ñàðñûëìàç, ìþùêÿì, ñÿáàòëû.
êÿñèëìÿäÿí ñöðìÿê, ÿââÿëêè ùàëûíäà ãàë-
Ùÿð ùàëäà ìþùêÿì âÿ äàâàìëû èòòèùàä ìÿùç
ìàã, ôÿàëèééÿòäÿ îëìàã, òÿñèðèíè, ýöúöíö,
ôÿùì âÿ áÿñèðÿò éîëó èëÿ îëàí èõòèëàôäàäûð...
øèääÿòèíè îëäóüó êèìè ñàõëàìàã. Éàüûø èêè
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äåäèì: – Äàøìû äà-
ýöíäöð äàâàì åäèð. Ñîéóãëàð ÷îõ äàâàì åò-
âàìëûäûð, éîõñà îíóí èðàäÿñè? Ì.Ðàùèì.
ìÿäè. – Óñòà Àüàáàëàíûí öðÿéèíäÿ úèíëÿðèí
4. Óçóí ñöðÿí, ñöðÿêëè, àðàñû êÿñèëìÿéÿí,
ãîðõóñó ùÿëÿ äàâàì åäèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
àðäûúûë. Áó çàìàí âàüçàëà ýèðìÿêäÿ îëàí áèð
Ôÿùëÿëÿðèí áèð ùÿôòÿ ÿââÿë áàøëàíìûø òÿòèëè
ìàøûíûí äàâàìëû ôèò ñÿñè åøèäèëäè. Ì.Èáðàùè-
ùÿëÿ äÿ äàâàì åäèðäè. Ì.Ùöñåéí. // Áàøëàäû-
ìîâ. Àüûð ýþâäÿ éåðÿ äÿéÿíäÿ éàçûã, äàâàìëû
üû áèð èøèí àðàñûíû êÿñìÿìÿê, äàéàíäûðìà-
áèð óüóëòó ñÿñè ýÿëäè. Ìèð Úÿëàë.
ìàã. [Ñÿëèì áÿé:] ..Ýåðè ÷ÿêèëìÿäèì. Àòûø-
...äàâàìëû õöñ. Áÿçè ìöðÿêêÿá ñèôÿòëÿðèí
ìàäà äàâàì åòäèì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. – [Øàì-
èêèíúè òÿðêèá ùèññÿñè; ìÿñ.: îäàäàâàìëû, ñî-
õàë] ..Ïàïèðîñ åøèá éàíäûðäû. Äàëáàäàë ñö-
éóüàäàâàìëû, èñòèéÿäàâàìëû.
ìöðöá òöñòöíö êÿíàðà öôöðäö, éåíÿ ôèêðèíÿ
ÄÀÂÀÌËÛËÛÃ èñ. Äàâàìëû øåéèí ùàë âÿ
äàâàì åòäè. È.Øûõëû. Äàâàì ýÿòèðìÿê – á à õ
õàññÿñè; äþçöìëöëöê, ìþùêÿìëèê. Ïàð÷àíûí
äàâàì åòìÿê 1-úè ìÿíàäà. Ñÿð÷ÿëÿð áåëÿ
äàâàìëûëûüû. Èíñàíûí ñîéóüà äàâàìëûëûüû
ãûøà äàâàì ýÿòèðÿ áèëìèðäèëÿð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
àðòäûãúà ñîéóãäÿéìÿ õÿñòÿëèêëÿðèíÿ òóòóëìà
Äàâàì ýÿòèðìÿìÿê – òàá åòìÿìÿê, äþçÿ
èìêàíû àçàëûð. Èäìàíäà äàâàìëûëûã ÿñàñ
áèëìÿìÿê. Àü àòûí àéàãëàðû éåðÿ äÿéìÿéèð
øÿðòëÿðäÿíäèð.
âÿ ãàáàüûíäà ùå÷ áèð ãöââÿ äàâàì ýÿòèðìÿ-
ÄÀÂÀÌÑÛÇ ñèô. 1. Äàâàìû, äþçöìö îëìà-
éèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
éàí, ìöãàâèìÿò åäÿ áèëìÿéÿí. Ñîéóüà äà-
ÄÀÂÀÌ×Û èñ. Þç ñÿëÿôèíèí èøèíè, ôÿàëèé-
âàìñûç áèòêèëÿð. // Çÿèô, äþçöìñöç. Äàâàì-
éÿòèíè äàâàì âÿ èíêèøàô åòäèðÿí àäàì. Âàãèô
ñûç àäàì. – [Ãûçûë Àðñëàí:] Äöíéàäà ïàä-
éîëóíóí äàâàì÷ûñû îëàí Çàêèð øåðèìèçÿ ùÿ-
øàùëûüûí òàõòûíäàí äà ÷öðöê âÿ äàâàìñûç øåé
ãèãè ñàòèðà ýÿòèðìèøäèð. À.Øàèã.
éîõäóð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄÀÂÀÌÅÒÄÈÐÈÚÈ á à õ äàâàì÷û.
2. Ìþùêÿì îëìàéàí, òåç äàüûëàí, òåç éûð-
ÄÀÂÀ-ÌßÐßÊß èñ. [ÿð.] á à õ äàâà-
äàëàø. Äÿõè áóíäàí ñàâàéû ùå÷ áèð äàâà-
òûëàí, òåç õàðàá îëàí. Äàâàìñûç ïàð÷à. Äà-
ìÿðÿêÿ ëàçûì äåéèë. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
âàìñûç äÿðè. – Î âàõò êè, êÿíä óçàãäà ãàë-
Äàâà-ìÿðÿêÿ ñàëìàã – á à õ äàâà ñàë-
ìûøäû, ñèíÿñèíäÿ áèð çöìçöìÿ áàøëàíìûøäû
ìàã (“äàâà”äà). Ìöñÿëìàí òÿçÿäÿí åâëÿí-
âÿ .. áó çöìçöìÿ åëÿ áèë òîõóíìàãäà îëàí áèð
ìÿê èñòÿñÿ, åâëÿíÿúÿê âÿ ùå÷ âåúèíÿ ýÿëìÿéÿ-
õàë÷àíûí ÷îõ äàâàìñûç èïëèêëÿðè èäè êè, òåç-òåç
úÿê êè, þâðÿòè äàâà-ìÿðÿêÿ ñàëàúàã. Ú.Ìÿì-
ãûðûëûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ìÿäãóëóçàäÿ.
3. ×îõ äàâàì åòìÿéÿí, ÷îõ ñöðìÿéÿí, òåç
ÄÀÂÀÌÈÉÉßÒ èñ. [ÿð.] êþùí. Äàâàìåòìÿ
êå÷èá ýåäÿí, ñöðÿêñèç. Äàâàìñûç éàüûø. Äà-
ìöääÿòè, äàâàìåòìÿ ãàáèëèééÿòè; äàâàìëûëûã.
âàìñûç ãàð.
ÄÀÂÀÌËÛ ñèô. 1. Ùÿð úöð ÷ÿòèíëèéÿ, ìÿ-
ÄÀÂÀÌÑÛÇËÛÃ èñ. Äàâàìñûç øåéèí ùàë
øÿããÿòÿ, ìÿùðóìèééÿòÿ, ÿçàá âÿ ÿçèééÿòÿ
âÿ êåéôèééÿòè. Ãàðûí äàâàìñûçëûüû. Ïàëòàðûí
äàâàì ýÿòèðÿí; äþçöìëö. Î, ÷îõ äàâàìëû
äàâàìñûçëûüû. // Äþçöìñöçëöê. Àüðûéà äà-
àäàìäûð. Èñòèéÿ äàâàìëû öðÿê. Äàâàìëû
âàìñûçëûã.
îëìàã – äþçìÿê, ìþùêÿì îëìàã, ñÿáàò åò-
ÄÀÂÀÐ èñ. Ãîéóí-êå÷è; õûðäàáóéíóçëó
ìÿê. Ùÿð áèð ÿçèééÿòÿ âÿ ìÿøÿããÿòÿ ãàðøû
ìàë-ãàðà. Êÿíäèí ýþçÿë äàâàðûíû; Ïàð÷àëà-
äàâàìëû îëìàã ëàçûìäûð. – [Ñàáèð ùàããûíäà]
éàí, éåéÿí áóäóð, “Ìÿíÿì – ìÿíÿì!” äåéÿí
Èíñàí ÷îõ äàâàìëû îëóð: àòà þëöìöíÿ, ãàð-
áóäóð. Ì.Ìöøôèã. [Ìöáàøèð Ìÿììÿä:]
äàø, îüóë, ãûç þëöìöíÿ áèð íþâ äàâàì åòìÿê
..Îí èëäèð ÿðáàáûí ñó ïóëóíó âåðìèðñÿí! Èíÿ-
ìöìêöíäöð. Àììà ðÿôèã þëöìöíÿ äàâàì
éè äÿ, åøøÿéè äÿ, äàâàðëàðû äà ÷ûõàðò ÷þëÿ!
åòìÿê ÷ÿòèíäèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Ì.Èáðàùèìîâ.
551
ÄÀÂÀÐ×ÛËÛÃ
ÄÀÉÀÃ
ÄÀÂÀÐ×ÛËÛà èñ. Äàâàð éåòèøäèðìÿ èøè.
õàí ÷îõ äèããÿòëè âÿ îëäóãúà ñàéûã äàâðàíûðäû.
ÄÀÂÀÐËÛ ñèô. Äàâàðû îëàí.
Ì.Ùöñåéí.
ÄÀÂÀÑÛÇ1 ñèô. Äÿðìàíñûç, ÿëàúñûç; ÷àðÿñè,
ÄÀÂÓË èñ. ìóñ. Èêè òÿðÿôèíÿ äÿðè ÷ÿêèëìèø,
ÿëàúû, ìöàëèúÿñè îëìàéàí. Äàâàñûç äÿðä.
õöñóñè àüàúëà âóðóëàðàã, ýöúëö ñÿñ ÷ûõàðàí
– Îíóí ýþâäÿñèíÿ äàðàøàí éàðà; Òÿáèáñèç,
çÿðáëè ìóñèãè àëÿòè; òÿáèë. Âóð, ÷àòëàñûí äà-
äàâàñûç ñèìëÿð àòìûøäûð. Ñ.Âóðüóí.
âóëó; Òîïëà åëè, àâóëó; Îéíàò ãûçû, îüóëó; Áèð
ÄÀÂÀÑÛÇ2 ñèô. âÿ çÿðô Ãàëìàãàëñûç, ìö-
ãàðäàø äåéèëìèéèê? ß.Úàâàä. Òîéäà âóðóëàí
áàùèñÿñèç, ñàêèò. Äàâàñûç, òöôÿíýñèç áèðúÿ
äàâóë ñÿñëÿðè äàüëàðû òÿðïÿòìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ýåúÿäÿ; Ñàùèëè ñàùèëÿ ÷àòà áèëÿðäèì. Ì.Àðàç.
ÄÀÂÓË×Ó èñ. Äàâóë ÷àëàí àäàì.
ÄÀÂÀÑÛÇ-ÄÀËÀØÑÛÇ á à õ äàâàñûç2.
ÄÀÂÓØ èñ. ìÿù. Òàïïûëòû, àéàã ñÿñè.
ÄÀÂÀÑÛÇ-ÄßÐÌÀÍÑÛÇ á à õ äàâàñûç1.
ÄÀÉ1 èñ. Áèðéàøàð àò áàëàñû, äàé÷à. Äàé àò
ÄÀÂÀÑÛÇËÛÃ èñ. Äÿðìàíñûçëûã, ÿëàúñûç-
îëóíúà, éèéÿñè ìàò îëàð. (Àòà. ñþçö). Ãàðà-
ëûã; äàâàñû-äÿðìàíû îëìàìà.
áàüäà íÿ äàé ãàëäû, íÿ äàíà; Áó ýöí, ñàáàù
ÄÀÂÀÑÛÇ-ØÀÂÀÑÛÇ á à õ äàâàñûç2.
ùÿðÿ ãà÷àð áèð éàíà. Ã.Çàêèð. Äàéëàð òóëëàíûá
ÄÀÂÀ-ØÀÂÀ á à õ äàâà-äàëàø. Áöòöí
äöøöð, áèð-áèðè èëÿ îéíàéûðäûëàð. È.ßôÿíäèéåâ.
äöíéàäàí ïàäøàù òàéôàñû, áÿé, õàí, áþéöê
ÄÀÉ2 äàí. “Äàùà” ñþçöíöí èõòèñàðû. [Êîð-
âàðëûëàð ýþòöðöëÿíäÿí ñîíðà, éÿãèí êè, äàâà-
îüëó:] Áàúûíû àïàðìàã èñòÿéèðñÿí, ýÿë àïàð,
øàâà äà îëìàéàúàã. Ñ.Ðÿùèìîâ. Êèòàáäà
äàé ñþéöø íèéÿ ñþéöðñÿí? “Êîðîüëó”. Èáðà-
éàçûëàí ñåâýèëÿðèí àõûðû äàâà-øàâà îëóð.
ùèì ïàäøàùûí ýþçöíÿ ÷îõ õîø ýÿëìèøäè. Äàé
È.ßôÿíäèéåâ.
ëàï ùàéûë-ìàéûë îëìóøäó. (Íàüûë).
ÄÀÂÀÒ èñ. [ÿð.] êþùí. Ìöðÿêêÿáãàáû. Áó-
ÄÀÉÀ á à õ äàéÿ. Áèð òÿðÿôäÿ Øÿùðÿáàíó
ëóä ùàâàäà ýåäÿð; Ãÿëÿì äàâàòà ýåäÿð. (Áà-
õàíûì îòóðóáäóð, áèð òÿðÿôäÿ Øÿðÿôíèñÿ õà-
éàòû). ..Äàâàò âÿ ãÿëÿìèìäÿí áàøãà, ùå÷ áèð
íûì, áèð òÿðÿôäÿ îíóí äàéàñû Õàíïÿðè.
øåéÿ ýöìàíûì ýÿëìèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ìîë-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ëà àüçûíûí ñóéóíäàí áèð äàìëà äàâàòà äà-
ÄÀÉÀÃ èñ. 1. Áèíàíûí âÿ ñ.-íèí ñûíìûø ïÿð-
ìûçäûðûá ãàðûøäûðäûãäàí ñîíðà éàçìàüà
äèëÿðèíè, éàõóä ó÷óëàí äèâàðû âÿ ñ. ñàõëàìàã,
áàøëàäû. À.Øàèã.
åëÿúÿ äÿ ìåéâÿñè ÷îõ îëàí àüàú áóäàãëàðûíû
ÄÀÂËÀ èñ. 1. ìóñ. Õÿðÿê (ìóñèãè àëÿòëÿ-
ñûíìàãäàí ãîðóìàã ö÷öí îíëàðûí àëòûíà âóðó-
ðèíäÿ ñèìëÿðèí àëòûíà ãîéóëàí òàõòà ïàð÷àñû).
ëàí àüàú, äÿñòÿê âÿ ñ. Áàðûéà äàéàã âóðìàã.
2. çîîë. Úûðúûðàìà.
– Íóðúàááàðûí ùÿéÿòèíäÿ .. àüàúëàð áàð ýÿòè-
ÄÀÂÐÀÍÛØ èñ. Äàâðàíìà òÿðçè; ùÿðÿêÿò,
ðÿíäÿ àëòäàí äàéàã âåðìÿñÿí, áóäàãëàð ÿéè-
ðÿôòàð. Ýÿíú ãûçûí ùÿðÿêÿò âÿ äàâðàíûøëàðûí-
ëèá áóðíóíó éåðÿ äþéöð. È.Ìÿëèêçàäÿ.
äàí îíóí ãÿëáèíäÿêè ùÿéÿúàíëàðû àéäûíúàñû-
2. Öçÿðèíäÿ áèð øåé áÿðêèäèëìÿê, éàõóä
íà îõóéóðäóì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áîüóð âàðëû-
ãóðüó ãóðóëà áèëìÿê ö÷öí äöçÿëäèëìèø éåð,
üûìû ðÿñìè äàâðàíûø; Áèð éîë ìÿíèìëÿ ýÿë
þçöë; äÿñòÿê îëà áèëÿúÿê ùÿð øåé. Êþðïö äà-
ìåùðèáàí äàíûø. Ì.Ðàùèì.
éàãëàðû. Àéàãëàðû äèðÿìÿê ö÷öí ãàéûãäà äà-
ÄÀÂÐÀÍÛØËÛ ñèô. Éàõøû ðÿôòàðû, äàâðàíûøû
éàã éîõäóð. – Ãîúà Õóäàôÿðèí ãóëàüû ñÿñäÿ;
îëàí; õîøðÿôòàð.
Êèì ó÷àí òàüûíà äàéàã äöçÿëäÿð? Ì.Àðàç.
ÄÀÂÐÀÍÌÀ “Äàâðàíìàã”äàí ô.èñ. Ñèãÿ-
3. ìÿú. Èñòèíàä åäèëÿúÿê àäàì, øåé; êþ-
òöëèñëàì, èíãèëàáäà áèòÿðÿô äàâðàíìàñûíà
ìÿê, àðõà, ùèìàéÿ÷è. Àèëÿíèí äàéàüû. – Þì-
áàõìàéàðàã, ìÿøðóòÿ÷èëÿðèí òÿðÿôèíè ñàõëà-
ðöìöí ÷ûðàüû, úàíûìûí äàéàüû, êþíëöìöí
ìàãäà èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ñîðàüû, áàõòûìûí ýöëöñòàíû Ðóãèééÿ èäè, Ðó-
ÄÀÂÐÀÍÌÀÃ ô. Þçöíö àïàðìàã, ìöíà-
ãèééÿ! À.Äèâàíáÿéîüëó. Àíà öðÿéèäèð èíñà-
ñèáÿò áèëäèðìÿê. Òÿáðèç èíãèëàá÷ûëàðû ÷îõ åùòè-
íà äàéàã; Îäóð áÿðê àéàãäà ÷àòàí êþìÿéÿ.
éàòëû äàâðàíìàëûäûðëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ìÿí
Ñ.Ðöñòÿì. Äàéàã äóðìàã – á à õ äàéàã
íÿ ãÿäÿð êè .. [Õÿäèúÿéÿ] ãàðøû ëàãåéä âÿ åòè-
îëìàã. Ñÿí áèëèðñÿí êè, àäàìû äàðäà àòìàç-
íàñûç äàâðàíûðäûì, ÿêñèíÿ îëàðàã, î ìÿíÿ áèð
ëàð, éûõûëàíà äàéàã äóðàðëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
î ãÿäÿð àðòûã òÿìàéöë ýþñòÿðèð, áÿçÿí öçöà÷ûã
Äàéàã îëìàã – êþìÿê îëìàã, àðõà îëìàã,
ýÿëèá éàíûìäàí þòÿðÿê ýåäèðäè. Ñ.Ùöñåéí. Ñàð-
ìöäàôèÿ åòìÿê, ùèìàéÿ åòìÿê, äàëûíäà äóð-
552
ÄÀÉÀÃËÀÌÀ
ÄÀÉÀÍÛÃ
ìàã. Ãÿìÿð ìÿíÿ áþéöê áèð äàéàã îëà áè-
ÄÀÉÀÍÄÛÐÛÚÛ ñèô. Êÿñÿí, äàéàíäûðàí,
ëÿðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Äàéàã âåðìÿê – öðÿê
èíêèøàô åòìÿéÿ ãîéìàéàí.
âåðìÿê, ðóùëàíäûðìàã, öðÿêëÿíäèðìÿê. Þçöíÿ
ÄÀÉÀÍÄÛÐÛËÌÀ “Äàéàíäûðûëìàã”äàí
äàéàã âåðìÿê.
ô.èñ.
ÄÀÉÀÃËÀÌÀ “Äàéàãëàìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÉÀÍÄÛÐÛËÌÀà “Äàéàíäûðìàã”äàí
ÄÀÉÀÃËÀÌÀÃ ô. Äàéàã âåðìÿê, àëòûíà
ìÿúù. Áó êö÷ÿäÿ ùÿðÿêÿò äàéàíäûðûëìûøäûð.
äàéàã ãîéìàã.
Ùÿðáè ÿìÿëèééàò äàéàíäûðûëäû. – Áèð àçäàí
ÄÀÉÀÃËÀÍÌÀ “Äàéàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
ñîíðà ÷àé âÿ ãÿëéàí äàéàíäûðûëäû.
Àüàúëàðûí äàéàãëàíìàñû.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. 1891-úè èëäÿ “Êÿøêöë”öí äÿ
ÄÀÉÀÃËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Äàéàã âåðèë-
íÿøðè äàéàíäûðûëûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìÿê, àëòûíà äàéàã ãîéóëìàã.
ÄÀÉÀÍÄÛÐÛËÌÀÇ ñèô. Äàéàíäûðûëà áèë-
ÄÀÉÀÃËÛ ñèô. 1. Äàéàüû îëàí. Äàéàãëû
ìÿéÿí, ãàáàüû ñàõëàíûëà áèëìÿéÿí.
àüàú.
ÄÀÉÀÍÄÛÐÌÀ “Äàéàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
2. ìÿú. Êþìÿêëè, àðõàëû; ùèìàéÿ÷èñè, àð-
ÄÀÉÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Äàéàíìàüà, äóðìà-
õàñû, êþìÿéè îëàí. Äàéàãëû àäàì.
üà ìÿúáóð åòìÿê, àéàã öñòÿ ñàõëàìàã. Âà-
ÄÀÉÀÃËÛÃ ñèô. Äàéàüà éàðàéàí. Äàéàã-
ùèäèí þçöíö äÿ ÷àüûðûá ìöòòÿùèì êèìè ãàïû
ëûã òèð. Äàéàãëûã àüàú.
àüçûíäà õåéëè äàéàíäûðäûëàð âÿ ñîíðà äèí-
ÄÀÉÀÃÑÛÇ ñèô. 1. Äàéàüû îëìàéàí.
äèðäèëÿð. Ìèð Úÿëàë.
2. ìÿú. Êþìÿéè, àðõàñû îëìàéàí.
2. Áèð øåéèí ùÿðÿêÿòèíè, ýåäèøèíè, èíêèøàôûíû
ÄÀÉÀÃÑÛÇËÛÃ èñ. Êþìÿéè, àðõàñû îëìà-
ìöâÿããÿòè âÿ éà ùÿìèøÿëèê ñàõëàìàã. Çàâî-
ìà, äàéàüû îëìàìà.
äóí èøèíè äàéàíäûðìàã. // ßéëÿìÿê, ýåäÿðêÿí
ÄÀÉÀËÛÃ á à õ äàéÿëèê.
ñàõëàìàã, äóðäóðìàã. Ãàòàðû äàéàíäûðìàã.
ÄÀÉÀÌÀ “Äàéàìàã”äàí ô.èñ.
Àâòîáóñó äàéàíäûðìàã. Àâòîìîáèëè äàéàí-
ÄÀÉÀÌÀÃ ô. 1. Äèðÿìÿê, ñþéêÿìÿê, êèï
äûðìàã. – Òàïäûã Ìàéèñè âÿ îíóí ÿëèíäÿêè
éàíàøäûðìàã (éàõûíëàøäûðìàã). Íèêèòèí äîäà-
äÿôòÿðëÿðè ýþðÿí êèìè ìàøûíûíû äàéàíäûðäû.
üûíû ëàï Àñëàíûí ãóëàüûíà äàéàäû. Ì.Èáðàùè-
ß.Âÿëèéåâ.
ìîâ. Ìÿí óëäóçñóç, ãàðàíëûã ýþéëÿðÿ áàõàð,
3. Áèð èøè äàùà ýþðìÿìÿê, íÿùàéÿò âåð-
áàõàð; Àëíûìû áóç áàüëàéàí ïÿíúÿðÿéÿ
ìÿê, äàâàì åòäèðìÿìÿê, êÿñìÿê. Ìöçàêè-
äàéàðäûì. ß.Úÿìèë.
ðÿëÿðè äàéàíäûðìàã. Äàíûøûãëàðû ìöâÿããÿòè
2. Äàéàã âåðìÿê. Àõûðäà åë÷è ÿëëÿðèíè áóé-
äàéàíäûðìàã. Ùöúóìó äàéàíäûðìàã. Àòÿøè
íóç êèìè òóòàðàã ýèúýàùëàðûíà äàéàéûá, þçö
äàéàíäûðìàã. – Òÿòèë åòìÿéÿí çàâîäëàðäàí
äÿ þêöç êèìè áþéöðöð. “Ì.Í.ëÿòèô.” Áàëàúà-
áèð ÷îõóíó òÿùäèäëÿ äàéàíäûðäûëàð. Ì.Ñ.Îð-
éåâ ÿëèíè ñòîëà àòûá ýöúëÿ àéàüà ãàëõäû, ãàïû
äóáàäè.
êèëèäëè èäè. Î ýèúÿëäè, ÿëèíè àëíûíà äàéàäû.
4. Êÿñìÿê, òàìàì àçàëòìàã. Äèø àüðûñûíû
Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàéàíäûðìàã. Ãàíû äàéàíäûðìàã. – ×àé ÿí
ÄÀÉÀÍÀÚÀÃ èñ. 1. Ñÿðíèøèíëÿðèí äöøìÿ-
éàõøû òÿðëÿäèúè âàñèòÿäèð, áóíäàí áàøãà, áàø
ñè âÿ ìèíìÿñè ö÷öí òðàìâàéûí, àâòîáóñóí
àüðûñûíû äàéàíäûðûð. Á.Òàëûáëû.
âÿ ñ.-íèí äàéàíäûüû éåð. Òðàìâàé äàéàíà-
5. Ñþçöíö êÿñìÿê, äàíûøûüûíû äàâàì åò-
úàüû. Àâòîáóñ äàéàíàúàüû.
äèðìÿéÿ ãîéìàìàã. Äàíûøàíû äàéàíäûðìàã
2. Ìöâÿããÿòè éàøàìàã ö÷öí äöçÿëäèëÿí
éàõøû äåéèë. – Àëãûø ñÿñëÿðè íàòèãè äàéàíäûðûð-
éåð. Îâ ùåéâàíëàðû áîë îëàí ñàùÿëÿðäÿ ÿí
äû. Ìèð Úÿëàë.
ãÿäèì èíñàíëàð þçëÿðèíÿ äàéàíàúàãëàð äö-
ÄÀÉÀÍÛÃ èñ. 1. Äàâàì, äàâàìëûëûã, ìþù-
çÿëäèðäèëÿð.
êÿìëèê äÿðÿúÿñè, ñöðÿê. Äàéàíûüû îëìàéàí
3. Ñþéêÿíÿúÿê, äàéàã. ßë àüàúû ãîúà àäàì
ïàð÷à.
ö÷öí ÿí éàõøû äàéàíàúàãäûð. // ßë àüàúû.
2. Äþçöì, ñÿáàò, ñÿáèð. Îíóí ùå÷ äàéàíûüû
4. ìÿù. Àðàáà îõóíóí, òÿêÿðè îõäàí ÷ûõ-
éîõäóð. Èøäÿ äàéàíûã. // Ìþùêÿìëèê, ìöãà-
ìàüà ãîéìàéàí âÿ àðàáàäà ëàéäûðû äèê ñàõ-
âèìÿò ãàáèëèééÿòè. Ìöáàðèçÿäÿ äàéàíûã ýþñ-
ëàéàí ùèññÿñè. Àðàáàíûí äàéàíàúàüû.
òÿðìÿê. Ñîéóüà (èñòèéÿ) äàéàíûã.
553
ÄÀÉÀÍÛÃËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ
ÄÀÉÀÍÌÀÃ
3. ìÿú. Ñÿäàãÿò, åòèáàð, äÿéàíÿò. Äîñòóí
2. Ðàñò ýÿëìÿê, ðàñòëàøìàã. Äÿõè èøèìèç ÷îõ
äîñòà äàéàíûüû. Äàéàíûüû îëìàéàí éîëäàø.
÷ÿòèí éåðÿ äàéàíäû: áèð éàíäàí ñþç âåðìèøèê
ÄÀÉÀÍÛÃËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Äàéà-
êè, “Òàçÿ ùÿéàò”ûí íÿñèùÿòèíÿ ÿìÿë åäÿê âÿ
íûã, ñàáèò áèð âÿçèééÿòÿ ýÿòèðèëìÿê; ñàáèòëÿø-
ùå÷ êÿñè þçöìöçäÿí èíúèòìÿéÿê, áèð éàíäàí
äèðèëìÿê. Âûøêà äàðòûúû âàñèòÿñèëÿ äàéàíûã-
äà ëàçûì ýÿëèð, ...îõóúóëàðûìûç èëÿ áèð àç
ëàøäûðûëûð. Ñ.Ãóëèéåâ.
ñþùáÿò åëÿéÿê. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÄÀÉÀÍÛÃËÀØÄÛÐÌÀ “Äàéàíûãëàøäûð-
ÄÀÉÀÍÌÀÃ2 ô. 1. Ùÿðÿêÿòñèç ùàëà äöø-
ìàã”äàí ô.èñ.
ìÿê; ùÿðÿêÿòèíè, èøèíè ñàõëàìàã. Êèì èñÿ
ÄÀÉÀÍÛÃËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Äàéàíûãëû åò-
çÿíúèðëÿðè éåðÿ àòûð. Äÿçýàù õûðï äàéàíûð.
ìÿê, ìþùêÿì åòìÿê, áÿðêèòìÿê, äàâàìëû
Ì.Èáðàùèìîâ. Ãàçìà áîðóñóíóí éîõëóüó
åòìÿê, äþçöìëö åòìÿê. Áÿäÿíè ñîéóüà äà-
öçöíäÿí áóðóãäà èøëÿð äàéàíäû. Ì.Ùöñåéí.
éàíûãëàøäûðìàã.
// Ôÿàëèééÿòäÿí ãàëìàã, äàùà ôÿàëèééÿò ýþñ-
ÄÀÉÀÍÛÃËÛ 1. ñèô. Äàéàíûüû îëàí, ìþù-
òÿðìÿìÿê, ôÿàëèééÿòèíè êÿñìÿê. Âÿ îíëàðà
êÿì, ñÿáàòëû, ìÿòàíÿòëè, äþçöìëö. Çÿêè ÷îõ
áèëäèðèëäè êè, “Øÿðãè-Ðóñ” ãÿçåòè ìöâÿããÿòè
äàéàíûãëû, ñÿáèðëè âÿ èðàäÿëè áèð ýÿíú èäè.
îëàðàã äàéàíûáäûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. //
À.Øàèã.
Êÿñèëìÿê, ãóðòàðìàã, àðà âåðìÿê. Êöëÿê
2. Ñàáèò, äÿéèøìÿéÿí, äàüûëìàéàí, ïîçóë-
éàòûð, ãàð äàéàíûð, à÷ûëûð ñÿùÿð. Ñ.Âóðüóí.
ìàéàí, äàâàìëû, ñöðÿêëè.
2. Áèð éåðäÿ ãÿðàð òàïìàã, ýÿëèá áèð éåðäÿ
ÄÀÉÀÍÛÃËÛÃ èñ. Ñàáèòëèê, äàâàìëûëûã,
äóðìàã, äàùà èðÿëè ùÿðÿêÿò åòìÿìÿê. Ìàøûí
ìþùêÿìëèê. // Ñÿáàò, ìÿòàíÿò, äþçöì.
áèð äþâðÿ âóðóá äàéàíäû. Ìèð Úÿëàë.
ÄÀÉÀÍÛÃÑÛÇ ñèô. 1. Äàéàíûüû îëìàéàí,
3. Àéàã öñòÿ äóðìàã. Ãàïûëàð þðòöëöá
ìþùêÿì îëìàéàí; ìÿòàíÿòñèç, ñÿáàòñûç, äþ-
ãàïàíìûøäûð; Àðõàñûíäà íþêÿð äàéàíìûø-
çöìñöç. Äàéàíûãñûç àäàì.
äûð. À.Ñÿùùÿò. Áÿçÿí àéíà ãàáàüûíäà äàéà-
2. Ñàáèò îëìàéàí; äàâàìñûç, êå÷èúè, ñö-
íûá ýÿëèí; Þç ùöñíöíÿ äþíÿ-äþíÿ áàõûð âö-
ðÿêñèç. Ìåëîäèéàäàêû äàéàíûãñûç ñÿñëÿðèí
ãàðëà. Ñ.Âóðüóí. // Äóðìàã, ÷ÿêìÿê. Íþâ-
òÿáèÿòèíäÿ ñàáèò ñÿñëÿðÿ äîüðó äàèìè ùÿðÿêÿò
áÿäÿ äàéàíìàã.
ìåéëè äóéóëóð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
4. Äþçìÿê, òàá ýÿòèðìÿê, äàâàì ýÿòèð-
ÄÀÉÀÍÛÃÑÛÇËÛÃ èñ. 1. Äàéàíûüû, ìÿòà-
íÿòè, ñÿáàòû, äþçöìö îëìàìà; ìÿòàíÿòñèçëèê,
ìÿê, ãàòëàøìàã. Ñàáèòãÿäÿì îëñàéäû ÿýÿð
ñÿáàòñûçëûã, äþçöìñöçëöê.
éàðè-âÿôàäàð; Àøèã äÿõè ãà÷ìàçäû áÿëàäàí,
2. Äàâàìñûçëûã, ãåéðè-ñàáèòëèê, êå÷èúèëèê,
äàéàíàðäû. Ì.ß.Ñàáèð. Êþíëöìöí øöøÿñè,
ñöðÿêñèçëèê.
ñàãûí êè, ñûíàð; Òîõóíóðñà àéíà äàøà äà-
ÄÀÉÀÍÛØ èñ. Äàéàíìà, äóðìà òÿðçè.
éàíìàç. Àøûã ßëÿñýÿð. [Ùàúû:] Ùÿð ýóíÿ
ÄÀÉÀÍÌÀ1 “Äàéàíìàã1”äàí ô.èñ.
ÿçèééÿòÿ äàéàíäûã. Ú.Úàááàðëû.
ÄÀÉÀÍÌÀ2 “Äàéàíìàã2”äàí ô.èñ.
5. Ñÿáàò ýþñòÿðìÿê, öñòöíäÿ äóðìàã, èñ-
ÄÀÉÀÍÌÀÄÀÍ çÿðô Äóðìàäàí, àðà âåð-
ðàð åòìÿê. Ñþçöíöí öñòöíäÿ äàéàíìàã.
ìÿäÿí, àðàñû êÿñèëìÿäÿí. Éàüûø äàéàíìàäàí
6. Áèð øåé ùàããûíäà ìöôÿññÿë äàíûøìàã.
éàüûð. Äàéàíìàäàí ãûøãûðìàã. – Äàéàí-
..Ìÿí äÿ áó ñþçöí öñòÿ ÷îõ äàéàíûá óçóí-
ìàäàí òöôÿíýèìè áîøàëòäûì; Äàëëàðûíúà áèð
óçàäû äàíûøìàã èñòÿìèðÿì. Ú.Ìÿììÿäãó-
íå÷ÿ ýöëëÿ àòäûì. À.Ñÿùùÿò. Ôÿðìàí äàéàí-
ëóçàäÿ.
ìàäàí èøëÿäèéè ùàëäà, ýþçëÿðè èëÿ êÿíàðäà
7. Ñÿáèð åòìÿê, ýþçëÿìÿê, òîõòàìàã, äó-
äóðìóø ýÿíúëÿðè ñöçöðäö. ß.Ñàäûã.
ðóø ýÿòèðìÿê. Áèð ãÿäÿð äàéàíìàã ëàçûìäûð.
ÄÀÉÀÍÌÀÃ1 ô. 1. Äàéàã åòìÿê, äàéà-
– Äåäè: – Ãûøäûð ùÿíóç, ùÿìñàéÿ; Ìåéíÿ
ìàã, ñþéêÿíìÿê. Øåéõ Íÿñðóëëàù íàõîø êèìè
ôÿñëè äåéèë, äàéàí éàéÿ. Ì.ß.Ñàáèð. Úàùàí-
ùå÷ êÿñÿ áàõìàéûá äàéàíûð éàñòûãëàðà.
ýèð úàâàá âåðìÿäè, î ãÿñäÿí áèð àç äà ãàø-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Íÿíÿ ÿëèíè éóìðóãëà-
ãàáàüûíû ñàëëàéàðàã äàéàíäû. Ñ.Ðÿùìàí.
éûá ìàñàéà äàéàíäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Äèðÿí-
Äàéàíûá äóðìàã – ñàêèò äóðìàã, òîõòà-
ìÿê, ëàï éàíàøìàã. Áÿéëÿðáÿéèíèí ôàéòîíó
ìàã, ùå÷ áèð òÿøÿááöñ, ùÿðÿêÿò ýþñòÿðìÿ-
ãàïûéà äàéàíäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìÿê, èø ýþðìÿìÿê, ùå÷ íÿ åòìÿìÿê. Äàéà-
554
ÄÀÉÀÍÌÀÇ
ÄÀÉß
íûá äóðàí éåðäÿ – ùå÷ áèð ñÿáÿá îëìàäàí,
ÄÀÉÀÇËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. Äàéàç ùàëà ñàë-
íàùàãäàí.
ìàã; äàéàçëàøäûðìàã. Ãóéóíó ãóìëà äà-
8. Ãàëõìàã, éöêñÿëìÿê (àäÿòÿí “ÿðøÿ”,
éàçëàíäûðìàã.
“ýþéÿ” ñþçëÿðè èëÿ). Ôÿððàøëàðûí êö÷ÿëÿðäÿ ..
ÄÀÉÀÇËÀÍÌÀ “Äàéàçëàíìàã”äàí ô.èñ.
ñÿñè ùÿð äÿãèãÿäÿ ÿðøÿ äàéàíäû. Ì.Ô.Àõóíä-
ÄÀÉÀÇËÀÍÌÀÃ ô. Äÿðèíëèéè àçàëìàã,
çàäÿ. ßêäèêëÿðèìèí òàìàìû éàíäû; Ôÿðéàä-
äàéàç îëìàã.
ëàðûì ýþéÿ äàéàíäû.. Ì.ß.Ñàáèð. Áèð ìàòÿì
ÄÀÉÀÇËÀÍÌÛØ ô.ñèô. Äàéàç ùàëà ýÿòèðèë-
ïàëòàðû ýåéìèø öôöãëÿð; Òöñòöëÿð àù ÷ÿêèá
ìèø, äÿðèíëèéè àçàëäûëìûø; äàéàçëàøäûðûëìûø.
ýþéÿ äàéàíûð.. Ñ.Âóðüóí.
ÄÀÉÀÇËÀØÄÛÐÌÀÃ “Äàéàçëàøìàã”-
ÄÀÉÀÍÌÀÇ ñèô. Äàéàíìàéàí, äóðìàéàí,
äàí èúá.
àðàñû êÿñèëìÿéÿí, àðà âåðìÿéÿí.
ÄÀÉÀÇËÀØÌÀ “Äàéàçëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÉÀÍÌÀÇËÛÃ èñ. Äàéàíìàéàí, àðàñû
ÄÀÉÀÇËÀØÌÀÃ ô. Äàéàç ùàëà äöøìÿê;
êÿñèëìÿéÿí øåéèí ùàëû.
ýåòäèêúÿ äàéàç îëìàã, äÿðèíëèéè àçàëìàã.
ÄÀÉÀÇ 1. ñèô. Äÿðèíëèéè àç îëàí, ÷îõ äà
ÄÀÉÀÇËÀØÌÛØ ô.ñèô. Äàéàç ùàëà ýÿëìèø,
äÿðèí îëìàéàí (äÿðèí çèääè). Íóðÿääèí äàéàç
äÿðèíëèéè àçàëìûø.
éåð àõòàðàðêÿí ýÿëèá áèð éåðÿ ÷àòäû êè, îðàäà
ÄÀÉÀÇËÀÒÌÀ “Äàéàçëàòìàã”äàí ô.èñ.
áèð óçóí àüàú ñûíûá êþðïö êèìè ÷àéûí öñòöíÿ
ÄÀÉÀÇËÀÒÌÀÃ èúá. Äàéàç ùàëà ñàëäûð-
äöøìöøäö. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Öçäÿ îëàí, ÷îõ
ìàã; äàéàçëàøäûðìàã.
äÿðèíäÿ îëìàéàí. Áåëÿ äàéàçäàí (ç.) ÷ûõàí
ÄÀÉÀÇËÛà èñ. 1. ×àéäà, ýþëäÿ, äÿíèçäÿ
ñóéà êÿíä àðàñûíäà “ãàðà ñó” äåéèðëÿð.
äàéàç éåð, äÿðèíëèéè àç îëàí éåð. Äàéàçëûãäà
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
öçÿí ãàçëàð. Ñàùèëäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí äàéàçëûãëàð.
2. èñ. ×àé, äÿíèç, ýþë âÿ ñ.-äÿ ñóéóí äÿðèí
– Õÿçÿð äÿíèçè äàéàçëûãëàðûíûí ãóðóäóëìàñû
îëìàéàí éåðè.
íåôò ñÿíàéåñèíèí èíêèøàôû ö÷öí áþéöê ÿùÿìèé-
3. ñèô. ìÿú. Äÿðèí îëìàéàí, ñÿòùè, ãåéðè-
éÿòÿ ìàëèêäèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí). // Äàéàç ÷àéûí,
úèääè, èøèí ìàùèééÿòèíÿ, äÿðèíëèéèíÿ âàðìà-
ýþëöí âÿ ñ.-íèí ùàëû. ×àéûí äàéàçëûüû.
éàí. Äàéàç àäàì. Äàéàç ôèêèð. Äàéàç äö-
2. ìÿú. Ñÿòùèëèê, ãåéðè-úèääèëèê. Ìåøøàí
øöíúÿ. – ßãëè äàéàç, äàü ÷àïàí îüëàíà áàõ;
ãàäûíëàðûí ìÿíÿâè áîøëóüóíó, äàéàçëûüûíû
Äóðäó éåðèíäÿí êè, íÿ ùåéùà èìèø. ß.Íÿáàòè.
ùÿð èêè àêòðèñà ðåàë úèçýèëÿðëÿ ÿêñ åòäèðìÿéè
Îíëàðûí ùÿð èêèñè àíëàøà áèëìÿéÿí, äàéàç áèð
ùÿãèãÿòè þéðÿíìÿê ãàáèëèééÿòèíÿ ìàëèê îë-
áàúàðûð. Ì.Àðèô.
ìàéàí àäàìëàð èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄÀÉ×À èñ. Áèðéàøàð åðêÿê àò áàëàñû. Ãàø-
ãà äàé÷à. – Ùå÷ êÿñèí àüëûíà ýÿëìÿçäè êè, áó
ÄÀÉÀÇÚÀ ñèô. Àç äàéàç, äàéàçëûüû àç
îëàí. Äàéàçúà ÷àé. ×àéäà äàéàçúà áèð éåð
àðûã âÿ êèôèð äàé÷à áþéöéöá ýþçÿë áèð àò îëà-
òàïûá êå÷äèê.
úàã. Ì.Ùöñåéí.
ÄÀÉÀÇÔÈÊÈÐËÈ ñèô. Äàéàç äöøöíÿí, ñÿò-
ÄÀÉ×ÀËÛ ñèô. Éàíûíäà áàëàñû îëàí. Äàé-
ùè äöøöíÿí, èøèí ÿñèë ìàùèééÿòèíè, äÿðèíëèéè-
÷àëû àò.
íè äöøöíÿ áèëìÿéÿí; äàðäöøöíúÿëè. Äàéàçôè-
ÄÀÉÄÀÉ èñ. Óøàã äèëèíäÿ: äàéû. [Ñÿòòàð:]
êèðëè àäàì.
.. ñàáàù àíàí ìÿíè Êöðäÿõàíûéà äàéäàéýèëÿ
ÄÀÉÀÇÔÈÊÈÐËÈËÈÊ èñ. Äàéàçôèêèðëè àäà-
àïàðàúàã... ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ìûí ùàë âÿ êåéôèééÿòè; äàðäöøöíúÿëèëèê.
ÄÀÉß èñ. [ôàðñ.] 1. Óøàüà áàõàí, óøàüà
ÄÀÉÀÇËÀÌÀ “Äàéàçëàìàã”äàí ô.èñ.
ãóëëóã åäÿí ãàäûí; ìöðÿááèéÿ. Î çàìàí
ÄÀÉÀÇËÀÌÀÃ ô. Äàéàç øÿêëÿ äöøìÿê.
äàéÿ, ßëè èëÿ áÿðàáÿð ýÿçìÿéÿ ýåòìÿê èñòÿ-
Òîðïàã òþêöá ÷óõóðó äàéàçëàäû.
éèðäè. È.Ìóñàáÿéîâ. [Àüúà] äöíéàýþðìöø
ÄÀÉÀÇËÀÍÄÛÐÛËÌÀ “Äàéàçëàíäûðûë-
õàíûìëàðûí ìÿñëÿùÿòè èëÿ áèð äàéÿ òóòóá, óøàüû
ìàã”äàí ô.èñ.
îíà òàïøûðäû. Ìèð Úÿëàë. // Þçýÿ óøàãëàðûíà
ÄÀÉÀÇËÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ
ìÿúù. Äàéàç
þç ñöäöíö âåðèá áÿñëÿéÿí ãàäûí. // ìÿú.
ùàëà ñàëûíìàã.
Öìóìèééÿòëÿ, òÿðáèéÿ÷è, òÿðáèéÿ åäèá éå-
ÄÀÉÀÇËÀÍÄÛÐÌÀ “Äàéàçëàíäûðìàã”-
òèøäèðÿí. Äàéÿì èäè áó äÿðÿ, äàüëàð ìÿíèì;
äàí ô.èñ.
Îéíàüûì îëìóø èäè áàüëàð ìÿíèì. À.Øàèã.
555
ÄÀÉßËÈÊ
ÄÅÁÅÒ
2. Þç áàëàñûíäàí ÿëàâÿ áàøãà áèð áàëàéà äà
ÄÀÉËÀÃ èñ. Àò áàëàñû (àëòû àéëûãäàí èêè
ñöä âåðÿí äîüìóø ùåéâàí. Ãîéóíëàðûí ñöäö
éàøà ãÿäÿð).
àç îëäóãäà âÿ éà îíëàðûí éåëèíè õÿñòÿ îëäóãäà
ÄÀÉËÀÃËÛ ñèô. Éàíûíäà áàëàñû (äàéëàüû)
âÿ äàéÿëÿð (“àíàëàð”) îëìàäûãäà, ãóçóëàðà
îëàí. Äàéëàãëû ìàäéàí.
èíÿê, éàõóä ãîéóí ñöäö è÷èðòìÿê ëàçûì ýÿëèð.
ÄÀÉÍÀ ÿä. ìÿù. Òÿêèä áèëäèðèð; äà, äÿ.
“Öìóìè çîîòåõíèéà”.
[Øàùãóëó:] Àé Ñÿôèãóëó äàéû, äîüðó äåéèð,
3. Õÿñòÿõàíàëàðäà õÿñòÿëÿðÿ ãóëëóã åäÿí
äàéíà! Í.Âÿçèðîâ. Àëî êèøè äÿ ýåäÿ-ýåäÿ àù
ãàäûí. // ìÿú. Áàõûúû, õèäìÿò÷è. ..Äàéÿíèí
÷ÿêèá: – Äöçÿëäÿ äÿ áèëìÿäèê, äàéíà, – äå-
õîø ñþçö, íÿâàçèøè äÿ; Êþðïÿ öðÿêëÿðè èñèäÿ
éèá ñþùáÿòèíè äàâàì åòäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
áèëìÿç. Á.Âàùàáçàäÿ.
ÄÀÇ ñèô. 1. Õÿñòÿëèê, ãîúàëûã âÿ á. ñÿáÿá-
ÄÀÉßËÈÊ èñ. Äàéÿíèí èøè, âÿçèôÿñè. Äà-
ëÿðäÿí áàøûíûí òöêö òþêöëìöø, áàøû òöêñöç.
éÿëèê åòìÿê.
Áàëàúàéåâ þçö óúàáîéëó, ñàðû, ãûðìûçûáûüëû,
ÄÀÉÛ èñ. 1. Àíàíûí ãàðäàøû.
áàøû äàç, ïåéñÿðè äîëó, îðòàéàøëû áèð àäàì
2. Ãîúà âÿ éà éàøëû êèøèéÿ ìöðàúèÿò åäÿð-
èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Êèøèíèí] äàç áàøû ãàëàé-
êÿí, éà ùàããûíäà äàíûøàðêÿí ùþðìÿò ÿëà-
ëàíìûø ãàá êèìè èøûëäàäû. Ìèð Úÿëàë. // èñ.
ìÿòè îëàðàã äåéèëèð. [ßñÿä áÿé:] Ùàéûô, ùà-
Áàøäà òöê ÷ûõìàéàí éåð. Áàøûíûí äàçû.
éûô, Äóðñóí äàéû, ãîúàëäûí. Ú.Úàááàðëû.
2. Îòñóç, áèòêèñèç, ÷ûëïàã. Äàç ÷þë. – Ýþ-
Ìÿíè ãÿìýèí ýþðñÿ ÿýÿð; Äöøìÿí ýöëÿð,
ðöíöð îíëàðûí àëòûíäà áþéöê äàç ãàéàëàð;
äîñò ãÿì éåéÿð; Ãûçëàð áàõûá "äàéû” äåéÿð;
Îíóí àëòûíäà çÿèôúèê ãóðóìóø îòëàð âàð.
Àüàðìà, ñà÷ûì, àüàðìà! Ì.Àðàç. // Áÿçÿí
À.Ñÿùùÿò. // Éàðïàãñûç. Äàç àüàúëàð.
êèíàéÿ âÿ éà èñòåùçà èëÿ äåéèëèð. Áîøëà, àé
ÄÀÇÁÀØ ñèô. Áàøû äàç îëàí, áàøûíäà òöêö
ìîëëà äàéû, ñÿí äÿ áèçè ÷ÿêìÿ çîðà; Áèç ñÿ-
îëìàéàí. Äàçáàø êèøè. – Äàçáàø Ìóðòóçîâ
íèí ùèéëÿí èëÿ äöøìÿðèê ÿñëà áó òîðà.
... åéâàíà ÷ûõäû.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ì.ß.Ñàáèð.
ÄÀÇÛ èñ. áîò. Îò âÿ êîë áèòêèëÿðè äàõèë îëàí
3. ìÿú. äàí. Þç ùöãóãóíäàí ñóè-èñòèôàäÿ
áèòêè úèíñè; áîéîòó.
åäÿðÿê áèðèñèíÿ ãåéðè-ãàíóíè êþìÿê åäÿí,
ÄÀÇËÀÍÌÀ “Äàçëàíìàã”äàí ô.èñ.
ùèìàéÿñè àëòûíà àëàí àäàì ùàããûíäà (àäÿòÿí
ÄÀÇËÀÍÌÀÃ á à õ äàçëàøìàã.
ìÿíôè ìÿíàäà). Îíóí áóðàäà äàéûñû âàð.
ÄÀÇËÀØÄÛÐÌÀ “Äàçëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
ÄÀÉÛÀÐÂÀÄÛ èñ. Àíàíûí ãàðäàøû àðâàäû.
ÄÀÇËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Äàç ùàëà ñàëìàã,
ÄÀÉÛÄÎÑÒÓ èñ. Ùþðìÿò âÿ íÿçàêÿò ÿëà-
áàøûíûí òöêëÿðèíè òþêìÿê.
ìÿòè îëàðàã äàéûàðâàäûíà âåðèëÿí àä âÿ ìö-
ÄÀÇËÀØÌÀ “Äàçëàøìàã”äàí ô.èñ.
ðàúèÿò. [Àíà:] ..Äóð, îíëàðà ýåäÿê, îüóë, äà-
ÄÀÇËÀØÌÀÃ ô. 1. Äàç ùàëà äöøìÿê, áà-
éûäîñòóí áþéöê òÿäàðöê ýþðöá. Ñ.Ðÿùìàí.
øûíûí òöêëÿðè òþêöëìÿê. Áàøû äàçëàøìàã.
ÄÀÉÛÝßËÈÍÈ èñ. Äàéûîüëóíóí àðâàäû,
2. Îòñóç, áèòêèñèç ùàëà ýÿëìÿê. ×þë äàçëàø-
äàéûíûí ýÿëèíè.
ìûøäûð. // Éàðïàãëàð òþêöëìÿê. Àüàúëàð äàç-
ÄÀÉÛÃÛÇÛ èñ. Àíàíûí ãàðäàøû ãûçû. [Ñÿôè
ëàøìûøäûð.
áÿé:] Ñàü îë, äàéûãûçû! Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÄÀÇËÀØÌÛØ ô.ñèô. Áàøûíûí òöêö òþêöëìöø.
ÄÀÉÛÃÛÇÛËÛÃ èñ. Þýåé äàéûãûçû, äàéûíûí
Ìÿøÿäèáÿé áàøûíûí îðòàñû òàìàì äàçëàøìûø
þýåé ãûçû.
éîüóí áèð êèøèíè ãàïû àüçûíäà ýþðöá ñîðóø-
ÄÀÉÛËÛ ñèô. 1. Äàéûñû îëàí.
äó.. Ì.Ùöñåéí.
2. ìÿú. äàí. Ùàâàäàðû, ùèìàéÿ÷èñè, òÿðÿô-
ÄÀÇËÛÃ èñ. 1. Äàç îëìóø áàøûí ùàëû; òöê-
äàðû îëàí (àäÿòÿí ìÿíôè ìÿíàäà).
ñöçëöê. Áàøûí äàçëûüû.
ÄÀÉÛËÛÃ èñ. Þýåé äàéû.
2. Áèòêèñèçëèê, ÷ûëïàãëûã.
ÄÀÉÛÍßÂßÑÈ èñ. Äàéûîüëóíóí, éà äàéû-
ÄÅ1 “Ä” ùÿðôèíèí âÿ áó ùÿðôëÿ èøàðÿ îëó-
ãûçûíûí þâëàäû, äàéûíûí íÿâÿñè.
íàí ñàìèòèí àäû.
ÄÀÉÛÎÜËÓ èñ. Àíàíûí ãàðäàøû îüëó.
ÄÅ2 äàí. á à õ äè.
ÄÀÉÛÎÜËÓËÓÃ èñ. Þýåé äàéûîüëó, äàéû-
ÄÉÁÅÒ [ëàò.] Ìöùàñèáàò äÿôòÿðëÿðèíäÿ: áèð
íûí þýåé îüëó.
èäàðÿ âÿ éà ìöÿññèñÿíèí ýÿëèðèíè, åëÿúÿ äÿ
ÄÀÉÛÓØÀÜÛ èñ. Äàéûíûí îüëó, éà ãûçû.
õÿðú âÿ áîðúëàðûíû ýþñòÿðÿí ùåñàá.
556
ÄÅÁÈÒ
ÄÅÈÇÌ
´
´
ÄÅÁÈÒ èñ. [ôð.] õöñ. Áèð çàìàí âàùèäè ÿð-
ÄÅÔÈÑ èñ. [ëàò.] Èêè ñþç àðàñûíäà âÿ ñþç ùå-
çèíäÿ ñó, íåôò, ãàç âÿ ñ. ìÿíáÿéèíèí âåðäèéè
úàëàðûíû ñÿòèðäÿí ñÿòðÿ êå÷èðäèêäÿ ãîéóëàí êè-
ñóéóí, íåôòèí, ãàçûí âÿ ñ.-íèí ìèãäàðû. Íåôò
÷èê õÿòò (-); ìÿñ.: àðòûã-ÿñêèê, áàü-áàüàò, áèëÿ-
ãóéóñóíóí äåáèòè. Àðòåçèàí ãóéóñóíóí äåáèòè.
áèëÿ.
´
ÄÅÁÈÒËÈ ñèô. õöñ. Ìöÿééÿí äåáèòÿ ìàëèê
ÄÅÔÈÑÈÒ [ëàò.] èãò. ×ûõàðûí ýÿëèðäÿí ÷îõ îë-
îëàí. Àç äåáèòëè êþùíÿ ãóéóëàð.
ìàñû. Áöäúÿ äåôèñèòèíèí àðòìàñû.
ÄÅÁÈÒÎÐ èñ. [ëàò.] ìöù. Áîðúëó (ìöÿññèñÿ,
ÄÅÔÈÑÈÒËÈ ñèô. Äåôèñèòè îëàí, ÷ûõàðû ýÿëè-
èäàðÿ âÿ ñ.). Äåáèòîðëàðûí ñèéàùûñû.
ðèíäÿí ÷îõ îëàí, çèéàí âåðÿí, çèéàíëû. Äåôè-
´
ÄÅÁÖÒ èñ. [ôð.] 1. Àðòèñòèí âÿ éà èäìàí÷û-
ñèòëè ìöÿññèñÿ.
íûí èëê ÷ûõûøû.
ÄÅÔÈÑÈÒËÈÊ èñ. Äåôèñèòëè îëìà, ÷ûõàðûí ýÿ-
2. Øàùìàòäà îéóíóí áàøëàíüûú ùèññÿñè. Øàù-
ëèðäÿí ÷îõ îëìàñû. Áöäúÿíèí äåôèñèòëèéè.
ìàò îéóíóíóí áèðèíúè ìÿðùÿëÿñè äåáöò àäëàíûð.
ÄÅÔÈÑÈÒÑÈÇ ñèô. Äåôèñèòè îëìàéàí, äåôèñèò
ÄÅÁÖÒÁÍÒ èñ. [ôð.] Èëê äÿôÿ ÷ûõûø åäÿí
âåðìÿéÿí. Äåôèñèòñèç áöäúÿ.
àêòéîð âÿ éà èäìàí÷û.
ÄÅÔÎÐÌÁÑÈÉÀ [ëàò.] Áèð øåéèí øÿêëèíèí
ÄÅÄÈÊÚß ñèô. âÿ çÿðô Îëäóãúà, õåéëè ÷îõ,
âÿ éà ùÿúìèíèí äÿéèøìÿñè; ïîçóëìà.
ñîí äÿðÿúÿ (÷îõ çàìàí ñèôÿòèí äÿðÿúÿñèíè
ÄÅÝÅÍÅÐÁÑÈÉÀ [ëàò.] áèîë. 1. Òÿáèè øÿ-
ýöúëÿíäèðèð). Äåäèêúÿ ýþçÿë ìÿíçÿðÿ. Äå-
ðàèòèí éàõøû îëìàìàñû öçöíäÿí áèòêè âÿ ùåé-
äèêúÿ éàõøûäûð. Äåäèêúÿ àüûëëû àäàìäûð. Äå-
âàí îðãàíèçìèíèí íÿñèëäÿí-íÿñëÿ úûðëàøìàñû,
äèêúÿ ìàðàãëû êèòàáäûð. – Áèð äÿ ãàïû à÷ûëäû
ïèñëÿøìÿñè. Éåìëÿìÿ, ñàõëàìà âÿ ãóëëóã øÿ-
âÿ è÷ÿðèéÿ îðòàáîéëó, ñàðûøûí, äåäèêúÿ çÿðèô
ðàèòèíèí êèôàéÿò äÿðÿúÿäÿ îëìàìàñû íÿòèúÿñèí-
áèð õàíûì ýèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
äÿ úûðëàøìàéà äåýåíåðàñèéà, éàõóä ïèñëÿøìÿ
ÄÅÄÈ-ÃÎÄÓ èñ. Áèð øÿõñ âÿ éà øåé ùàã-
äåéèëèð. “Öìóìè çîîòåõíèéà”.
ãûíäà àäàìëàð àðàñûíäà ýåäÿí ñþç-ñþùáÿò,
2. Úàíëû îðãàíèçìëÿðèí ùöúåéðÿ âÿ éà
äàíûøûã, øàéèÿ. Áóíóíëà äà Ãûçûë Àðñëàí èõòè-
öçâëÿðèíèí ïîçóëìàñû ïðîñåñè.
ëàôûí ùÿëë îëóíäóüóíó âÿ äåäè-ãîäóëàðûí
ÄÅÝÅÍÅÐÁÒ [ëàò.] Úèñìàíè âÿ éà ðóùè
áèòäèéèíè çÿíí åäÿðÿê ñåâèíèðäè. Ì.Ñ.Îðäó-
ïîçüóíëóã ÿëàìÿòëÿðè îëàí àäàì.
áàäè. Áó ùàäèñÿ áöòöí ìÿùÿëëÿäÿ äåäè-ãî-
´
ÄÅÝÅÍÅÐÀÒÈÂ ñèô. [ëàò.] áèîë. Äåýåíå-
äóéà ñÿáÿá îëäó. Ì.Ùöñåéí.
ðàñèéà ÿëàìÿòëÿðè îëàí. “À” âèòàìèíîçëó äè-
ÄÅÄÈ-ÃÎÄÓ×Ó ñèô. Äåäè-ãîäó èëÿ ìÿø-
øèëÿðäÿ .. ñîíðàëàð èñÿ äåýåíåðàòèâ äÿéèøìÿ-
üóë îëàí; ñþçýÿçäèðÿí. Äåäè-ãîäó÷ó àäàì.
ëÿð áàø âåðèð. “Öìóìè çîîòåõíèéà”.
ÄÅÄÈ-ÃÎÄÓ×ÓËÓÃ èñ. Äåäè-ãîäó÷ó
ÄÅÙÀÄÅ èñ. äàí. Àðàñû êÿñèëìÿäÿí äåìÿ,
àäàìûí õàñèééÿòè, ïåøÿñè.
éåðáÿéåðäÿí äåìÿ, ñþéëÿìÿ, äàíûøìà.
ÄÅÄÈÐÒÌß “Äåäèðòìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÅÙÃÀÍ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Êÿíäëè, ÿêèí÷è,
ÄÅÄÈÐÒÌßÊ èúá. Äåìÿéÿ ìÿúáóð åò-
ðÿíúáÿð. Øÿõñè-ìÿçêóð Ãÿçâèíèí ãÿðéÿëÿðèí-
ìÿê. Àúëûã íÿéè éåäèðòìÿç, òîõëóã íÿéè äå-
äÿí Êÿðáÿëàéû Ñÿëèì àäëû áèð äåùãàíûí îüëó
äèðòìÿç. (Àòà. ñþçö). ..Ìÿùÿááÿò úîøäó, ìÿíè
èäè. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áþéëÿ ùÿéàò è÷ðÿ éöç-
áöðöäö: – Ðóãèééÿ, Ðóãèééÿ! – äåäèðòäè.
äÿí ÷îõ éàøàð; Çÿùìÿòêåø äåùãàíû áèçèì
À.Äèâàíáÿéîüëó. Ñàëìàí èñòÿäèéèíè Ëàë Ùö-
äàüëàðûí. Ñ.Âóðüóí.
ñåéíÿ äåäèðòäèêäÿ éóìøàëûá éåðèíäÿ îòóðäó.
ÄÅÙÃÀÍËÛà èñ. êþùí. Êÿíäëèëèê, ÿêèí÷è-
Ì.Èáðàùèìîâ.
ëèê, ðÿíúáÿðëèê.
´
ÄÅÄÓÊÑÈÉÀ [ëàò.] ìÿíò. Ìöùàêèìÿ ïðî-
ÄÅÈÑÒ [ëàò.] Äåèçì òÿðÿôäàðû.
ñåñèíäÿ öìóìè ìöääÿàëàðäàí õöñóñè íÿòè-
´
ÄÅÈÇÌ [ôð. äåèñìå ÿñëè ëàò. äåóñ – Àëëàù]
úÿéÿ ýÿëìÿ; ùÿð ùàíñû áèð öìóìè ôèêèðäÿí
ôÿëñ. Àëëàùûí éàëíûç äöíéàíû éàðàäàí èëê ãöâ-
ìÿíòèãè éîëëà éåíè ìöääÿà ÷ûõàðìà (èíäóê-
âÿ îëäóüóíó ìöìêöí ùåñàá åäÿí, ëàêèí îíóí
ñèéà ÿêñè). Äåäóêñèéà öñóëó.
áèð øÿõñèééÿò êèìè ìþâúóä îëóá òÿáèÿò âÿ
´
ÄÅÄÓÊÒÈÂ ñèô. [ëàò.] ìÿíò. Äåäóêñèéàéà
úÿìèééÿò ùÿéàòûíà ìöäàõèëÿñèíè èíêàð åäÿí,
ÿñàñëàíàí. Äåäóêòèâ öñóë. Äåäóêòèâ ìåòîä.
ÕÂÛÛ-ÕÂÛÛÛ ÿñðëÿðäÿ Àâðîïàäà éàéûëìûø
ÄÅ-ÔÁÊÒÎ [ëàò.] Ôàêòèê îëàðàã, ôåëÿí.
äèíè-ôÿëñÿôè úÿðÿéàí.
557
ÄÅÊÀÁÐ
ÄÅÃÓÑÒÀÑÈÉÀ
ÄÅÊÁÁÐ [ëàò.] Òÿãâèì èëèíèí 12-úè âÿ
ñèíè à÷ûã ýþñòÿðÿí êÿñèê âÿ áó øÿêèëäÿ îëàí
ñîíóíúó àéû. Äåêàáð ñîéóãëàðû.
ãàäûí ïàëòàðû. Áó äåêîëòåäèð. Àìåðèêàëûëàð èíäè
´
ÄÅÊÀÁÐÈÑÒ [ðóñ.] òàð. 1825-úè èëäÿ äå-
áåëÿ ïàëòàðû ñåâèð(ëÿð). Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Íÿùà-
êàáðûí 14-äÿ Ðóñèéàäà òÿùêèì÷èëèê öñóëó âÿ
éÿò, Éåêàòåðèíà Èâàíîâíà äåêîëòå áàë ïàëòàðûí-
ìöòëÿãèééÿòÿ ãàðøû áèð ãðóï çàäÿýàí òÿðÿ-
äà è÷ÿðè ýèðäè. ×åõîâäàí.
ôèíäÿí ãàëäûðûëìûø èíãèëàáè öñéàíûí èøòèðàê-
ÄÅÊÓÐ á à õ äåêîðàñèéà. Ðÿññàì éàðàò-
÷ûñû. Äåêàáðèñòëÿð öñéàíû. – [Ïåòåðáóðã àëè
äûüû äåêîðëàð âàñèòÿñèëÿ êå÷ìèø äþâðöí ùÿéàò
ìÿêòÿá òÿëÿáÿëÿðèíèí] î çàìàí òÿëÿáÿëÿðèí
âÿ ìÿèøÿòè ö÷öí ñÿúèééÿâè îëàí õöñóñèééÿòëÿðè
ÿí ÷îõ ñåâäèéè âÿ ïÿðÿñòèø åòäèéè àäàìëàð äå-
ìÿùàðÿòëÿ à÷ûá ýþñòÿðÿ áèëìèøäèð..
êàáðèñòëÿð èäè. È.Øûõëû.
ÄÅÊÎÐÁÑÈÉÀ [ôð.] 1. ßùâàëàòûí âàãå îë-
ÄÅÊÁÄÀ [ôð. ÿñëè éóí.] Îí ýöíëöê çà-
äóüó éåðèí âÿ øÿðàèòèí òåàòð ñÿùíÿñèíäÿ ðÿñ-
ìàí þë÷öñö; àéûí ö÷äÿ áèðè; îíýöíëöê. Èíúÿ-
ñàìëûã, éàõóä ìåìàðëûã úÿùÿòäÿí òÿñâèðè:
ñÿíÿò âÿ ÿäÿáèééàò äåêàäàñû. Àéûí áèðèíúè
ñÿùíÿ òÿðòèáàòû. [Øàããóëó:] Äåêîðàñèéàëàðû äà
äåêàäàñû.
ñþêöá ùÿðÿñèíè áèð äèâàðà ñþéêÿäè. Ú.Úàá-
ÄÅÊÀÄÉÍÒ [ôð.] Äåêàäåíòèçì òÿðÿôäàðû.
áàðëû. ßëâÿíäè ýþçëÿðèíè äåêîðàñèéàäàêû áàëà-
Äåêàäåíò øàèðëÿð.
úà äåøèêäÿí àéûð-ìàéàðàã úàâàá âåðäè..
ÄÅÊÀÄÅÍÒËÈÊ èñ. [ôð.] ÿäÿá. èíúÿñ. ÕÛÕ
Ñ.Ðÿùìàí.
ÿñðèí àõûðû âÿ ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ áóðæóà
2. ìÿú. Çàùèðè áÿçÿê, áÿçÿê-äöçÿê.
ÿäÿáèééàòû âÿ èíúÿñÿíÿòèíäÿ ïóë äöøêöí-
ÄÅÊÎÐÀÑÈÉÀ×Û èñ. 1. Äåêîðàñèéà ðÿññàìû.
ëöéö âÿ èôðàò ôÿðäèééÿò÷èëèéè èôàäÿ âÿ “ñÿíÿò
2. Áÿçÿê÷è, áÿçÿê ìöòÿõÿññèñè.
ñÿíÿò ö÷öíäöð” øöàðûíû òÿáëèü åäÿí úÿðÿéàí.
´
ÄÅÊÎÐÀÒÈÂ ñèô. [ôð.] Áÿçÿê ö÷öí äö-
ÄÅÊÁÍ èñ. [ëàò.] Àëè ìÿêòÿáäÿ ôàêöëòÿéÿ
çÿëäèëìèø, áÿçÿê ö÷öí îëàí. Áèíàëàðäà äå-
áàø÷ûëûã åäÿí øÿõñ. Óíèâåðñèòåòèí ôèëîëîæè ôà-
êîðàòèâ ñöòóíëàð. Äåêîðàòèâ áèòêèëÿð –
êöëòÿñè äåêàíû.
ìåéâÿ âÿ êþëýÿëèê ö÷öí äåéèë, éàëíûç áÿçÿê
ÄÅÊÀÍÁÒ [ëàò.] Àëè ìÿêòÿáäÿ äåêàíûí
ö÷öí ÿêèëÿí àüàú, êîë âÿ ñ. Ãàðøûäà, øöøÿ-
áàø÷ûëûã åòäèéè ôàêöëòÿíèí òÿäðèñ-èíçèáàòè
áÿíä àðõàñûíäà ìöõòÿëèô äåêîðàòèâ áèòêèëÿð
èäàðÿñè; äåêàíëûã. Äåêàíàòûí ñÿðÿíúàìû.
ýþðöíöð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
Äåêàíàòà ìöðàúèÿò åòìÿê.
ÄÅÊÎÐÁÒÎÐ [ôð.] 1. Á à õ äåêîðàñèéà÷û.
ÄÅÊÀÍËÛÃ èñ. 1. Á à õ äåêàíàò.
2. Áÿçÿê ìöòÿõÿññèñè.
2. Äåêàí âÿçèôÿñè.
ÄÅÊÎÐ×Ó á à õ äåêîðàñèéà÷û.
ÄÅÊËÀÌÁÑÈÉÀ [ëàò.] Øåèð âÿ íÿñðè ùÿ-
ÄÅÊÐÉÒ [ëàò.] Àëè ùþêóìÿò îðãàíûíûí ãà-
éÿúàíëû ñÿñ âÿ ùÿðÿêÿòëÿ ñþéëÿìÿ; áÿäèè îõó
íóí ãöââÿñèíäÿ îëàí ãÿðàðû; ôÿðìàí, ãàíóí.
ìÿùàðÿòè. Àõøàì ìÿêòÿáäÿ äåêëàìàñèéà äå-
Íåôò ñÿíàéåñèíèí ìèëëèëÿøäèðèëìÿñè ùàããûíäà
éÿúÿéÿì. Ìèð Úÿëàë. Áåëÿ äåêëàìàñèéà äå-
èéóëóí 2-äÿ âåðèëÿí äåêðåò Áàêûäà ìöùöì áèð
ìÿéÿ õöñóñÿí Ãÿëÿíäÿð ìåéë ýþñòÿðèðäè.
ùàäèñÿ êèìè ãàðøûëàíäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄÅÃÀÇÁÑÈÉÀ [õàð.] õöñ. Ãàçäàí òÿìèç-
ÄÅÊËÀÌÁÒÎÐ [ëàò.] Áÿäèè ÿñÿðëÿðè ìÿ-
ëÿìÿ, çÿðÿðñèçëÿøäèðìÿ, çÿðÿðñèç ùàëà ñàëìà.
ùàðÿòëÿ îõóéàí àäàì; äåêëàìàñèéà èëÿ ÷ûõûø
ÄÅÃÀÇÁÒÎÐ [õàð.] 1. Çÿùÿðëè ìàääÿ-
åäÿí àðòèñò.
ëÿðëÿ çÿùÿðëÿíìèø éåðè, ïàëòàðû, øåéëÿðè âÿ
ÄÅÊËÀÌÀÒÎÐËÓÃ èñ. Ìÿùàðÿòëÿ äåê-
ñ.-íè çÿðÿðñèç ùàëà ñàëìàã ö÷öí úèùàç.
ëàìàñèéà äåìÿ. Äåêëàìàòîðëóã ìÿùàðÿòè.
2. Ãàçû çÿðÿðñèçëÿøäèðìÿê ö÷öí êèìéÿâè
Îíóí äåêëàìàòîðëóüóíà ñþç éîõäóð.
ìàääÿ.
ÄÅÊËÀÐÁÑÈÉÀ èñ. [ëàò.] 1. Ùþêóìÿò âÿ éà
3. Çÿùÿðëÿíìèø øåéèí âÿ éà éåðè çÿðÿðñèç-
ïàðòèéàíûí áèëäèðèøè, áÿéàíàòû.
ëÿøäèðìÿ èøè èëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì.
2. Ýþìðöê áÿéàííàìÿñè.
ÄÅÃÓÑÒÁÑÈÉÀ èñ. [ôð.] õöñ. Èñòåùñàë åäèë-
3. Ïî÷ò ñÿíÿäè.
äèéè çàìàí ìÿùñóëóí (øÿðàáûí, ÷àéûí âÿ
4. Âåðýè áÿéàííàìÿñè.
ñ.-íèí) êåéôèééÿòèíèí äàäìà éîëó èëÿ ìöÿé-
ÄÅÊÎËÒÉ èñ. [ôð.] Ãàäûí ïàëòàðûíäà áîüà-
éÿí åäèëìÿñè. Öçöì øÿðàáëàðûíûí äåãóñòàñè-
çû, ÷èéèíëÿðè, äþøöí âÿ êöðÿéèí éóõàðû ùèññÿ-
éàñû.
558
ÄÅÃÓÑÒÀÒÎÐ
ÄÅÌßÊ
ÄÅÃÓÑÒÁÒÎÐ èñ. [ôð.] õöñ. Äåãóñòàñèéà
ÄÅÌÁÐØ [ôð.] äèïë. Ìöãàáèë òÿðÿôèí ýöçÿø-
ìöòÿõÿññèñè.
òÿ ýåòìÿñèíÿ íàèë îëìàã ö÷öí åäèëÿí òÿøÿá-
ÄÅËÅÃÁÒ [ëàò.] á à õ íöìàéÿíäÿ. [Èêèíúè
áöñ, ÷ûõûø, ùÿðÿêÿò, òÿäáèð. Ñÿôèðèí äåìàðøû.
ãàäûí:] ..Úàùàí õàëà, áèç áèð ÷îõ ãàäûíëàðûí
ÄÅÌÁËÎÊ èñ. Äåìîêðàòèéà âÿ áëîê ñþç-
òÿðÿôèíäÿí áóðàéà äåëåãàò ýÿëìèøèê. ß.Ùàã-
ëÿðèíèí áèðëÿøìÿñèíäÿí ÿìÿëÿ ýÿëÿí èõòèñàð
âåðäèéåâ. Èíäè ìÿí éàðûì÷àäðàëû, àüçûäóàëû
ñþç; àáðåâèàòóðà.
êþùíÿ áèð ãàäûíû éîõ, ùþðìÿòëè áèð äåëåãàòû
ÄÅÌß1 “Äåìÿê”äÿí ô.èñ.
ýþçëÿéèðäèì. Ìèð Úÿëàë.
´
ÄÅÌß2 ÿä. Îëìóø áèð èøèí, ùàäèñÿíèí äà-
ÄÅËÔÈÍ èñ. [éóí.] çîîë. Äèøëè áàëèíàëàð ãðó-
íûøàíà ñîíðàäàí ìÿëóì îëäóüóíó áèëäèðèð.
ïóíà ìÿíñóá äÿíèç ìÿìÿëèñè. Äåëôèíëÿð äèø-
Äåìÿ, ôÿððàøëàðûí êàùûëëàðûíäàí éîëäà äóñ-
ëè âÿ éûðòûúû ùåéâàíëàðäûð. – Áèð àíëûã äöíéàäà
òàãëàðûí áèðè ÿêèëèáìèø. “Ì.Í.ëÿòèô.” Äåìÿ,
éîõ îëñà áÿøÿð; Ìÿíè äåëôèíëÿðèí éàíûíà ýþí-
ñàùèáÿççàìàí òÿê äåéèëìèø, Íÿñèá áÿé êèìè
äÿð. Ì.Àðàç.
òàéû âàðìûø. Ìèð Úÿëàë. // êþùí. Áÿçÿí “êè”
ÄÉËÒÀ1 [éóí.] Éóíàí ÿëèôáàñûíûí ö÷áó-
(êèì) áàüëàéûúûñû èëÿ áèðëèêäÿ. Äåìÿ êèì, áèð
úàã øÿêëèíäÿ îëàí äþðäöíúö ùÿðôèíèí (“äåë-
ÿìèðè-øàùñöâàð; Åéëÿéèáìèø î ýöíäÿ ÿçìè-
òà” èøàðÿñè) àäû.
øèêàð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÄÉËÒÀ2 [éóí.] úîüð. ×àéëàðûí ìÿíñÿá ùèñ-
ÄÅÌßÊ1 ô. 1. Áèð ôèêðè øèôàùè ñóðÿòäÿ èôà-
ñÿñèíäÿ (äÿíèçÿ òþêöëäöéö éåðäÿ) ÿìÿëÿ ýÿ-
äÿ åòìÿê, áÿéàí åòìÿê, ñþéëÿìÿê, áèëäèð-
òèðäèéè ãîëëàð âÿ îíëàðûí àðàñûíäà ÷þêöíòö-
ìÿê. Ñþç äåìÿê. Äöçöíö äåìÿê. – [Àñëàí
äÿí èáàðÿò ñàùÿ, ÷àé òþêöíòöëÿðèíäÿí ÿìÿëÿ
áÿé:] ..Î, áèð ñþç äåäèìè, ùå÷ áèð çàìàí
ýÿëÿí äöçÿíëèê. Êöð ÷àéûíûí äåëòàñû.
óíóòìàç. Ú.Úàááàðëû. // Áèð ôèêðè éàçûëû ñó-
ÄÅÌÀÃÓÝÈÉÀ èñ. [éóí.] Þç ìÿãñÿäèíÿ
ðÿòäÿ èôàäÿ åòìÿê, éàçìàã. Ìöÿëëèô þç ÿñÿ-
÷àòìàã ö÷öí ùÿð úöð éàëàí âÿäëÿð, éàõóä
ðèíäÿ äåéèð êè..
áþùòàí âÿ ñ. èëÿ àäàìëàðûí èíñòèíêòèíÿ ãÿñ-
2. Íÿãë åòìÿê, ðÿâàéÿò åòìÿê (àäÿòÿí
äÿí òÿñèð åòìÿ, êöòëÿíèí ýåðèäÿ ãàëìûø ùèñ-
“êè” áàüëàéûúûñû èëÿ). Áåëÿ äåéèðëÿð êè... – äîü-
ñÿñèíèí çþâãëÿðèíÿ, ÿùâàëè-ðóùèééÿñèíÿ ðè-
ðóäàí äåéèðìèøëÿð êè, Íèêîëàéûí áèçÿ ÷îõ
éàêàðúàñûíà óéüóíëàøìà. // äàí. Äåìàãîã-
ÿçèééÿòëÿðè îëóá.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
úàñûíà ÷ûõûø, äàíûøûã, áþùòàí.
// Ñþùáÿò åòìÿê, ñþç à÷ìàã, äàíûøìàã. Ñàäûã
ÄÅÌÀÃÓÃ [éóí.] Äåìàãîãëóã öñóëóí-
äàí èñòèôàäÿ åäÿí. äåìàãîãëóã åäÿí. ßøðÿô
êèøè þç ùöíÿðèíäÿí ñþùáÿò äöøìöø êèìè, àðû-
êèìè úàùèë ñÿðâÿòäàð þâëàäû îëàí áó äåìà-
ëàðäàí ùÿâÿñëÿ äåìÿéÿ áàøëàäû. Ìèð Úÿëàë.
ãîãëàð ùÿð áèð ìÿçèééÿò âÿ ãèéìÿòè éàëíûç
3. Õÿáÿð âåðìÿê, ñþéëÿìÿê, áèëäèðìÿê. Áó
ñÿðâÿò âÿ äþâëÿòäÿ ýþðöð. À.Øàèã. [Ìèíäèëëè:]
ñþçö ùå÷ êÿñÿ äåìÿ. Áóíó ñÿíÿ êèì äåäè? Ñèð-
Ñèçñèç áó äåìàãîãëàðûí è÷èíäÿ ìÿíèì ðóùóì
ðè áàøãàëàðûíà äåìÿê. – Ãóø ó÷àð ÷ÿìÿí öñòÿ;
ëàï ÷öðöéÿð. Ñ.Ðÿùìàí. // Úàíëû äèëäÿ ÷îõ
Ñöíáöë, éàñÿìÿí öñòÿ; Éàðûì ýÿëäè äåñÿëÿð;
âàõò éåðëè-éåðñèç äàíûøàí, õÿáÿð÷è; àäàìñà-
Éåðè âàð ñèíÿì öñòÿ. (Áàéàòû). // Éåòèðìÿê,
òàí ìÿíàëàðûíäà èøëÿíèð.
áèëäèðìÿê, ÷àòäûðìàã. Ìÿíèì ôèêðèìè îíà äå.
ÄÅÌÀÃÎÃÚÀÑÛÍÀ çÿðô Äåìàãîãà õàñ
4. ßìð åòìÿê, ñÿðÿíúàì åòìÿê, òàïøûð-
îëàí áèð òÿðçäÿ, äåìàãîýèéà öñóëóíäàí èñòè-
ìàã. Îíà äå êè, òåç ýÿëñèí.
ôàäÿ åäÿðÿê. Äåìàãîãúàñûíà ÷ûõûø åòìÿê.
5. äàí. Íÿçìÿ ÷ÿêìÿê. Øåèð äåìÿê.
ÄÅÌÀÃÎÃËÀØÌÀÃ ô. Äåìàãîã îëìàã,
– [Ìîëëà:] Àðâàä, èêè ìèñðà äåìèøÿì.
äåìàãîã êèìè äàíûøìàã.
“Ì.Í.ëÿòèô.”.
ÄÅÌÀÃÎÃËÓÃ á à õ äåìàãîýèéà. Äå-
6. äàí. Àâàçëà îõóìàã. Áèð-èêè êÿëìÿ äå-
ìàãîãëóã åòìÿê. – [Ãóëó:] Äåìàãîãëóãëà
ìÿê. Äå ýÿëñèí. Áèð àüûç äåìÿê.
èø îëìàç. È.ßôÿíäèéåâ.
7. Àäëàíäûðìàã, àä âåðìÿê. Áóíà íÿ äå-
ÄÅÌÀÐÊÁÑÈÉÀ [ôð.]: äåìàðêàñèéà õÿò-
éÿðëÿð? Ñèç áóíà íÿ äåéèðñèíèç? Áåëÿ ùÿðÿ-
òè – ìöòàðèêÿ âÿ éà ñöëù áàüëàéàí èêè îðäóíó
êÿòÿ íÿ äåìÿê îëàð?
áèð-áèðèíäÿí àéûðàí õÿòò, çîíà; áàøãà-áàøãà
8. Ìÿíà âåðìÿê, ìÿíàñûíà ýÿëìÿê. Áó
äþâëÿòëÿðÿ ìÿõñóñ ÿðàçè.
ñþç íÿ äåìÿêäèð? ßðÿáúÿ “ùÿéàò” äèðèëèê
559
ÄÅÌßÊ
ÄÅÌÈ
äåìÿêäèð. // Äÿëàëÿò åòìÿê, ñöáóò åòìÿê, èôà-
ýöí âàðûá àíà éóðäóíà; Þïÿðñèíèç àíàìûí
äÿ åòìÿê, ýþñòÿðìÿê. Áó, î äåìÿê äåéèë êè...
òîç áàñàí ìÿçàðûíû... À.Èëäûðûì. Äåéèðëÿð êè
9. “Äÿðñ” ñþçö èëÿ – ìöÿëëèìëèê åòìÿê, äÿðñ
– ðÿâàéÿò âàð êè, ñþùáÿò âàð êè, áåëÿ äàíûøûð-
âåðìÿê, þéðÿòìÿê. Ôèðèäóí äàðöëôöíóíäàí
ëàð êè, áåëÿ ôèêèð éàéûëìûøäûð êè. Äåéèðëÿð êè,
÷ûõûá Øÿìñèééÿéÿ äÿðñ äåìÿéÿ ýåòäè.
áó èë ãûø áÿðê ñîéóã îëàúàã. Äåìÿê îëàð êè
Ì.Èáðàùèìîâ. Ãÿùðÿìàí ìöÿëëèìëÿð èòòèôàãûí-
– áèð øåéèí òÿõìèíèëèéèíè, ìþùòÿìÿëëèéèíè,
äà ÷àëûøìàãëà ìöÿëëèìëèê ñÿíÿòèíè áóðàõìûð,
ìöìêöíëöéöíö, ùÿãèãÿòÿ éàõûíëûüûíû áèëäè-
øÿùÿð ìÿêòÿáèíäÿ äÿðñ äåéèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðÿí àðà ñþç. Äåìÿê îëàð êè, èíäè ïàïàãëàðûí
10. “Äåéÿúÿê” øÿêëèíäÿ – äåéèëìÿñè, áèë-
ôàñîíó î ãÿäÿð àðòûã äåéèë, íÿ ãÿäÿð êè úöð-
äèðèëìÿñè, õÿáÿð âåðèëìÿñè âàúèá îëàí. Äàùà
áÿúöð ìÿñëÿêëÿð ìîääàäûð. Ú.Ìÿììÿäãó-
äåéÿúÿê ñþçöì éîõäóð. – [Ìÿììÿä:] Ñÿíÿ
ëóçàäÿ. Äåìÿê îëàð êè, ùàìû îéíàéûá éîðó-
äåéÿúÿê èêè âÿñèééÿòèì âàðäûð. “Àøûã Ãÿðèá”.
ëàíäàí ñîíðà àøûã ìÿúëèñÿ ýèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
[Øàùáàç áÿé:] Îüëóì, ÿéëÿø, ñÿíÿ äåéÿúÿê
Äåìÿê îëìàç êè – ñþéëÿíèëÿí ñþçöí, éà ôèê-
ñþçöì ÷îõäóð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ðèí äöçýöíëöéöíÿ àðõàéûí îëìàäûãäà, áèð øåéè
11. Øÿõñ ñîíëóãëàðû èëÿ èñ. ìÿíàñûíäà: äå-
ìöÿééÿí åòìÿêäÿ ÷ÿòèíëèê ÷ÿêäèêäÿ, éàõóä
äèéèì, äåäèéèí, äåäèéè – ñþéëÿäèéèì, ñþé-
èíêàðû éóìøàëòìàã èñòÿäèêäÿ èøëÿíÿí èôàäÿ.
ëÿäèéèí, ñþéëÿäèéè ñþç, ôèêèð âÿ ñ. Äåäèéèíÿ
Äåìÿê îëìàç êè, Ùàúû Êàìéàá ãàðäàøûíû
ÿìÿë åòìÿê. Äåäèéèíäÿí áåëÿ ÷ûõûð êè... // Áÿ-
éàõûíûíà áóðàõìûðäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Íåúÿ
çÿí úÿì øÿêëèíäÿ èøëÿíèð. Óñòà ... áàøûíû áó-
äåéèðëÿð – ôèêðè òàì âÿ äöçýöí èôàäÿ åòìÿê-
ëàéûá, äåäèêëÿðèíÿ éåêóí âóðäó. Ì.Ùöñåéí.
äÿ ÷ÿòèíëèê ÷ÿêäèêäÿ âÿ éà äàíûøàíûí ñþçö
12. “Áèð-áèð” ñþçö èëÿ – ñàäàëàìàã, òÿôÿð-
èëÿ òàì ðàçûëûüà ýÿëìÿäèêäÿ èøëÿäèëÿí èôàäÿ.
ðöàòû èëÿ, àðäûúûë ñóðÿòäÿ ùàìûñûíû ñþéëÿìÿê,
ßøðÿô, íåúÿ äåéÿðëÿð, úàíëàðà äÿéÿí îüëàí
áèëäèðìÿê. Öðÿéèíäÿêèëÿðè áèð-áèð äåìÿê.
èäè. È.Øûõëû. Íÿ äåéèì – òÿðÿääöä, ýþçëÿíèë-
– Éåòìÿç ÿëèì, íÿ ÷àðÿ, äöøÿí õàêè-ïàéöâÿ;
ìÿçëèê áèëäèðÿí àðà ñþç. Íÿ äåéèì, áèðäÿí
Áèð-áèð äåéÿì ñÿíÿ ÿëÿìö ìþùíÿòèì.
éàüûø éàüàð. – Èëê ãÿäÿìäÿ þïöøäö, ñîí ãÿ-
Ñ.ß.Øèðâàíè.
äÿìäÿ òöïöðúÿê; Áèð ãåéðè ìöêàôàòûí îëà-
13. “Äåìÿêäè(ð)” øÿêëèíäÿ – èêè øåéè åé-
úàãìû, íÿ äåéèì?.. Ì.Àðàç.
íèëÿøäèðìÿ ìÿíàñûíäà èøëÿíèð. Áàêûéà àëè
ÄÅÌßÊ2 àðà ñþç ìÿíàñûíäà. Ñþéëÿíìèø
òÿùñèë àëìàüà ýåòìÿê, Ýöëøàä ö÷öí äþ-
ôèêðÿ éåêóí âóðìàã, îíó õöëàñÿ åòìÿê ö÷öí
çöëìÿç îëàí íÿíÿ âÿ ãàðäàø çöëìöíäÿí õèëàñ
èøëÿíèð; äåìÿëè, éÿíè áóíäàí î íÿòèúÿ ÷ûõûð
îëìàã äåìÿêäèð. ß.ßáöëùÿñÿí.
êè. Ñèç ùàçûðñûíûçìû, äåìÿê, ýåäÿ áèëÿðèê.
14. Ôåëè áàüëàìà øÿêëèíäÿ: äåéèá – 1) íÿ-
– Äåìÿê, áó ìèñðàíûí äà ÿñèë ìÿíàñû áó èìèø
çÿðäÿ òóòàðàã, öç òóòàðàã, èñòèãàìÿò ýþòö-
êè, äöíéàäà êå÷èíìÿê, ýöçÿðàí åòìÿê èñòÿ-
ðÿðÿê. Ãûðõ ëîòó áèð-áèðèíÿ ãîøóëóá, Òÿáðèç
éèðñÿíñÿ, úàìààò èëÿ ùÿìðÿíý îë. Í.Âÿçèðîâ.
äåéèá éîëà äöøäöëÿð. “Àøûã Ãÿðèá”. Ñèçè äåéèá
Äåìÿê, áåëÿ ÷ûõûð êè, Ìàãñóä ìöÿëëèì Ñåâèëè
ýÿëìèøÿì, åé ìÿíèì ìöñÿëìàí ãàðäàø-
ùÿéàò èìòàùàíûíà ÷ÿêèðìèø. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëàðûì! Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ; 2) ùåñàá åäÿ-
ÄÅÌßËÈ1 ñèô. Äåéèëìÿñè, áèëäèðèëìÿñè ëà-
ðÿê. Áó öçö ãàðÿ êþíöëäöð ìÿíè ðöñâàé åëÿ-
çûì ýÿëÿí, äåéÿúÿê; äåéèëÿñè. [Çàìàí:] Çà-
éÿí; Î êè ìÿí äóñò äåéèá òóòìóø èäèì, äöø-
ðàôàò ãàëñûí êÿíàðäà, ñÿíÿ áèð íå÷ÿ äåìÿëè
ìÿí èìèø. Ñ.ß.Øèðâàíè; 3) “äóðìàã” ñþçö èëÿ
ñþçöì âàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
– äàèì òÿêðàð åòìÿê, ñþéëÿìÿê. Õàòèðèíÿ
ÄÅÌßËÈ2 á à õ äåìÿê2. ..Èêè àäàì ÿâÿçèíÿ
äÿéìÿñèí, Àüà Äÿðâèø, ñÿíèí þçöíäÿ äÿ ìÿí
áèð àäàì èøëÿéÿúÿê, äåìÿëè, èêè ìààø ÿâÿçèíÿ
ùå÷ áèð ùÿðÿêÿò ýþðìÿìèøÿì, áÿãåéð ÿç øè-
áèð ìààø âåðèëÿúÿê. Ì.Ùöñåéí. [Ãîøàòõàí:]
êàéÿò... – “ôÿëÿê êÿúðÿôòàðäûð”, – äåéèá äó-
Ëàãåéäëèê êÿíä ìöÿëëèìè ö÷öí äþçöëìÿç áèð
ðóðñàí. Í.Âÿçèðîâ.
áÿëàäûð, äåìÿëè, ùå÷ øåé îíóí öðÿéèíè éàí-
◊ Äåéÿê êè – ôÿðç åäÿê êè, òóòàã êè. Äå-
äûðìûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
éèðäèì êè – áó ôèêèðäÿ èäèì êè, áåëÿ ýöìàí
ÄÅÌÈ èñ. ìÿù. Ãÿëéàí, ÷óáóã. Ñöëåéìàí ..
åäèðäèì êè (÷îõ âàõò àðçó áèëäèðèð). Äåéèðäèì
äàìàüûíäà áèð óçóíãóéðóã Øÿêè äåìèñè, êÿ-
êè, áèð áèçÿ ýÿëÿñÿí. – Ìÿí äåéèðäèì êè, áèð
ìàëè-èñòèðàùÿòëÿ ÿéëÿøèá, .. òöñòöñöíö ùàëãà-
560
ÄÅÌÈÓÐÃ
ÄÅÏÀÐÒÀÌÅÍÒ
ùàëãà ùàâàéà áóðàõìàãäà èäè. ß.Ùàãâåðäè-
ðóëóø; õàëã ùàêèìèééÿòè. Õàëã äåìîêðàòèéàñû
éåâ. ...[Ìóñà êèøèíèí] äåìèñè äàèìà àüçûíäà
þëêÿëÿðè.
òöñòöëÿíèðäè. È.ßôÿíäèéåâ.
2. Èúòèìàè òÿøêèëàòëàðûí ùÿéàò âÿ ôÿàëèééÿ-
ÄÅÌÈÚÐÃ [éóí.] ôÿëñ. 1. Ïëàòîíóí èäåàëèñò
òèíäÿ áöòöí êîëëåêòèâ öçâëÿðèíèí ôÿàë èøòèðà-
ôÿëñÿôÿñèíäÿ Àëëàù.
êûíû âÿ òÿñèðèíè òÿìèí åäÿí ðÿùáÿðëèê öñóëó.
2. ìÿú. Éàðàäûúû ãöââÿ, éàðàäàí.
Ïàðòèéà äàõèëè äåìîêðàòèéà.
´
ÄÅÌÎÊÐÁÒ [éóí.] 1. Äåìîêðàòèéà òÿ-
ÄÅÌÎÊÐÀÒÈÇÌ [éóí.] 1. Äåìîêðàòèéà-
ðÿôäàðû. Ðóñ èíãèëàá÷û äåìîêðàòëàðû. Äå-
íû ãÿáóë åäèá ùÿéàòà êå÷èðìÿ. // Äåìîêðàò-
ìîêðàò éàçû÷ûëàð.
ëûã. “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” èíãèëàáè äåìîêðà-
2. Áóðæóà äåìîêðàò ïàðòèéàñûíûí öçâö.
òèçìèí èôàäÿ÷èñè âÿ ìÿðêÿçè èäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
3. ìÿú. Ñàäÿëèéè ñåâÿí, ñàäÿ ùÿéàò êå÷è-
Îãòàéûí äåìîêðàòèçìè áèçè èíàíäûðûð êè, î,
ðÿí, àäè àäàìëàðà éàõûí îëàí, îíëàðëà öíñèé-
äîüðóäàí äà ãàðøûñûíà ãîéäóüó ìÿãñÿäÿ
éÿò áàüëàéàí àäàì.
÷àòà áèëÿúÿêäèð. Ì.Àðèô.
´
ÄÅÌÎÊÐÀÒÈÊ ñèô. [éóí.] 1. Äåìîêðàòè-
2. ìÿú. Ùÿéàòäà, èíñàíëàðëà ìöíàñèáÿòäÿ
éàéà ìöâàôèã îëàí, äåìîêðàòèéà ÿñàñûíäà
âÿ ñ.-äÿ ñàäÿëèê.
ãóðóëìóø, äåìîêðàòèéàíû ùÿéàòà êå÷èðÿí, äå-
ÄÅÌÎÊÐÀÒËÀØÌÀ “Äåìîêðàòëàøìàã”-
ìîêðàòèéà ïðèíñèïëÿðèíÿ ðèàéÿò åäÿí. Äåìîê-
äàí ô.èñ.
ðàòèê èäàðÿ öñóëó. Äåìîêðàòèê ðåñïóáëèêà.
ÄÅÌÎÊÐÀÒËÀØÌÀÃ ô. Äàùà äåìîêðàò
Äåìîêðàòèê èñëàùàò. Äåìîêðàòèê ìÿòáóàò.
îëìàã, ùÿéàò òÿðçè âÿ ñ. úÿùÿòäÿí äàùà äà
2. Çÿùìÿòêåø õàëã êöòëÿëÿðèíÿ õàñ îëàí;
ñàäÿëÿøìÿê.
ñàäÿ, àäè. Äåìîêðàòèê òÿðáèéÿ àëìûø àäàì.
ÄÅÌÎÊÐÀÒËÛÃ èñ. á à õ äåìîêðàòèçì
– ßäèáèí äåìîêðàòèê ôèêèðëÿðè îíóí “Íàäèð
2-úè ìÿíàäà.
øàù” òàðèõè ôàúèÿñèíäÿ äàùà ïàðëàã èôàäÿñèíè
ÄÅÌÎÃÐÁÔÈÉÀ [éóí. äåìîñ – õàëã âÿ
òàïìûøäûð. Ì.Àðèô.
ýðàïùî – éàçûðàì] Ñòàòèñòèêàíûí, ÿùàëèíèí
ÄÅÌÎÊÐÀÒÈÊËßØÄÈÐÈËÌß “Äåìîê-
òÿðêèáèíè, àðòûìûíû, ìèãäàðûíû âÿ ùÿðÿêÿòèíè
ðàòèêëÿøäèðèëìÿê”äÿí ô.èñ. Èúòèìàè ãóðóëóøóí
þéðÿíìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí øþáÿñè. Äåìîãðà-
äåìîêðàòèêëÿøäèðèëìÿñè.
ôèéà èúòèìàè åëìäèð.
ÄÅÌÎÊÐÀÒÈÊËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äå-
ÄÉÌÏÈÍÃ [èíý.] èãò. Õàðèúè áàçàðëàðäà
ìîêðàòèê ùàëà ñàëûíìàã, äåìîêðàòèçìÿ òàáå
ðÿãèáëÿðè àðàäàí ÷ûõàðìàã ìÿãñÿäèëÿ ìàë-
åäèëìÿê, äåìîêðàòèçì ùÿéàòà êå÷èðèëìÿê.
ëàðûí ìàéà ãèéìÿòèíäÿí âÿ äàõèëè áàçàðäà-
ÄÅÌÎÊÐÀÒÈÊËßØÄÈÐÈËÌÈØ ô.ñèô. Äå-
êûíäàí äàùà óúóç ñàòûëìàñû.
ìîêðàòèê ùàëà ñàëûíìûø, äåìîêðàòèçì ÿñà-
ÄÅÍÀÒÓÐÁÒ [ëàò.] Òåõíèêàäà èøëÿäèë-
ñûíäà ãóðóëìóø, äåìîêðàòèçìÿ òàáå åäèëìèø.
ìÿê ö÷öí ùàçûðëàíàí çÿùÿðëè ñïèðò.
ÄÅÌÎÊÐÀÒÈÊËßØÄÈÐÌß “Äåìîêðà-
ÄÅÍÄÐÀÐÈ èñ. [éóí.] Áîòàíèêà áàüûíûí
òèêëÿøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
à÷ûã ñàùÿëÿðèíäÿ ïëàí öçðÿ ÿêèëìèø àüàú âÿ
ÄÅÌÎÊÐÀÒÈÊËßØÄÈÐÌßÊ ô. Äåìîêðà-
êîë áèòêèëÿðè.
òèê ùàëà ñàëìàã, äåìîêðàòèçì òÿòáèã åòìÿê,
´
ÄÅÍØÈÊ [ðóñ.] ×àð îðäóñóíäà çàáèòÿ õèä-
äåìîêðàòèéà ÿñàñûíäà ãóðìàã, äåìîêðàòèéà-
ìÿò åäÿí ñûðàâè ÿñýÿð. [Çóðèí] ìÿíèì äåí-
éà òàáå åòìÿê. Ñå÷êè ñèñòåìèíè äåìîêðàòèêëÿø-
øèêèìè ÷þëÿ ÷ûõàðäû âÿ ìÿíèìëÿ èøè îëäóüóíó
äèðìÿê.
ñþéëÿäè. Ïóøêèíäÿí. Áó çàáèòëÿðèí ùÿð áèðèíèí
ÄÅÌÎÊÐÀÒÈÊËßØÌß
“Äåìîêðàòèê-
àðõàñûíúà êàçàê ïàëòàðû ýåéìèø õöñóñè äåí-
ëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
øèêëÿð âàðäû. Ï.Ìàêóëó.
ÄÅÌÎÊÐÀÒÈÊËßØÌßÊ ô. Äåìîêðàòèê
ÄÅÏÀÐÒÁÌÅÍÒ [ôð.] 1. Èíãèëàáäàí ÿââÿë
ùàëà äöøìÿê, äàùà äåìîêðàòèê îëìàã.
Ðóñèéàäà âÿ áÿçè õàðèúè þëêÿëÿðäÿ: íàçèðëèéèí,
ÄÅÌÎÊÐÀÒÈÊËÈÊ èñ. Äåìîêðàòèéà ïðèí-
àëè ùþêóìÿò âÿ éà ìÿùêÿìÿ èäàðÿëÿðè øþáÿ-
ñèïëÿðèíÿ ÿñàñëàíìà. Ñå÷êèëÿðèí äåìîêðàòèê-
ëÿðèíèí àäû. Ëàéèùÿäÿí 5 íöñõÿíè öìóìè èäàðÿ
ëèéè.
äåïàðòàìåíòèíèí äèðåêòîðó Áàðàíîâñêèéÿ
ÄÅÌÎÊÐÁÒÈÉÀ èñ. [éóí.] 1. Äþâëÿòè èäàðÿ
õöñóñè áèð ÿðèçÿ èëÿ áÿðàáÿð òÿãäèì åòìèøÿì.
èøè õàëãûí ÿëèíäÿ îëäóüó èäàðÿ öñóëó, ñèéàñè ãó-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áèð äÿôÿ [Õëåñòàêîâà]
561
ÄÅÏÅØÀ
ÄÅÑÉÀÒÈÍ
äåïàðòàìåíòèí äèðåêòîðëóüóíó òÿêëèô åòäèëÿð.
ÄÅÐÌÀÒÎËÓÝÈÉÀ [éóí.] Òèáá åëìèíèí
Ô.Êþ÷ÿðëè.
äÿðè õÿñòÿëèêëÿðèíäÿí âÿ îíëàðûí ìöàëèúÿ-
2. Ôðàíñàäà: èíçèáàòè-ÿðàçè áþëýö âàùèäè.
ñèíäÿí áÿùñ åäÿí øþáÿñè.
3. Àìåðèêà Áèðëÿøìèø Øòàòëàðûíäà âÿ Èñ-
ÄÅÐÌÀÒÎËÎÃ [éóí.] Äÿðè õÿñòÿëèêëÿðè
âå÷ðÿäÿ: íàçèðëèê. Äþâëÿò äåïàðòàìåíòè
ìöòÿõÿññèñè îëàí ùÿêèì.
(ÀÁØ-äà õàðèúè èøëÿð íàçèðëèéè).
ÄÅÑÁÍÒ èñ. [ôð.] 1. Ùÿðáè ÿìÿëèééàò àïàð-
ÄÅÏÉØÀ [ôð.] 1. Òÿúèëè äèïëîìàòèê, ùÿðáè
ìàã ö÷öí ýÿìè, òÿééàðÿ âÿ á. âàñèòÿëÿðëÿ äöø-
âÿ ñ. ìÿëóìàò.
ìÿí òîðïàüûíà ÷ûõàðûëàí ãöââÿ. Ùàâà äåñàíòû.
2. Òåëåãðàì.
Äåñàíò ÷ûõàðìàã. – Ñàùèëÿ ÷ûõàí äåñàíò àë-
ÄÅÏÓ [ôð.] 1. Âàãîí âÿ ëîêîìîòèâëÿðèí äà-
ìàíëàðû ëèìàíäàí ãîâäó... Ì.Ùöñåéí. ...Ýåúÿ
éàíìàñû âÿ òÿìèðè ö÷öí õöñóñè éåð, åìàëàòõà-
äåñàíòûíû èêè òÿééàðÿ ñàëìàëû, èêè ùèññÿ ÿëáèð
íà. Äÿìèðéîë äåïîñóíäà äà èøè áóðàõûá òÿ-
ùÿðÿêÿò åòìÿëè èäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
òèëÿ áàøëàäûëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ãÿùðÿìàíè]
2. Äöøìÿí òîðïàüûíà ãîøóí ÷ûõàðìà
..äåïîäà ïàðîâîçëàðûí òÿìèð óñòàñû âÿçèôÿ-
ÿìÿëèééàòû.
ñèíäÿ ÷àëûøûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÄÅÑÀÍÒ×Û èñ. Äåñàíò ãîøóíëàðû äþéöø÷öñö.
2. èñ. ôèçèîë. Úàíëû îðãàíèçìäÿ ãàí ñàõ-
ÄÅÑÉÐÒ èñ. [ôð.] Õþðÿêäÿí ñîíðà âåðèëÿí
ëàéàí öçâëÿð (ãàëàã, ãàðà úèéÿð, äÿðè). Ãàí
ìåéâÿ, øèðíèééàò âÿ ñ.
äåïîñó.
ÄÉÑÏÎÒ [éóí.] 1. Äþâëÿòè ãàíóí ÿñàñûíäà
äåéèë, þç èñòÿäèéè êèìè èäàðÿ åäÿí çöëìêàð,
ÄÅÏÎÍÉÍÒ [ëàò.] ìàë. Äåïîçèòÿ ïóë âÿ
éà ãèéìÿòëè êàüûç ãîéàí.
ìöñòÿáèä ùþêìäàð; ùàêèìè-ìöòëÿã. Òàõò âÿ
òàú, éàõøû ìÿãñÿäëÿ èøÿ áàøëàéàí Íàäèðè äÿ
ÄÅÏÎÐÒÀÑÈÉÀ èñ. [ëàò.] Áèð õàëãûí éàøà-
äåñïîòà ÷åâèðèð. Ì.Àðèô.
äûüû þëêÿ ÿðàçèñèíäÿí çîðëà ÷ûõàðûëìàñû,
2. ìÿú. Áàøãàëàðûíû þç èðàäÿñèíÿ òàáå åò-
ìÿúáóðè êþ÷öðöëìÿñè âÿ éà ãîâóëìàñû.
ìÿéÿ ÷àëûøàí, îíëàðûí àðçó âÿ èðàäÿñèíè òàï-
1948-1953-úö èëëÿðäÿ àçÿðáàéúàíëûëàðûí Åð-
äàëàéàí àäàì.
ìÿíèñòàí ÑÑÐ ÿðàçèñèíäÿêè òàðèõè-åòíèê òîð-
ÄÅÑÏÎÒÚÀÑÛÍÀ çÿðô Äåñïîò êèìè, ìöñòÿ-
ïàãëàðûíäàí êöòëÿâè ñóðÿòäÿ äåïîðòàñèéàñû.
´
áèäúÿñèíÿ, çöëìêàðúàñûíà. Äåñïîòúàñûíà ùÿðÿ-
ÄÅÏÎÇÈÒ [ëàò.] ìàë. Ìöÿééÿí ìÿãñÿäëÿ
êÿò åòìÿê.
ñàõëàíûëìàã ö÷öí áàíêà âÿ éà áàøãà êðåäèò
´
ÄÅÑÏÎÒÈÊ ñèô. [éóí.] Ìöñòÿáèä, èñòèáäàä-
èäàðÿñèíÿ âåðèëÿí ïóë âÿ éà ãèéìÿòëè êàüûç(ëàð).
÷û, çöëìêàð. Äåñïîòèê ùþêóìÿò. – Ðçà õàíûí
ÄÅÏÐÉÑÑÈÉÀ1 èñ. [ëàò.] Òÿñÿððöôàò äóð-
ãÿçÿáëè öçö âÿ ýþçëÿðè, äåñïîòèê ðÿôòàðû îíó
üóíëóüó, áàùàëûã, òèúàðÿò ìàëëàðûíà òÿëÿáàòûí
÷àøäûðìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
çÿèôëèéè, èøñèçëèêëÿ ñÿúèééÿëÿíÿí âÿçèééÿò.
´
ÄÅÑÏÎÒÈÇÌ [éóí.] 1. Èñòèáäàäà ÿñàñëà-
ÄÅÏÐÅÑÑÈÉÀ2 èñ. [ëàò.] Áöòöí ÿòðàôûí, ùÿð
íàí äþâëÿò ãóðóëóøó; ãåéðè-ìÿùäóä ùàêè-
øåéèí ãàðàíëûã è÷èíäÿ ýþðöíìÿñè èëÿ ñÿúèééÿ-
ìèééÿò; èñòèáäàä, ìöòëÿãèééÿò.
ëÿíÿí ïñèõè âÿçèééÿò; ðóù äöøêöíëöéö.
2. ìÿú. Çöëìêàðëûã, ìöñòÿáèäëèê, çöëì. Ìÿ-
ÄÅÏÓÒÁÒ èñ. [ëàò.] 1. Ìöÿééÿí åäèëìèø
ëóìäóð êè, åëì âÿ ìÿäÿíèééÿò ýåíèø éàéûë-
ãàéäà öçðÿ ãàíóíâåðèúè, éàõóä íöìàéÿíäÿëè
äûãäàí ñîíðà äåñïîòèçì, ôàíàòèçì .. àðòûã éà-
îðãàíà ÿùàëè òÿðÿôèíäÿí ñå÷èëÿí øÿõñ.
øàéà áèëìÿçëÿð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Î äþâð, ..
2. Íöìàéÿíäÿ. Ýöðúöñòàíûí ùÿð éåðèíäÿí
Ùþòå âÿ Øèëëåð êèìè þëìÿç ñÿíÿòêàðëàðûí îðòà
– óçàã âÿ óúà äàüëàðûíäàí, äÿðèí äÿðÿëÿðèí-
ÿñð ùÿéàò òÿðçèíÿ âÿ çåùíèééÿòÿ ãàðøû, çöëì âÿ
äÿí âÿ ãàëûí ìåøÿëÿðèíäÿí äåïóòàòëàð Òèôëèñ
äåñïîòèçìÿ ãàðøû øèääÿòëè ìöáàðèçÿéÿ áàøëàéà-
øÿùÿðèíÿ úÿì îëóá. Ô.Êþ÷ÿðëè.
ðàã ùóìàíèçì, àçàäëûã, áÿøÿðèééÿò÷èëèê áàéðà-
ÄÅÏÓÒÀÒËÛÃ èñ. Äåïóòàò âÿçèôÿñè. Äåïó-
üûíû óúàëòäûüû äþâðäöð. Ì.Èáðàùèìîâ.
òàòëûüà íàìèçÿä. Äåïóòàòëûã íèøàíû. Äåïó-
ÄÅÑÏÎÒËÓÃ
á à õ
äåñïîòèçì
2-úè
òàòëûã ñÿëàùèééÿòè.
ìÿíàäà.
´
ÄÅÐÌÀÒÈÍ [éóí.] Öñòö ñåëëöëîçëà þðòöë-
´
ÄÅÑÉÀÒÈÍ [ðóñ.] Ìåòð ñèñòåìèíäÿí ãà-
ìöø ïàð÷àäàí ùàçûðëàíàí ñöíè äÿðè íþâö.
áàã òÿòáèã åäèëÿí 1,09 ùåêòàðà áÿðàáÿð éåð
// Áó äÿðèäÿí ãàéðûëìûø, öçÿðèíÿ áó úöð äÿðè
þë÷öñö. Äåñéàòèíÿ èêè éöç ìàíàò äåéÿíèí àü-
÷ÿêèëìèø. Äåðìàòèí úèëä.
çûíäàí âóðóðëàð. À.Øàèã.
562
ÄÅØÄÈÐÈËÌß
ÄÅÂÈÐÌß
ÄÅØÄÈÐÈËÌß “Äåøäèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÅØÌß “Äåøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÅØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Áàøãàñûíà äåøäèð-
ÄÅØÌßÊ ô. 1. Äåøèê à÷ìàã, äÿëìÿê. Áóð-
ìÿê, äåøèê à÷äûðûëìàã.
üó èëÿ òàõòàíû äåøìÿê. Äèâàðû äåøìÿê. Ñè÷àí
ÄÅØÄÈÐÌß “Äåøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
äþøÿìÿíè äåøèá. – [Åéâàç êèøè] áÿíäÿ ÷àòûíúà
ÄÅØÄÈÐÌßÊ èúá. Äåøèê à÷äûðìàã. Òàõ-
ñó áÿíäè äåøèá ìÿüðóð áèð òÿðçäÿ ýöúö ýÿë-
òàíû äåøäèðìÿê. Äÿìèðè äåøäèðìÿê.
äèêúÿ ôûøãûðûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
ÄÅØÈÚÈ ñèô. 1. Äÿëÿí, äåøÿí, äÿëèúè, äåøÿ
2. Èéíÿ âÿ ñ. óúóèòè øåé áàòûðàðàã äÿëèê à÷-
áèëÿí. Äåøèúè àëÿò.
ìàã. ×èáàíû äåøìÿê.
2. ìÿú. Ñàíúûúû, äÿëèúè, èòè.
3. ìÿú. Äÿðèíëÿðÿ èøëÿìÿê, ÷îõ äÿðèí òÿñèð
ÄÅØÈÊ èñ. 1. Äÿëèê, äÿðèí äàç ÷óõóð. Äåøè-
åòìÿê. Øàõòà àäàìûí áåéíèíè äåøèð.
éè áÿðêèòìÿê. Äåøèêäÿí ñè÷àí ÷ûõäû. – Ãàðàí-
ÄÅÒÀË èñ. [ôð.] 1. ßí õûðäà òÿôÿððöàò.
ëûã áóúàãëàðäà òàõ÷à êèìè äåøèêëÿðÿ äöçöëöá
2. òåõ. Ìàøûí âÿ ìåõàíèçìèí èðèëè-õûðäàëû
ñàõñû ãàá-ãàøûã, áèð-èêè ìèñ ãàá. Ú.Ìÿì-
ùèññÿëÿðè. Àü ùàìàð äåòàë èòè áû÷àã àëòûíäà ôûð-
ìÿäãóëóçàäÿ. // Áîøëóã, áîø éåð. [Òöëêö] þç
ëàíûð... Ù.Ñåéèäáÿéëè.
ùåéâàíëûüû èëÿ ùå÷ áèð çàìàí áèð äåøèéè îëàí
ÄÅÒÀËËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Äåòàëëàøäûðûëìàã”-
éóâàäà éàøàìàç, îíóí éóâàñûíäà èêè äåøèê
äàí ô.èñ.
îëìàëûäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Úûðûã éåð, éûðòûã
ÄÅÒÀËËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Áöòöí úÿ-
éåð, äåøèëìèø éåð. Âåäðÿ äåøèéèíäÿí äàìûð.
ùÿòëÿðè âÿ òÿôÿððöàòû íÿçÿðÿ àëûíìàã; äÿãèã-
2. ñèô. Úûðûã, éûðòûã, äåøèëìèø, úûðûëìûø. Äå-
ëÿøäèðèëìÿê.
øèê êèñÿ. Äåøèê ãàçàí. Äåøèê úîðàá.
ÄÅÒÀËËÀØÄÛÐÌÀ “Äåòàëëàøäûðìàã”äàí
3. Áèð øåéèí (ìÿñ.: áóðíóí, ãóëàüûí âÿ ñ.-
ô.èñ. ..ßñÿðëÿðèí éàçûëûøûíäà äåòàëëàøäûðìà úÿ-
íèí) äàèðÿâè øÿêèëäÿ îëàí è÷è. Áóðóí äåøèéè.
ùÿòèíÿ õöñóñè äèããÿò éåòèðèëèð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
Ãóëàã äåøèéè. – Óìóä éàâàøúà íÿôÿñ ÷ÿêäè âÿ
ÄÅÒÀËËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Áöòöí úÿùÿòëÿðèíè
åëÿ áèëäè êè, òîç áóðíóíóí äåøèêëÿðèíäÿí êå÷èá
âÿ òÿôÿððöàòûíû íÿçÿðÿ àëìàã; äÿãèãëÿøäèð-
äèë÷ÿéèíäÿ ïàë÷ûüà äþíäö. È.Ìÿëèêçàäÿ.
ìÿê. Ïëàíû äåòàëëàøäûðìàã.
´
ÄÅØÈÊÀ×ÀÍ èñ. Äåøèê à÷ìàã ö÷öí àëÿò.
ÄÅÒÅÊÒÈÂ [èíý. ÿñëè ëàò.] Úàñóñëàðûí ìà-
ÄÅØÈÊ-ÄÅØÈÊ ñèô. ×îõ äåøèéè îëàí. Äåøèê-
úÿðàëàðûíû òÿñâèð åäÿí ÿñÿð. Äåòåêòèâ ðîìàí.
äåøèê äèâàð. Äåøèê-äåøèê êàüûç. Äåøèê-
ÄÅÒÉÊÒÎÐ èñ. [ëàò.] ðàä. Éöêñÿê òåçëèêëè
äåøèê åëÿìÿê – ÷îõëó äåøèê à÷ìàã, ùÿð éå-
òèòðÿéèøëÿðè ãóëàãëà ãàâðàíûëà áèëÿí àë÷àã òåç-
ðèíè äåøìÿê. Îë ñè÷àíà ÷ÿíýèíè âóðäó ïèøèê;
ëèêëè òèòðÿéèøëÿðÿ ÷åâèðÿí úèùàç.
Åéëÿäè ÿíäàìûíû äåøèê-äåøèê. Ñ.ß.Øèðâàíè. –
´
ÄÅÒÅÐÌÈÍÈÑÒ [ëàò.] ôÿëñ. Äåòåðìèíèçì
Òèêàí îíóí [Ñàëàòûíûí] áÿäÿíèíè äåøèê-äåøèê
òÿðÿôäàðû.
åòìèøäè. È.Øûõëû. Äåøèê-äåøèê îëìàã – ÷îõëó
´
ÄÅÒÅÐÌÈÍÈÇÌ [ëàò.] ôÿëñ. Úÿìèééÿò âÿ
äåøèêëÿð à÷ûëìàã, éûðòûã-éûðòûã îëìàã. [Ôÿðùà-
òÿáèÿòäÿ áàø âåðÿí áöòöí ùàäèñÿëÿðèí öìóìè
äûí] ýþçëÿðè ñàü ãû÷ûíà, äåøèê-äåøèê îëìóø éà-
îáéåêòèâ ãàíóíëàðäàí âÿ ñÿáÿáèééÿò ÿëàãÿ-
øûë ìàùóä øàëâàðûíà ñàòàøûíúà öðÿéèíäÿ ãî-
ñèíäÿí àñûëû îëäóüó ùàããûíäà åëìè àíëàéûø.
ïàí àüðû ýèúýàùëàðûíäà áÿíä àëäû. ß.Âÿëèéåâ.
ÄÅÂÀËÂÁÑÈÉÀ [ôð.] èãò. Ãèéìÿòäÿí äöø-
ÄÅØÈÊËÈ ñèô. Äåøèéè îëàí, äåøèëìèø.
ìöø êàüûç ïóëëàðûí òÿäàâöëäÿí ýþòöðöëÿðÿê
ÄÅØÈËÌß “Äåøèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ñàáèò êàüûç ïóëëàðëà ÿâÿç åäèëìÿñèíäÿí èáà-
ÄÅØÈËÌßÊ 1. “Äåøìÿê”äÿí ìÿúù. ...Íè-
ðÿò ïóë èñëàùàòû. // Êàüûç ïóëëàðûí ìÿçÿííÿ-
øàí÷ûíûí àòäûüû îõëàðäàí êöðêöí äÿ äåøèëèá,
ñèíèí àøàüû ñàëûíìàñû.
ïàïàüûí äà. “Ì.Í.ëÿòèô.”
ÄÅÂÈÊ ñèô. ìÿù. Èø ýþðÿíäÿ î éàí-áó éàíà
2. ò-ñèç. Öñòö à÷ûëìàã, èðèíèí âÿ ñ.-íèí ÷ûõ-
áàõìàüà àäÿò åòìèø. Äåâèê àäàì.
ìàñû ö÷öí éîë à÷ûëìàã. ×èáàí äåøèëäè.
ÄÅÂÈÊÌß “Äåâèêìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÅØÈËÌÈØ “Äåøèëìÿê”äÿí ô.ñèô. Äåøèëìèø
ÄÅÂÈÊÌßÊ á à õ äþéöêìÿê. Áóíëàðûí
äèâàð. Äåøèëìèø âåäðÿ. Äåøèëìèø éàðà. – Ýö-
äåâèêäèéèíè
ýþðÿí Ðöñòÿì äàéàíäû.
ëÿñÿð àòàñûíûí àëòû äåøèëìèø ÷àðûüûíû ýþçäÿí
Ñ.Ðÿùèìîâ.
êå÷èðäè âÿ è÷ÿðè àäëàäû. È.Øûõëû.
ÄÅÂÈÐÌß “Äåâèðìÿê”äÿí ô.èñ.
563
ÄÅÂÈÐÌßÊ
ÄÅÉÈÚÈËÈÊ
ÄÅÂÈÐÌßÊ ô. 1. Àëòûíû öñòöíÿ ÷åâèðìÿê,
ãûçûøûá, áÿñ áó íÿ ö÷öí åâèíè-åøèéèíè áóðàõûá
áàøûàøàüû åòìÿê. Ãàçàíû äåâèðìÿê. Ñòîëó
àðâàä öñòöíÿ ýÿëèá?! È.Øûõëû.
äåâèðìÿê.
ÄÅÉßÍ äàí. á à õ äåéÿñÿí. Äåéÿí, î ýåò-
2. ìÿú. Éûõìàã, ùàêèìèééÿòäÿí ìÿùðóì
äè. – Äåéÿí, ÿêèçëÿðëÿ ýÿëäè áÿðàáÿð; Ïîëàäûí
åòìÿê, îðòàäàí ãàëäûðìàã, ëÿüâ åòìÿê.
åâèíÿ þýåé-äîüìàëûã. Ì.Ðàùèì.
Ìöòëÿãèééÿòè äåâèðìÿê. Áóðæóàçèéàíû äåâèð-
ÄÅÉßÍ-ÝÖËßÍ ñèô. Øÿí, öðÿéèà÷ûã, çàðà-
ìÿê. – Èíäè àðòûã éûõûëäû, áàòäû ãàíëû ñàðàé-
ôàòúûë, ÿùâàëëû. Äåéÿí-ýöëÿí, ñþùáÿòúèë îüëàí.
ëàð; Äåâèðäèëÿð òàõòûíû, ãàí è÷ÿí ïàäøàùûí.
ÄÅÉßÑßÍ àðà ñþç ìÿíàñûíäà. Åùòèìàë,
ß.Úàâàä.
ýÿðÿê êè, ýþðöíöð (êè). Îíóí äåäèêëÿðè, äå-
´
ÄÅÂÈÇ èñ. [ôð.] 1. ßñàñ áèð ôèêðèí, ìÿñëÿêèí,
éÿñÿí, äöç ÷ûõìàäû. Äåéÿñÿí, ýÿëÿí âàð.
ÿãèäÿíèí ãûñà øÿêèëäÿ èôàäÿñè. Ñÿáèðëÿ ôöðñÿò
– [Ôàçèë:] Âàëëàù, ìÿí þçöì äÿ ìÿÿòòÿë ãàë-
ýþçëÿìÿê .. [Ìîëëàéåâèí] äåâèçè èäè. Ì.Ùöñåéí.
ìûøàì; ÷öíêè î äÿëè þâðÿòäÿí äÿ, äåéÿñÿí, áèð
2. Êîíêóðñëàðäà: ìöÿëëèôèí þç àä âÿ ôàìè-
ùàðàé éîõäóð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ñÿ-
ëèéàñû ÿâÿçèíäÿ ÿñÿðè öçÿðèíäÿ éàçäûüû ñþç,
íÿì:] Àõ, äåéÿñÿí, àüà ýÿëèð. Àé àìàí, àüà
éà èáàðÿ.
ýÿëèð; äóð ãà÷! Ö.Ùàúûáÿéîâ. Óøàüûí äàëûñ-
ÄÅÂÐ 1. Á à õ äþâð1.
ûíäà, äåéÿñÿí, îäóí øÿëÿñè âàðäû. Ìèð Úÿëàë.
2. Á à õ äþâðÿ 2-úè ìÿíàäà. Áó öìèä èëÿ
// Ñàíêè, åëÿ áèë.
êè ãÿìçÿíäÿí àëà êàìè-äèëèí; Äöçöëöá ýþç-
ÄÅÉÈÁ-ÄÀÍÛØÌÀ èñ. Ñþùáÿò, ñþùáÿò åòìÿ.
ëÿðèíè äþâðöíÿ ìöæýàí ñÿô-ñÿô. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÄÅÉÈÁ-ÄÀÍÛØÌÀÃ ô. Ñþùáÿò åòìÿê. Éå-
3. åòíîãð. Åâÿ ýÿòèðèëìèø ýÿëèíÿ õàë÷à
òèøèáñÿí, èíäÿí áåëÿ éàðàøìàç; Éàäëàð èëÿ
öçÿðèíäÿ éåð à÷ìàã àäÿòè. Ùÿñÿí àüàíûí
äåéèá-äàíûøìàã ñÿíÿ. Ã.Çàêèð. Èíäèéÿ êèìè
áàü÷ûëàðû ýÿëèíèí éåðèíè õàë÷à öçÿðèíäÿ à÷-
Ðàùèìèí åâè áåëÿ øàä äåéèá-äàíûøìàã,
ìàüà áàøëàäûëàð. Áóíà äåâð äåéèðäèëÿð.
îõóéóá-ýöëìÿê, úàâàí ñÿñëÿðè åøèòìÿìèøäè.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÄÅÂÐÈËÈØ èñ. Äåâèðìÿ èøè, äåâðèëìÿ,
ÄÅÉÈÁ-ÝÖËßÍ ô.èñ. Ñþùáÿòúèë, øÿí, öðÿ-
÷åâðèëèø.
éèà÷ûã (àäàì). Äåéèá-ýöëÿíëÿðèí áÿõòèéàð
ÄÅÂÐÈËÌß “Äåâðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ñÿñè; Àéýöíöí ãÿëáèíäÿ äèíèð òàð êèìè.
ÄÅÂÐÈËÌßÊ ìÿúù. 1. Àëòû öñòöíÿ ÷åâðèë-
Ñ.Âóðüóí. Ãûçëàðûí äà àðàñûíäà; Àç äåéèëäè
ìÿê, áàøûàøàüû åäèëìÿê.
äåéèá-ýöëÿí. Ì.Äèëáàçè.
2. ìÿú. Ùàêèìèééÿòäÿí ìÿùðóì åäèëìÿê,
ÄÅÉÈÁ-ÝÖËÌß èñ. Øÿí áèð ùàëäà ñþùáÿò
ìÿùâ åäèëìÿê, îðòàäàí ãàëäûðûëìàã. ×àð
åòìÿ, øèðèí ñþùáÿò, øÿíëÿíìÿ, ñåâèíìÿ.
öñóëè-èäàðÿñè 1917-úè èë ôåâðàë àéûíûí 27-äÿ
Èêðàì .. éîëäàøëàðûíûí äåéèá-ýöëìÿñèíäÿ
äåâðèëäè. – Øàùëûã äåâðèëñÿ äÿ, áàøãà ðÿíý àëûá;
èøòèðàê åòìèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
Éàøàéûð ÿââÿëêè çöëì áàøãà úöð. Á.Âàùàáçàäÿ.
ÄÅÉÈÁ-ÝÖËÌßÊ ô. Øÿí áèð ùàëäà ñþùáÿò
ÄÅÉß ãîø. Ñÿáÿá âÿ éà ìÿãñÿä áèëäèðèð.
åòìÿê, øèðèí ñþùáÿò åòìÿê; øÿíëÿíìÿê, ñå-
Ýåúèêìÿñèí äåéÿ òåçäÿí äóðäó. – ßìèðõàíû
âèíìÿê. Èíñàí äåéèá-ýöëìÿç âÿòÿíäÿí àéðû.
îéàòìàéûð, äèíúÿëñèí äåéÿ; Áÿçÿí îíóí íÿ-
Ñ.Ðöñòÿì. Öçëÿðäÿ øÿíëèê, äåéèá-ýöëìÿê,
ôÿñèíÿ ãóëàã äà àñûð. Ñ.Âóðüóí. Ðàùàò éàòñûí
÷àëûá-÷àüûðìàã ùÿâÿñè ýþðöíöð. Ìèð Úÿëàë.
äåéÿ êþðïÿì áåøèêäÿ; Äàéàíìûøäûð êåøèêäÿ
ÄÅÉÈÚÈ 1. ñèô. Ñþéëÿéÿí, äàíûøàí. Áó ñþ-
èýèä, ãÿùðÿìàí Áàêû. Ð.Ðçà.
çöí äåéèúèñè êèìäèð?
ÄÅÉß-ÝÖËß çÿðô Ýöëÿ-ýöëÿ, øÿí áèð ùàë-
2. èñ. ìÿú. Àðàãàðûøäûðàí, øåéòàíëûã åäÿí.
äà ñþùáÿò åäÿ-åäÿ. ßìèðõàí ãóø êèìè ãàëõäû
Àäàìûí ìèí éåéèúèñè îëñóí, áèð äåéèúèñè îë-
àéàüà; Äîñòëàð äåéÿ-ýöëÿ ýåòäèëÿð áàüà.
ìàñûí. (Àòà. ñþçö).
Ñ.Âóðüóí. Åéâàçûí ìàíãàñûíäàêû îüëàí âÿ
ÄÅÉÈÚÈËÈÊ èñ. Øåéòàíëûã, õÿáÿð÷èëèê.
ãûçëàð äåéÿ-ýöëÿ èøëÿéèðäèëÿð. ß.Âÿëèéåâ.
Äåéèúèëèê åòìÿê – øåéòàíëûã åòìÿê, õÿ-
ÄÅÉßÊ (ÊÈ) àðà ñþç. Òóòàã êè, ôÿðç åäÿê
áÿð÷èëèê åòìÿê, õÿáÿð âåðìÿê. [Äÿìèðîâ:]
êè, åëÿ áèë. Äåéÿê êè, áó ýöí õÿñòÿëÿíäèí.
Ýþðÿñÿí, ìÿíäÿí êèì äåéèúèëèê åëÿéèá? Éîõñà
[Øàìõàë] Éàõøû, äåéÿê êè, àòàì êèøèäè, ýþçö
áó, ðàéîíà ýÿëÿíäÿí ìÿíèì öñòöìÿ áåëÿ áó
564
ÄÅÉÈÊËßÌß
ÄÅÉÈØÌßÊ
ãÿäÿð äöøìÿçäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Áèð àç ãàáàã
ãîøà ñàüëûãëàð; Äåéèëäèêúÿ ôèêðÿ ýåòäè, ãÿì
éîëäàøûí ñÿíäÿí äåéèúèëèê åëÿäè. ß.Âÿëèéåâ.
éåéÿ-éåéÿ. Ñ.Âóðüóí.
ÄÅÉÈÊËßÌß “Äåéèêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
2. “Äåéèëèð” ôîðìàñûíäà – åëìè âÿ ñ. òÿðèô-
ÄÅÉÈÊËßÌßÊ ô. Êè÷èê éàøûíäà èêÿí ãûçû
ëÿðèí ñîíóíäà èøëÿäèëÿðÿê, òÿðèôäÿêè èçàùàòà
îüëàíà àäàõëàìàã, íèøàíëàìàã.
éåêóí âóðóð. ßøéàíûí àäûíû áèëäèðÿí ñþçëÿðÿ
ÄÅÉÈÊËÈ èñ. Óøàãëûãäàí àäàõëàíìûø ãûç,
èñèì äåéèëèð.
éà îüëàí; íèøàíëû. [Òàðâåðäè:] Áó ãûç .. ìÿ-
ÄÅÉÈËÌÈØ ô.ñèô. Ñþéëÿíìèø, ñþçëÿ âÿ éà
íèì äåéèêëèìäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Úÿôÿðèí
éàçûëû ñóðÿòäÿ èôàäÿ åäèëìèø. Äåéèëìèø ñþç.
ÿìèñè ãûçûíû, óøàãëûãäàí äåéèêëèñè îëàí Õîø-
ÄÅÉÈÍ1 äàí. á à õ äåéÿ. [Ýöëÿñÿð] Àüçûí
ãÿäÿìè îíà àëäûëàð. ß.Âÿëèéåâ.
èñòè éåðäÿäè äåéèí, ÿðÿ ýåòìÿê ñÿíÿ àñàí ýÿëèð.
ÄÅÉÈÊËÈËÈÊ èñ. Íèøàíëû îëìà.
È.Øûõëû.
ÄÅÉÈË ÿä. 1. Þçöíäÿí ãàáàã ýÿëÿí ñþçÿ
ÄÅÉÈÍ2 èñ. ìÿù. Âÿñèééÿò, ñîí öðÿê ñþçö.
èíêàðëûã, éà çèäëèê ìÿíàñû âåðèð. Î, òÿê äåéèë.
ÄÅÉÈÍÄÈÐÌß “Äåéèíäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
Îòàã ãàðàíëûã äåéèë. – ßçèçèéÿì, íÿ ãàíäûð;
ÄÅÉÈÍÄÈÐÌßÊ èúá. Äåéèíìÿéÿ ìÿúáóð
Ýþçäÿí àõàí íÿ ãàíäûð; Äàø äåéèë, êÿñÿê
åòìÿê, äåéèíìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìàã.
äåéèë; Ðÿùì åéëÿ, áó êè úàíäûð. (Áàéàòû). //
ÄÅÉÈÍßÍ á à õ äåéèíýÿí.
Åéíè ìÿíàäà øÿõñ ñîíëóãëàðû èëÿ èøëÿíèëèð:
ÄÅÉÈÍÝßÍ ñèô. ×îõ äåéèíÿí, ùÿð øåéäÿí
äåéèëÿì, äåéèëñÿí, äåéèëäèð. Àðàç äåéèëÿì,
þòðö äàíûøàí. Äåéèíýÿí àäàì. – Àðâàäûí äå-
úîøàì; Êöð äåéèëÿì, ãàéíàøàì; Àïàð ñÿð-
éèíýÿíè êèøèíè òåç ãîúàëäàð. (Àòà. ñþçö).
ðàô éàíûíà; Ýþð íÿ ãèéìÿòëè äàøàì. (Áàéà-
Íöáàð .. òöíäìÿúàç, äàðýþç âÿ äåéèíýÿí áèð
òû). Äåéèëèê áèç íóõàëû, ýÿíúÿëè, éà êèì áàêûëû;
ãàðû èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Áåëÿ áîø èøëÿðÿ âÿãô åéëÿéÿê åùñàíûìûçû.
ÄÅÉÈÍÝßÍËÈÊ èñ. Äåéèíìÿê õàñèééÿòè.
Ì.ß.Ñàáèð. Ìÿíúÿ, äåéèëñÿí ãÿðèá î ãöðáÿò
Äåéèíýÿíëèê ïèñ õàñèééÿòäèð.
åëëÿðäÿ ñÿí; Éàøàéûðñàí ÿáÿäè àçàä êþíöë-
ÄÅÉÈÍÌß “Äåéèíìÿê”äÿí ô.èñ.
ëÿðäÿ ñÿí. Ñ.Ðöñòÿì.
ÄÅÉÈÍÌßÊ ô. Íàðàçûëûüûíû áèëäèðÿðÿê äà-
2. Ôåëäÿí ñîíðà ýÿëÿðÿê, õÿáÿðëèê øÿêèë÷è-
íûøìàã, ñþéëÿíìÿê, øèêàéÿòëÿíìÿê. [Òàíéà:]
ëÿðè èëÿ åéíè ìÿíàäà úöìëÿäÿ õÿáÿð êèìè èø-
Èíäè éåíÿ äÿ Èâàíîâ ýÿëÿð, áàøëàð äåéèíìÿéÿ
ëÿíèð. Ôÿãÿò Ýöëáàäàì ÷îõ äóàéà-çàäà èíà-
êè, ëàáîðàòîðèéàäà îõóéóðëàð. Ú.Úàááàðëû.
íàí äåéèëäè. Í.Íÿðèìàíîâ. Çåéíàëûí åâäÿí
..Ùÿïèðèí ùèðñè ñîéóìàäû. Î þç-þçöíÿ äåéè-
ñîéóìàñûíà ñÿáÿá éàëíûç Ìåùðèáàíûí õÿñòÿ
íèðäè.. Ìèð Úÿëàë.
éàòäûüû äåéèëäè. Ñ.Ùöñåéí. Àé ìÿíäÿí éöê-
ÄÅÉÈÍÒÈ èñ. Íàðàçûëûã, øèêàéÿò, äåéèíìÿ.
ñÿê äåéèë; Àé ìÿíèìëÿ òÿí äóðóð. Ð.Ðçà.
ÄÅÉÈÍÒÈËÈ ñèô. Áèð øåéäÿí öðÿéè ñûíìûø,
3. “Äåéèëìè?” øÿêëèíäÿ ñóàë ìÿãàìûíäà.
äåéèíòèñè îëàí, íàðàçû ãàëìûø, íàðàçû.
Åëÿ äåéèëìè? Ñèçè èíúèòäèì, äåéèëìè?
ÄÅÉÈØ èñ. Ñþç äþéöøäöðìÿ.
ÄÅÉÈËßÍ ô.ñèô. Ñþéëÿíèëÿí, ñþçëÿ, éà éà-
ÄÅÉÈØÄÈÐÌß “Äåéèøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
çûëû ñóðÿòäÿ èôàäÿ åäèëÿí. Ãÿòèáÿíèí þçö
ÄÅÉÈØÄÈÐÌßÊ èúá. Äåéèøìÿéÿ ìÿúáóð
îíóí [Ñÿáà õàíûìûí] òàìàùêàðëûüûíû áèëèðäè,
åòìÿê, àðà âóðìàã; äàëàøäûðìàã.
äåéèëÿí ñþçëÿðèí ùå÷ áèðèñèíÿ èíàíìûðäû.
ÄÅÉÈØÌß èñ. 1. Ìöáàùèñÿ, ñþçëÿøìÿ, ñþ-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
éöøìÿ, ùþúÿòëÿøìÿ, äàëàøìà. Áó âàõòà ãÿ-
ÄÅÉÈËÈØ èñ. Äåéèëìÿ òÿðçè, òÿëÿôôöç òÿðçè;
äÿð ñöêóò èëÿ èêè ãàðäàøûí ÷ÿêèøìÿ âÿ äåéèø-
òÿëÿôôöç. Ñþçöí äåéèëèøè. – Õÿëèë ñþçëÿðèí äå-
ìÿñèíè ýþçëÿéÿí ßëèñÿôà, íÿùàéÿò, äèëÿ ýÿëäè.
éèëèøèíäÿí ùèññ åòäè êè, Áÿùìÿí äàùà ñà-
À.Øàèã. Ðàéà [ßìèíÿ âÿ ãî÷óíóí] àðàñûíäà
ìîâàðà áàõìûð. È.Ìÿëèêçàäÿ.
äåéèøìÿ îëäóüóíó ýþðäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄÅÉÈËÌß “Äåéèëìÿê”äÿí ô.èñ. Ãàôàð ..
2. ôîëê. Àøûãëàð àðàñûíäà éàðûø âÿ ìöñà-
àðâàäûíà ýöëäÿí àüûð ñþç äåéèëìÿñèíÿ äþç-
áèãÿ ìàùèééÿòèíäÿ îëàí øåèðëÿøìÿ. Àøûã-
ìÿéÿúÿêäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ëàðûí äåéèøìÿñè.
ÄÅÉÈËÌßÊ 1. “Äåìÿê”äÿí ìÿúù. Áó
ÄÅÉÈØÌßÊ ãàðø. 1. Áèð-áèðè èëÿ ìöáàùèñÿ
áàðÿäÿ ùå÷ áèð ñþç äåéèëìÿìèøäèð. Õàëã àðà-
åòìÿê, áèð-áèðè èëÿ ñþçëÿøìÿê, ùþúÿòëÿøìÿê,
ñûíäà áåëÿ äåéèëèð. – ßðëÿ àðâàä öíâàíûíà
ñþéöøìÿê. Îíëàð ùÿð íåúÿ éàðûçàðàôàò,
565
ÄÅÉÐ
ÄßÁÄßÁß
éàðûúèääè äåéèøñÿëÿð äÿ, ÿë-ÿëÿ âåðäèëÿð, ãàá-
î äþéöø ìÿêòÿáèíè. Ð.Ðçà. // Ìîäà. [Ñóüðà]
ãàúàüû áèðëèêäÿ éóéóá-éûüûøäûðäûëàð. Ñ.Ðÿùè-
ýöëëö-÷è÷ÿêëè êðåïäåøèíäÿí ëàï éåíè äÿáëÿ
ìîâ. Àòëûëàð êèìèí áàðÿñèíäÿ èñÿ äåéèøèðäèëÿð.
òèêèëìèø óçóí áèð äîí ýåéìèøäè. Ì.Ùöñåéí.
Ìèð Úÿëàë.
Äÿá äöøìÿê – öìóìè àäÿò âÿ âÿðäèø ùà-
2. ôîëê. Øåèðëÿ éàðûøìàã. Àøûãëàð äåéèøèðëÿð.
ëûíû àëìàã, ìîäà îëìàã. [Òàùèðçàäÿ:] Ìÿñ-
– ..Ìåéõàíà÷ûëàð ìåéõàíà äåéèøÿðëÿð, áÿçÿí äÿ
ìÿ áàúû, èíäè áó ÷îõ äÿá äöøÿí ñþçäöð. Ìèð
àøûã ýÿòèðäèá íàüûë äàíûøäûðàðëàð. Ð.ßôÿíäè-
Úÿëàë. Äÿá ñàëìàã (ýÿòèðìÿê) – îëìàéàí áèð
éåâ. Äåéèøÿíäÿ Ùàôèçÿ âåðìèð ìàúàë; Ìÿí
øåéè õàëã àðàñûíäà éàéìàã, àäÿò ùàëûíà ñàë-
Âàëåùÿì îíà ãöððÿ, ñÿí íÿñÿí? Àøûã Âàëåù.
ìàã. Êþùíÿ êÿíäÿ òÿçÿ äÿá ñàëìàã (ýÿòèð-
×îõ äåéèëäèð, áèð àç áóíäàí èðÿëè; Ìèðçÿúàí-
ìÿê). (Ìÿñÿë). [Úàùàí:] Î ýöí îëà, áàëàì,
ëà äåéèøìèøäèð áèð Ïÿðè. ß.Úàâàä.
òîé åäÿñÿí, ãûç àëàñàí; Åâëÿíìÿê èøèíè àðà-
ÄÅÉÐ èñ. [ÿð.] êþùí. Ìîíàñòûð, êèëñÿ.
ìûçà äÿá ñàëàñàí. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Äÿáäÿí
[Ùöñåéí õàí:] Àõûðäà éåòèøäèê áèð äåéðÿ.
äöøìÿê (÷ûõìàã) – àäÿò ùàëûíäàí ÷ûõìàã;
ß.Ùàãâåðäèéåâ. ..Õàíûìûí àòàñû Øàì òÿðÿô-
âàõòû êå÷äèéè, äþâðö þòäöéö ö÷öí äàùà èøëÿí-
ëÿðèíäÿ ìþâúóä îëàí áèð äåéðäÿ èáàäÿò åäÿí
ìÿìÿê, îðòàäàí ãàëõìàã. Áèç äèí âÿ òÿðè-
ìÿøùóð êåøèøëÿðäÿí èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ãÿòèí äÿáäÿí äöøÿí, ùþðìÿò âÿ åòèáàðûíû èòèðÿí
´
ÄÅÇÅÐÒÈÐ èñ. [ôð.] Þçáàøûíà îëàðàã þç ãî-
.. áèð äþâðäÿ äöíéàéà ýÿëäèê. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
øóí ùèññÿñèíè ãîéóá ýåäÿí, ùÿðáè ìöêÿëëÿôèé-
ÄßÁÁß1 èñ. [ÿð.] Áèð øåé ùàããûíäà ÿëäÿ
éÿòäÿí áîéóí ãà÷ûðàí ùÿðáè ãóëëóã÷ó; ôÿðàðè.
åäèëìèø ñàçèø âÿ ðàçûëûüû ïîçìàã ö÷öí áÿùà-
[Ãóðáàí:] Éÿãèí ñÿí åëÿ, úÿáùÿäÿ äÿ ÿìð-
íÿ, þç âÿäèíäÿí âÿ ñþçöíäÿí ñÿáÿá îëìà-
çàä ãàíìàéûáñàí, äåçåðòèð îëìóñàí! È.Øûõëû.
äàí èìòèíà åòìÿ. Äÿááÿ åëÿìÿê (÷ûõàð-
// ìÿú. Þç âÿòÿíäàøëûã áîðúóíó, éàõóä õèä-
ìàã) – á à õ äÿááÿëÿìÿê.
ìÿòè âÿ éà èúòèìàè áîðúóíó éåðèíÿ éåòèðìÿê-
ÄßÁÁß2 èñ. êþùí. Àüàúäàí, ñöìöêäÿí
äÿí áîéóí ãà÷ûðàí àäàì.
âÿ ñ.-äÿí ãàéðûëìûø ãàá. Áàë, éàü äÿááÿñè.
ÄÅÇÅÐÒÈÐËÈÊ èñ. Îðäóäàí ãà÷ìà, ùÿðáè
– Äÿááÿäÿí áàë ÷ûõàð. (Àòà. ñþçö). Ýþðìöð-
÷àüûðûøäàí áîéóí ãà÷ûðìà. // ìÿú. Þç âÿçè-
ñÿí, íÿ òÿùÿð áàðûò äÿááÿñè êèìè ïàðòëàéûð?
ôÿñèíè, äþâëÿòè âÿ éà èúòèìàè áîðúóíó éåðèíÿ
Ñ.Ðÿùèìîâ.
éåòèðìÿêäÿí áîéóí ãà÷ûðìà. Ñÿíÿ áó èøè
ÄßÁÁß×È èñ. Þçö ðàçû îëäóüó âÿ ùàããûí-
òàïøûðûáëàð, ãà÷ûðñàí, äåìÿê, äåçåðòèðñÿí.
äà ñàçèøÿ ýÿëäèéè øåéäÿí èìòèíà åäÿí, ñþ-
Ì.Ùöñåéí.
çöíäÿí ãà÷àí àäàì; úûüàë.
ÄÅÇÈÍÔÉÊÑÈÉÀ [ôð. äåñ... âÿ ëàò. èíôèúåðå]
ÄßÁÁß×ÈËÈÊ èñ. Äÿááÿ÷è àäàìûí õà-
Çÿðÿðëè ùÿøÿðàòûí ìöõòÿëèô öñóëëàðëà ìÿùâ
ñèééÿòè.
åäèëìÿñè. Àíáàðëàðäà îëàí çèéàíâåðèúèëÿðè
ÄßÁÁßÊÀÐ [ÿð. äÿááÿ âÿ ôàðñ. ...êàð]
ìÿùâ åòìÿê ö÷öí äåçèíôåêñèéà öñóëóíäàí
á à õ äÿááÿ÷è.
èñòèôàäÿ åäèëèð. Äåçèíôåêñèéà åòìÿê. Äåçèí-
ÄßÁÁßËßÌß “Äÿááÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ôåêñèéà êàìåðàñû. Êöë ñóéó – óúóç âÿ ÿëâå-
ÄßÁÁßËßÌßÊ ô. Ðàçû îëäóüó âÿ ùàã-
ðèøëè äåçèíôåêñèéà âàñèòÿñèäèð. Òàáàøèðëÿ àüàð-
ãûíäà ñàçèøÿ ýÿëäèéè øåéäÿí èìòèíà åòìÿê,
äûëìûø äèâàðëàð äåçèíôåêñèéà åäèëìèø îëóð.
ñþçöíäÿí äþíìÿê, ãà÷ìàã. Ñþç âåðäè íèýà-
ÄÅÇÈÍÔÉÊÑÈÉÀ×Û èñ. Äåçèíôåêñèéà èøè èëÿ
ðûì ìÿíè èíúèòìÿéÿ áèð äÿ; Òåç äþíäö ñþ-
ìÿøüóë îëàí àäàì. Äåçèíôåêñèéà÷û äÿñòÿñè.
çöíäÿí, áó à÷ûã äÿááÿëÿìÿêäèð. ß.Âàùèä.
Äß á à õ äà1. Ìÿùêÿìÿ ñÿäðè ö÷öí ìÿñÿëÿ
ÄßÁÄßÁß èñ. [ÿð.] Òÿìòÿðàã, òÿíòÿíÿ,
àéäûí èäè. Áóíà áàõìàéàðàã, áèð íå÷ÿ øàùèäè
úàù-úàëàë, áöñàò. [Ôÿõðÿääèí:] Ùÿéàòäàêû õÿ-
äÿ äàíûøäûðäû. Ñ.Ùöñåéí. Ùÿð øåé ýþçÿëëÿø-
ëèôÿëÿð áó ãÿäÿð úÿëàë âÿ äÿáäÿáÿéÿ ìàëèê îë-
ìÿäÿ; Ñÿí äÿ ýþçÿëëÿø; Áó ùÿéàò êèìè.
äóãëàðû ùàëäà, õÿëèôÿ íàìûíû ëÿêÿëÿéÿ áèëÿúÿê
Ì.Ìöøôèã.
áó âÿçèééÿòèí ãàðøûñûíû àëà áèëìèðìè?
ÄßÁ èñ. [ÿð.] Õàëã àðàñûíäà éàéûëìûø àäÿò,
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Çàùèðè ýþçÿëëèê. Äÿáäÿ-
ÿíÿíÿ. Êþùíÿ äÿáäÿ ëàéëà äåìÿê êþùíÿëèá
áÿ èëÿ – òÿìòÿðàãëà, òÿíòÿíÿëè ñóðÿòäÿ. Ìöäèð
àðòûã; Áÿñ íåéëÿéÿê? Ì.Àðàç. Áèëèðÿì, ÿçèç
ùöíäöðäÿí âÿ äÿáäÿáÿ èëÿ: – Éîëäàøëàð, – äåéÿ
òóòóá áàáàëàðûí äÿáèíè. Óíóòìàéûá Áàáÿêèí
èúëàñà ìöðàúèÿò åòäè, – èúàçÿ âåðèí, åëìè øó-
566
ÄßÁÄßÁßËÈ
ÄßÚßË
ðàíûí èúëàñûíû à÷ûã åëàí åäèì. ß.Ñàäûã. Áèð
ÄßÁÈËÃß èñ. Äþéöø÷öëÿðèí áàøëàðûíà ãîé-
ýöí äÿ äÿáäÿáÿ èëÿ áàëàúà íÿâÿéíÿí ãàáà-
äóãëàðû ìåòàëäàí òþêöëìöø ïàïàã; òàñêöëàù.
üûíà ÷ûõàúàüûã. ß.ßáöëùÿñÿí.
[Ìîëëà Úàááàð:] Áèð äÿíÿ óçóí áàéðàã, äÿáèë-
ÄßÁÄßÁßËÈ ñèô. 1. Òÿíòÿíÿëè, ÿçÿìÿòëè.
ãÿäÿí, ãàëõàíäàí, ãûëûíúäàí åøøÿéÿ éöêëÿéèá
Éóðäóìóí äÿáäÿáÿëè, äàëüàëû áèð áàéðàüû âàð.
äöøÿúÿéÿì êÿíäáÿêÿíä. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ãû-
Ñ.Ðöñòÿì. // Òÿìòÿðàãëû, ÷îõ çÿíýèí. [Ôèðè-
ëûíú âÿ íèçÿëÿðèí ÿñÿð åòìÿäèéè äÿìèð ýåéèìëÿð
äóí] Þç àëÿìèíäÿ Ñöäàáÿíèí åâèíè äÿáäÿáÿëè
âÿ ïîëàä äÿáèëãÿëÿð àüûð ÿìóä çÿðáÿëÿðèíèí
áèð èìàðÿò òÿñÿââöð åäèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
àëòûíäà ÿçèëÿðÿê áÿäÿíëÿðÿ éåðèéèðäè. Ì.Ñ.Îð-
2. ìÿú. Çàùèðÿí ýþçÿë, áÿçÿêëè, òÿìòÿ-
äóáàäè.
ðàãëû. Äÿáäÿáÿëè èáàðÿëÿð.
ÄßÁÈËÃßËÈ ñèô. Áàøûíà äÿáèëãÿ ãîéìóø.
ÄßÁß èñ. òèá. Ãàñûã éûðòûãëûüû õÿñòÿëèéè;
Äÿáèëãÿëè äþéöø÷ö.
ãðûæà. // Áó úöð õÿñòÿëèéè îëàí àäàì.
ÄßÁÈÐ èñ. [ÿð.] êþùí. 1. Êàðýöçàð.
ÄßÁßÐÄÈËÌß “Äÿáÿðäèëìÿê”äÿí ô.èñ.
2. Õÿòòàò, êàëëèãðàô.
ÄßÁßÐÄÈËÌßÊ ìÿúù. Éåðèíäÿí òÿðïÿ-
3. Ìöÿëëèì.
äèëìÿê.
4. Ìöùàñèá.
ÄßÁßÐßÝÞÇ ñèô. Ýþçö ãàáàüà ÷ûõûã îëàí.
ÄßÚ èñ. ìÿù. 1. Áèð éåðÿ éûüûëìûø àðïà, áóü-
Äÿáÿðÿýþç àäàì. – Áûüû õûíàëû, äÿáÿðÿýþç
äà âÿ ñ.-éÿ ÿë òîõóíìàñûí äåéÿ, îíó íèøàí-
áèð ãÿññàá êþòöéöí öñòöíäÿ ÿò äîüðàéûðäû.
ëàìàã ö÷öí òàõòàäàí âÿ ñ.-äÿí ãàéðûëàí èðè
Ìèð Úÿëàë.
ìþùöð (íèøàí). Õûðìàíà ãàéûòäûãäà ùàìûíû
ÄßÁßÐÈËÌß “Äÿáÿðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ùåéðÿò àëäû. Äîüðóäàí äà, åùðàì áóüäàíûí
ÄßÁßÐÈËÌßÊ á à õ äÿáÿðäèëìÿê. Ùå÷
äÿúè ïîçóëìóøäó. Ì.Èáðàùèìîâ. Äÿú åëÿ-
áèð øåé éåðèíäÿí äÿáÿðèëìÿéÿúÿêäèð. Ì.Ñ.Îð-
ìÿê – áöòþâëÿìÿê, àüçûíàúàí äîëäóðìàã,
äóáàäè.
ëÿáÿëÿá åòìÿê. Äÿú ãàëìàã – áöòþâ ãàëìàã,
ÄßÁßÐÈØÌß “Äÿáÿðèøìÿê”äÿí ô.èñ.
òîõóíóëìàìûø ãàëìàã. ...Ñèðêÿ àüçû òûõàúëû,
ÄßÁßÐÈØÌßÊ ô. 1. Òÿðïÿøìÿê, òÿðïÿø-
äÿú ãàëûá ñòîëóí öñòöíäÿ. Ú.Ìÿììÿä-
ìÿéÿ áàøëàìàã (÷îõëàðû ùàããûíäà). Áó ãÿ-
ãóëóçàäÿ.
äÿð ãûøãûðûüà äóðäó ãîíóì-ãîíøó òàìàì;
2. Òàõûëû éàõøû äþéñöí äåéÿ, âÿëèí àëòûíà
Äÿáÿðèøìÿç äÿ, âåðèáäèð, äåéÿñÿí, úàí,
âóðóëàí õûðäà ÷àõìàã äàøëàðû âÿ éà äÿìèð
þëöá...ÿ! Ì.ß.Ñàáèð. Ïàøà äóðóõóá öçöíö
ïàð÷àëàðû.
äÿáÿðèøìÿêäÿ îëàí àäàìëàðà òóòäó.
ÄßÚÚÀË èñ. [ÿð.] Äèíè åòèãàäëàðà ýþðÿ, ýó-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
éà ãèéàìÿòäÿ çöùóð åäÿðÿê àäàìëàðû àçäûðûá
2. Áèç-áèç äóðìàã (òöê ùàããûíäà). Ùàúû-
äèíäÿí óçàãëàøäûðàúàã ÿôñàíÿâè øÿõñèééÿò.
éåâ úÿáùÿäÿ îëäóüó áó àéëàð ÿðçèíäÿ ùÿëÿ
[Ìîëëà Âÿëè:] Éàçûðëàð êè, äÿúúàëûí ãîøóíëà-
òöêöíöí äÿáÿðèøäèéè, áèç äóðäóüó îëìàìûø-
ðûíûí àëûíëàðûíäà áèðúÿ ýþçëÿðè îëàúàã.
äû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. // ìÿú. Éàëàí÷û, ôûðûëäàã÷û
ÄßÁßÐÌß “Äÿáÿðìÿê”äÿí ô.èñ.
àäàì ùàããûíäà.
ÄßÁßÐÌßÊ ô. 1. Éåðèíäÿí òÿðïÿíìÿê,
ÄßÚßË ñèô. 1. Äèíú îòóðìàéàí, ðàùàò
òÿðïÿíìÿê, éåðèíäÿí äóðìàã, ãàëõìàã. Àñòà-
äóðìàéàí, íàäèíú. Ýþðñÿì ÷àìûðëû áèð êö-
àñòà äÿáÿðèá ãóðäàëàøûðñàí, äåéÿñÿí; Áÿçè ÿô-
÷ÿäÿ îéíàéûð ùà÷àã; ×ûëïàã, àéàãéàëûí, áàø-
ñàíÿ÷èëÿðëÿ éàíàøûðñàí, äåéÿñÿí. Ì.ß.Ñàáèð.
à÷ûã áèð äÿúÿë óøàã. À.Ñÿùùÿò. Äÿúÿë óøàã
// Éåðèíäÿí äóðìàã, ãàëõìàã. Ãà÷ìàã ö÷öí
êèìè ìèíèá; Äÿíèç ëÿïÿëÿðèíÿ, éåëëÿíèð. Ð.Ðçà.
äÿáÿðäè, òåç àëäû ïèøèê êèìè äàáàí. ß.Íÿçìè.
Ùå÷ îí áåø èë áóíäàí ãàáàãêû äÿúÿë óøàüà îõ-
2. ìÿú. äàí. Úöúÿðìÿéÿ áàøëàìàã, ýþ-
øàìûð. Ì.Èáðàùèìîâ. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Ùàðäà
ðöíìÿéÿ áàøëàìàã. Òîõóìëàð äÿáÿðäè.
ýöë ýþðñÿ; Äÿúÿëëÿð äÿðèð. Ì.Ñåéèäçàäÿ. Ðèç-
ÄßÁßÐÒÌß “Äÿáÿðòìÿê”äÿí ô.èñ.
âàí èëÿ áåø äÿúÿë; Ùÿð ýöí áóðäà îéíàéûð.
ÄßÁßÐÒÌßÊ ô. Éåðèíäÿí òÿðïÿòìÿê,
Ì.Äèëáàçè.
éåðèíäÿí îéíàòìàã. ..Áîìáàëàðûí ýóðóëòóñó
2. Úàâàí ùåéâàíëàð ùàããûíäà. Ãàøãà äàé
ùÿðäÿíáèð éàòìûøëàðû, äåéÿñÿí, éóõóäàí
õàì àòëàðûí ÿí äÿúÿëè èäè. È.ßôÿíäèéåâ. Áà-
äÿáÿðòäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
éàãêû îéíàã âÿ äÿúÿë òóëà, ãóéðóüóíó
567
ÄßÚßËß
ÄßÔ
áóëàéà-áóëàéà îí àääûì èðÿëèäÿ .. ýåäèðäè.
íåéäÿí ýÿëäè, éà ãóçåéäÿí. Í.Âÿçèðîâ.
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
Äÿäÿñèíè éàíäûðìàã – á à õ àòàñûíû éàí-
ÄßÚßËß èñ. ìÿù. Ãóø úÿëÿñè, ãóø òóòìàã
äûðìàã (“àòà”äà). Éàäûíäàí ÷ûõàðòìà êè,
ö÷öí òÿëÿ. Ãóøó äÿúÿëÿ èëÿ òóòóðëàð.
êèðïèíèí äÿ ùÿð áèð òÿðÿôè òèêàíäûð, àììà áà-
ÄßÚßËËßØÌß “Äÿúÿëëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ëàúà ãàðûøãà îíóí äÿäÿñèíè éàíäûðûð.
ÄßÚßËËßØÌßÊ ô. Äàùà äà äÿúÿë îë-
“Ì.Í.ëÿòèô.”. Ìåøÿíèí è÷èíäÿ áèð àüàúûí
ìàã, íàäèíú îëìàã, äÿúÿëëèê åòìÿê.
îéóüóíäà ïèøèê ýþéÿð÷èíè ýèçëÿòäè, äåäè: –
ÄßÚßËËÈÊ èñ. Íàäèíúëèê. Äÿúÿëëèê åòìÿê.
Ñÿí äóð áóðàäà, ìÿí ýÿëÿíÿ êèìè ñÿí áóðà-
Óøàã äÿúÿëëèéè. – Çåéíÿá äÿúÿëëèê åòìÿéè,
äàí ÷ûõñàí, äÿäÿíè éàíäûðàðàì. (Íàüûë).
êè÷èê áèð áÿùàíÿ òàïûá àäàìëàðà ñàòàøìàüû,
ÄßÄß-ÁÀÁÀ èñ. 1. Óëó áàáàëàð, ÿúäàä.
ìöñàùèáèíèí óòàíäûüûíû, .. ýöëìÿéè ÷îõ
Äÿäÿ-áàáà ãàéäàñûíúà. – Êàññèðëÿ äÿäÿ-
ñåâÿðäè. È.Øûõëû.
áàáàäàí ãàíáèð ãîùóì ÷ûõàíëàð áèð-áèðèíÿ
ÄßÚËßÌß “Äÿúëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
éàïûøìûøäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
ÄßÚËßÌßÊ ô. ìÿù. 1. Äÿñòÿ èëÿ éûüìàã,
2. Äÿäÿ-áàáàäàí øÿêëèíäÿ çÿðô – áàáà-
íèçàìëà òîïëàìàã. Äÿôòÿðëÿðè äÿúëÿìÿê.
ëàðäàí, ãÿäèìäÿí, ÷îõ êþùíÿäÿí. Äÿäÿ-
2. Ñûðà èëÿ äåøìÿê âÿ éà ñûðà èëÿ äàø âÿ éà
áàáàäàí ãàëìà – ÷îõ êþùíÿ, ãÿäèì. [Ùàúû
ìûõ ÷àõìàã. ..[Éàãóáúàíûí] ÿëèíäÿí ìèí
Ìóðàä:] Éîõ, îíëàð äà äÿäÿ-áàáàäàí ãàëìà
ïåøÿ ýÿëÿðäè: äÿéèðìàí äàøû äèøÿìÿê, âÿë
àäÿòëÿðäèð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
äÿúëÿìÿê... Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄßÄßËÈ ñèô. Àòàñû îëàí, àòàëû. Åëÿäèìè
3. Áèð éåðÿ éûüûëìûø àðïà, áóüäà âÿ ñ.-éÿ
ìÿí éåòèì; Ñÿí äÿäÿëè, ìÿí éåòèì; Þçöí ìó-
òîõóíìàñûíëàð äåéÿ îíó íèøàíëàìàã. Òàõûëû
ðàäà éåòäèí; Äóà åëÿ, ìÿí éåòèì. (Áàéàòû).
äÿúëÿìÿê.
ÄßÄßËÈÊ èñ. Àòàëûã, þýåé àòà. ..Íÿúÿôãó-
ÄßÚËßÍÌß “Äÿúëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ëóíó äà ùÿðäÿíáèð äþéÿðäèì âÿ áó äà ãà÷àð-
ÄßÚËßÍÌßÊ ìÿúù. ìÿù. 1. Äÿñòÿ èëÿ
äû äÿäÿëèéèíÿ øèêàéÿòÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
éûüûëìàã, ñÿëèãÿ èëÿ òîïëàíìàã.
ÄßÄßÌÀËÛ á à õ
äÿäÿâåðäè. [Ìîëëà
2. Ñûðà èëÿ äàø âÿ éà ìûõ ÷àëûíìàã. ..Òÿçÿ
Íÿñðÿääèí:] Áó ãûçûëëàðû êè ñàéûðäûì, î ìÿ-
äÿúëÿíìèø âÿëèí èòè äèøëÿðè à÷ûëàí éåðëÿðè
íèì àðâàäûìûí äÿäÿìàëûñûäûð. “Ì.Í.ëÿòèô.”.
úûçûã-úûçûã åäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄßÄßÑÈÇ ñèô. âÿ èñ. Àòàñûç. ßçèçèéÿì òÿí-
3. Äÿúëÿ 1-úè ìÿíàäà íèøàíëàíìàã.
äèðÿ; Îäóí ãàëà òÿíäèðÿ; Äÿäÿñèçèí íÿ ùÿä-
ÄßÄß èñ. 1. Àòà. Äÿäÿ ýþðìÿéèá, åëÿ áèëèð
äè; Äÿäÿëèéÿ òÿí äóðà? (Áàéàòû).
êè, Øàããóëó äà áèð äÿäÿäèð. (Àòà. ñþçö). [Ãóð-
ÄßÄßÂÅÐÄÈ èñ. ìÿù. Àðâàäûí þç àòàñû
áàí:] Äÿäÿì þëäö, ìÿí äÿ ãàëäûì îí àëòû-îí
åâèíäÿí ýÿòèðäèéè ìàë, ìöõÿëëÿôàò, úåùèç. Àé
éåääè éàøûíäà. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Äÿäÿìèí
áàëàì, î, àðâàäûí äÿäÿâåðäèñèäèð. Ñèç äÿ
þâëàäû îëìàìàüûíà ýþðÿ íÿçèð åéëÿéèð êè, áèð
äöíéàäà äàâà àõòàðìàüà ëàï àçàðëûñûíûç.
ãûçûì îëñóí, ñåéèäÿ âåðèì. ×ÿìÿíçÿìèíëè. //
Ñ.Ðÿùèìîâ.
Àòàéà ìöðàúèÿò. [ßìèðàñëàí äåäè:] Äÿäÿ!
ÄßÔ1 èñ. [ôàðñ.] Õàíÿíäÿ âÿ äÿô÷àëàíëàðûí
Ìÿí ìÿêòÿáÿ ýåòìÿéÿúÿéÿì. Îðàäà ìîëëà
áàðìàãëà ÷àëäûãëàðû, áèð öçöíÿ äÿðèäÿí ñÿëÿ
àäàìûí àéàüûíû ôàëàããàéà ñàëûá äþéöð.
÷ÿêèëìèø ñàüàíàãäàí èáàðÿò ÷àëüû àëÿòè; ãà-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
âàë. Äÿô ÷àëìàã (âóðìàã). Çûíãûðîâëó äÿô.
2. Óñòàä àøûã, óñòàä. Äå, ùàðà ñûüûøàð, ùàðà,
– ×àëñûí äÿôö-íåé, íàëÿâö-ÿôüàí éîëà äöø-
åé çàìàí; Áó áîéäà òÿùãèðÿ õàëãûí äþçìÿñè;
ñöí. Ì.Ï.Âàãèô. ßíáÿð ñà÷ûëûð, ãàôèëåéè-óä
Äÿäÿ Ãîðãóä êèìè äÿäÿñè îëàí; Ìèëëÿòèí
ýÿëèáäèð; Ýóéà êè, ýåíÿ ÷ÿíýö äÿôö óä ýÿëèá-
þçöíÿ äÿäÿ ýÿçìÿñè. Á.Âàùàáçàäÿ.
äèð. Ñ.ß.Øèðâàíè.
◊ Äÿäÿñè éàíìàã – á à õ àòàñû éàíìàã
ÄßÔ2 [ÿð.] 1. Þçöíäÿí óçàãëàøäûðìà, ñî-
(“àòà”äà). ×èò àëìàãäàí äÿäÿì éàíäû; Éó-
âóøäóðìà, ðÿää åòìÿ. [Âÿëè:] Áèçèì áîðúó-
äóí, éûðòäûí, õàðàá åòäèí. Ì.Ìþúöç. Äÿäÿ-
ìóç áóíëàðû äÿô ö÷öí ùÿð éîëëà ÷àëûøìàãäûð.
ñèíÿ îä âóðìàã – á à õ äÿäÿñèíè éàíäûð-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Äÿô åòìÿê (åëÿìÿê) –
ìàã. Ýÿðÿê î àäàìûí äÿäÿñèíÿ îä âóðàñàí
îðòàäàí ãàëäûðìàã, áÿðòÿðÿô åòìÿê. [ßçèç
âÿ åëÿ âóðàñàí êè, ùå÷ áèëìÿñèí êè, áÿëà ýö-
áÿé:] Àììà Àüà Ùÿñÿí êèìè íàäöðöñòëÿðèí
568
ÄßÔ
ÄßÔÍ
ùèéëÿñèíè âÿ çÿðÿðèíè äÿô åäÿ áèëÿð. Ì.Ô.Àõóíä-
âàõò, äàèì. Êèðïè äàéû, ùÿð äÿôÿ êå÷ìÿç áåëÿ;
çàäÿ. Äÿô îëìàã – óçàãëàøìàã, ñîâóøìàã,
Þç ýÿëÿúÿê ýöíëÿðèíè ôèêð åëÿ.. ß.Âàùèä. Î
áàøäàí îëìàã, ðÿää îëìàã, éîõ îëìàã, îðòà-
äÿôÿ – îíäà, î âàõò. Íóðúàááàð ÷àðïàéûäà
äàí ãàëõìàã.
éåðèíè ðàùàòëàéûá äÿôòÿðèí áèð íå÷ÿ ñÿùèôÿñèíè
2. Ùÿìëÿíè ýåðè ãàéòàðìà, ùöúóìóí ãàð-
÷åâèðäè. – Î äÿôÿ ùàðäà ãàëäûã? – äåäè.
øûñûíû àëìà, ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìÿ. Äÿô
È.Ìÿëèêçàäÿ.
åòìÿê – ãàéòàðìàã, ãàðøûñûíû àëìàã (ùöúó-
ÄßÔßÀÒ [ÿð. “äÿôÿ” ñþç. úÿìè] êþùí.
ìóí âÿ ñ.). Ãîøóí äöøìÿíèí ùöúóìóíó äÿô
Àäÿòÿí “èëÿ” ãîøìàñû (áèòèøèê éàçûëäûãäà – ëà)
åòìÿéÿ ÷àëûøûðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. ..Íÿùàéÿò,
èëÿ áèðëèêäÿ – äÿôÿëÿðëÿ, áèð íå÷ÿ êÿðÿ. Áó
àéûí èéèðìè äîããóçóíäàêû ùÿìëÿñè äÿ äÿô
ìÿòëÿá áàðÿñèíäÿ äÿôÿàò èëÿ éàçûëûáñà äà,
åäèëäèêäÿí ñîíðà, äöøìÿí áþéöê òÿëÿôàòëà
ùåéôÿí êè, éàçû÷ûëàðûí íàëÿ âÿ ôÿðéàäû ñàùèáè-
ýåðè ÷ÿêèëìèøäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
èõòèéàðëàðûí âÿ äàäðÿñëÿðèí ãóëàãëàðûíà éå-
ÄßÔ3 èñ. ìÿù. Õÿìèðè öñòöíÿ ãîéóá òÿí-
òèøìÿéèáäèð. Ô.Êþ÷ÿðëè. [Ìÿêêÿäÿí ãàéûò-
äèðÿ éàïìàã ö÷öí èøëÿäèëÿí àëÿò.
ìàãäà îëàí ùàúû:] Áó, Ìÿêêÿ òöðáÿòèäèð. Áó
ÄßÔ×ÀËÀÍ á à õ äÿô÷è 1-úè ìÿíàäà.
òöðáÿòèí òÿëàòöì éàòûðòìàñû äÿôÿàòëà èìòÿùàí
ÄßÔ×È èñ. 1. Äÿô ÷àëàí àäàì; äÿô÷àëàí.
îëóíóáäóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Äÿô÷è äþøöíö èðÿëè âåðèá áàøûíû äèê òóòàðàã,
ÄßÔß-ÄÀÐÀÃ èñ. äàí. çàð. Ëÿâàçèìàò,
äÿôèí ãàáûðüàñûíà äþøÿéèðäè. Ì.Ñöëåéìàíîâ.
äÿñýàù (3-úö ìÿíàäà). Áó èø ö÷öí äÿôÿ-äà-
2. Äÿô ãàéûðàí óñòà.
ðàã ëàçûì äåéèë.
ÄßÔ×ÈËÈÊ èñ. Äÿô ÷àëìàã èøè, äÿô÷àëàíûí
ÄßÔßËßÐËß çÿðô 1. Áèð íå÷ÿ äÿôÿ, òÿêðà-
ïåøÿñè, ñÿíÿòè.
ðÿí. Î, äÿôÿëÿðëÿ ìöêàôàòëàíäûðûëìûøäûð. Äÿ-
ÄßÔ-ÄÓÌÁÓË èñ. ×àëüû ìÿíàñûíäà.
ôÿëÿðëÿ õÿáÿðäàðëûã åòìÿê. – ..Äàøû Ìÿñìÿ ãàðû
ÄßÔß çÿðô [ÿð.] 1. Êÿìèééÿò áèëäèðÿí ñþç-
äÿôÿëÿðëÿ ýÿëèá àíàäàí àëûá àïàðìûøäû âÿ áó
ëÿ áèðýÿ èøëÿíäèêäÿ áèð èøèí, ùÿðÿêÿòèí, ùàäè-
éóïéóìðó ùàìàð, ãàðà äàøëà äÿôÿëÿðëÿ áþéöê
ñÿíèí ùÿð áèð ìîìåíòèíè, òÿêðàðûíû áèëäèðèð;
áèð òåøò è÷èíäÿ àáãîðà ö÷öí ãîðà ÿçìèøäè...
êÿðÿ. Áèð íå÷ÿ äÿôÿ. ×îõ äÿôÿ. – Îí äÿôÿ þë÷,
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
áèð äÿôÿ áè÷. (Àòà. ñþçö). Éöç äÿôÿ õÿçàí îëìóø
2. Ãàò-ãàò, ÷îõ-÷îõ. [Çåéíàëûí] åëìè, áè-
èäè áàüö áÿùàðèì; Áó áàüû ýþðöá ôÿñëè-ýöëöñ-
ëèéè äÿôÿëÿðëÿ þçöíöí áèëäèêëÿðèíäÿí àðòûãäû,
òàí ýåíÿ ýÿëäèì. Ñ.ß.Øèðâàíè. Øÿðÿôîüëó Ìó-
÷îõäó. Ñ.Ùöñåéí.
üàíäà èêè äÿôÿ óçóí ìöääÿò éàøàéûá èøëÿìèøäè.
ÄßÔßÒßÍ çÿðô [ÿð.] êþùí. Äÿðùàë, î ñààò,
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÿëöñòö, áèðäÿí, áèð äÿôÿäÿ. Õëåñòàêîâ ãûçûøûá
2. Ñûðà ñàéëàðû âÿ èøàðÿ ÿâÿçëèêëÿðè èëÿ áèð-
äåéèð: – Ìÿíèì ùþêìëÿðèì äÿôÿòÿí úàðè
ýÿ èøëÿíäèêäÿ, òÿêðàð åäèëÿí åéíè ùàäèñÿëÿ-
îëóð! Ô.Êþ÷ÿðëè.
ðèí, èøëÿðèí, êåéôèééÿòëÿðèí âÿ ñ.-íèí áèðèñèíè
ÄßÔÈÍß èñ. [ÿð.] Éåð àëòûíäà ýèçëÿäèëìèø,
èôàäÿ åäèð. Èêèíúè äÿôÿ òÿêðàð åòìÿê. – Ãàòû ãà-
éàõóä ýèçëè ùàëäà ãàëàí õÿçèíÿ. Ùåéäÿðáàáà,
ðàíëûüûí äÿðÿëÿðäÿ äàùà ÷îõ îëäóüóíó ßáèë
ñÿíäÿ äÿôèíÿëÿð âàð; Äàüëàð âÿäèÿñè õÿçèíÿëÿð
áèðèíúè äÿôÿ ýþðöðäö. ß.Âÿëèéåâ. Áèð äÿôÿ
âàð.. Øÿùðèéàð. // ìÿú. Éåðàëòû ñÿðâÿò ìÿíà-
– ýöíëÿðèí áèðèíäÿ, ùà÷àí èñÿ êå÷ìèøäÿ. Áó
ñûíäà. Áèç à÷äûã òîðïàüûí àëòûíäà ãàëìûø;
ýöëöíú ùÿéàòäàí íÿ ÷ûõñûí äåäèì; Áèð äÿôÿ
Ýöí öçö ýþðìÿìèø äÿôèíÿëÿðè. Ñ.Âóðüóí.
þçöìö âóðìàã èñòÿäèì. Ì.Ìöøôèã. Áèð äÿôÿ
×îúóã à÷ûëìàìûø áèð äÿôèíÿäèð; Èíñàí äþâëÿò
äÿ îëñà – ùå÷, ãÿòèééÿí, ÿñëà, ùå÷ âàõò. Êàð-
ö÷öí áèð õÿçèíÿäèð. Ì.Ìöøôèã.
âàíáàøû äóðóõäó, àøàüûäàí éóõàðûéà äèê
ÄßÔÈÍßËÈ ñèô. Äÿôèíÿñè îëàí, õÿçèíÿñè
îíóí ýþçöíöí è÷èíÿ áàõàí áó êàôèð áèð äÿôÿ
îëàí; ÷îõ çÿíýèí éåðàëòû ñÿðâÿòëÿðè îëàí. Äÿ-
äÿ îëñà ýþçëÿðèíè ãûðïìàìûøäû.. ß.Ìÿì-
ôèíÿëè Õÿçÿðèí íåôòëè áàüðû ñþêöëöð. È.Ñÿôÿðëè.
ìÿäõàíëû. ×îõ äÿôÿ – äÿôÿëÿðëÿ, ÷îõ âàõò,
ÄßÔÍ èñ. [ÿð.] Þëöíö áàñäûðìà, òîðïàüà òÿñ-
òÿêðàðÿí. ßââÿë äÿôÿëÿðäÿ – èëê ÷àüäà, èëê
ëèì åòìÿ. Ìèðçÿíèí þëìÿéèíèí õÿáÿðè øÿùÿðÿ
âàõòëàðäà, èáòèäàäà. Áÿëêÿ ãóðóäà äà ðàñò âÿ
éàéûëäû. Îüëàíëàðûíûí õàòèðÿñè ö÷öí øÿùÿðèí
ìþùêÿì éåðèìÿê ÿââÿë äÿôÿëÿðäÿ ÷ÿòèí îëà-
òöúúàðû âÿ ÿéàíû îíóí äÿôíèíäÿ èøòèðàê åäèðäè.
úàãäûð. Ô.Êþ÷ÿðëè. Ùÿð äÿôÿ – ùÿìèøÿ, ùÿð
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Õàíëàðûí éàðàëàíäûüû ñÿùíÿ
569
ÄßÔÍß
ÄßÜÄßÜß
âÿ äÿôí ìÿðàñèìè Òàùèðèí êþíëöíäÿ ñèëèíìÿç
òÿðÿ äöøìÿê – ìöÿééÿí ìÿãñÿä ö÷öí äÿô-
áèð èç áóðàõäû. Ì.Ùöñåéí. Äÿôí åòìÿê –
òÿðÿ ãåéä åäèëìÿê. Îíóí àäû äÿôòÿðÿ äöøäö.
1) áàñäûðìàã, òîðïàüà òÿñëèì åòìÿê (þëöíö).
– Ùÿð íÿ èñòÿñÿíèç âåðÿê, àíúàã î, èäàðÿíèí
..Éîë êÿíàðûíäà êþùíÿ õàðàáà áèð ãÿáèðèñòàí
äÿôòÿðèíÿ äöøöáäöð! Ñ.Ðÿùèìîâ.
âàðäûð, êÿíäëèëÿð áóðàäà þëöëÿðèíè äÿôí åäèðëÿð.
ÄßÔÒßÐ×ß èñ. Êè÷èê äÿôòÿð, úèáäÿ ýÿçäè-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Õÿäèúÿ ÿëàâÿ åòäè: – Ö÷öíúö
ðèëÿí äÿôòÿð; áëîêíîò. Áàùàäûð äÿôòÿð÷ÿñèíè
âÿ àõûðûíúû âÿñèééÿòèì äÿ áóäóð êè, ìÿíè ãÿáè-
õåéëàã éàçàíäàí ñîíðà ìåøÿäÿ ýÿçèðäè. Í.Íÿ-
ðèñòàíäà áàñäûðìàéûíûç. Èêè áàüûí ìÿðçèíäÿêè
ðèìàíîâ. Âÿëè äþø úèáèíäÿêè áöòöí êàüûçëàðû
î áþéöê ãàðàüàúûí àëòûíäà äÿôí åäèíèç.
÷ûõàðòäû, áàëàúà áèð éàçû äÿôòÿð÷ÿñèíäÿí áàøãà
Ñ.Ùöñåéí; 2) ìÿú. âàõòû êå÷ìèø, ÿùÿìèééÿ-
ùÿð øåéè ñòîëóí öñòöíÿ ãîéäó. Ì.Ùöñåéí.
òèíè èòèðìèø áèð øåé ùåñàá åäÿðÿê, ùÿìèøÿëèê
ÄßÔÒßÐ-×ßÐßÊß òîï. Äÿôòÿð âÿ êè-
éàääàí ÷ûõàðìàã, îðòàäàí ãàëäûðìàã. Êþùíÿ
òàá÷àëàð, êàüûçëàð.
àäÿòëÿðè äÿôí åòìÿê. – È÷èíäÿ äÿôí åòäè äÿðäè-
ÄßÔÒßÐ×È á à õ äÿôòÿðäàð.
ñÿðèíè; Î áèëäè, éîõ èìèø éàçûéà ïîçó. Á.Âàùàá-
ÄßÔÒßÐ×ÈËÈÊ á à õ äÿôòÿðäàðëûã.
çàäÿ. Äÿôí îëìàã (åäèëìÿê) – áàñäûðûëìàã.
ÄßÔÒßÐÄÀÐ èñ. [ÿñëè éóí. âÿ ôàðñ.] 1. ðÿñ.
Áèçèì Íîâðóç áàéðàìûíûí èêèíúè ýöíö Ïåò-
Äÿôòÿðõàíà èø÷èñè, èäàðÿéÿ ýÿëÿí âÿ îðàäàí
ðîãðàä øÿùÿðèíäÿ àçàäëûã éîëóíäà øÿùèä îëàí
÷ûõàí êàüûçëàðû äÿôòÿðÿ ãåéä åòìÿêëÿ ìÿø-
àçàäëûã ãóðáàíëàðû äÿôí îëóáëàð. Ú.Ìÿììÿä-
üóë îëàí èø÷è. Äÿôòÿðäàð êàüûçû Àüàðçàéà òÿ-
ãóëóçàäÿ.
ðÿô óçàäûá è÷ÿðè ãàéûòäû. Ìèð Úÿëàë.
ÄßÔÍß èñ. 1. áîò. Éàðïàãëàðû éåéèíòè âÿ
2. êþùí. Ìöùàñèá, ùåñàáäàð.
êîíñåðâ ñÿíàéåñèíäÿ èñòèôàäÿ îëóíàí ùÿìè-
ÄßÔÒßÐÄÀÐËÛà èñ. ðÿñ. Äÿôòÿðäàðûí èøè,
øÿéàøûë àüàú âÿ éà êîë. Äÿôíÿ àüàúûíà Çà-
âÿçèôÿñè. Èäàðÿäÿ äÿôòÿðäàðëûã åòìÿê. Äÿô-
ãàôãàçèéàäà ÷îõ òÿñàäöô åäèëèð. – Äÿôíÿ áèò-
òÿðäàðëûüà àèä èøëÿð.
êèñèíèí ìåéâÿëÿðè õûðäà, ãàðàðÿíýëè, áèðòî-
ÄßÔÒßÐÕÀÍÀ èñ. [ÿñëè éóí. âÿ ôàðñ.]
õóìëó âÿ éóìóðòà ôîðìàëûäûð. È.Àõóíäçàäÿ.
Áèð èäàðÿíèí êàðýöçàðëûãëà ìÿøüóë îëàí øþ-
2. ìÿú. òÿíò. Çÿôÿð, ãàëèáèééÿò, øþùðÿò, ìö-
áÿñè. Ìèðçÿ Ñÿôÿð .. ãÿçà äÿôòÿðõàíàñûíäà
êàôàò ðÿìçè îëàðàã áó àüàúûí áóäàãúûãëàðûí-
ãóëëóã åäÿðäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Èâàí áÿé:]
äàí äöçÿëäèëÿí ÷ÿëÿíý, òàú.
Èñêÿíäÿð, ýÿë, áó êàüûçëàðû àïàð, âåð äÿôòÿð-
ÄßÔÍ-ÊßÔÍ [ÿð.]: äÿôí-êÿôí åòìÿê
õàíàéà.. Í.Âÿçèðîâ. [Ãóìðó:] Íÿ éàõøû êè,
êþùí. – þëöíö êÿôÿíëÿéèá áàñäûðìàã. Úîìÿðä
áó, äÿôòÿðõàíà àäàìëàðûíûí éàäûíà äöøìöð..
äÿäÿñèíè äÿôí-êÿôí åëÿéèá áàñäûðäû. (Íàüûë).
Ìèð Úÿëàë.
ÄßÔÒßÐ èñ. [ÿð. ÿñëè éóí.] 1. Éàçû éàç-
ÄßÔÒßÐÕÀÍÀ×Û èñ. Äÿôòÿðõàíà èø÷èñè.
ìàã, éàõóä ðÿñì ÷ÿêìÿê ö÷öí êèòàá øÿê-
[Ãÿäèð] ãîëëàðûíû áèð-áèðèíÿ êå÷èðèá äÿôòÿð-
ëèíäÿ òèêèëìèø åéíèþë÷öëö êàüûç äÿñòÿñè. Øà-
õàíà÷ûíûí öçöíÿ ìÿíàëû-ìÿíàëû áàõäû. Ìèð
ýèðä äÿôòÿðè. Úèá äÿôòÿðè. Öìóìè äÿôòÿð.
Úÿëàë.
Ðÿñì äÿôòÿðè. – Ýÿíúëèéèìèí èëê õàòèðÿ äÿô-
ÄßÔÒßÐÕÀÍÀ×ÛËÛà èñ. Äÿôòÿðõàíà÷ûíûí
òÿðèíäÿ; Áó íÿüìÿíèí ãûðûã-ãûðûã ñÿòèðëÿðè..
èøè, ïåøÿñè, âÿçèôÿñè.
Ì.Àðàç. Áèëèðñÿí êè, íåúÿ àíàð; Ãÿëÿì ìÿíè,
ÄßÔÒßÐ-ÊÈÒÀÁ [ÿð.] Á à õ
äÿôòÿð-
äÿôòÿð ìÿíè! Ì.Ìöøôèã.
÷ÿðÿêÿ.
2. Ùàãã-ùåñàá âÿ ùåñàáàò èøëÿðèíè éàçìàã
ÄßÔÒßÐÃÀÇÛ èñ. ìÿù. Éàüëû âÿ éóìóð-
ö÷öí ìöõòÿëèô ôîðìàäà úûçûãëàíìûø, êèòàá
òàëû õÿìèðäÿí òàâàäà áèøèðèëèá øÿêÿð âÿ ñó-
øÿêëèíäÿ åéíè þë÷öäÿ êÿñèëìèø êàüûç äÿñòÿñè.
ìàãëà éåéèëÿí ãîüàë; áèøè.
[Ìÿøÿäè:] Äöêàí ñàùèáè èñÿ äÿôòÿð âÿ ÷þò-
ÄßÜÄßÜß èñ. [ÿð.] êëàñ. 1. Áèùóäÿ òÿëàø âÿ
ýÿíè ÷ûõàðûá ùåñàáà ìÿøüóë îëóð. ß.Ùàãâåð-
èçòèðàá, ãîðõó, ùÿéÿúàí; ýóðóëòó-ïàòûðòû. Ôà-
äèéåâ. Ùàúû þç äöêàíëàðûíäàí áèðèíè êîíòîð
ðèã åéëÿ ìÿíè áó äÿüäÿüåéè-äöíéàäÿí.
êèìè äöçÿëäèá áóðàéà áÿçè êèòàá, äÿôòÿð âÿ
Ñ.ß.Øèðâàíè.
êàüûç-êóüóç ãîéìóøäó. Ñ.Øàìèëîâ. Äÿô-
2. Äÿðä, áàøàüðûñû, ãàéüû, ÿíäèøÿ, ôèêèð.
òÿðäÿí äöøìÿê – éàääàí ÷ûõûá àäû äÿôòÿðÿ
Ùÿðýàù äîüðóñóíó áèëìÿê èñòÿéèðñÿí, ÿðç
éàçûëìàìàã, áèð éåðÿ ãåéä åäèëìÿìÿê. Äÿô-
åäèì: – Áàøûìûí ÿí áàëà ìÿðòÿáÿñèíäÿ áó
570
ÄßÜÄßÜß×È
ÄßÙÐßËßÌß
ùèíäÿ óí âÿ áóüäà ôèêðèäèð. ...Îíäàí äà àøà-
ÄßÙËÈÇÚÈÊ èñ. Êè÷èê äÿùëèç.
üûäà îäóí âÿ êþìöð äÿüäÿüÿñèäèð. Ô.Êþ÷ÿðëè.
ÄßÙÍß1 èñ. [ôàðñ.] Éöéÿíèí âÿ éà úèëî-
3. Éîëäàí ÷ûõàðàí, áàøäàí ÷ûõàðàí øåé,
âóí àòûí àüçûíà ñàëûíàí äÿìèð ùèññÿñè; úþâ-
àçäûðûúû øåé. Ùåéôà êè, áèçèì áó âÿñâÿñåéè-
çÿ. Àò äÿùíÿíè ÷åéíÿéÿ-÷åéíÿéÿ èðÿëè àòûëäû.
øåéòàí âÿ äÿüäÿüåéè-èíñàí èëÿ ìàëàìàë îëàí
– [Áîç àò] àüçûíû úàíàâàð êèìè à÷ûá ÷èëîâóí
çàìàíûìûçäà áåëÿ äîñòëàðûí âöúóäó êèìéàéà
äÿùíÿñèíè ýÿìèðèð, ïà÷àñûíû ýåí àòàðàã ãà-
äþíöáäöð. Ô.Êþ÷ÿðëè. Äÿüäÿüÿ âåðìÿê
÷ûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
– éîëäàí ÷ûõàðìàã, àçäûðìàã, áàøäàí ÷ûõàð-
ÄßÙÍß2 èñ. [ôàðñ.] 1. Àíà õÿòäÿí àéðûëàí
ìàã. Ñÿí äåéèëäèíìè, ìÿíÿ äÿüäÿüÿ âåðÿí
àðõûí, øûðûìûí âÿ ñ.-íèí áàøëàíüûúû. Áó äÿùíÿ
âÿ ìÿíÿ äåéÿí êè, àïàð áó êàüûçû, óéåçä íà-
ñåë äÿùíÿñèäèð, Ëèë ùþêìðàí, ãàéà ÿñèð...
÷àëíèêè Âèíîêóðîâà âåð? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Ì.Àðàç. Ýþðöðÿì Òÿðòÿð ÙÅÑ-èí êþïöðäö-
[Õàíïÿðè:] Áèðäÿí øåéòàí ìÿíÿ äÿüäÿüÿ âå-
éöíö; Ïîëàä äÿùíÿäÿ. Ì.Ìöøôèã.
ðèð êè, äóð ýåò, î Ýöëøÿíäèð, íÿäèð, òóò îíóí
2. Äÿéèðìàí àðõûíäà ñóéóí éûüûëäûüû éåð;
áàøûíû éîë. ß.Âÿëèéåâ.
áÿíä. Äÿéèðìàíû éàòûðòäûãäà ñóéó äÿùíÿäÿí
ÄßÜÄßÜß×È ñèô. âÿ èñ. äàí. Âÿñâÿñÿëè,
àðõà áóðàõäûëàð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ñÿêñÿêÿëè (àäàì).
ÄßÙÍßËßÌß “Äÿùíÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄßÜÄßÜßËÈ ñèô. Ñÿáÿáñèç éåðÿ òÿëàø åäÿí
ÄßÙÍßËßÌßÊ ô. Äÿùíÿíè àòûí àüçûíà
âÿ ãîðõàí; âÿñâÿñÿëè, ñÿêñÿêÿëè. Ìÿí èñÿ
êå÷èðìÿê (á à õ äÿùíÿ1).
óòàíúàã âÿ äÿüäÿüÿëè áèð óøàã îëäóüóìäàí,
ÄßÙÍßËßÍÌß “Äÿùíÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
àíàìûí éàíûíäà áöçöëöá äóðóð(äóì). À.Øàèã.
ÄßÙÍßËßÍÌßÊ ìÿúù. Éöéÿíèí äÿù-
ÄßÙÀÍ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Àüûç. Ñÿäÿô äÿùà-
íÿñè àüçûíà êå÷èðèëìÿê (àòûí).
íûíäàí éöç ìèí äöðð ñà÷àð. Ñ.Âóðüóí.
ÄßÙÍßËÈ ñèô. Äÿùíÿñè îëàí.
ÄßÙÁÀØÛ èñ. êþùí. Ýåúÿ ãàðîâóë÷óëàðû öñ-
ÄßÙÐ èñ. [ÿð.] êëàñ. 1. Äöíéà, àëÿì, òÿáèÿò.
òöíäÿ ýÿçÿí âÿ îíëàðà íÿçàðÿò åäÿí øÿõñ.
Äÿùðäÿ îëäó ìÿíÿ äèëäàðö-äèëáÿð áèð òöôÿíý.
Ìÿùÿëëÿíèí äÿùáàøûñû.
Ì.Ï.Âàãèô. Äÿùðäÿ åòìÿ èôòèðàãÿ ùÿâÿñ; Èôòè-
ÄßÙßÍ [ôàðñ.] Á à õ äÿùàí. Ãèñìÿò îëñà,
ðàã èëÿ êÿñëÿð îëìóø ïÿñ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ýÿëÿð Éÿìÿíäÿí; Ãèñìÿò îëìàñà, ÷ûõàð äÿ-
2. Çàìàí, äþâð. Úàí èëÿ ùÿì úÿùàí áÿíÿì,
ùÿíäÿí. (Àòà. ñþçö). Ãþí÷ÿ äÿùÿíè ÷ÿìÿíäÿ
äÿùð èëÿ ùÿì çÿìàí áÿíÿì; Ýþð áó ëÿòèôÿéè êè,
õÿíäàí. Õÿòàéè.
áÿí äÿùðö-çÿìàíÿ ñûüìàçàì. Íÿñèìè. // ìÿú.
ÄßÙËßÌß “Äÿùëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
Ãèñìÿò, òàëå.
ÄßÙËßÌßÊ ô. Ñÿñëÿìÿê âÿ á. éîëëà ùåé-
ÄßÙÐß èñ. Àüàú áóäàìàã, éàõóä ÷îõ ãà-
âàíû ùÿðÿêÿòÿ ýÿëìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê. Î,
ëûí îëìàéàí àüàúëàðû êÿñìÿê ö÷öí áóðíóÿéðè
ãàáàüà êå÷èá þêöçëÿðè ùàéõûðäû, àòû äÿùëÿäè.
êÿñèúè àëÿò. Éîõ, ÿôÿíäèì, áó ìÿñÿëÿëÿðäÿ
Ñ.Ðÿùèìîâ.
äÿùðÿ èëÿ ìöùàðèáÿéÿ ÷ûõìàã îëìàç. Í.Íÿðè-
ÄßÙËÈÇ èñ. [ôàðñ.] 1. Åâ ãàïûñû èëÿ îòàã-
ìàíîâ. ..Àááàñ äÿùðÿñèíè âÿ ñèúèìèíè ýþòöðöá
ëàðûí ãàïûëàðû àðàñûíäà îëàí öñòöþðòöëö àðàëûã;
àéàüà ãàëõäû.. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Éóñèô] èòè äÿù-
êîðèäîð. Éûüûëûá äàü êèìè ùÿð éàíäà êèòàá;
ðÿ èëÿ áèð íå÷ÿ áóäàüû êÿñèá éåðÿ òþêäö. ß.Àáà-
Åâäÿ, äÿùëèçäÿ âÿ åéâàíäà êèòàá. Ì.ß.Ñàáèð.
ñîâ. // ßò äîüðàìàã (äþéìÿê) ö÷öí àëÿò; ÿòäþ-
ßéëÿøèð ãîúàëàð èêèáèð, ö÷áèð; Ãîúàëàð åâèíèí
éÿí, ãèéìÿêåø. Ìÿòáÿõäÿí äÿùðÿ, òàõòà ñÿñè
äÿùëèçëÿðèíäÿ. Á.Âàùàáçàäÿ. // Êö÷ÿ ãàïûñû
ýÿëèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
èëÿ åâ, éàõóä åâëÿ ùÿéÿò àðàñûíäà öñòöþðòöëö
ÄßÙÐßÁÓÐÍÓ èñ. Òîõóìàëàðäà âÿ êÿ-
éîë. Áóðàñû ãÿñðèí ùÿéÿòèíè êö÷ÿ ãàïûñû èëÿ
ëàüàéûëàðûí öçÿðèíäÿ äÿùðÿ áóðíó øÿêëèíäÿ
áèð-áèðèíÿ âÿñë åäÿí äÿùëèçäÿí èáàðÿò èäè.
íàõûø.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄßÙÐßÁÓÐÓÍ ñèô. Áóðíóíóí óúó äÿùðÿ
2. ìÿù. Áþéöê îòàüà éàïûøûã êè÷èê îòàã.
êèìè éóõàðû ãàëõìûø, áóðíó äÿùðÿéÿ îõøà-
3. ìÿù. Êå÷èä. .. Äÿðÿíèí àðõàñûíäàêû äÿù-
éàí. Äÿùðÿáóðóí àäàì.
ëèçäÿ öñò-öñòÿ éûüûëàí ïÿòÿêëÿðäÿí .. àðûëàð
ÄßÙÐßÃÓÉÐÓà èñ. çîîë. Ãóéðóüó äÿù-
äÿñòÿ-äÿñòÿ ÷ûõûðäûëàð.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðÿéÿ îõøàéàí áþúÿê.
4. èñ. òèá. Ãóëàã áîøëóüó, îðòà ãóëàã.
ÄßÙÐßËßÌß “Äÿùðÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
571
ÄßÙÐßËßÌßÊ
ÄßÕÈ
ÄßÙÐßËßÌßÊ ô. Äÿùðÿ èëÿ äîüðàìàã,
ìöíÿ ýþðÿ ýÿðÿê àäàìëàð êÿëëÿñèíäÿí ìè-
êÿñìÿê. Àüàúëàðûí áóäàãëàðûíû äÿùðÿëÿìÿê.
íàðÿ ãóðóëàéäû. Âàãèôèí áàøû ùàìàí äÿùøÿ-
ÄßÙÐßËßÍÌß “Äÿùðÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
òÿíýèç ìèíàðÿíèí ãöëëÿñèíè ìöçÿééÿí åäÿ èäè.
ÄßÙÐßËßÍÌßÊ ìÿúù. Äÿùðÿ èëÿ äîü-
Ô.Êþ÷ÿðëè.
ðàíìàã, êÿñèëìÿê.
ÄßÙØßÒËßÍÄÈÐÌß
“Äÿùøÿòëÿíäèð-
ÄßÙÐßËßÒÌß “Äÿùðÿëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄßÙÐßËßÒÌßÊ “Äÿùðÿëÿìÿê”äÿí èúá.
ÄßÙØßÒËßÍÄÈÐÌßÊ ô. Äÿùøÿòÿ ñàë-
Ãóðóìóø áóäàãëàðû äÿùðÿëÿòìÿê.
ìàã, ñîí äÿðÿúÿ ãîðõóòìàã.
ÄßÙÐßËÈ ñèô. Äÿùðÿñè îëàí, ÿëèíäÿ äÿù-
ÄßÙØßÒËßÍÌß “Äÿùøÿòëÿíìÿê”äÿí
ðÿ. Áåëëè, äÿùðÿëè, éàáàëû, êöëöíýëö, êöðÿêëè
ô.èñ.
àäàìëàð áèð-áèðèíÿ ãàðûøìûøäûëàð. ß.Âÿëè-
ÄßÙØßÒËßÍÌßÊ ô. Äÿùøÿòÿ äöøìÿê,
éåâ. Áèð íÿôÿð ÿëè äÿùðÿëè àäàì òÿíáÿë-òÿí-
ñîí äÿðÿúÿ ãîðõìàã.
áÿë èøëÿéèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄßÙØßÒËÈ ñèô. 1. Äÿùøÿò äîüóðàí, ñîí
ÄßÙÐßØßÊÈËËÈ ñèô. Ýþðöíöøúÿ äÿùðÿéÿ
äÿðÿúÿ ãîðõóíú; ìöäùèø. ßýÿð áó, ùÿãèãÿòÿ
îõøàéàí, äÿùðÿ êèìè.
÷åâðèëñÿéäè, ýþð Ìöãèì áÿé Úàâàíøèð ö÷öí
ÄßÙÐÈ, ÄßÙÐÈÉÓÍ èñ. [ÿð.] êþùí. Àõèðÿ-
íåúÿ äÿùøÿòëè ôàúèÿ öç âåðìèø îëàðäû. Ñ.Ðÿùè-
òÿ èíàíìàéàí âÿ ùÿð øåéèí áó äöíéàäà îëäó-
ìîâ. Êàìáàéåâ äÿùøÿòëè ñîíóí éàõûíëàøäû-
üóíó èääèà åäÿí àäàì. Íÿ ùöëóëèéÿì, íÿ
üûíû ýþðöðäö. Ñ.Ðÿùìàí. // Èíñàíû äÿùøÿòÿ
äÿùðè, íÿ êÿíàðèéÿì, íÿ áÿùðè; Íÿ ðèéàçèéÿì,
ñàëàí, äÿùøÿò ùèññè îéàäàí, ôàúèÿëè, ÷îõ àüûð.
íÿ úÿáðè, ùÿëÿ ëÿíýö ëÿíýö ëÿíýÿì. Íÿáàòè.
Äÿùøÿòëè ìÿíçÿðÿ. – “Íàäèð øàù” ôàúèÿñèíäÿ
ÄßÙØßÒ èñ. [ÿð.] 1. Ãîðõóíú áèð øåé âÿ
éàçû÷û .. ñàðàé èíòðèãàëàðûíûí ÿí äÿùøÿòëè ñÿù-
éà áþéöê áèð òÿùëöêÿ, ùàäèñÿ âÿ ñ. ãàðøûñûí-
íÿëÿðèíè òÿñâèð åäèð. Ì.Àðèô.
äà äîüàí øèääÿòëè ãîðõó ùèññè; âàùèìÿ. Ìó-
2. ×îõ ïèñ. Äÿùøÿòëè ùàâà. Äÿùøÿòëè êöëÿê.
ðàäûí ýþçëÿðè äÿùøÿòäÿí áþéöäö. Ñ.Ùöñåéí.
3. ×îõ ýöúëö, øèääÿòëè, äþçöëìÿç. Äÿùøÿòëè
Åøèêàüàñû äÿùøÿòäÿí ýþçëÿðèíè éóìóá ãà÷äû
àüðû. – Êöë ðÿíýëè ùàâàäà òîç-äóìàí âàð;
õàíûí éàíûíà. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Äÿùøÿò àë-
Äÿùøÿòëè ñîéóã, àéàç, áîðàí âàð. À.Øàèã. Õà-
ìàã, äÿùøÿòÿ äöøìÿê – áÿðê ãîðõóéà äöø-
âÿð äþðä àéëûã äÿùøÿòëè ÿçàáëàðäàí àðûãëàìûø,
ìÿê, äÿùøÿòëÿíìÿê. Äÿùøÿò âåðìÿê – äÿù-
îðäëàðû áàòìûø Êÿðèìõàíà áàõûð, ýþçöíö
øÿò îéàíäûðìàã, äÿùøÿò èôàäÿ åòìÿê, âàùè-
ñàðûãëû ýþçöíäÿí ÷ÿêÿ áèëìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìÿëÿíäèðìÿê. [Îðõàí:] Àëëàù, Àëëàù, éåíÿ
ÄßÙØßÒÍÀÊ [ÿð. äÿùøÿò âÿ ôàðñ. ...íàê]
÷àòûëäû ãàøëàð; Äÿùøÿò âåðèð ãàðòàëâàðè áàõûø-
á à õ äÿùøÿòÿíýèç.
ëàð. Ù.Úàâèä. Äÿùøÿòÿ ýÿòèðìÿê (ñàëìàã) –
ÄßÙÉÅÊ èñ. [ôàðñ.] òàð. Êå÷ìèøäÿ êÿíä-
áÿðê ãîðõó îéàòìàã, äÿùøÿòëÿíäèðìÿê.
ëèëÿðèí ôåîäàëà, áÿéÿ âÿ éà ìöëêÿäàðà ìÿù-
Êàòèáèí êàáèíåòèíäÿí ýÿëÿí õÿáÿðëÿð Ñàáèòî-
ñóëóí îíäà áèðè ìèãäàðûíäà íàòóðàë øÿêèëäÿ
âó äÿùøÿòÿ ýÿòèðäè. Ñ.Øàìèëîâ.
âåðäèêëÿðè âåðýè. Éûüìûøûã äÿùéåêèíè, áîøëà-
2. Áó úöð áèð ùèññ äîüóðàí ùàäèñÿ, âÿçèé-
ìûøûã áàüëàðûíû; Ãûø ö÷öí õîøëàìûøûã Òèôëèñ
éÿò, ìÿíçÿðÿ (áó ìÿíàäà ÷îõ âàõò úÿì øÿê-
îéóíúàãëàðûíû. Ì.ß.Ñàáèð. Äèðÿíäè, èñòÿäè
ëèíäÿ èøëÿíèð). Áó íèçÿëÿð, áó ñöíýöëÿð ìó-
ùÿì ìöëêÿäàð äÿùéåêèíè. ß.Íÿçìè.
çåéëÿðäÿ ïàñ òóòàúàã; Èíñàí îüëó éàðàòäûüû
ÄßÕÀËßÒ èñ. [ÿð.] êþùí. Èøÿ ãàðûøìà,
äÿùøÿòëÿðè óíóäàúàã. Ñ.Âóðüóí. ßñèðëèê –
ìöäàõèëÿ åòìÿ. Äÿõàëÿò åòìÿê (åëÿìÿê)
äÿùøÿòëÿðèí ÿí áþéöéö èäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
– ãàðûøìàã, ìöäàõèëÿ åòìÿê. Äÿúúàë äà åäèð
3. Ôàúèÿ, ÷ûõûëìàçëûã. Þç âÿçèééÿòèíèí äÿù-
úöìëÿ èøÿ èíäè äÿõàëÿò; Ãàíóí àäû äèëëÿðäÿ
øÿòèíè ùèññ åòäè.
ôÿãÿò ãàëäû, äàäóøúàí! “Ìîë. Íÿñð.” Îëìàç
ÄßÙØßÒÀÌÈÇ [ÿð. äÿùøÿò âÿ ôàðñ. ...àìèç]
áó êè, ùÿð ÿìðÿ äÿõàëÿò åäÿ ôÿùëÿ; Äþâëÿòëè
á à õ äÿùøÿòÿíýèç. ...ßõëàãñûçëûüûí äÿùøÿòà-
îëàí éåðäÿ úÿñàðÿò åäÿ ôÿùëÿ. Ì.ß.Ñàáèð.
ìèç âÿ ÷ûëïàã ñÿùíÿëÿðè à÷ûëäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÄßÕÈ êþùí. 1. Á à õ äà1 1 âÿ 2-úè ìÿíà-
ÄßÙØßÒßÍÝÈÇ ñèô. [ÿð. äÿùøÿò âÿ ôàðñ.
ëàðäà. Ñàãèéà! Ñàëäû ãÿì ÿëäÿí ìÿíè, áèð
...ÿíýèç] Äÿùøÿòëè, äÿùøÿò äîüóðàí; ãîðõóíú.
áàäÿ éåòèð; Ùÿì áó äöíéàäà ìÿíÿ, ùÿì äÿõè
Ñöáù à÷ûëàíäà øàùè-çàëèì âÿ áèðÿùìèí ùþê-
öãáàäÿ éåòèð. Ùåéðàí õàíûì. Ñîíà äÿõè [Áà-
572
ÄßÕÈË
ÄßÃÈÃËßØÄÈÐÈËÌß
ùàäûðûí] ùàëûíû ùèññ åòäè. Í.Íÿðèìàíîâ. Èíäè
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ýöí âàð êè, äÿãèãÿñè óçóí
äÿõè ùàìàí ìÿòëÿáè òÿêðàð åäèá äåéèðèê êè,
ÿñðÿ áÿðàáÿð; ×åøìÿ êèìè áàø àëûð áó ýöí-
êÿíäëÿðèìèç ìöÿëëèìñèç âÿ ìöðÿááèñèç ãàëûá-
äÿí ãÿðèíÿëÿð. Ð.Ðçà.
äûð. Ô.Êþ÷ÿðëè. Ãóðä-ãóø äÿõè ýèðìèø àøèéà-
2. Àç, ëàêèí ãåéðè-ìöÿééÿí âàõò, àí.
íÿ; ×þêìöø äÿ ùÿçèí ñöêóò úÿùàíÿ. À.Øàèã.
Áèð äÿãèãÿäÿ – äÿðùàë, î ñààò. Áèð äÿãè-
2. Äàùà, àðòûã. Åëÿ êè òàõûëäû áóðíóìà ÷åø-
ãÿäÿ àðâàä-óøàã ýÿëèíèí áàøûíà òîïëàíäûëàð.
ìÿê; Ãîúàëûã ÿë âåðèá, äÿõè íÿ åòìÿê..
×ÿìÿíçÿìèíëè. Áó äÿãèãÿ – èíäèúÿ, äÿðùàë.
Ì.Â.Âèäàäè. Åéëÿ áèëèðäèì êè, äÿõè ñöáù îëóá;
[Àéäÿìèð:] ...Þëöìöìö èñòÿñÿí, áó äÿãèãÿ
Ìöðüè-ñÿùÿð òÿê áèð àüûç áàíëàäûì. Ì.ß.Ñà-
þëÿðÿì. Ú.Úàááàðëû. Î äÿãèãÿ – î ñààò, äÿð-
áèð. Äÿõè áóíäàí àðòûã .. ýöúöì ùå÷ áèð øåéÿ
ùàë. Åëÿ áó âàõò çÿíý âóðóëóð; Î äÿãèãÿ ãà-
÷àòìûð.. Í.Âÿçèðîâ.
÷ûð Ðåéùàí. Ì.Äèëáàçè. // Âàõòûí ìöÿééÿí
ÄßÕÈË èñ. [ÿð.] êþùí. Ñûüûíàí, ùèìàéÿ
àíû (áÿçÿí úÿì øÿêëèíäÿ). [Úÿìèëÿ] úèääè
àõòàðàí, êþìÿê èñòÿéÿí. Äÿõèë äöøìÿê
áèð ìþâãåäÿ áóëóíóð, ùÿéàòûíûí ìöùöì äÿ-
(áÿçÿí “ãàïûíà”, “ãàïûñûíà” ñþçö èëÿ) – ñû-
ãèãÿëÿðèíè éàøàéûðäû. Ñ.Ùöñåéí. [Úàâàäûí]
üûíìàã, ùèìàéÿ èñòÿìÿê, êþìÿê èñòÿìÿê.
äèø ýþéíÿäÿí ñóëàðäàí àç-àç, òåç-òåç è÷äèéè
[Àçàðëûëàð:] Ùàúû ÿìè! Ãàïûíà äÿõèë äöøìö-
äÿãèãÿëÿð ýþçëÿðè ãàáàüûíäà úàíëàíäû.
øöê, øåéõ úÿíàáëàðûíäàí áèçÿ áèð ÷àðÿ.
ß.Âÿëèéåâ.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Øöáùÿñèçäèð êè, îíà
3. ×åâðÿíèí 1/ -íÿ áÿðàáÿð îëóá, éàçûäà
ëÿãÿáè ñÿðäàð Ðÿøèäèí äÿõèë äöøìÿñè èëÿ Ùàúû
60
ðÿãÿìèí öñòöíÿ (′) èøàðÿñè ãîéóëìàãëà ýþñ-
Ñÿìÿä õàí âåðìèøäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äÿõèë
òÿðèëÿí äÿðÿúÿ þë÷öñö.
îëìàã – á à õ äÿõèë äöøìÿê. Äåäè: – Îëäóí
äÿãèãÿ-äÿãèãÿ çÿðô Äÿãèãÿäÿ áèð, àðàáèð,
õèëàñ äöøìÿíäÿí; Ìÿíÿ ýÿëäèí, äÿõèë îëäóí
÷îõ ãûñà ìöääÿòäÿ. Àíúàã ãóäóç õÿçðè äÿãèãÿ-
ñÿí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
äÿãèãÿ àðà âåðèá äàìëàð áàøûíäà óëóéóðäó.
ÄßÕË [ÿð.] ßëàãÿ, ìöíàñèáÿò, àèäèééÿò
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
(àäÿòÿí “äÿõëè” øÿêëèíäÿ). Óøàã ìÿíèìäèð,
ÄßÃÈÃßÁÀØÛ çÿðô Ùÿð äÿãèãÿäÿ, ùÿð äÿ-
áàáà! Äÿõëè íÿäèð ñèçëÿðÿ? Êèì ñèçè ãÿééóì
ãèãÿäÿí áèð, òåç-òåç, ìöòòÿñèë. Äÿãèãÿáàøû ñó
åäèá, ùþêì åäÿñèç áèçëÿðÿ? Ì.ß.Ñàáèð. Íà-
è÷ìÿê. – Éóíèñ äÿãèãÿáàøû âàãîíóí ãàïûñûíà
øàä ÿôÿíäè ùå÷ äÿ ìÿòëÿáÿ äÿõëè îëìàéàí ëö-
çóìñóç ñþçëÿðëÿ [Ìåùðèáàíûí] úàíûíû ñûõûðäû.
÷ûõûð, ïÿíúÿðÿñèíäÿí áîéëàíûá úÿíóáà äîüðó
Ñ.Ùöñåéí. Ìóñà äàéûíûí ãàéûòìàñû âÿ éà
áàõûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ãàëìàñûíûí áàø êö÷ÿäÿí ýÿëÿí ñÿñëÿðÿ íÿ
ÄßÃÈÃßÁßÄßÃÈÃß çÿðô Ùÿð äÿãèãÿ,
äÿõëè âàð? Ìèð Úÿëàë.
ýåòäèêúÿ; àðàñû êÿñèëìÿäÿí. Êîìáàéí äÿ-
ÄßÊÊß èñ. ìÿù. Èðè ùåéâàíëàðûí (èíÿê,
ãèãÿáÿäÿãèãÿ ùàëû éàõøûëàøàí õÿñòÿéÿ áÿí-
þêöç âÿ ñ.-íèí) àøûüû; ìà÷à. Äÿêêÿ èëÿ àøûã-
çÿéèðäè. Ñ.Ðÿùìàí.
àøûã îéíàìàã.
ÄßÃÈÃßËÈÊ ñèô. Äÿãèãÿ ìöääÿòèíäÿ
ÄßÃÈà ñèô. [ÿð] 1. Äöïäöç, òàìàìèëÿ
îëàí (àäÿòÿí ñàéëàðëà). Áèð äÿãèãÿëèê èø. Èêè
äöçýöí, èíúÿäÿí-èíúÿéÿ äöçýöí. Äÿãèã úè-
äÿãèãÿëèê ñöêóò. Îí äÿãèãÿëèê òÿíÿôôöñ. –
ùàçëàð. Äÿãèã òÿðÿçè. Ñÿíèí ãöäðÿòèíè, ñÿíèí
[Ùöñàìÿääèí:] Ñÿíñÿí áåø äÿãèãÿëèê íÿ-
ÿçìèíè; Äÿãèã ìàøûíëàðëà håñàáëàäûëàð.
øÿëÿðèí íÿòèúÿñèíäÿ èíñàíëàðû ÿáÿäè ôÿëàêÿòÿ
Á.Âàùàáçàäÿ. // Íþãòÿñè-íþãòÿñèíÿ, èíúÿäÿí-
äöøöðÿí, ùÿéàòûí ñîíóíà ãÿäÿð èíëÿäÿí.
èíúÿéÿ äöçýöí. Äÿãèã òÿðúöìÿ. Äÿãèã åëìè
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÿñàñëàðà ýþðÿ. Äÿãèã åëìëÿð – ðèéàçèé-
ÄßÃÈÃßØÖÌÀÐ ñèô. [ÿð. äÿãèãÿ âÿ ôàðñ.
éàòà ÿñàñëàíàí åëìëÿð.
...øöìàð] êþùí. Ñààòäà äÿãèãÿíè ýþñòÿðÿí
2. Èøèíäÿ ñîí äÿðÿúÿ ñÿëèãÿëè, äèããÿòëè,
áþéöê ÿãðÿá. Äèâàð ñààòûíûí äÿãèãÿøöìàðû.
äöçýöí îëàí. Äÿãèã àäàì.
ÄßÃÈÃËßØÄÈÐÈÚÈ ñèô. Äÿãèã ùàëà ýÿòè-
ÄßÃÈÃß èñ. [ÿð] 1. Áèð ñààòûí àëòìûøäà áè-
ðÿí, òàì àéäûíëàøäûðûúû, äÿãèã ýþñòÿðÿí. Äÿ-
ðèíÿ áÿðàáÿð âÿ éà 60 ñàíèéÿäÿí èáàðÿò îëàí
ãèãëÿøäèðèúè àëÿò.
âàõò þë÷öñö. Áèð äÿãèãÿ ñöêóòäàí ñîíðà âÿ-
ÄßÃÈÃËßØÄÈÐÈËÌß
“Äÿãèãëÿøäèðèë-
çèð Ìèðçÿ Ìþùñöí áàøëàäû äàíûøìàüà.
ìÿê”äÿí ô.èñ.
573
ÄßÃÈÃËßØÄÈÐÈËÌßÊ
ÄßËßÌß
ÄßÃÈÃËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äÿãèã ùàëà
ÄßËÁßÍÄ èñ. êþùí. Äÿâÿíèí áîéíóíäàí
ñàëûíìàã, òàì äöçýöí ùàëà ñàëûíìàã, äö-
êå÷èá ïàëàíûí àðõàñûíäà äöéöíëÿíÿí þðêÿí.
ðöñòëÿøäèðèëìÿê, ãÿòè ìöÿééÿíëÿøäèðèëìÿê.
Äÿëáÿíäè áÿðê áàüëàìàã.
ÄßÃÈÃËßØÄÈÐÌß “Äÿãèãëÿøäèðìÿê”-
ÄßËÄÈÐÈËÌß “Äÿëäèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿí ô.èñ.
ÄßËÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äåøäèðèëìÿê, äå-
ÄßÃÈÃËßØÄÈÐÌßÊ ô. Äÿãèã ùàëà ñàë-
øèê à÷äûðûëìàã.
ìàã, òàì äöçýöí ùàëà ýÿòèðìÿê, äöðöñòëÿø-
ÄßËÄÈÐÌß “Äÿëäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
äèðìÿê, ãÿòè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê. Ìÿëóìàòû
ÄßËÄÈÐÌßÊ èúá. Äåøäèðìÿê, äåøèê à÷-
äÿãèãëÿøäèðìÿê. Ðÿãÿìëÿðè äÿãèãëÿøäèðìÿê.
äûðìàã.
Ìþâçóíóí àäûíû äÿãèãëÿøäèðìÿê. – Îðõàí
ÄßËß èñ. 1. çîîë. Éûðòûúûëàð äÿñòÿñèíäÿí
íÿ èëëàù åëÿäè, Áàêûäàí àéðûëäûüû ýöíëÿðèí
õÿçäÿðèëè ìÿìÿëè êè÷èê ùåéâàí. Äÿëÿ äÿðèñè.
ñàéûíû äÿãèãëÿøäèðÿ áèëìÿäè. È.Ìÿëèêçàäÿ.
2. Ùÿìèí ùåéâàíûí äÿðèñè, õÿçè. Áîéíó
ÄßÃÈÃËßØÌß “Äÿãèãëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿëÿäÿí îëàí ïàëòî.
ÄßÃÈÃËßØÌßÊ ô. Äÿãèã ùàëà ýÿëìÿê,
ÄßËßÄÓÇ èñ. Ôûðûëäàã÷û, àäàìàëäàäàí,
òàì äöçýöí øÿêèë àëìàã, äöðöñòëÿøìÿê, äöç-
ùèéëÿýÿð, áèú. Ìÿíèì ãûçûì Ñÿôÿðäÿí éàõøû
ýöíëÿøìÿê, ãÿòè ìöÿééÿíëÿøìÿê. Þë÷ö ïðî-
îüëàíà ýåòìÿéÿúÿê êè, îüðó äåéèë, äÿëÿäóç
ñåñè äÿãèãëÿøäèêúÿ, òàì ÿäÿäëÿð àðòûã êèôàéÿò
äåéèë, áèð êÿñèí òîéóüóíà äàø àòìàç. ß.Ùàã-
åòìèð. Ç.Õÿëèëîâ.
âåðäèéåâ. Áÿëêÿ, äåéèðäèì, êàüûçû áèð äÿëÿ-
ÄßÃÈÃËÈÊ èñ. Äÿãèã øåéèí ùàëû; òàì äöç-
äóçà îõóòìóøäóð, àðâàäû äîëàéûá ãûçûøäûð-
ýöíëöê, ìöêÿììÿëëèê, ùÿãèãÿòÿ òàì óé-
ìûøäûð. Ìèð Úÿëàë. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. [Øàìà-
üóíëóã. Òÿðúöìÿíèí äÿãèãëèéè. Þë÷öíöí äÿ-
ìà Úàäó:] Àììà äÿëÿäóç íþêÿðëÿ àðàñû
ãèãëèéè. Úèùàçûí äÿãèãëèéè. Èôàäÿíèí äÿãèãëèéè.
éîõäóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áèç î úöð äÿëÿäóç
ÄßÃÈÃØÖÍÀÑ ñèô. âÿ èñ. [ÿð. äÿãèã âÿ ôàðñ.
àäàìëàðûí ýÿðÿê òàìàì íÿñëèíè äÿ éåð öçöí-
...øöíàñ] Èíúÿäÿí-èíúÿíè áàøà äöøÿí (àäàì).
äÿí êÿñÿê. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Ñþéöø ìÿíà-
ÄßÃÃÖËÁÀÁ [ÿð.]: äÿããöëáàá åòìÿê
ñûíäà. [Èñìàéûë áÿé:] Î åëÿ áèð äÿëÿäóçäóð
(åëÿìÿê) – ãàïûíû äþéìÿê, òàããûëäàòìàã.
êè, éåð öçöíäÿ áÿðàáÿðè éîõ. Í.Âÿçèðîâ. Éàõ-
[Õóäàéàð áÿé] ãÿíäè âóðäó ãîëòóüóíà, áèð þñ-
øû, àé äÿëÿäóç! Áèð äàíûø ýþðÿê; Íå÷ÿéÿ ñàò-
êöðöá [ãàïûíû] äÿããöëáàá åëÿäè. Ú.Ìÿììÿä-
ìûñàí éîõ âèúäàíûíû? Ñ.Âóðüóí.
ãóëóçàäÿ. Àç âàõòäàí ñîíðà åøèòäè êè, ãàïûíû
ÄßËßÄÓÇÚÀÑÛÍÀ ñèô. âÿ çÿðô Äÿëÿäóç
äÿããöëáàá åäèðëÿð, áèëäè êè, Ðöñòÿìäèð.
êèìè, äÿëÿäóçà õàñ îëàí áèð ãàéäàäà.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÄßËßÄÓÇËÓà èñ. Ôûðûëäàã÷ûëûã, ùèé-
ÄßËÀËßÒ èñ. [ÿð.] 1. Äÿëèë, ñöáóò. Äÿ-
ëÿýÿðëèê, áèúëèê. Äÿëÿäóçëóã åòìÿê. – Ìÿí
ëàëÿò åòìÿê (åëÿìÿê) – ñöáóò åòìÿê, ýþñòÿð-
Ìèðçÿíèí äÿ äÿëÿäóçëóüóíó ýþðìöøÿì.
ìÿê, òÿñäèã åòìÿê. [Ùàêèìè-øÿð:] Ñèç ìÿíè
Ñ.Ðÿùèìîâ.
èíàíäûðûðñûíûç êè, Àüà Ìÿðäàí äèíäàð àäàì-
ÄßËßÝÅÉ ñèô. äàí. 1. Ñÿëèãÿñèç, òþð-òþ-
äûð? Áó äÿëàëÿò åäèð ñèçèí íàäöðöñòëöéöíöçÿ.
êöíòöëö, ïèíòè. Äÿëÿýåé ãûç.
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ìÿøÿäè Èáàä:] ...Áèð äÿ
2. Åâèíäÿ îòóðìàéûá, îðà-áóðà ãà÷ûá ñþù-
ìÿí ñÿíÿ äåéèì, èíñàíûí áàøûíûí àüëûüû îíóí
áÿò åòìÿéè ñåâÿí. Äÿëÿýåé àðâàä.
ãîúàëûüûíà äÿëàëÿò åëÿìÿç. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ÄßËßÝÅÉËÈÊ èñ. äàí. Ñÿëèãÿñèçëèê, ïèí-
2. êëàñ. Éîë ýþñòÿðìÿ, ðÿùáÿðëèê. Ìÿí
òèëèê.
ÿãëäÿí èñòÿðÿì äÿëàëÿò; ßãëèì ìÿíÿ ýþñòÿ-
ÄßËßÃÀÐÛÍ ñèô. âÿ èñ. äàí. Äîéìàç,
ðÿð çÿëàëÿò. Ôöçóëè. Äÿëàëÿò åòìÿê (åëÿ-
÷îõéåéÿí, ãàðûíãóëó (àäàì).
ìÿê âÿ ñ.) êþùí. – 1) éîë ýþñòÿðìÿê, ðÿùáÿð
ÄßËßÃÀÐÛÍËÛà èñ. äàí. Ãàðûíãóëóëóã.
îëìàã, ñþâã åòìÿê, éþíÿëòìÿê. [Èñà:] ..Äÿ-
ÄßËßÌß èñ. Ïåíäèð ùàëûíà êå÷ìÿê öçðÿ
ëàëÿò áóéóð áèçè áèð ÿìÿëÿ êè, î ÿìÿë áèçè úÿí-
îëàí ñöä, ïåíäèð ö÷öí ìàéàëàíìûø ñöä. Ãî-
íÿòÿ äàõèë åëÿñèí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ;
éóí ñöðöëÿðè íÿ ÷îõ ýþðöíöð; Áèð äÿëÿìÿ òà-
2) ÷àüûðìàã, äÿâÿò åòìÿê. Êþíëöìöí íþã-
ïûá è÷ñÿê, ïèñ îëìàç. Ñ.Âóðüóí. Ýàùè ïåíäèð
òÿñèí ýþòöð ãàðàäàí; Äîüðó éîëà ìÿíè äÿ-
ñóéóäóð, ýàùè ãàòûã, ýàù äÿëÿìÿ; Êèì êè,
ëàëÿò åéëÿ. Àøûã ßëÿñýÿð.
òÿíãèäèíÿ ëàéèãäèð, îíó àë ãÿëÿìÿ. ß.Âàùèä.
574
ÄßËßÌßËßÍÄÈÐÈËÌß
ÄßËÈÚß
◊ Äÿëÿìÿ êèìè – àü âÿ éóìøàã (êîïïóø).
ãîðõóíú, äÿëè áèð ôûðòûíà âàðäû. Ñ.Âóðüóí.
Äÿëÿìÿ êèìè óøàã.
Äÿëè äàëüàëàðûí äþø ýÿðÿ-ýÿðÿ; Êöêðÿéèá ñû÷-
ÄßËßÌßËßÍÄÈÐÈËÌß “Äÿëÿìÿëÿíäè-
ðàéûð óúà ýþéëÿðÿ. Ð.Ðçà.
ðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
4. èñ. ìÿú. “Äÿëèñè” øÿêëèíäÿ – áèð øåéèí
ÄßËßÌßËßÍÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äÿëÿ-
äöøêöíö, ìöáòÿëàñû, áèð øåéÿ ùÿääèíäÿí àðòûã
ìÿ ùàëûíà ñàëûíìàã (ñöäö).
ìÿùÿááÿò âÿ ùÿâÿñ ýþñòÿðÿí àäàì, áèð øå-
ÄßËßÌßËßÍÄÈÐÌß “Äÿëÿìÿëÿíäèð-
éèí àëóäÿñè; âóðüóí. Êèòàá äÿëèñè. Òåàòð äÿ-
ìÿê”äÿí ô.èñ.
ëèñè. Ôóòáîë äÿëèñè. – Êèìäèð ìÿíèì êèìè åë-
ÄßËßÌßËßÍÄÈÐÌßÊ ô. Äÿëÿìÿ ùàëû-
ëÿð äÿëèñè? Ùÿð êèìñÿíèí þç áîéíóíäà êàðû
íà ýÿòèðìÿê (ñöäö).
âàð.. Ã.Çàêèð.
ÄßËßÌßËßÍÌß “Äÿëÿìÿëÿíìÿê”äÿí
5. ñèô. ìÿú. Ôîëêëîðäà: äÿëèúÿñèíÿ ãî÷àã,
ô.èñ.
èýèä, ãÿùðÿìàí. Äÿëè Êÿðÿì. Äÿëè Àëû. – Äÿëè
ÄßËßÌßËßÍÌßÊ ô. Äÿëÿìÿ îëìàã,
Ùÿñÿí áèð Êîðîüëóéà áàõäû, áèð äþíöá ..
äÿëÿìÿ ùàëûíà ýÿëìÿê (ñöä).
àäàìëàðûíà áàõäû, ùöíäöðäÿí áèð øàããà ÷ÿ-
ÄßËßÍ×ÈÊ èñ. ìÿù. Îõëîâ.
êèá ýöëäö. “Êîðîüëó”. // Èñ. ìÿíàñûíäà
ÄßËßÍÝÀÂÀÇ ñèô. äàí. Ùÿääèíäÿí àðòûã
(àäÿòÿí úÿì øÿêëèíäÿ). Êîðîüëóíóí äÿëèëÿðè.
óçóí, èðèñöìöêëö, áè÷èìñèç, íàùàìàð. Äÿëÿí-
– Äÿëèëÿð ÷àõíàøûá áèð-áèðèíÿ äÿéäèëÿð.
ýàâàç àäàì.
“Êîðîüëó”.
ÄßËßÉßÍ á à õ àüàúäÿëÿí. ..Óøàãëûãäà
6. ñèô. ìÿú. Öðêÿê, îéíàã. Äöøäö éåíÿ
àüàúëàðà äûðìàøûá äÿëÿéÿí áàëàëàðû ÷ûõàð-
äÿëè êþíöë ýþçëÿðèíèí õÿéàëèíÿ. Íÿñèìè. Åé
äûüû èðèýþâäÿëè ïàëûä àüàúëàðûíûí äþâðÿñèíäÿ
àüàëàð, áèð íèýàðûí îäóíà; Äÿëè êþíöë éàíà-
äîëàíàúàãäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
éàíà äöøöáäöð. Ì.Â.Âèäàäè.
ÄßËÈ 1. ñèô. Àüëû âÿ øöóðó éåðèíäÿ îëìà-
◊ Äÿëè øåéòàí äåéèð... – áèð èøè ýþðìÿêäÿ
éàí, ðóùè õÿñòÿ; äèâàíÿ. Äÿëè àðâàä. // Èñ.
òÿðÿääöä áèëäèðèð.
ìÿíàñûíäà. Äÿëèëÿðÿ ìÿõñóñ õÿñòÿõàíà.
äÿëè... Áÿçè ìöðÿêêÿá (àäÿòÿí éàáàíû)
– Äåäèì: – Áèð íÿçÿð ãûë, àøèã, ùàëûíà; Äåäè:
áèòêè àäëàðûíûí áèðèíúè òÿðêèá ùèññÿñè; ìÿñ.:
– ßúÿá äÿëè, äèâàíÿäèð áó! Ãóðáàíè. Äÿëè
äÿëèáÿíý, äÿëèáþéöðòêÿí.
åòìÿê (åëÿìÿê, ãûëìàã) – 1) àüëûíû áàøûí-
ÄßËÈÁÀØ ñèô. Äÿëèñîâ, äÿëèòÿùÿð, àçüûí,
äàí àëìàã, àüûë âÿ øöóðóíó èòèðìÿñèíÿ ñÿáÿá
ãóäóðüàí. Äÿëèáàø ýÿíú. – Áó õÿáÿð ùàìûíû
îëìàã, äèâàíÿ åòìÿê. Ùöñíöí äÿëè ãûëäû
áÿðê ãîðõóéà ñàëìûøäû, ÷öíêè Ñÿôÿð äÿëèáàø
ìåùðö ìàùû. Íÿñèìè. Ãóðáàíè äåð: áÿñäèð
áèð àäàì èäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Äÿëèãàíëû.
ìÿíè ïó÷ åòäèí; Àëäûí ÿãëèì ÿëäÿí, äÿëè, ýèú
[Ýöëÿíäàì:] Ùåéäÿðãóëó, Àüà áèð äÿëèáàø
åòäèí. Ãóðáàíè; 2) ìÿú. ùèðñëÿíäèðìÿê, úèí-
óøàãäûð. Í.Âÿçèðîâ.
ëÿíäèðìÿê, úîøäóðìàã, þçöíäÿí ÷ûõàðòìàã.
ÄßËÈÁÀØËÛà èñ. Äÿëèñîâëóã, ãóäóðüàíëûã,
Äÿëè îëìàã – 1) àüûë âÿ øöóðóíó èòèðìÿê.
àçüûíëûã. Äÿëèáàøëûã åòìÿê. // Äÿëèãàíëûëûã.
Îüëóíóí éåðèíè äåìÿäèéèíÿ ýþðÿ äþéöëìöø
ÄßËÈÁßÍÝ èñ. áîò. Éàðïàãëàðûíäàí íàð-
áó àíàíû äÿëè îëäóüó ö÷öí ùÿáñõàíàäàí áó-
êîòèê ìàääÿ ùàñèë åäèëÿí áèðèëëèê áèòêè; áàò-
ðàõìûøäûëàð. ß.Àáàñîâ; 2) ìÿú. þçöíäÿí
áàò. Äÿëèáÿíý – áèð âÿ éà èêèèëëèê áèòêèäèð, ..
÷ûõìàã, ãûçìàã, ùèðñëÿíìÿê, áÿðê ÿñÿáè-
÷èðêëè-ñàðû ðÿíýëè, ýåíèø ãûô øÿêëèíäÿ âÿ áåø-
ëÿøìÿê, úîøìàã, àçüûíëàøìàã. Òåéìóð êà-
äèøëè ÷è÷ÿê òàúëàðûíûí öçÿðè òöíä-áÿíþâøÿéè
üûçà áàõàí êèìè äÿëè îëóð. “Ì.Í.ëÿòèô.”.
ðÿíýëè äàìàðëà þðòöëìöøäöð. Ð.ßëèéåâ.
2. èñ. Ýèú, àõìàã, ñàðñàã, àüûëñûç, þç äàíû-
ÄßËÈÁÞÉÖÐÒÊßÍ èñ. áîò. Ìîðóüà áÿí-
øûüûíû âÿ ùÿðÿêÿòèíè áèëìÿéÿí àäàì. [Ñÿôÿð:]
çÿð òöíä-ãûðìûçû ìåéâÿñè îëàí êîë âÿ îíóí
Ìÿíÿ äÿëè äåéèðëÿð, àììà ìÿíäÿí äÿëèëÿðè
ìåéâÿñè.
÷îõäóð. Ú.Úàááàðëû. [Õóäàéàð áÿé:] ..Î àðâàä
ÄßËÈÚß 1. ñèô. Äÿëè êèìè, äÿëèñîé. Äÿëèúÿ
î ãÿäÿð äÿëèäèð êè, î ãÿäÿð ùóøñóçäóð êè, ãîð-
ùÿðÿêÿò.
õóðàì êè, ëàï äàíà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
2. çÿðô, ìÿú. ×îõ áÿðê, ñîí äÿðÿúÿ, ùÿä-
3. ñèô. ìÿú. Àçüûí, úîøãóí, ùèääÿòëè, øèääÿò-
ñèç, äÿëèúÿñèíÿ. Äÿëèúÿ ñåâìÿê.
ëè, þíöàëûíìàç. Äÿëè êöëÿê ÿñèð. – Äÿðéàäà äà
3. çîîë. Ãîéóí áåéíèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí ãóðä.
575
ÄßËÈÚßÑÈÍß
ÄßËÈÃÀÍËÛËÛÃ
ÄßËÈÚßÑÈÍß çÿðô 1. Äÿëè êèìè, äÿëèëÿðÿ
2. Ýöëìÿëè ùÿðÿêÿòëÿð ýþñòÿðÿí âÿ ýöë-
õàñ îëàí áèð ñóðÿòäÿ, þçöíö èòèðìèø ùàëäà.
ìÿëè ñþçëÿð äàíûøàí àäàì; òÿëõÿê.
Äÿëèúÿñèíÿ ùÿðÿêÿò. Äÿëèúÿñèíÿ äàíûøìàã.
ÄßËÈÕßÊËÈÊ èñ. Ýöëäöðöúöëöê; òÿëõÿêëèê.
– Ðÿñóë äÿëèúÿñèíÿ àéûëûá ýþðäö êè, ãÿáèðèñ-
ÄßËÈÊ á à õ äåøèê. Äÿëèê à÷ìàã. – [Ìîë-
òàíëûãäàäûð. “Àøûã Ãÿðèá”. [Àéíà:] Éîõñà
ëà Õÿëèë] áèð äÿëèê àõòàðûðäû êè, è÷ÿðèäÿêè ãà-
ñÿí ìÿíèì óøàãëàðûìû ÿëèìäÿí àëûá ÿðèìÿ äÿ
äûíûí êèì îëäóüóíó ýþðöá òàíûñûí. Ñ.Ùöñåéí.
ýþç äèêèðñÿí? – äåéÿ äÿëèúÿñèíÿ ãûøãûðûðäû.
äÿëèê-äÿëèê ñèô. Äåøèê-äåøèê, ÷îõ äåøèêëè.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
Äÿëèê-äÿëèê òàõòà. Äÿëèê-äÿëèê åòìÿê –
2. ìÿú. Ùÿäñèç, úîøãóí áèð ñóðÿòäÿ, åùòè-
äåøèê-äåøèê åòìÿê. Íàõ÷ûâàíäà íà÷àëíèê ..
ðàñëà, ñîí äÿðÿúÿ. Ìÿíèì ãóø áàëàñûíà îëàí
ìöñÿëìàíëàðûí ãàðíûíû éóìðóã èëÿ äÿëèê-
ìÿùÿááÿòèìè îõóúóëàðà ãÿëÿì èëÿ àíëàäà
äÿëèê åëÿéèá. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äÿëèê-
áèëìÿéÿúÿéÿì. Áó êè÷èê ìÿñóì ùåéâàíëàðû
äÿëèê îëìàã – äåøèê-äåøèê îëìàã. Äÿëèê-
äÿëèúÿñèíÿ ñåâèðäèì. À.Øàèã.
äÿëèê îëäó ñèíÿì ñÿðàñÿð; Ãÿìçÿ îõóí ìÿíÿ
ÄßËÈÚÈ èñ. Äÿëÿí (äåøÿí) àëÿò, äåøèúè
àç àò, ñåâäèéèì! Ì.Ï.Âàãèô.
àëÿò. Äÿëìÿ èøëÿðè åëåêòðèê äÿëèúèëÿðè âàñè-
ÄßËÈÊ×È×ßÊ èñ. áîò. Íîâðóç÷è÷ÿéè ôÿñè-
òÿñèëÿ àïàðûëûð. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Äÿëèúè àëÿò.
ëÿñèíäÿí îëàí áèð, èêè, áÿçÿí ÷îõèëëèê îò áèòêèñè.
ÄßËÈ-ÄÈÂÀÍß á à õ äÿëè 1 âÿ 4-úö ìÿ-
ÄßËÈÊ-ÄÅØÈÊ 1. ñèô. ×îõ äåøèêëè, äåøèê-
íàëàðäà. Áó ó÷àí ïÿðâàíÿäèð; Ãÿëáè øàíÿ-
äåøèê. Äÿëèê-äåøèê áàéðàãëàðûí ðÿíýè ãàíà
øàíÿäèð; Ìÿí õÿáÿðñèç ýÿëìèøÿì; Éàð äÿëè-
áîéàíìûøäûð. Ñ.Âóðüóí.
äèâàíÿäèð. (Áàéàòû). Áÿí áèð äÿëè-äèâàíÿ-
2. òîï. Äÿëèêëÿð, äåøèêëÿð. Äÿëèê-äåøèéèíè
éÿì, ýþð êèì, íÿ ìÿìóð îëìóøàì. Íÿñèìè.
òóòìàã. – [Ùåéäÿð áÿé:] ßýÿð éöç ìèí çÿù-
[1-úè ÿúèííÿ:] Áóäóð, íå÷ÿ âàõòäûð õàíûì
ìÿòëÿ áèðèñèíè äàüëàðûí äÿëèê-äåøèéèíäÿí ÷û-
áóíó ýþçëÿéèð. Áóíäàí þòðö äÿëè-äèâàíÿäèð.
õàðòñàí, áèð äàüàðúûã, áèð êöðêäÿí áàøãà
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Äÿëè-äèâàíÿ åòìÿê –
ÿëèíÿ áèð çàä äöøìÿéÿúÿê. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
á à õ äÿëè åòìÿê (“äÿëè”äÿ). [Ýöëäÿñòÿ:]
ÄßËÈÊ-ÄÅØÈÊËÈ ñèô. Äÿëèê-äåøèêëÿðè ÷îõ
[Ùàúûíû] äÿëè-äèâàíÿ åäÿí ñÿíèí äþâëÿòèíäèð.
îëàí, áàøäàí-áàøà äåøèê îëàí. Äÿëèê-äåøèêëè
Í.Âÿçèðîâ. Äÿëè-äèâàíÿ îëìàã – á à õ äÿëè
äàìäàí éàüûø äàìûð.
îëìàã (“äÿëè”äÿ). Øàùñÿíÿì ýöíö î ýöí-
äÿí Ãÿðèá äåéÿ äÿëè-äèâàíÿ îëìóøäó. “Àøûã
ÄßËÈÊËÈ ñèô. Äÿëèéè îëàí; äåøèêëè. Äÿëèêëè
Ãÿðèá”. ..Äþâëÿò äóìàñû áàðÿñèíäÿ éàç-
ñÿðíèú. Äÿëèêëè äîë÷à.
◊
äûãëàðûíûçû îõóéóá, èíàí êè, äÿëè-äèâàíÿ îëó-
Äÿëèêëè ñöìöê àíàò. – ãûë÷à èëÿ áèðëÿøÿí
ðàì. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ñöìöê.
ÄßËÈ-ÄÎËÓ ñèô. äàí. Èíòèçàìñûç, äàíûøûüû-
ÄßËÈÃÀÍËÛ 1. èñ. Ùÿääè-áöëóüà ÷àòìûø
íû, ùÿðÿêÿòèíè áèëìÿéÿí. Äÿëè-äîëó àäàì. //
ýÿíú, úàâàí îüëàí. ..Ñÿôÿðèí Ñèáèðäÿí ãà÷ûá,
Äÿëèáàø. Ùèðñëè, äÿëè-äîëó áèð ýÿíúÿ áÿíçÿð;
áàøûíà þçö êèìè äÿëèãàíëûëàðû úÿì åäÿðÿê
Àòàëàð äåìèøêÿí, àúûãëû ìÿðääèð. Ñ.Âóðüóí.
ãóëäóðëóã åòìÿéè ùÿð éåðÿ éàéûëìûøäûð.
ÄßËÈÝÈËÀÑ èñ. áîò. Äàüëàðäà áèòÿí âÿ
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Áó àäàìûí ùÿðÿêÿòèíäÿí âÿ
éåéèëìÿéÿí àúû ìåéâÿñè îëàí éàáàíû ýèëàñ.
ñèìàñûíäàí ýÿíúëèéèíäÿ ÷îõ èýèä âÿ êåôúèë áèð
ÄßËÈÕÀÍÀ èñ. 1. Ðóùè õÿñòÿëÿðè, äÿëèëÿðè
äÿëèãàíëû îëäóüó àíëàøûëûðäû. À.Øàèã. Ýÿëèí-
ñàõëàìàã âÿ ìöàëèúÿ åòìÿê ö÷öí õÿñòÿ-
ëÿð, ãûçëàð, êÿíäèí äÿëèãàíëûëàðû ÿë-ÿëÿ òóòó-
õàíà. À êèøè, áó ìÿëóí îüëó [Ìîëëà Àááàñ]
øóá éàëëû ýåòäèëÿð.. Ì.Ùöñåéí.
ýåíÿ áóðàäàäûð? Áÿñ áóíëàðû àïàðàúàã èäè-
2. ñèô. Èýèä, úÿñóð, ãî÷àã. Èðÿëèéÿ äîüðó øû-
ëÿð äÿëèõàíàéà? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
üûéàí äÿëèãàíëû Ýèðäìàí ùþêìäàðû Âàðàçûí
2. ìÿú. ×îõ ùàé-êöé îëàí, ñÿñäÿí áàø-
îüëó Úàâàíøèð èäè. Ì.Ùöñåéí. // Úîøãóí, òåç-
ãóëàã òóòóëàí éåð ùàããûíäà. Áóðà ëàï äÿëè-
ãûçûøàí, ãûçüûí, ãóäóðüàí, äÿëèáàø. Ðóãèé-
õàíàäûð.
éÿäÿí ÷ÿêèíìÿñÿ èäèëÿð, äÿëèãàíëû îüëàíëàð
ÄßËÈÕßÊ ñèô. âÿ èñ. äàí. 1. Äÿëè õàñèééÿò-
ìÿíè òèêÿ-òèêÿ åäÿðäèëÿð. À.Äèâàíáÿéîüëó.
ëÿðè ýþñòÿðÿí. Îíóí ñþçëÿðèíÿ ÷îõ áÿíä
ÄßËÈÃÀÍËÛËÛà èñ. 1. Ùÿääè-áöëóüà ÷àò-
îëìà, äÿëèõÿê àäàìäûð.
ìûø ýÿíúèí ùàë âÿ êåéôèééÿòè.
576
ÄßËÈ-ÃÓÄÓÐÌÓØ
ÄßËËÀËÙÀÃÃÛ
2. Èýèäëèê, úÿñóðëóã, úÿñàðÿò. // Ãûçüûíëûã,
ÄßËÈËËßØÌßÊ ô. Äÿëèëëÿðëÿ ÿñàñëàíìàã.
úîøãóíëóã.
ÄßËÈËËÈ ñèô. Äÿëèëè îëàí; ñöáóòëó, ÿñàñëû.
ÄßËÈ-ÃÓÄÓÐÌÓØ èñ. Àçüûí, ãóäóðüàí
ÄßËÈËÑÈÇ ñèô. Äÿëèëè îëìàéàí; ñöáóòñóç,
(àäàì). [Òöêÿç:] Ýþðÿñÿí, ýÿíÿ ùàíñû äÿëè-
ÿñàññûç. Äÿëèëñèç ôèêèð ñöáóòà éåòìÿç.
ãóäóðìóøà ðàñò ýÿëäè, òîâëàéûá àò, ìàë
ÄßËÈËÑÈÇËÈÊ èñ. Äÿëèë, ñöáóò îëìàìàñû;
îüóðëóüóíà ýþòöðöá ýåòäè. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ñöáóòñóçëóã, ÿñàññûçëûã.
Íåìÿò ÷èéíèíäÿ áåøà÷ûëàí îëäóüó ùàëäà, áèð
ÄßËÈÍÌß “Äÿëèíìÿê”äÿí ô.èñ.
íå÷ÿ þçö êèìè äÿëè-ãóäóðìóøëàðëà êÿíäèí
ÄßËÈÍÌßÊ ô. Äåøèëìÿê. ..Áèð ÷óâàë êè
è÷èíäÿ ýÿçèðäè. Ñ.Ùöñåéí.
êþùíÿëäè, î òÿðÿôäÿí-áó òÿðÿôäÿí ùåé áàøëà-
ÄßËÈË èñ. [ÿð.] Ùÿð ùàíñû áèð øåéè ñöáóò åò-
éàúàã éûðòûëìàüà âÿ äÿëèíìÿéÿ. “Ìîë.
ìÿê ö÷öí ÿñàñ; ñöáóò. Òóòàðëû äÿëèë. Äÿëèë ýÿ-
Íÿñð.” // Ãàçûëìàã. Éåðëÿðèí áàüðû äÿëèíèð;
òèðìÿê. Áóíó ñöáóò åòìÿê ö÷öí äÿëèë ëàçûìäûð.
ßúÿá òóíåëëÿð âóðóëóð. Àøûã ßëè.
– [Ùàúû Êÿðèì:] Èêñèðèí àëÿìäÿ âöúóäó
ÄßËÈÑΠñèô. Äÿëè êèìè; íÿ äÿëè, íÿ äÿ
îëìàüûíà äÿëèë ÷îõäóð! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
àüûëëû. Äÿëèñîâ àäàì. // Ãûçüûí, ùå÷ áèð øåéäÿí
Ìöÿëëèì ùèññ åòäè êè, áåëÿ ìöùöì áèð ìÿñÿëÿíè
÷ÿêèíìÿéÿí, ãîðõìàéàí, úÿñàðÿòäÿ èôðàòà âà-
Òåëëè êèìè àâàì áèð ãàäûíà ãàíäûðìàã ö÷öí
ðàí. Ñèç ìÿíèì áèð àç ñÿðò, áèð àç ÿðêþéöí; Áèð
ÿñàñëû äÿëèëëÿð âÿ ñöáóòëàð ëàçûì ýÿëÿúÿêäèð.
àç äà äÿëèñîâ þâëàäëàðûìñûç. Ì.Àðàç.
Ñ.Ùöñåéí. Ìÿììÿä áÿéèí äÿëèëëÿðè Ðÿøèä áÿéè
ÄßËÈÑÎÂËÓà èñ. Äÿëèñîâ àäàìûí ùàëû.
õåéëè äöøöíäöðäö. Ì.Ùöñåéí.
◊
// Äÿëè ùÿðÿêÿòèíÿ îõøàéàí ùÿðÿêÿò. Ìèðñà-
Äÿëèë åòìÿê – éîë ýþñòÿðìÿê, íÿñèùÿò
ëåùèí äÿëèñîâëóã åòìÿñè; .. Èíäè äåñÿê, ÿùâà-
åòìÿê (áÿçÿí “íÿñèùÿò”, “äÿëàëÿò” ñþçëÿðè
ëàòäû, íàüûëäû.. Øÿùðèéàð.
èëÿ áèðëèêäÿ èøëÿíèð). Õÿéàëûìäà ãîéìóøäóì;
ÄßËÈÑÎÉ á à õ äÿëèñîâ. Ìÿíèì äÿ îíóí
äÿëèë-íÿñèùÿò åòìÿêëÿ Ìÿøÿäèíè éîëà ýÿ-
êèìè äÿëèñîé àíëàðûì âàð; Âàõò îëóð êè, ïî-
òèðÿì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñàäûã øèðèí äè-
çóðàì øåðèìèí àùÿíýèíè. Ñ.Ðöñòÿì.
ëèíè èøÿ ñàëäû. Êÿðèìÿ ýþç âóðäó. Õàíïÿðèéÿ
ÄßËÈÑÎÉËÓà á à õ äÿëèñîâëóã.
äÿëèë-äÿëàëÿò åëÿäè. ß.Âÿëèéåâ.
ÄßËÈÒßÙßÐ á à õ äÿëèñîâ.
ÄßËÈËßØÌß “Äÿëèëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄßËÈÒßÐß èñ. áîò. Èêèøÿð ëÿëÿêâàðè éàð-
ÄßËÈËßØÌßÊ ô. Äÿëè îëìàã, äÿëè ùàëûíà
ýÿëìÿê, þçöíäÿí ÷ûõìàã, àçüûíëàøìàã, äÿëè
ïàãëàðû îëàí õàøõàø ôÿñèëÿñèíäÿí áèðèëëèê îò áèò-
êèìè ùÿðÿêÿò åòìÿê. Îíóí àúûüû òóòàíäà
êèñè.
äÿëèëÿøèð.
ÄßËËÀË èñ. [ÿð.] 1. Àëâåðäÿ àëàíëà ñàòàí
àðàñûíäà âàñèòÿ÷èëèê åäÿí øÿõñ. Ýåíÿ øÿùð
ÄßËÈËÈÊ èñ. 1. Àüëû áàøûíäàí ÷ûõìûø àäà-
ìûí ùàëû. Äÿëèëèê ÿëàìÿòëÿðè.
è÷ðÿ ýþðäö îë ìèíâàë; Ñàòûð ÿââÿëêè åøøÿéè
2. ìÿú. Àüûëñûç èø âÿ ùÿðÿêÿò, àüûëñûç ñþç;
äÿëëàë. Ñ.ß.Øèðâàíè. Äÿëëàëëàð èëÿ ùèéëÿäÿ
òÿðñëèê. Äÿëèëèê åòìÿê – àüûëñûç èø ýþð-
øåéòàí äà áàúàðìàç! Øåéòàí íÿ÷èäèð, úèí
ìÿê, ìÿíàñûç ùÿðÿêÿò åòìÿê; òÿðñëèê åòìÿê.
íÿäè, õîðòäàí äà áàúàðìàç! ß.Âàùèä.
[Ñÿëèì:] Ãûçûì, äÿëèëèê åòìÿ! Àéûí áåø ýöí
2. Ùÿð ùàíñû áèð èøè ùÿëë åòìÿê ö÷öí èêè
ãàðàíëûüû îëàíäà, áåø ýöí äÿ èøûüû îëàð.
íÿôÿð àðàñûíäà âàñèòÿ÷èëèê åäÿí àäàì; àðà÷û.
Ú.Úàááàðëû. Äÿëèëèéè òóòìàã – òÿðñëèê åòìÿê,
ßùìÿä îðòà ìÿêòÿáè áèòèðäèéè ýöíäÿí Ìÿùÿð-
òÿðñëèéÿ áàøëàìàã.
ðÿì ÿìè îíóí ïóëñóç äÿëëàëû îëìóøäó. À.Øàèã.
ÄßËÈËËßØÄÈÐÈËÌß “Äÿëèëëÿøäèðèëìÿê”-
3. Àðàäöçÿëäÿí, âàñèòÿ÷è. Î áèëèðäè êè, áó
äÿí ô.èñ.
ãàäûí äÿëëàëëàðû ôÿëàêÿòÿ äöøìöø ãóðáàíëà-
ÄßËÈËËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äÿëèëëÿðëÿ
ðûíû äÿðùàë ýþðöð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÿñàñëàíäûðûëìàã.
ÄßËËÀËÁÀØÛ èñ. êþùí. Äÿëëàëëàðûí áþéö-
ÄßËÈËËßØÄÈÐÌß “Äÿëèëëÿøäèðìÿê”äÿí
éö, áàø÷ûñû. [Àüà Êÿðèì:] ..ßçèç áÿé, ìÿëóì
ô.èñ.
îëà êè, ìÿíÿ Àüà Êÿðèì äÿëëàëáàøû äåéèðëÿð.
ÄßËÈËËßØÄÈÐÌßÊ ô. Äÿëèëëÿðëÿ ÿñàñ-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ëàíäûðìàã.
ÄßËËÀËÙÀÃÃÛ êþùí. á à õ äÿëëàëëûã 2-úè
ÄßËÈËËßØÌß “Äÿëèëëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿíàäà.
577
ÄßËËÀËËÛÃ
ÄßÌ
ÄßËËÀËËÛà èñ. 1. Äÿëëàëëûí èøè, ïåøÿñè; àë-
4. ñèô. Äÿëèíìèø, äåøèëìèø; äÿëèíìÿêëÿ ãàé-
âåðäÿ àëàíëà ñàòàí àðàñûíäà âàñèòÿ÷èëèê. Ìóõ-
ðûëìûø.
òàëÿ äÿëëàëëûã åäÿí áèð ãàäûíäûð. Ì.Ñ.Îðäó-
ÄßËÌß-ÄÅØÈÊ òîï. Þç-þçöíÿ à÷ûëìûø,
áàäè. [Èñìàéûë:] Êÿðáÿëàéû Õÿëèë àò äÿëëàëëûüû
éàõóä ñöíè ñóðÿòäÿ ÿìÿëÿ ýÿòèðèëìèø èðèëè-
åëÿéèð, åâè äÿ ßìèðõèçäÿäèð. Ï.Ìàêóëó.
õûðäàëû äåøèêëÿð. Äÿëìÿ-äåøèéè òóòìàã. // Ñèô.
2. Äÿëëàëûí âàñèòÿ÷èëèê ö÷öí àëäûüû ùàãã;
ìÿíàñûíäà. Äÿëìÿ-äåøèê äèâàð. Äÿëìÿ-äå-
äÿëëàëùàããû. Äÿëëàëëûã èñòÿìÿê. Äÿëëàëëûã
øèê éåð. – [Óìóä:] Äÿäÿì àõøàìëàð íàùàã
âåðìÿê. Äÿëëàëëûã ùàããû. – Ôÿãÿò Õóäàéàð
òÿçÿê éàíäûðûð, òàé äà äÿëìÿ-äåøèêäÿêè àü-
õàíûí ÿìëàêûíäàí ãàëõàí òàìàì ìÿùñóëàò
úàãàíàäëàðû öðêöäöð, îíëàð äà ùèðñëÿíèá äà-
ìÿíèì ÿëèìëÿ ñàòûëûð âÿ áó ñàòûøûí äÿëëàëëûã
ðàøûðëàð úàíûìûçà. È.Ìÿëèêçàäÿ.
ùàããû èëäÿ íå÷ÿ éöç ìèí òöìÿí åäèð.
ÄßËÌßÝÞÇ(ËÖ) á à õ äîìáàëàíýþç(ëö).
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÄßËÌßÊ ô. 1. Áèð øåéëÿ äåøìÿê, äÿëèê à÷-
ÄßËËßÊ èñ. [ÿð.] 1. Áàø âÿ öç ãûðõìàã
ìàã, îéìàã. Òàõòàíû äÿëìÿê. Äÿìèðè äÿë-
ïåøÿñè èëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì; áÿðáÿð. Áÿëè,
ìÿê. – Àüàúäÿëÿí þç éóâàñûíû àüàú êîüóøëà-
áàøëàð áàøëàéûáëàð ãûðõûëìàüà. Äÿëëÿê äö-
ðûíäà ãàéûðûð. Áóíóí ö÷öí î, àüàúäà îëàí
êàíëàðûíäà ìàúàë éîõäóð. Ú.Ìÿììÿäãó-
ùàçûð êîüóøëàðäàí èñòèôàäÿ åäèð âÿ éà ãóðó-
ëóçàäÿ.
ìàãäà îëàí àüàúëàðû äÿëÿðÿê, éåêÿ êîüóø
2. Êþùíÿ ìÿèøÿòäÿ: áàø âÿ öç ãûðõìàãëà
à÷ûð. // Äåøèá êå÷ìÿê, äÿëèá êå÷ìÿê. Ýöëëÿ
éàíàøû, ãàí àëìàã êèìè àðà ùÿêèìëèéè èøëÿðè
òîðïàã áàðûíû äÿëäè. – [Àòàêèøè] ëàï éàõûíäà,
èëÿ äÿ ìÿøüóë îëàí àäàì. Ãÿòèáÿ Àòàáÿéèí
éîë öñòöíäÿ ÿéëÿøèá îäëó ìèñêÿíÿ èëÿ ðåëñ äÿ-
éàòàüûíûí éàíûíû êÿñèá îòóðìóøäó. Äÿëëÿê ýÿ-
ëÿí áèð îüëàíû äèíäèðäè. Ìèð Úÿëàë. // Ìÿú.
ëèá ãàí ýþòöðäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìÿíàäà. Áèð ãÿëÿì ÿñðëèê hèúðàí éàðàòäû;
3. Ùàìàìäà êèñÿ÷ÿêÿí âÿ ìàñàæ åäÿí
Áèð õàëãû éàðûéà áþëäö ãûëûíú òÿê; .. Äÿëäè ñè-
àäàì; êèñÿ÷è.
íÿñèíè Àçÿðáàéúàíûí. Á.Âàùàáçàäÿ. Àðà-
4. ìÿú. Ùàãâåðìÿç, ùàãêÿñÿí, ôûðûëäàã÷û,
ñûðà ýöíÿø èøûãëàðû [áóëóäëàðû] éàðûð âÿ èòè îõ-
áàøãàñûíû àëäàäûá ïóëóíó, øåéèíè ÿëèíäÿí àëàí
ëàð êèìè ýþé ãöááÿñèíè äÿëèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
àäàì ùàããûíäà. ..Àäëàðû áÿé, þçëÿðè úèáêÿñÿí-
2. ìÿú. Àäÿòÿí “áàüðûíû”, “ãÿëáèíè”, “úà-
ëÿð, äÿëëÿêëÿð, ãóëäóðëàð... Í.Âÿçèðîâ. Ñèç åëÿ
íûíû” ñþçëÿðëÿ – ìÿíÿí èíúèòìÿê, ðóùÿí
áèëìÿéèí êè, äÿëëÿê Í. öçãûðõàí äÿëëÿêäèð, õåéð,
ÿçèééÿò âåðìÿê. Éàíäûðäû øþâãöí úàíûìû;
î, úèáãûðõàí äÿëëÿêäèð. “Êèðïè”.
Äÿëäè ôÿðàãûí áàüðûìû. Íÿñèìè. Áàøûìà ìÿ-
◊ Äÿëëÿê êèìè áàø ãûðõìàã – àëäàòìàã,
íèì áèð èø ýÿëèáäèð; Åøã àòÿøè öðÿéèìè äÿëèá-
àëäàäûá ÿëèíäÿêèëÿðè àëìàã, àëäàäàðàã âàð-
äèð. Õÿòàéè. Çàëûì îüëó îíó ãîéóá íèøàíà;
äþâëÿòèíè ÿëÿ êå÷èðìÿê. Äàüûëûá ÷þëëÿðÿ à÷äû
Äÿëèá öðÿéèíè, áîéàéûá ãàíà. Àøûã ßëÿñýÿð.
ùÿðÿ áèð íþâ êÿëÿê; Ãûðõäû õàëãûí áàøûíû ùÿð
ÄßËÌßÊ×ß èñ. äàí. Èêè ùÿéÿò àðàñûíäà
áèðè ìèñëè-äÿëëÿê. Ñ.ß.Øèðâàíè.
áèð àäàìûí êå÷ÿ áèëÿúÿéè äàð ãàïû.
ÄßËËßÊÕÀÍÀ èñ. [ÿð. äÿëëàê âÿ ôàðñ.
ÄßÌ1 èñ. [ôàðñ.] 1. Ãûñà âàõò, àí, ëÿùçÿ.
...õàíÿ] Äÿëëÿê äöêàíû; áÿðáÿðõàíà. Ñÿìÿä,
Áèð äÿì – 1) áèð âàõò, áèð àíëûã. Õÿñòÿ-
äîüðóäàí äà î ýåäÿí ýåäèá, áèð äàùà äÿëëÿê-
íÿì, ÷îõ äèëÿðÿì éàíûìà áèð äÿì ýÿëÿñÿí;
õàíàéà öç ÷åâèðìÿäè. Ì.Ùöñåéí.
×ÿêèáÿí õÿíúÿðè, áàüðûì áàøûíû áèð äÿëÿñÿí.
ÄßËËßÊËÈÊ èñ. 1. Äÿëëÿê (1, 2 âÿ 3-úö
Ì.Ï.Âàãèô; 2) ùå÷, ÿñëà. Ýþçÿë öçöíäÿ áèð
ìÿíàëàðäà) ïåøÿñè, èøè; áÿðáÿðëèê. Äÿëëÿêëèéè
äÿì; Íÿ äÿðä ýþðìöøäöì, íÿ ãÿì. Ñ.Âóð-
áèçèì áàøûìûçäà þéðÿíèð. (Àòà. ñþçö).
üóí. Áèð äÿìäÿ – áèð àíäà, áèð ëÿùçÿäÿ, äÿð-
2. ìÿú. Ùèéëÿýÿðëèê, ùàããû äàíìà.
ùàë, ýþç à÷ûá-éóìóíúà. Äþíÿð ðÿéèìëÿ áèð
ÄßËÌß 1. “Äÿëìÿê”äÿí ô.èñ. Äÿëìÿ àëÿòè.
äÿìäÿ áó ÷ÿðõè-êÿúìÿäàð ÿëáÿò. Ñ.ß.Øèðâàíè.
2. èñ. Äèâàðäà à÷ûëìûø êè÷èê òàõ÷à. È÷ÿðèäÿ
Áó äÿì(äÿ) – áó âàõò, áó ÿñíàäà. Ùÿðýàù
êàùàíûí äèâàðëàðûíäà áþéöêëö-êè÷èêëè áåø
áó äÿìäÿ Íóðÿääèíèí íÿçÿðè ßìèðàñëàíà
äÿëìÿ ýþçÿ ÷àðïûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äöøñÿéäè, îíóí ýþçëÿðèíäÿ ïàðëàéàí îäó âÿ
3. èñ. Áÿðÿ, ÷ÿïÿð, ùàñàð âÿ ñ.-äÿ äåøèê.
öçöíäÿ çöùóð åäÿí àúûüû ýþðÿðäè. Ñ.Ñ.Àõóí-
578
ÄßÌ
ÄßÌ
äîâ. Áó äÿìäÿ ùàâàäàêû ìÿëÿêäÿí áèð ñÿñ
3. ìÿú. Êåô, íÿøÿ; èñòèðàùÿò. Äÿì äÿì ýÿ-
ýÿëäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Î äÿì(äÿ) – î ñààò,
òèðÿð, ãÿì – ãÿì. (Àòà. ñþçö). Ãöññÿéÿ ýÿë,
î âàõò, î äÿãèãÿ, äÿðùàë. Àüàúëàð òÿðïÿäÿí-
ãÿìÿ ýÿë; Êåô èñòÿñÿí, äÿìÿ ýÿë; Äÿðä áèëÿí
äÿ áàø ÷ÿìÿíäÿ; Ñþéöä ñþéëÿð î äÿìäÿ:
þçö ýÿëÿð; Áèëìÿéÿíÿ äåìÿ, ýÿë. (Áàéàòû).
– Ìÿí äÿ, ìÿí äÿ. (Àòà. ñþçö). Úöò÷ö áàáà
Äÿì àëìàã (÷ÿêìÿê) – íÿøÿëÿíìÿê,
áþéëÿ äåéèá ãåéçíàê; Åéëÿäè îë ãûðüûíû îë
êåôëÿíìÿê, ëÿççÿò ÷ÿêìÿê, õîøëàíìàã.
äÿì ùÿëàê. À.Ñÿùùÿò. Ìÿí èñòÿäèì ìàíå
[Àøïàç] îúàüûí èñòèñè äÿéäèêúÿ õóìàðëàíûá
îëàì, àììà î äÿìäÿ éàäûìà ñàëäûì êè, áó
äÿì àëûðäû. Ì.Ùöñåéí. Äÿìÿ óéìàã – êåôÿ
ýöí, .. áàéðàì ýöíöäöð.. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
óéìàã, áàøû êåôÿ ãàðûøìàã. Ùå÷ äåìèðëÿð
çàäÿ. Ùÿð äÿì – ùÿð äÿãèãÿ, ùÿð àí, ùÿð
îüóë-óøàã âàð. Éÿãèí äÿìÿ óéóáëàð. Ñ.Ðÿ-
ëÿùçÿ, ùÿìèøÿ, äàèì. Ãóçóéà ãóðä äåñÿì –
ùèìîâ. Äÿìè ñàçëàíìàã – êåôè ýÿëìÿê;
èñòÿìÿç ãóçó; Éàçûãëàð! Ùÿð äÿìäÿ éàçûãäû
íÿøÿëÿíìÿê. Ìîúóõóí êåôè êþêÿëäè, äÿìè
îíëàð. Ì.Àðàç. // Öìóìèééÿòëÿ, âàõò, ÷àü,
ñàçëàíäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
çàìàí, ÿééàì, äþâð (÷îõ âàõò úÿìäÿ èøëÿ-
4. ìÿú. äàí. Áÿðê êåôëè, ìÿñò. Ùÿðèô äÿìäèð.
íèð). Úàâàíëûã äÿìè. – Éîðüóí ãàíàäëàðûì
5. ìÿù. Á à õ äÿìéÿ 1-úè ìÿíàäà. Äÿì
÷ûðïûíìàã èñòÿð; Ýÿë êå÷ÿí äÿìëÿðè åòìÿéÿ-
õûð. Äÿì áîñòàí.
ëèì éàä. Ì.Ìöøôèã. Áó äÿìëÿðäÿ ùå÷ íÿéÿ äÿ
◊ Äÿì òóòìàã – 1) çöé òóòìàã á à õ çöé1
ÿëèì ÷àòìàñà; Ãàéñàüûíû ãîïàðäûðàì Àðàç
(1-úè ìÿíàäà). Éàüàí î ýóð éàüûø äà ñèëÿ
äÿðäèìèí. Ì.Àðàç. Äÿìè ýÿëìÿê – âàõòû
áèëìÿäè ôÿãÿò; Îíóí êÿäÿðëÿðèíÿ äÿì òóò-
ýÿëìÿê, íþâáÿñè éåòèøìÿê. Àðàçà ýÿìè ýÿë-
ìóøäó òÿáèÿò. Á.Âàùàáçàäÿ; 2) ñÿñèíè áàø-
äè; Ñó äàøäû, ýÿìè ýÿëäè; Éàø òþê, àüëà, ýþç-
ãàñûíûí ñÿñèíÿ óéüóíëàøäûðìàã. [Çèáà] þç-
ëÿðèì; Àéðûëûã äÿìè ýÿëäè. (Áàéàòû).
þçöíÿ ìûüûëäàéà-ìûüûëäàéà óøàüûí àüëàìà-
2. ßäàò ìÿíàñûíäà. Ýàù, áÿçÿí. – Àé ùàúû,
üûíûí äÿìèíè òóòóðäó. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
äöíéàäûð äà, äÿì åíèø, äÿì éîõóø, áèëìèð-
..Èìàìãóëó èñÿ êîõàíûí õîðóëòóñóíà ýåúÿ
ñÿí? Ñ.Ðÿùèìîâ.
óçóíó äÿì òóòäó. Ñ.Ðÿùèìîâ; 3) ìÿú. áàø-
ÄßÌ2 èñ. [ôàðñ.] 1. Îä öñòöíäÿ àðàìëà áèø-
ãàñûíûí äåäèêëÿðèíè, ôèêðèíè òÿêðàð åòìÿê,
ìÿ, éàõóä äÿì àëìà. Õþðÿê äÿìäÿäèð. – Äå-
áàøãàñûíûí ùÿðÿêÿòëÿðèíè òÿãëèä åòìÿê. Äÿì
äèì: – Âàëëàù, îíó-áóíó áèëìèðÿì, áó ñààò ..
âåðìÿê – 1) ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðìÿê, èøÿ áàøëà-
[÷àé] äÿìäÿ, øàùìàò äà ñòîë öñòäÿ ãóðóëó.
ìàã. Èøÿ äÿì âåðìÿê; 2) á à õ äÿì òóòìàã
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äÿì àëìàã (÷ÿê-
2 âÿ 3-úö ìÿíàëàðäà. Äÿì âóðìàã – ñÿëà-
ìÿê) – 1) ãàéíàð ñóäà ãàëûá éåòèøìÿê, ñóéó
ùèééÿòè, ìÿëóìàòû, õÿáÿðè âÿ éà ùàããû îëìà-
÷ÿêèëÿðÿê þç áóüóíäà áèøìÿê. Ïëîâ äÿì àë-
äûüû áèð øåéäÿí àüûçäîëóñó äàíûøìàã, áÿùñ
ìûøäûð. – Ùÿð úöìÿ àâàìûí ïëîâó äÿì ÷ÿêèð.
åòìÿê, èääèàñûíäà îëìàã. Ùÿòòà ìèëëÿòèí
Ì.Ìþúöç; 2) îä öñòöíäÿ ðÿíý àëàðàã ÿòðè ÷ûõ-
äÿðèñèíè ñîéàí àäàìëàð äà ìèëëÿòäÿí äÿì
ìàã âÿ è÷ìÿéÿ éàðàðëû ùàëà ýÿëìÿê (÷àé, ãÿù-
âóðóá, “ìèëëÿò áåëÿ ýÿëäè, ìèëëÿò áåëÿ ýåòäè”
âÿ ùàããûíäà). Äÿì òþêìÿê – òÿðëÿìÿê,
äåéèðëÿð. Ô.Êþ÷ÿðëè. // Öìóìèééÿòëÿ, áèð øåé
äàìúû-äàìúû òþêöëìÿê (äÿì ÷ÿêìÿê ö÷öí
ùàããûíäà äàíûøìàã. Ôöçóëè, àëÿìè-ãåéä è÷-
ãàçàíûí àüçûíà ãîéóëàí ãàïàãäàí). Äÿìÿ
ðÿñÿí, äÿì âóðìà åøãèíäÿí. Ôöçóëè. Ýþéöí
ãîéìàã – àðàìëà þç áóüóíäà áèøìÿê, éàõóä
óëäóçëàðû äà ýóéà áèð-áèðè èëÿ ìÿùÿááÿòäÿí
äÿì àëìàã ö÷öí çÿèô îä öñòöíäÿ ñàõëàìàã.
äÿì âóðóðäóëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Áÿäèðúà-
Õþðÿéè äÿìÿ ãîéìàã. ×àéû äÿìÿ ãîéìàã.
ùàí:] Áèðäÿí áàøëàðñàí úàùûëëûãäàí äÿì
Äÿìèíè àëìàã – äÿì àëìàã ö÷öí ãàçàíûí
âóðìàüà, îíäà éÿãèí êè, èø äöçÿëìÿç. Í.Âÿ-
àüçûíà ãîéóëìóø ãàïàüû ýþòöðöá öçÿðèíäÿêè
çèðîâ. // “Þçöíäÿí” ñþçö èëÿ – þçöíö òÿðèô-
äàìúû-äàìúû ñóéó êÿíàðà òþêìÿê. Ñöðìÿ
ëÿìÿê. Àç þçöíäÿí äÿì âóð. – ×îõ þçöíäÿí
õàëà ïëîâóí äÿìèíè àëäû.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äÿì âóðàí àøûãëàðûí ñàçûíû ÿëèíäÿí àëûá éîëà
2. Áóü, áóõàð, ãàç. // Êþìöðöí âÿ ñ.-íèí
ñàëìûøäû. “Êîðîüëó”. Äÿìÿ òóòìàã – äà-
íàòàìàì éàíìàñû íÿòèúÿñèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí
íûøäûðìàã, ñîðüó-ñóàëà òóòìàã. Ãóáåðíàò
áîüóúó, çÿùÿðëè ãàç. Äÿì òóòìàã. Äÿìäÿí
òóòóáäóð Ñîíàíû äÿìÿ; Åäèð ñþçëÿðèíè äèë-
çÿùÿðëÿíìÿê. Äÿì ãàçû.
ìàíú òÿðúöìÿ. Ù.Ê.Ñàíûëû.
579
ÄßÌ
ÄßÌÈÐ
ÄßÌ3 èñ. [ôàðñ.] Íÿôÿñ. Äÿì-äÿìÿ
äöçÿëäèá îüëóíà áåëÿ àä ãîéà áèëÿðäè?
âåðìÿê – íÿôÿñ-íÿôÿñÿ âåðìÿê, ñÿñ-ñÿñÿ
Ñ.Ðÿùèìîâ.
âåðìÿê. Ìÿðñèéÿõàíëàð âåðÿúÿê äÿì-äÿìÿ;
2. Áèð èø ýþðìÿê ö÷öí äöçÿëäèëÿí ãóðüóëàð
Ñÿí ùÿëÿ áèëäèêëÿðèíè ãîé íÿìÿ! ß.Íÿçìè.
âÿ ëàçûì îëàí áàøãà øåéëÿð. Áó äÿì-äÿñýàù
ÄßÌÀÄßÌ [ôàðñ.] êëàñ. á à õ äÿìáÿ-
íÿäèð?
äÿì. Îõó êþéñöìäÿí þòöá, ãàëìûø èìèø ïåé-
ÄßÌ-ÄßÑÝÀÙËÛ ñèô. Òÿíòÿíÿëè, òÿìòÿ-
êàíû; Àù, áèëäèì ñÿáÿáè-àùè-äÿìàäÿì íÿ èìèø.
ðàãëû, áöñàòëû. [Òîé] ñàçàíäàñû, õàíÿíäÿñè,
Ôöçóëè. Îäëó äàüèìäÿí äÿìàäÿì ïÿíáåéè-
ïëîâó, è÷êèñè, ìÿçÿñè, úåùèçè, áàøëûüû þç ãàé-
ìÿðùÿì éàíàð; Àù, ÿýÿð áÿí áþéëÿ éàíñàì,
äàñûíäà äÿì-äÿñýàùëû áèð òîéäó. Ìèð Úÿëàë.
ñÿðáÿñÿð àëÿì éàíàð. Ãþâñè.
ÄßÌßÊ èñ. 1. Ùåéâàíëàðûí òîðïàã àëòûíäà
ÄßÌÀÜÀÚ èñ. Àðàáà äàéàíàíäà áîéóí-
ãàçûäûãëàðû éóâà. Òöëêö äÿìÿéè. Ñè÷àí äÿ-
äóðóüóí àëòûíà ãîéóëàí àüàú.
ìÿéè. – Ýöíîðòà âàõòû ñè÷àí þç äÿìÿéèíäÿ
ÄßÌÁßÄßÌ çÿðô [ôàðñ.] Ñààòáàñààò, àí-
îëóð, îíà áèíàÿí îë çàìàí ìàëëàð éåðè òàï-
áààí; ùÿð ëÿùçÿ, ùÿð äÿãèãÿ, ùÿð âàõò, äàèì;
äàëàìàãäàí äÿìÿêëÿðèí äåøèêëÿðè òóòóëäó-
ýåòäèêúÿ. Äÿìáÿäÿì íàëÿ ãûëûá ùè÷ ùÿâàäÿí
üóíà ñè÷àíûí íÿôÿñè äàðûõûá áîüóëóá òÿëÿô
äöøìÿç; Íåé òÿêè ñèíåéè-öøøàã íÿâàäàí äöø-
îëóð. "ßêèí÷è".
ìÿç. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ýåòäè î ãèéìÿòëèúÿ ñàÿò-
2. ìÿú. Êè÷èê âÿ àë÷àã åâ ìÿíàñûíäà;
ëÿðèì; Äÿìáÿäÿì àðòûð äàùà çÿùìÿòëÿðèì.
äàõìà.
À.Ñÿùùÿò. Îíëàð .. ýöí-ýöíäÿí úÿùàëÿò äÿð-
ÄßÌßËßÊ èñ. áîò. Éåìëèéÿîõøàð, ñöäëö
âÿ ÷îõ àúû áèð áèòêè.
éàñûíà ãÿðã îëìàãäàäûðëàð, .. äÿìáÿäÿì,
ÄßÌßÒ èñ. [ÿð.] ×è÷ÿê äÿñòÿñè, ýöëäÿñòÿ.
ñààòáàñààò òÿíÿççöë åòìÿêëÿðè ìöøàùèäÿ
Ùàíû ðÿíýèí ÷è÷ÿêëÿðèí, à ÷ÿìÿí? Ýöëëÿðèí-
îëóíóð. Ô.Êþ÷ÿðëè.
äÿí äÿìÿò éàïàéäûì ìÿí. À.Øàèã. ßôøàí
ÄßÌÁßÐ èñ. ìÿù. Ãóéðóüó áåëèíÿ ãûâðû-
äÿðèíäÿí êþêñöíö þòöðäö, ÿëèíäÿêè ýöë äÿ-
ëàí èò.
ìÿòè äÿ õÿôèôúÿ òèòðÿéèðäè. Ì.Ùöñåéí.
ÄßÌÁßÐß èñ. ìÿù. Ãóðóìóø òîðïàã ïàð-
ÄßÌÝÈË á à õ äÿíýèë.
÷àñû; êÿñÿê.
◊ Äÿìýèë õÿñòÿëèéè – áèòêèëÿðèí ýþâäÿ,
ÄßÌÁßÐßÝÞÇ á à õ äÿáÿðÿýþç.
áóäàã âÿ éàðïàãëàðûíäà ëÿêÿëÿð øÿêëèíäÿ
ÄßÌ×È á à õ äÿìòóòàí 1-úè ìÿíàäà.
þçöíö ýþñòÿðÿí õÿñòÿëèê. Äÿìýèë õÿñòÿëèéè
Àáûø .. ñöìñöíö äÿñìàëëà ñèëèá éåðèíÿ òàõäû,
áèòêèíèí áóäàãëàðûíäà, ýþâäÿñèíäÿ, éàð-
Ìöðøöäÿ âÿ äÿì÷è Òîñóéà äåäè: – Áàøëàéàã!
ïàãëàðûíäà âÿ ìåéâÿëÿðèíäÿ éàøûëûìòûë-áîç,
ß.Àáàñîâ.
ìÿõìÿðè, éóìðó øÿêèëëè ëÿêÿëÿð ÿìÿëÿ ýÿòèðèð.
ÄßÌ×ÈËÈÊ èñ. Çöé÷öëöê, çöéòóòìà.
È.Àõóíäçàäÿ.
ÄßÌÄßÌßÊÈ ñèô. Þç ùÿðÿêÿòèíäÿ, ñþ-
ÄßÌÝÖÇÀÐ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Áèð éåðäÿ
çöíäÿ, ôèêðèíäÿ ñàáèò îëìàéàí, òåç-òåç ôèê-
âàõò êå÷èðÿí; éîëäàø. [Ìàðêèç:] Éåíÿ, åé ýöí-
ðèíè, ðÿéèíè äÿéèøÿí, ñþçöíäÿ ìÿñóëèééÿò
ëÿð, åé ñààòëàð, ñèç ìÿíèì èëÿ éîëäàø, äÿì-
ùèññ åòìÿéÿí. Äÿìäÿìÿêè àäàìûí ñþçöíÿ
ýöçàð îëàúàãñûíûç. Í.Íÿðèìàíîâ.
åòèáàð åòìÿê îëìàç. // Éöíýöë, ãåéðè-úèääè,
ÄßÌÕÀÍÀ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Åâ, éàøàéûø
áîø-áîø äàíûøàí. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Äÿìäÿ-
éåðè. Àõøàì îëäó, ýÿëäèì ìÿí äÿìõàíàìà;
ìÿêèíèí áèðèäèð.
Ñèððèìè äåìÿäèì áàúû, àíàìà. “Àøûã Ãÿðèá”.
ÄßÌÄßÌßÊÈËÈÊ èñ. Þç ùÿðÿêÿòèíäÿ,
ÄßÌÈ á à õ äåìè. ßñýÿð ïàïèðîñó äàìà-
èøèíäÿ, ñþçöíäÿ, ôèêðèíäÿ ñàáèò îëìàìà, òåç-
üûíà àëäû, ãîúà äÿìèñèíè îíà òÿðÿô òóòóá òöñ-
òåç ôèêðèíè, ðÿéèíè äÿéèøìÿ. // Éöíýöëëöê,
òöëÿòäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ãåéðè-úèääèëèê.
ÄßÌÈÍ çÿðô [òöðê.] Áèð àç ÿââÿë, èíäèúÿ,
ÄßÌ-ÄßÑÝÀÙ èñ. 1. Òÿíòÿíÿ, áöñàò, áþ-
áàéàã. ×ÿêäè èíñàí êèìè î äÿì íÿðÿ; Ôûðëà-
éöê ãîíàãëûã, ìÿúëèñ âÿ ñ. [Ãÿëÿíäÿð:] Áóíó,
éûá òà äÿìèí ñÿðèëäè éåðÿ. À.Ñÿùùÿò.
áó äÿì-äÿñýàùû êè áàøëàéûðûã ùà, ìÿí éàò-
ÄßÌÈÐ èñ. 1. Òÿáèÿòäÿ ÷îõ éàéûëìûø, êàð-
ñàì, éóõóìäà äà ýþðÿ áèëìÿçäèì. Ìèð Úÿ-
áîíëà áèðëÿøäèêäÿ ïîëàä âÿ ÷óãóí ÿìÿëÿ ýÿ-
ëàë. Òÿëÿáÿ àäàì ùàíñû îòàãäà äÿì-äÿñýàù
òèðÿí áîçðÿíýëè àüûð êèìéÿâè åëåìåíò. Äÿìèð
580
ÄßÌÈÐÀÜÀÚ
ÄßÌÈÐÊßÑßÍ
ìÿäÿíè. Äÿìèð ïàð÷àñû. – Àùÿíðöáà .. äÿìè-
ëîíóíäà .. ïîåçèéà ôåñòèâàëûíûí ñîí ýåúÿñè
ðè úÿçá åäèð, éÿíè þçöíÿ ÷ÿêèð. Ú.Ìÿììÿä-
îëäó. Ð.Ðçà.
ãóëóçàäÿ. // Äÿìèð ïàð÷àñû, äÿìèð òÿáÿãÿñè,
ÄßÌÈÐÁßÍÄ ñèô. Äÿìèðëÿ áÿðêèäèëìèø,
äÿìèð ÷óáóã. Àñëàí ùÿéÿòäÿ ïàñëû äÿìèð öñ-
áàüëàíìûø.
òöíäÿ îòóðóá, Áàéðàìûí éîëóíó ýþçëÿéèðäè.
ÄßÌÈÐ-ÁÎÇ ñèô. Äÿìèðè âÿ áîç ðÿíýÿ
Ì.Ùöñåéí. // Öìóìèééÿòëÿ, äÿìèðäÿí ãàé-
÷àëàí. Äÿìèð-áîç àò.
ðûëìûø øåé, éà øåéëÿð. Åâèí äàìû äÿìèðäèð.
ÄßÌÈÐ×È èñ. Äÿìèðäÿí ìöõòÿëèô øåéëÿð
Ãàïû äÿìèðäÿíäèð.
ãàéûðàí, éàõóä äÿìèð øåéëÿðè òÿìèð åäÿí óñòà.
2. Äÿìèðäÿí ãàéðûëìûø, äÿìèðäÿí ùàçûð-
Ìÿíúÿ, ùÿð éàçûäàí äàùà ïàðëàãäûð; Êè÷èê
ëàíìûø. Äÿìèð êàññà. Äÿìèð ìèë. – [Ýöëñÿ-
äÿìèð÷èíèí àëíûíäàêû òÿð. ß.Úàâàä. Áèð ãîúà
íÿì] îòàüûí äöç îðòàñûíäà ãîéóëìóø äÿìèð
äÿìèð÷è ãûëûíú íàõûøëàð; Éàçàð äÿñòÿéèíÿ
ïå÷è ãàëàäû. Ì.Ùöñåéí. // Ìÿú. ìÿíàäà. Äÿ-
“Èíñàí âöãàðû”. Ì.Àðàç.
ìèð ãàíàäëàð. – Äÿìèð àòëàð äîëàøûð øèìàëûí
ÄßÌÈÐ×ÈÕÀÍÀ èñ. Äÿìèðäÿí øåéëÿð ãàé-
ìåøÿñèíè. Ð.Ðçà.
ðûëàí âÿ éà òÿìèð åäèëÿí éåð; äÿìèð÷èíèí èø-
3. òèá. Òÿðêèáèíäÿ äÿìèð ïðåïàðàòû îëàí
ëÿäèéè áèíà, äÿìèð÷è åìàëàòõàíàñû. Äÿìèð-
äÿðìàí.
÷èõàíàäà äÿìèðè çèíäàí öñòÿ ãîéóá àüûð ÷ÿ-
4. ìÿú. Ìþùêÿì, éåíèëìÿç, ñàðñûëìàç.
êèúëÿ äþéÿíäÿ äÿìèð áàøëàéûð ãûçìàüà.
Äÿìèð èðàäÿ. – [Ãàðà êèøè] ñÿðò õàñèééÿòëè,
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
äÿìèð èðàäÿëè, åéíè çàìàíäà ìåùðèáàí ãÿëá-
ÄßÌÈÐ×ÈËÈÊ èñ. Äÿìèð÷èíèí ïåøÿñè, ñÿ-
ëè áèð àäàì èäè. ß.Ñàäûã. // ìÿú. Åéíè ìÿíà-
íÿòè, èøè. Äÿìèð÷èëèê åòìÿê. – Òÿáèáÿ åùòèéàúû
äà òÿøáåù âÿ ìöãàéèñÿëÿðäÿ. Äÿìèð, áåòîí
÷îõ îëàí ìÿìëÿêÿòëÿðäÿ èíñàíûí òÿáèáëèéÿ
êèìè ñûõäûð ñûðàìûç. Ì.Ìöøôèã. Ùÿð òÿðÿôäÿ
îëàí ìàðàüû ùÿð øåéäÿí àðòûãäûð. Åëÿ äÿ äÿ-
éåíè äöíéà ãóðóëóð; Ñÿðò ñóëàðà äÿìèð
ìèð÷èëèê, õàððàòëûã, äÿðçèëèê âÿ áàøìàã÷ûëûã-
áÿíäëÿð âóðóëóð. Ç.Õÿëèë.
äûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
◊ Äÿìèð äþâðö àðõåîë. – èáòèäàè èúìà
ÄßÌÈÐÄÎÍËÓ ñèô. òàð. Äÿìèðäÿí çèðåùëè
äþâðöíäÿ èíñàíëàðûí ÿìÿê àëÿòëÿðè ãàéûðìàã
ýåéèì ýåéìèø; çèðåùëè. Áÿéëÿðèìèçÿ äÿìèð-
ö÷öí ÿñàñ ìàòåðèàë îëàðàã äÿìèð èøëÿòìÿéÿ
äîíëó äåéÿðëÿð; Äàèì è÷èìèçäÿ ÿðëèê èøëÿíèð.
áàøëàäûãëàðû äþâð. Äÿìèð éîëó – 1) ãàòàðëà-
“Êîðîüëó”.
ðûí ùÿðÿêÿò åòìÿñè ö÷öí ðåëñëè éîë. Äÿìèð
ÄßÌÈÐ-ÄÖÌÖÐ òîï. äàí. Äÿìèð ïàð÷à-
éîëó ÷ÿêìÿê. – Î êè ãàëäû, íÿ áèëèì, äÿìèð
ëàðû, éàõóä äÿìèðäÿí ãàéðûëìûø øåéëÿð. ßëèñà
éîëó, òåëåôîí, òåëåãðàì .. îíëàðûí ìÿíàñûíû
äþíöá éàâàø-éàâàø, äÿìèð-äöìöðäÿí òóòà-
ßùìÿä áÿé áàøà äöøìöð. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
òóòà ãàïûíûí àüçûíà ýÿëäè, ñàëàì âåðäè.
çàäÿ; 2) ðåëñëè éîëëàðà, ãàòàðëàðà âÿ ãàòàðëàðûí
Ñ.Ðÿùèìîâ. Ýÿòèðèí äÿìèð-äöìöðö ýþðÿê,
ùÿðÿêÿòèíÿ õèäìÿò âÿ áó èøëÿðè òÿøêèë åò-
òåç îëóí! ß.ßáöëùÿñÿí. // Ëàçûìñûç äÿìèð
ìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí èäàðÿëÿðèí ìÿúìóñó.
ïàð÷àëàðû, äÿìèð òóëëàíòûëàðû.
Äÿìèð éîëóíäà èøëÿìÿê.
ÄßÌÈÐßÁßÍÇßÐ ñèô. Äÿìèðÿ îõøàéàí,
ÄßÌÈÐÀÜÀÚ èñ. áîò. Îäóíúàüû ÷îõ áÿðê
äÿìèð ðÿíýèíäÿ îëàí.
âÿ àüûð îëàí ãèéìÿòëè àüàú íþâö (Àçÿðáàé-
ÄßÌÈÐÕÀÍÀ èñ. á à õ
äÿìèð÷èõàíà.
úàíäà Òàëûø ìåøÿëÿðèíäÿ áèòèð).
Àììà Ùöñåéíãóëóíóí Òÿçÿ øÿùÿðäÿ áèð
ÄßÌÈÐ-ÁÅÒÎÍ èñ. õöñ. 1. Áåòîíëà ïîëàä
ìåõàíèê ñåõè äöçÿëòìÿéè, òÿìèðõàíà, äÿìèð-
àðìàòóðóí áèðëÿøìÿñèíäÿí èáàðÿò ÷îõ áÿðê
õàíà ãóðìàüû ìÿíèì ö÷öí áèëèðñÿí íÿ îëàð?
òèêèíòè ìàòåðèàëû. Äÿìèð-áåòîíäàí ùþðöëìöø
Ìèð Úÿëàë.
ñÿää.
ÄßÌÈÐÈ ñèô. Äÿìèð ðÿíýëè, äÿìèð ðÿíýèíÿ
2. Ñèô. ìÿíàñûíäà. Ùÿìèí ìàòåðèàëäàí
÷àëàí. ..Éîë, Çåéíàëûí àëòûíäàêû äÿìèðè ýþé
ãàéðûëìûø. Äÿìèð-áåòîí êþðïö. Äÿìèð-áåòîí
àòû ãà÷ìàüà äàùà äà ùÿâÿñëÿíäèðäè.
ãóðüó. – Áîëãàðûñòàí ùþêóìÿòèíèí ùÿäèééÿ
ß.ßáöëùÿñÿí.
îëàðàã [Öñêöíäÿ] òèêäèðäèéè “Óíèâåðñàë çàë”
ÄßÌÈÐÊßÑßÍ ñèô. Äÿìèðè êÿñìÿê ö÷öí
àäëû äÿéèðìè, äÿìèð-áåòîí áèíàíûí ýåíèø ñà-
éàðàéàí, ìåòàëû êÿñÿí. Äÿìèðêÿñÿí àëÿò.
581
ÄßÌÈÐÃÀÐÀ
ÄßÌËßÒÌß
ÄßÌÈÐÃÀÐÀ èñ. áîò. Âÿëÿñ àüàúûíûí ìå-
îëàí ùèññÿ. Éàçû÷û ìÿèøÿòäÿí äàíûøàðêÿí ñà-
øÿëÿðäÿ áèòÿí áèð íþâö.
ìîâàðûí äÿìêåøèíÿ ãÿäÿð õûðäà, ëàêèí ÿùÿ-
ÄßÌÈÐËßØÄÈÐÈËÌß “Äÿìèðëÿøäèðèë-
ìèééÿòëè äåòàëëàðû óíóòìóð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìÿê”äÿí ô.èñ.
2. Õþðÿéèí äÿì àëìàñû ö÷öí ãàçàíûí àü-
ÄßÌÈÐËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äÿìèðëÿ
çûíà ãîéóëàí ãàïàã. Ýþé÷ÿê àðâàä äÿìêåøè
ìþùêÿìëÿíäèðèëìÿê.
ãàçàíûí àüçûíäàí ýþòöðöá õþðÿéèí äÿìèíè
ÄßÌÈÐËßØÄÈÐÌß “Äÿìèðëÿøäèðìÿê”-
àëûð. ß.Âÿëèéåâ.
äÿí ô.èñ.
3. Ñîáàëàðûí áàúàëàðûíäà âÿ ñ.-äÿ äÿì
ÄßÌÈÐËßØÄÈÐÌßÊ ô. Äÿìèðëÿ ìþù-
÷ÿêìÿê ö÷öí ãîéóëàí äåøèê.
êÿìëÿòìÿê. Áÿíäè äÿìèðëÿøäèðìÿê. Äèâàðû
4. Á à õ çöé÷ö.
äÿìèðëÿøäèðìÿê. Òàüëàðû äÿìèðëÿøäèðìÿê.
ÄßÌÊÅØËÈÊ äàí. á à õ çöé÷öëöê 1-úè
ÄßÌÈÐËßØÌß “Äÿìèðëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿíàäà.
ÄßÌÈÐËßØÌßÊ ô. 1. Äÿìèð ùàëûíà
ÄßÌËßÌß “Äÿìëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ýÿëìÿê.
ÄßÌËßÌßÊ ô. 1. ×àéû, õþðÿéè äÿì ÷ÿê-
2. Áÿðêëÿøìÿê, ìþùêÿìëÿøìÿê.
ìÿéÿ ãîéìàã. // ×àéû, ãÿùâÿíè äÿìÿ ãî-
ÄßÌÈÐËÈ ñèô. êèì. Òÿðêèáèíäÿ äÿìèð
éóá è÷ìÿê ö÷öí ùàçûð åòìÿê. Ñàìîâàð ýÿë-
îëàí. Áó [ìèíåðàë] ñóëàð êèìéÿâè òÿðêèáëÿðè-
äè, Õÿëèë ÷àé äÿìëÿäè, Ôÿðàìÿçèí ìöðÿááÿñè
íÿ ýþðÿ äÿìèðëè, ãÿëÿâèëè, êöêöðäëö, ìÿðýö-
îëäóüóíó áèëèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìöøëö, íàðçàí òèïëè, êàðáîí ãàçëû âÿ ñàèðÿ
2. ×îõ ãûçäûðìàã, ùÿääèíäÿí àðòûã èñòè åò-
ñóëàðäûð. Ð.ßëèéåâ.
ìÿê. [Êîõà:] ßøè, ñÿí áó îúàüû äÿìëÿìÿê-
ÄßÌÈÐÒÈÊÀÍ èñ. 1. áîò. Ýþâäÿñè éåðÿ
äÿí íÿ ëÿççÿò àëûðñàí? Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñÿðèëÿí òèêàíâàðè áèòêè.
3. Ìóñèãè àëÿòëÿðèíè ÷àëìàã ö÷öí ùàçûðëà-
2. Ñàùÿëÿðè ùàñàðëàìàã ö÷öí èøëÿäèëÿí òè-
ìàã, ñàçëàìàã, ñÿñëÿðèíè áèð-áèðèíÿ óéüóí-
êàíëû ìÿôòèë. Ñÿíýÿðëÿðèí ãàáàüûíà äÿìèðòè-
ëàøäûðìàã.
êàí ÷ÿêìÿê.
ÄßÌËßÍÄÈÐÌß “Äÿìëÿíäèðìÿê”äÿí
ÄßÌÈÐÒÈÊÀÍËÛà èñ. 1. ×îõëó äÿìèðòè-
ô.èñ.
êàí (1-úè ìÿíàäà) áèòÿí éåð.
ÄßÌËßÍÄÈÐÌßÊ ô. 1. Äÿìÿ ãîéìàã,
2. Äÿìèðòèêàíëàðäàí ùàñàð ÷ÿêèëìèø éåð.
äÿì ÷ÿêäèðìÿê. ×àéû äÿìëÿíäèðìÿê.
ÄßÌÈÐÉÀÉÀÍ ñèô. òåõ. Äÿìèðè éàéûá
2. ìÿú. Êåôëÿíäèðìÿê, íÿøÿëÿíäèðìÿê.
éàñòû ùàëà ñàëàí. Äÿìèðéàéàí äÿçýàù. // èñ.
È÷êè îíó äÿìëÿíäèðìèøäèð.
Äÿìèðè éàéìà óñòàñû îëàí ôÿùëÿ.
ÄßÌËßÍÌß “Äÿìëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄßÌÈÐÉÎË èñ. Äÿìèð éîëó èëÿ ÿëàãÿäàð
ÄßÌËßÍÌßÊ 1. ìÿúù. Äÿì ÷ÿêìÿê
îëàí (èø÷è âÿ ñ.); äÿìèð éîëó ö÷öí îëàí (ñòàí-
ö÷öí îäóí öñòöíÿ ãîéóëìàã; äÿì àëìàã.
ñèéà âÿ ñ.). Äÿìèðéîë èø÷èñè. Äÿìèðéîë òÿìèðè.
×àé äÿìëÿíìèøäèð.
– ..Àüúà õàíûì ïÿíúÿðÿäÿí áàõäû, îðàäàí äÿ-
2. ô. ìÿú. äàí. Úóøà ýÿëìÿê, øàäëàíìàã,
ìèðéîë ñòàíñèéàñû ýþðöíöðäö. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ðóùëàíìàã, íÿøÿëÿíìÿê. Äÿìëÿíèá îõóéóð-
ÄßÌÈÐÉÎË×Ó èñ. Äÿìèðéîë íÿãëèééàòû
ëàð; Öðÿêëÿðè úóøà ýÿëèð. Àøûã ßëè.
èø÷èñè. Ñèôÿòèíè ãóëàãëû ïàïàã àëòûíäà ýèçëÿòìèø
ÄßÌËßÍÌÈØ ô.ñèô. 1. Äÿìÿ ãîéóëìóø;
äÿìèðéîë÷ó ãàðøûìäàí þòöðäö. Ìèð Úÿëàë.
äÿì àëìûø. [Çÿðáÿëè:] Ãÿùâÿ éîõäóð. Éàõøû
[Ãÿäèðèí] ÿéíèíäÿ äÿìèðéîë÷ó ïåíúÿéè âàð
òÿçÿ äÿìëÿíìèø Ïîïîâ ÷àéûìûç âàð. ß.Ùàã-
èäè. ß.Ñàäûã.
âåðäèéåâ. Ñòîëóí öñòöíäÿ òÿçÿ äÿìëÿíìèø
ÄßÌÈÐÉÎÍÀÍ ñèô. òåõ. Äÿìèðè éîíàðàã
÷àé áóüëàíûð, éàíûíäà èêè úöð ìöðÿááÿ ýþ-
ìöÿééÿí øÿêëÿ ñàëàí. [Ãîíàãëàð] òàõòàêÿñÿí,
ðöíöðäö. ß.Âÿëèéåâ.
äÿìèðéîíàí äÿçýàùëàðûí .. êîìàíäèðëÿðèíè
2. ìÿú. Êåôëÿíìèø, íÿøÿëÿíìèø, ðóùëàíìûø.
äàíûøäûðûá ñåâèíèð, ãèáòÿ åäèðäèëÿð. Ìèð Úÿëàë.
Ìÿíÿ àúûüûí òóòìàñûí, Çÿðèô! – äåéÿ, àç-÷îõ
ÄßÌÊÅØ èñ. [ôàðñ.] 1. Öçÿðèíÿ ÷àéäàí
äÿìëÿíìèø Ìöãèì áÿé ýþç éàøëàðûíû ýèçëÿäÿ
ãîéìàã ö÷öí ñàìîâàð îäëóüóíóí éóõàðû
áèëìÿäÿí öçðõàùëûã åäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ùèññÿñèíÿ ýåéäèðèëÿí âÿ éàíëàðäà äåøèêëÿðè
ÄßÌËßÒÌß “Äÿìëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
582
ÄßÌËßÒÌßÊ
ÄßÍ
ÄßÌËßÒÌßÊ ô. Äÿì àëìàüà ãîéìàã.
îëìàã éîëó èëÿ òîïëàíûøäà éàõûíäàí èøòèðàê
×àé äÿìëÿòìÿê.
åòìÿéÿ ÷àëûøìûøëàð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
ÄßÌËÈ ñèô. 1. Äÿì àëìûø, äÿìÿ ãîéóë-
4. Á à õ äÿìòóòàí.
ìóø. Äÿìëè ÷àé. Äÿìëè ïëîâ.
ÄßÌÑÀÇËÛà èñ. êþùí. 1. Éîëäàøëûã, ùÿì-
2. Äÿì ãàçû äîëìóø, äÿì ãàçû èëÿ çÿùÿð-
äÿìëèê; éîëäàøëûã åòìÿ.
ëÿíìèø; áîüàíàã, áîüóúó. Äÿìëè îòàã.
2. Óéüóíëóã, ìöâàôèãëèê.
3. ìÿú. äàí. Øÿí, íÿøÿëè, öðÿêà÷àí. Áèçëÿ-
ÄßÌÑÈÇ ñèô. Äÿì àëìàìûø.
ðÿ äÿìëè ãûç ýÿðÿê; Õÿòëè, ãÿëÿìëè ãûç ýÿðÿê!
ÄßÌÑÈÇËÈÊ èñ. Äÿì àëìàìà, äÿìè îë-
ß.Íÿçìè.
ìàìà.
4. ìÿú. Êåôëè, ñÿðõîø. Ìÿí äÿíèç÷èéÿì,
ÄßÌÒÓÒÀÍ èñ. 1. Çöé÷ö. Çóðíà÷ûíûí äÿì-
þçöì äÿ àäÿòèì öçðÿ áó ñààò äÿìëèéÿì.
òóòàíû.
“Êèðïè”.
2. ìÿú. Ôÿðãèíÿ âàðìàäàí áàøãàñûíûí ñþ-
ÄßÌËÈ-ÄßÑÝÀÙËÛ äàí. á à õ
äÿì-
çöíö, ôèêðèíè ìöäàôèÿ âÿ òÿêðàð åäÿí àäàì.
äÿñýàùëû. Äÿìëè-äÿñýàùëû îòàã. – Áó, ãóðó-
ÄßÌÉß 1. èñ. ê.ò. Ñóâàðûëìàéàí éåð. Áó
ëó áèð èìàðÿò èäè, .. áÿðëè-áÿçÿêëè, äÿìëè-äÿñ-
òîðïàã äÿìéÿäèð. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Áó éåð-
ýàùëû áèð åâ èäè. Ìèð Úÿëàë.
ëÿðäÿ ÿêèëÿí. Äÿìéÿ òàõûë. Äÿìéÿ áîñòàí.
– ..[Áÿõòèéàðûí] ÷þëäÿ áèð ãÿäÿð äÿìéÿ ÿêèíè
ÄßÌËÈÊ á à õ äÿìêåø 1, 2 âÿ 3-úö ìÿ-
íàëàðäà.
âàðäû. Ñ.Ùöñåéí. Áó èë ùàâàëàðûí éàõøû êå÷-
ìÿñè, òåç-òåç éàüûø éàüìàñû äÿìéÿëÿðè ýþì-
ÄßÌÐßÊ èñ. áîò. Äîäàã÷è÷ÿêëèëÿð ôÿñè-
ëÿñèíäÿí éåìëèéÿ îõøàð áèð âÿ ÷îõèëëèê îò,
ýþé åòìèøäè. È.Øûõëû.
2. Á à õ
áèð ãèñìè èñÿ éàðûìêîë áèòêè.
äàøìà2. Ìÿí áåëÿ äÿìéÿíè éåéÿ
áèëìÿðÿì; Äÿðäèìè ñÿðäàðà äåéÿ áèëìÿðÿì.
ÄßÌÐÎ(Â) èñ. 1. òèá. Õöñóñè ýþáÿëÿêëÿ-
(Ìàùíû).
ðèí òþðÿòäèéè äÿðè õÿñòÿëèêëÿðèíäÿí áèðè. Èòëÿð
ÄßÌÉß×È èñ. äàí. ê.ò. Äÿìéÿ ÿêìÿêëÿ
èíñàíëàðûí ãîòóðëóã, êå÷ÿëëèê, äÿìðîâ êèìè
ìÿøüóë îëàí êÿíäëè.
äÿðè õÿñòÿëèêëÿðèíÿ òóòóëìàëàðûíà ñÿáÿá îëóð.
ÄßÌÉß×ÈËÈÊ èñ. äàí. ê.ò. Äÿìéÿ ÿêèíè.
2. Áó õÿñòÿëèéèí áÿäÿíäÿ ãàëàí éåðè, ëÿ-
// Äÿìéÿ ÿêìÿêëÿ ìÿøüóë îëìà.
êÿñè. Îíóí ñàü éàíàüûíäàêû áàëàúà äÿìðîâ
ÄßÌÉßËÈÊ èñ. 1. ê.ò. Äÿìéÿ ö÷öí àéðûë-
÷îõ òåç íÿçÿðÿ ÷àðïûðäû. Ì.Ùöñåéí. Äÿì-
ìûø éåð, äÿìéÿäÿ ÿêèëìèø òàõûë âÿ ñ.
ðî(â) àëàñû – á à õ äÿìðî(â) 2-úè ìÿíàäà.
2. Äÿìéÿ áèøèðìÿê ö÷öí ëàçûì îëàí
ÄßÌÐÎÂËÓ ñèô. Äÿðèñèíÿ äÿìðîâ äöøìöø,
(äöéö âÿ ñ.).
äÿìðîâ áàñìûø, äÿìðîâ ëÿêÿëÿðè îëàí. Äÿì-
ÄßÍ èñ. 1. Äÿíëè áèòêèëÿðèí ìÿùñóëóíóí
ðîâëó ïèøèê. Äÿìðîâëó öç. – Ìèðçÿ êèíÿ ðÿí-
ùÿð áèð äÿíÿñè, àéðû-àéðû òîõóìó, òóìó. Äÿ-
ýèíäÿ, äÿìðîâëó áèð ñèôÿò ýþðäö.. È.Ìÿëèêçàäÿ.
íèí àüûðëûüûíäàí ñöíáöëëÿð áàøûíû ÿéèð, áè÷èí-
ÄßÌÐÎÂÎÒÓ èñ. áîò. Òÿáàáÿòäÿ èøëÿíÿí
÷èëÿðÿ ýÿë-ýÿë äåéèð. Ìèð Úÿëàë. Ãàðüûäàëûíûí
÷îõèëëèê øèðÿëè îò áèòêèñè. Äÿìðîâîòó ÷îõèëëèê
äà äÿíèíèí ÷îõ ùèññÿñè ñóëó êàðáîíëàðäàí
áèòêè îëóá 70 ñì ùöíäöðëöêäÿ áóäàãëû ýþâ-
èáàðÿòäèð. Äÿí áàüëàìàã (òóòìàã)
äÿéÿ ìàëèêäèð. Áöòöí ùèññÿëÿðèíäÿ ÷ÿùðàéû
– äÿíëè áèòêèëÿðäÿ äÿí ÿìÿëÿ ýÿëìÿê, áàøàã
ðÿíýëè ñöä øèðÿñè âàðäûð. Ð.ßëèéåâ.
áàüëàìàã, òîõóìëàíìàã. ßçèçèì íÿäÿí áàü-
ÄßÌÑÀÇ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. 1. Éîëäàø, ùÿì-
ëàð; Ïÿðâàíÿ íÿäÿí áàüëàð; ßêìÿ íàìÿðä
äÿì. Ùÿìðàçèì èäèí øèêàéÿòèìäÿ; Äÿìñà-
çÿìèñèí; Íÿ áèòÿð, íÿ äÿí áàüëàð. (Áàéàòû).
çèì èäèí ùåêàéÿòèìäÿ. Ôöçóëè.
Äÿíÿ äöøìÿê – ÷îõ äÿí éåìÿêäÿí õÿñòÿ-
2. Óéüóí, ìöâàôèã. Áèð êÿñÿ îëìàñà çÿ-
ëÿíìÿê (áÿçè åâ ùåéâàíëàðû ùàããûíäà).
ìàíÿ äÿìñàç; ×îõ àäàìëàð àëàð öñòöíÿ
2. Öìóìèééÿòëÿ, òàõûë, áóüäà, àðïà, äöéö
àéàã. Ã.Çàêèð.
âÿ ñ. äÿíëè áèòêè ìÿùñóëó. Äÿéèðìàíäà äÿ-
3. Ìóñèãèäÿ: ÿñàñ ÷àëàíà êþìÿê åäÿí âÿ
íèí éîõ, øàùàä öñòÿ áàøûìû íèéÿ éàðûðñàí?
îíà ùÿìàùÿíý ÷àëàí ÷àëüû÷û. Ñîíðàëàð áàøãà-
(Àòà. ñþçö).
ëàðû äà äèíëÿäèêëÿðè ìàùíûëàðû òÿêðàð åòìÿê, éà
3. Ãóø éåìè. Ãóø äÿíÿ éûüûëàð, ÷èáèí øèðÿéÿ.
äà ñîëî îõóéàí àäàìà âàýèðëèê åòìÿê, äÿìñàç
(Àòà. ñþçö). Ñÿíÿì ãàðû áàëàüûíäàí ÷ÿíýÿ èëÿ
583
ÄßÍÀÁ
ÄßÍßËßÌßÊ
äÿí ýþòöðöá òîéóã-úöúÿëÿðÿ ñÿïèðäè. ß.Ìÿì-
ÄßÍÄßÍßËßÍÌß “Äÿíäÿíÿëÿíìÿê”-
ìÿäõàíëû.
äÿí ô.èñ.
4. ìÿú. Ñà÷ âÿ ñàããàëäà òÿê-òÿê àü òöê.
ÄßÍÄßÍßËßÍÌßÊ ìÿúù. Äÿíäÿíÿëÿð
Êè÷èê áèð çåù à÷äû ñà÷ëàðûíà äÿí; Áàøäà ÷è-
äöçÿëäèëìÿê, äèø-äèø åäèëìÿê, ãûð÷ûíëàíìàã.
÷ÿê à÷àð èíñàí ùöíÿðè. Ñ.Âóðüóí. Äÿí
ÄßÍÄßÍßËÈ ñèô. Äÿíäÿíÿñè îëàí. Î,
äöøìÿê (ñà÷à, ñàããàëà) – 1) òÿê-òöê àüàð-
äÿíäÿíÿëè ñÿíÿéèíäÿí éàïûøûá êöðÿéèíÿ àòäû.
ìàã. Íÿ åðêÿí ñÿíÿ äÿí äöøäö, .. Áåéíèììè
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ãöââÿäÿí äöøäö? Àüàðìà, ñà÷ûì, àüàðìà!
ÄßÍ-ÄÖØ èñ. Êåéôèééÿòñèç âÿ ãàðûøûã
Ì.Àðàç. Äåéèðÿì ýöúöìö åëÿ âåðìèøÿì;
ùåéâàí éåìè.
Ñà÷ûìà äÿí äöøñÿ, ãîé äöøñöí, íÿ ãÿì.
ÄßÍß èñ. [ôàðñ.] 1. Åéíè úèíñäÿí îëàí
Ð.Ðçà. Àðòûã àëíûì ãûðûøäû, ñà÷ëàðûìà äöøäö
øåéëÿðèí ùÿð áèðè, ÿäÿä (úàíñûç øåéëÿðè ñàéàð-
äÿí. ß.Úÿìèë; 2) àüàðìàüà áàøëàìàã, éåòèø-
êÿí èøëÿäèëèð). Áåø äÿíÿ êèòàá. Èêè äÿíÿ àëìà.
ìÿéÿ áàøëàìàã. Äàüëàðà ÷ÿí äöøÿíäÿ;
– Ùàúû Ìÿúèä ÿôÿíäèíèí Äèéàëëû êÿíäèíäÿêè
Ñöíáöëÿ äÿí äöøÿíäÿ; Ðóùóì ãÿôÿñäÿ îé-
àòàäàíãàëìà åâè ìÿùç èêè-ö÷ äÿíÿ áàëàúà
íàð; Éàäûìà ñÿí äöøÿíäÿ. (Áàéàòû).
þðòöëöäÿí èáàðÿòäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÄßÍÀÁ èñ. [ôàðñ.] Õþðÿê áèøèðìÿê ö÷öí
Òåëëè þçöíÿ òîõóäóüó éóí úîðàáû àëäû. Îíóí
ãàéíàð ñó.
öñòöíÿ áèð îí äÿíÿ éóìóðòà ãîéóá Ìîëëà
ÄßÍÚÈÊ èñ. Êè÷èê äÿí, õûðäà äÿí.
Õÿëèëèí éàíûíà ýåòäè. Ñ.Ùöñåéí. Áèð(úÿ)
ÄßÍÄÀÍ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Äèø. Îëìàñà ãà-
äÿíÿ – òÿê, éàëíûç, âàùèä. Áàëàìñàí, áèð äÿ-
áèë ÿýÿð äÿùð úÿôà âåðìÿç îíà; Òÿì áèëÿççÿò
íÿñÿí; Ñÿäÿôñÿí, äöðäàíÿñÿí; Ìÿí þëñÿì,
îëàíäà íåúÿ äÿíäàíÿ äÿéÿð? Ì.Â.Âèäàäè.
ñÿíÿ ãóðáàí; Ñÿí þëìÿ, áèð äÿíÿñÿí. (Ëàéëà).
ßââÿë ñÿéèí âåðèá ëÿáÿ, äÿíäàíà; Îíóí ö÷öí
Ýþçÿëëÿð è÷ðÿ ñÿí, åé ìàùèïàðÿ, áèð äÿíÿñÿí;
ìóìúà íÿôè âàð úàíà. Ã.Çàêèð.
Ýþçÿëëÿðèí ýþçöñÿí, çöëôö ãàðÿ, áèð äÿíÿñÿí.
ÄßÍÄß á à õ äÿíäÿíÿ 1-úè ìÿíàäà.
ß.Âàùèä.
ÄßÍ-ÄßÍ çÿðô 1. Äÿíÿëÿðè àéðû-àéðû äó-
2. Äÿíëè áèòêèëÿðèí ìÿùñóëóíóí ùÿð áèð äÿíè.
ðàí, áèð-áèðèíÿ ãàðûøìàéàí (éàïûøìàéàí).
Äöéö äÿíÿñè. – Áèð òàõûë äÿíÿñè èòìÿñèí äåéÿ;
Ïëîâóí äöéöñö äÿí-äÿí èäè. ß.Âÿëèéåâ.
Ýöíäöçÿ ãàðûøûð ýåúÿëÿðèìèç. Á.Âàùàáçàäÿ.
2. Äàìúû-äàìúû, ýèëÿ-ýèëÿ. Øîëëàð ñóéó
3. Ñÿïÿëÿíÿí, éàõóä îâóëàí øåéëÿðèí ÿí êè-
÷è÷ÿê êèìè äÿí-äÿí îëóá ùîâóçà òþêöëöð..
÷èê ùèññÿúèêëÿðè. Ãóì äÿíÿëÿðè. – Ãÿùâÿíèí
Ìèð Úÿëàë. Ùÿðäÿí éàüûø äàìúûëàðû àõûá
äÿíÿëÿðèíÿ ãåéðè äÿíÿëÿð ãàðûøäûðûá ñàòûðëàð,
äÿí-äÿí; Äöøöð éåðÿ éàðïàãëàðûí öçÿðèí-
äÿí. Á.Âàùàáçàäÿ.
îíó òàíûìàãäàí þòðö ãîâóðóá ãàéíàð ñóéà
àòàíäà î äÿíÿëÿð ïàðòëàéûá äàüûëûð. Ù.Çÿðäàáè.
ÄßÍÄßÍß èñ. [ôàðñ.] 1. Òÿêÿðèí ÷åâðÿñèíè
ìÿðêÿçÿ áèðëÿøäèðÿí òàõòà. Àðàáàíûí áèð äÿí-
4. ×ÿéèðäÿê, òîõóì, òóì. Àðâàä áèð äÿ
äÿíÿñè ñûíìûøäûð. – [Àðàáà÷û:] ..Àòëàð àðûã,
áàõûð êè, ìîëëà èéäÿëÿðèí äÿíÿñèíè äÿ éåéèð.
ìèíèê ÷îõ, ùÿðÿíèí äÿ áèð áàüëàìàñû âàð, ãîð-
“Ì.Í.ëÿòèô.”
õóðàì äÿíäÿíÿëÿð òàá ýÿòèðìÿéÿ. “Êèðïè”.
äÿíÿ-äÿíÿ çÿðô Ùÿð äÿíÿñèíè àéðûúà, áèð-
2. òåõ. Ìöõòÿëèô ìåõàíèçìëÿðäÿêè äèøëè
áèð, äÿí-äÿí. Òóòó äÿíÿ-äÿíÿ éûüìûøàì.
÷àðõëàðûí äèøëÿðè, ÷ûõûíòûëàðû.
ÄßÍßÚÈÊ èñ. Êè÷èê äÿíÿ, õûðäà äÿíÿ.
3. ìåì. Áèíàëàðûí êÿíàðëàðûíäàêû äèø-äèø
Ôÿãèðÿ öçö éóìóðòà ñàðûñûéëà ñóâàãëû, õàø-
íàõûø.
õàø äÿíÿúèêëÿðèëÿ íàõûøëû î íàçèê, óçóíñîâ
4. Ãàïûëàðû áÿðêèòìÿê ö÷öí îíëàðûí äàë
ñàðû áóüäà ÷þðÿéèíäÿí áèðè .. ãèñìÿò îëàúàã-
òÿðÿôèíäÿ ãàéðûëàí äèøëè ñèéèðìÿ. Ãàïûíûí
äû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
äÿíäÿíÿñè.
ÄßÍßÚÈÊËÈ ñèô. Õûðäà äÿíÿëÿðè îëàí.
5. Ãóëï, äÿñòÿ. Ñÿíÿéèí äÿíäÿíÿñè.
ÄßÍß-ÄßÍß ñèô. Äÿíÿëÿð ùàëûíäà.
ÄßÍÄßÍßËßÌß “Äÿíäÿíÿëÿìÿê”äÿí
ÄßÍß-ÄßÍßËÈÊ èñ. Äÿíÿëÿð ùàëûíäà îëìà.
ô.èñ.
ÄßÍßËßÌß “Äÿíÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄßÍÄßÍßËßÌßÊ ô. Äÿíäÿíÿëè åòìÿê,
ÄßÍßËßÌßÊ ô. Äÿíÿëÿðèíè àéûðìàã;
äÿíäÿíÿëÿð äöçÿëòìÿê, äèø-äèø åòìÿê, ãûð-
àðûòìàã. Ãàðüûäàëûíû äÿíÿëÿìÿê. Íàðû äÿíÿ-
÷ûíëàìàã.
ëÿìÿê. Áóüäàíû äÿíÿëÿìÿê.
584
ÄßÍßËßÍÌß
ÄßÍÝßÍß
ÄßÍßËßÍÌß “Äÿíÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄßÍßÂßÐËßØÄÈÐÌß “Äÿíÿâÿðëÿøäèð-
ÄßÍßËßÍÌßÊ ìÿúù. Äÿíÿëÿðè àéðûë-
ìÿê”äÿí ô.èñ.
ìàã; àðûäûëìàã. Òÿñáåù êèìè äÿíÿëÿíäèì
ÄßÍßÂßÐËßØÄÈÐÌßÊ ô. Äÿíÿâÿð åò-
ãîâüà éîëóíäà.. Ì.Àðàç.
ìÿê, äÿíÿâÿð ùàëà ñàëìàã.
ÄßÍßËßÒÄÈÐÈËÌß “Äÿíÿëÿòäèðèëìÿê”-
ÄßÍßÂßÐËßØÌß “Äÿíÿâÿðëÿøìÿê”-
äÿí ô.èñ.
äÿí ô.èñ. [Õàøà] ÷îõ éàéûëàðàã òîðïàüûí éàõøû
ÄßÍßËßÒÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äÿíÿëÿðÿ
äÿíÿâÿðëÿøìÿñèíè òÿìèí åäèð.
àéûðòäûðûëìàã; àðûòäûðûëìàã.
ÄßÍßÂßÐËßØÌßÊ ô. Äÿíÿâÿð ùàëà
ÄßÍßËßÒÄÈÐÌß “Äÿíÿëÿòäèðìÿê”äÿí
äöøìÿê. Òîðïàã äÿíÿâÿðëÿøèð âÿ àëàã îòëàðû
ô.èñ.
àçàëûð.
ÄßÍßËßÒÄÈÐÌßÊ “Äÿíÿëÿòìÿê”äÿí
ÄßÍßÂßÐËÈÊ èñ. 1. Äÿíÿâÿð øåéèí ùàëû,
èúá.
÷îõ äÿíëèëèê.
ÄßÍßËßÒÌß “Äÿíÿëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
2. Äÿíÿ-äÿíÿ àéðûëìà, ïàð÷àëàíìà.
ÄßÍßËßÒÌßÊ “Äÿíÿëÿìÿê”äÿí èúá.
ÄßÍßÇßÍ èñ. òåõ. Äÿíèí éåéèëìÿñèíè
ÄßÍßËÈ ñèô. 1. Äÿíëè, äÿíè ÷îõ îëàí. Äÿ-
àñàíëàøäûðìàã ö÷öí îíó õûðäàëàéàí âÿ ÿçÿí
íÿëè ñöíáöë.
ìàøûí. Éåìëÿðè ùàçûðëàìàã ö÷öí áþëìÿëÿðÿ
2. Äÿíÿëÿðè àéðû-àéðû ñå÷èëÿí. Ãÿòèáÿ ÿëèíè
êöëÿøäîüðàéàí, äÿíÿçÿí, êàðòîôéóéàí ìà-
àòûá êè÷èê áèð øÿääÿ èðè äÿíÿëè èíúè ÷ûõàðûá
øûíëàð ãîéóëìàëûäûð. “Öìóìè çîîòåõíèéà”.
Ñÿáà õàíûìûí áîéíóíà ñàëäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄßÍÝ1: äÿíý åëÿìÿê (åòìÿê) (áÿçÿí
ÄßÍßÌÓÇÄ ñèô. èãò. ßìÿê ùàããû èñòåùñàë
“áàøûíû”, “áàø-áåéíèíè”, “ãóëàüûíû” ñþçëÿðè
îëóíàí ìàääè íåìÿòëÿðèí ñàéûíà ýþðÿ þäÿ-
èëÿ) – ÷îõ âÿ áÿðê äàíûøìàãëà, ãûøãûðìàãëà,
íèëÿí. Äÿíÿìóçä ôÿùëÿ. Äÿíÿìóçä èø.
ñÿñ-êöé ñàëìàãëà áåçèêäèðìÿê, àäàìûí áà-
ÄßÍßÂßÐ ñèô. 1. Äÿíÿëè, äÿíëÿð ùàëûíäà,
øûíû, ãóëàãëàðûíû éîðìàã; áàø-ãóëàã àïàð-
äÿíÿëÿðè èðè îëàí. Äÿíÿâÿð ýöáðÿ. Äÿíÿâÿð
ìàã. Äÿíý åëÿìèøäè õàëãû ñÿäàéè-íÿâàëàðûí.
òîðïàã.
Ã.Çàêèð. Ñÿí äÿ ÷îõ áàøûìû äÿíý åéëÿìÿ,
2. Äÿíÿëÿðè áèð-áèðèíäÿí ñå÷èëÿí, ãàðûøûã
äîëäóð ÷óáóüó; Ìÿí áåùèøò èñòÿìèðÿì, àëÿ-
îëìàéàí. Éàõøû äÿì ÷ÿêìèø ïëîâ äÿíÿâÿð,
ìÿ åëàí îëñóí! Ì.Ìþúöç. // Áûãäûðìàã, íà-
åëàñòèê .. îëìàëûäûð.
ðàùàò åòìÿê, çÿùëÿñèíè àïàðìàã. Éàðûí ôèêðè,
ÄßÍßÂßÐËßÍÄÈÐÈËÌß “Äÿíÿâÿðëÿí-
äèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
õÿéàëû; Ìÿíè ýåúÿ äÿíý åäÿð. Ñàðû Àøûã; äÿíý
îëìàã (áÿçÿí “ãóëàã” ñþçö èëÿ) – ñÿñäÿí-
ÄßÍßÂßÐËßÍÄÈÐÈËÌßÊ á à õ äÿíÿ-
âÿðëÿøäèðèëìÿê.
êöéäÿí âÿ ñ.-äÿí ãóëàãëàðû áàòìàã, áàøû
ÄßÍßÂßÐËßÍÌß “Äÿíÿâÿðëÿíìÿê”-
éîðóëìàã, òÿíýÿ ýÿëìÿê, öçöëìÿê. Ñÿñ-êöé-
äÿí ô.èñ.
äÿí, ãûøãûðûãäàí äÿíý îëäóã. – Áèëìÿì íÿ
ÄßÍßÂßÐËßÍÌßÊ ô. Äÿíÿâÿð ùàëà
ýþðöáäöð áèçèì îüëàí îõóìàãäàí; Äÿíý
äöøìÿê, äÿíÿëÿðäÿí èáàðÿò îëàí òÿðêèá ùèñ-
îëäó ãóëàüûì. Ì.ß.Ñàáèð.
ñÿëÿðè áèð-áèðèíäÿí àéðûëìàã. // Åéíè ìÿíà-
ÄßÍÝ2 èñ. 1. ìÿù. Áÿðàáÿð, òàé. Ñÿí îíà
äà ãàëûí ñà÷ ùàããûíäà. Ãûç, ýþçÿë áàøûíû òÿð-
äÿíý äåéèëñÿí.
ïÿòäèêúÿ áó ñà÷ äÿíÿâÿðëÿíèð, òåë-òåë îëóá
2. äàí. Úöçè áèð ùèññÿ, áèð äÿíÿ. ×èí ìöë-
îíóí éàíàãëàðûíû, ÷ÿíÿñèíè îõøàéûðäû.
êöíÿ âåðìÿì ñà÷ûíûí äÿíýèíè. Ì.Ï.Âàãèô.
ß.ßáöëùÿñÿí.
Ìàù èëÿí ùöñíöíöí õîø ðÿíýèíÿ; Éåòÿ áèëìÿç
ÄßÍßÂßÐËßØÄÈÐÈËÌß “Äÿíÿâÿðëÿø-
òÿúíèñèìèí äÿíýèíÿ. Àøûã Ïÿðè.
äèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
3. êþùí. Ãàðà õûðäà ïóë; ãÿïèê-ãóðóø. Äÿ-
ÄßÍßÂßÐËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äÿíÿ-
âÿíèí áèðè äÿíýÿ, âàé äÿíý äÿðäè. (Àòà. ñþçö).
âÿð ùàëà ñàëûíìàã. [Ìÿðóçÿ÷è] êÿíä òÿñÿð-
4. ìÿù. Áèð éåðäÿí áàøãà éåðÿ àïàðìàã
ðöôàòû áèòêèëÿðèíèí ìÿùñóëäàðëûüûíà ìÿäÿí
ö÷öí áàüëàíàí òàé, òîï, áàüëàìà. Èïÿê äÿíýè.
ýöáðÿñè èëÿ öçâè ýöáðÿ ãàðûøûüûíûí, ùàáåëÿ
Êàüûç äÿíýè.
äÿíÿâÿðëÿøäèðèëìèø ýöáðÿíèí òÿñèðè ùàããûíäà
ÄßÍÝßÍß èñ. ìÿù. Êàñàéà îõøàéàí êè÷èê
ìÿðóçÿ åòäè.
ñàõñû ãàá. Äÿíýÿíÿäÿ ãàòûã ÷àëìàã.
585
ÄßÍÝßÑßÐ
ÄßÍÈÇÎÒÓ
ÄßÍÝßÑßÐ: äÿíýÿñÿð åòìÿê (åëÿìÿê)
◊ Äÿíèç òóòìàã – ýÿìèíèí éûðüàëàíìàñû
– á à õ äÿíý åòìÿê (“äÿíý1”äÿ). Îüóë ìÿ-
íÿòèúÿñèíäÿ öðÿêáóëàíìàñû âÿ áàøàüðûñû øÿê-
íèìäèð ÿýÿð, îõóòìóðàì, ÿë ÷ÿêèí! Åéëÿìÿéèí
ëèíäÿ òÿçàùöð åäÿí õÿñòÿëèê ùàëû. Äÿíèçäÿ
äÿíýÿñÿð, îõóòìóðàì, ÿë ÷ÿêèí! Ì.ß.Ñàáèð.
áàëûã ñþâäàñû – îðòàäà ìþâúóä îëìàéàí
Äÿíýÿñÿð îëìàã – á à õ äÿíý îëìàã
ãåéðè-ðåàë áèð øåé ùàããûíäà ñþùáÿò àïàðìà.
(“äÿíý1”äÿ). Éàòàíëàð ùàìûñû äÿíýÿñÿð
Äÿíèçäÿ áàëûã ñþâäàñû îëìàç. (Àòà. ñþçö).
îëóá îéàíäû. ß.Âÿëèéåâ.
Äÿíèçäÿ áèð äàìúû – ìöãàéèñÿåäèëìÿç äÿ-
ÄßÍÝÈË ñèô. äàí. Õàë-õàë, õàëëû.
ðÿúÿäÿ àç, ÷îõ úöçè áèð øåé ùàããûíäà.
ÄßÍÝÈË-ÄßÍÝÈË ñèô. äàí. ×îõëó õàëëàðû
ÄßÍÈÇÀÐÛÄÀÍ ñèô. âÿ èñ. òåõ. Äÿíèçèí
îëàí, õàëëû, õàë-õàë.
äàéàç éåðëÿðèíè äÿðèíëÿøäèðÿí (ýÿìè).
ÄßÍÝÈË-ÄÖÍÝÖË
ñèô. äàí. Ñåéðÿê,
ÄßÍÈÇÀØÛÐÛ ñèô. Äÿíèçèí î òàéûíäà îëàí,
àðàëû. Äÿíýèë-äöíýöë àüàúëûã.
äÿíèçèí î òÿðÿôèíäÿ îëàí. Äÿíèçàøûðû þëêÿëÿð.
ÄßÍÝÖËÖØ ñèô. äàí. Éöíýöë, ãåéðè-úèääè,
ÄßÍÈÇÀÒÛ èñ. çîîë. Ñàùèë éîñóíëàðû àðà-
äèíýèëèø. Äÿíýöëöø àäàì.
ñûíäà éàøàéàí êè÷èê áàëûã; äÿíèçàéüûðû.
ÄßÍÕÛÐÄÀËÀÉÀÍ ñèô. âÿ èñ. òåõ. Äÿíè
ÄßÍÈÇÀÉÜÛÐÛ á à õ äÿíèçàòû. Äÿíèçàé-
öéöäöá éàðìà ùàëûíà ñàëàí. Äÿíõûðäàëàéàí
üûðûíûí äÿðèñè, îíó éîñóí áóäàãëàðû àðàñûí-
ìàøûí. // èñ. Äÿíè öéöäöá éàðìà ùàëûíà ñàëàí
äà ÷îõ éàõøû ýèçëÿäèð. “Ñóàëòû àëÿì”.
ìàøûí âÿ ñ.
ÄßÍÈÇÚÈÊ èñ. Êè÷èê äÿíèç; ýþë.
ÄßÍÈ ñèô. [ÿð.] Àë÷àã, ðÿçèë. ..Äÿíè ìÿãñÿ-
ÄßÍÈÇ×È èñ. Äÿíèç íÿãëèééàòûíäà âÿ éà
äëèëÿðèí áóðàäà øÿëòÿñè èøëÿìÿç.. Îíëàðû êÿ-
ùÿðáè äÿíèç äîíàíìàñûíäà õèäìÿò åäÿí
íàð åòìÿê, þç ìÿãàìëàðûíà ãîâìàã ëàçûì-
àäàì. Äÿíèç÷èëÿð ìàðøû. – Áèçèì äÿíèç÷èëÿð-
äûð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Áÿçÿí ìöùèò ÿí ýþçÿë, ÿí
äèð; ×îâüóíäà, ãûøäà, ãàðäà; Ãîðóìàã÷ûí
ìÿðùÿìÿòëè âÿ ñåâèìëè áèð ãûçû äÿéèøäèðèá ÿí
ñàùèëè; Öçöð äîüìà ñóëàðäà. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
äÿíè, àë÷àã âÿ úàíè áèð øÿêëÿ äÿ ñàëà áèëÿð.
ÄßÍÈÇ×ÈËÈÊ èñ. Äÿíèçäÿ õèäìÿò åòìÿ,
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äÿíèç÷è ñÿíÿòè.
ÄßÍÈÇ èñ. 1. Éåð êöðÿñèíèí àúû-äóçëó ñó
èëÿ þðòöëö îëàí âÿ àç-÷îõ ãóðó èëÿ ÿùàòÿ
ÄßÍÈÇÕÈÉÀÐÛ èñ. çîîë. Äÿðèñèòèêàíëûëàð
òèïèíäÿí õèéàðà áÿíçÿéÿí äÿíèç ùåéâàíû.
îëóíìóø áþéöê ñàùÿñè, îêåàíûí áèð ùèññÿñè;
äÿðéà. Ãàðà äÿíèç. Õÿçÿð äÿíèçè. – Äÿíèç
Äÿðèñèíäÿêè õûðäà êèðÿú úèñèìúèêëÿðèí âÿ áåø
îêåàíëàðûí àç-÷îõ òÿúðèä åäèëìèø ùèññÿëÿðèäèð
úÿðýÿ àéàãëàðûí îëìàñûíà ýþðÿ, äÿíèçõèéàð-
êè, áóíëàðûí þçëÿðèíèí õöñóñè ðåæèìè âàðäûð.
ëàðûíûí äÿíèçêèðïèëÿðè, äÿíèçóëäóçëàðû âÿ äÿ-
“Öìóìè ôèçèêè úîüðàôèéà”. // Àúû-øîð ñóéó
íèççàíáàãëàðû ñèíôèíäÿí îëäóüóíó ýþðöðöê.
îëàí ÷îõ áþéöê ýþë. Àðàë äÿíèçè. – Äÿíèçäÿ
“Ñóàëòû àëÿì”.
òóôàí ãàëõûð. Õÿçÿðèí àü êþïöêëö ÷ûëüûí äàë-
ÄßÍÈÇÊßÍÀÐÛ ñèô. Äÿíèç êÿíàðûíäà
üàëàðû ñàùèëè ýÿìèðèðäè. Ì.Ùöñåéí. // Éåð
îëàí, äÿíèç ñàùèëèíÿ éàõûí îëàí. Äÿíèçêÿíàðû
öçöíäÿêè îêåàí âÿ äÿíèçëÿðèí ìÿúìóñó.
êö÷ÿ. – Áàêûëûëàð ùÿð àõøàì äÿíèçêÿíàðû áóë-
Äÿíèçëÿ Àìåðèêàéà ýåòìÿê. // Ñöíè ñóðÿòäÿ
âàðà ÷ûõûðëàð.
äöçÿëäèëìèø ÷îõ áþéöê ñóòóòàð. Ìèíýÿ÷åâèð
ÄßÍÈÇÊÈÐÏÈÑÈ èñ. çîîë. Äÿðèñèòèêàíëûëàð
äÿíèçè. – Õÿðèòÿäÿ Àçÿðáàéúàí äöçëÿðèíè ñó-
òèïèíäÿí éàñòû êöðÿ øÿêëèíäÿ ùåéâàí. Äÿíèç-
ëàìàã ö÷öí áó äÿíèçäÿí ÷ÿêèëÿí êàíàëëàðûí
êèðïèñè, àäÿòÿí, àçàúûã éàñòû êöðÿ øÿêëèíäÿ
øÿáÿêÿñè ýþðöíöðäö. ß.Ñàäûã. Äÿíèç
îëóá, öçÿðèíäÿ áåø úÿðýÿ íàçèê âÿ øÿôôàô ñî-
íÿãëèééàòû – äÿíèçëÿðäÿ èøëÿéÿí íÿãëèééàò
ðóúó àéàãëàðû âàðäûð. “Ñóàëòû àëÿì”.
âàñèòÿëÿðè (ýÿìèëÿð âÿ ñ.).
ÄßÍÈÇ ÃÀÐÀÍÃÓØÓ èñ. çîîë. Çèðåùëè êè-
2. ìÿú. Òÿøáåùëÿðäÿ, ìöãàéèñÿëÿðäÿ ÷îõ-
÷èê äÿíèç áàëûüû.
ëóã, íÿùàéÿòñèçëèê, èíòÿùàñûçëûã áèëäèðèð. Õÿ-
ÄßÍÈÇÃÛÐÀÜÛ á à õ äÿíèçêÿíàðû.
éàëûìûç öçÿéäè ñþâäà äÿíèçëÿðèíäÿ; Ëÿïÿëÿð
ÄßÍÈÇÎÒÓ èñ. áîò. Áèðëÿïÿëè áèòêèëÿð ôÿ-
öçÿðèíäÿ. Ì.Ìöøôèã. Òÿðëàí èçäèùàìà éà-
ñèëÿñèíäÿí äÿíèçäÿ áèòÿí ÷îõèëëèê ñó áèòêèñè.
õûíëàøäûãúà, åëÿ áèë îíóí ãàðøûñûíäà áþéöê
Àëèìëÿð äÿíèçîòóíäàí òÿáèè íåôòÿ îõøàð ñöíè
áèð èíñàí äÿíèçè äàëüàëàíûðäû. Ì.Ùöñåéí.
íåôò àëìàüà ìöâÿôôÿã îëìóøëàð.
586
ÄßÍÈÇÏßÐÈÑÈ
ÄßÍÒßÌÈÇËßÉßÍ
ÄßÍÈÇÏßÐÈÑÈ èñ. Íàüûëëàðäà: ñóäà éàøà-
ÄßÍËßÍÌßÊ ô. Äÿí éåìÿê, äÿí àõòàðûá
éàí, ñà÷ëàðû öçöíÿ òþêöëìöø, ÷ûëïàã, áàëûã
éåìÿê. Êö÷ÿäÿ áèð íå÷ÿ òîéóã äÿíëÿíèðäè.
ãóéðóãëó ãàäûí ñóðÿòèíäÿ òÿñÿââöð åäèëÿí
– Ñàðû òîéóüóì äà áàëàëàðûíû áàøûíà òîïëà-
ÿôñàíÿâè âöúóä.
éàðàã àðìóä àüàúû àëòûíäà åøÿëÿíèð, äÿíëÿ-
ÄßÍÈÇÏÈØÈÉÈ èñ. çîîë. Ãèéìÿòëè ãàðà äÿðè-
íèðäè. À.Øàèã. Ùÿéÿòäÿ éàéõàíà-éàéõàíà
ñè (õÿçè) îëàí äÿíèç ùåéâàíû. Ãèéìÿòëè éóì-
äÿíëÿíÿí éàñòû, ñàðûäèìäèêëè ãàçëàðûí ùÿðäÿí-
øàã õÿçëè äÿíèçïèøèêëÿðè òþðÿéèá ÷îõàëìàã
áèð ãàããûëòûñûíäàí áàøãà áèð øåé åøèäèëìèðäè.
ö÷öí àäàëàðà ÷ûõûðëàð. “Ñóàëòû àëÿì”.
ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄßÍÈÇÑÎÜÀÍÛ èñ. áîò. Èðè éàðïàãëàðû îëàí
ÄßÍËßØÌß “Äÿíëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
÷îõèëëèê ñîüàíàãëû îò áèòêèñè (òÿáàáÿòäÿ èñòè-
ÄßÍËßØÌßÊ ãàðø. Áèð-áèðèíÿ ìàíå
ôàäÿ îëóíóð). Äÿíèçñîüàíû áèðëÿïÿëè ÷îõèëëèê
îëàðàã, áèð-áèðèíè èòÿëÿéÿðÿê áèð éåðäÿ äÿí
îò áèòêèëÿðèíäÿí îëóá, ÷ÿêèñè èêè ãðàìà ÷àòàí
éåìÿê. Ýþéÿð÷èíëÿð äÿíëÿøèð. – Òîéóãëàð
áþéöê âÿ ãóðó éàðïàãëû ñîüàí éóìðóëàðûíà
áèð-áèðèíè äèìäèêëÿéÿ-äèìäèêëÿéÿ äÿíëÿøèá
ìàëèêäèð. Ð.ßëèéåâ.
ãàããûëäàøûð.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄßÍÈÇØÅÉÒÀÍÛ èñ. çîîë. Äÿíèç äèáèíäÿ
ÄßÍËßÒÄÈÐÌß “Äÿíëÿòäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
éàøàéàí åíëèàüûçëû áàëûã. Äÿíèçøåéòàíû àäëà-
ÄßÍËßÒÄÈÐÌßÊ “Äÿíëÿòìÿê”äÿí èúá.
íàí áàëûã äÿíèçèí äèáèíäÿ ñàêèòúÿ óçàíûá áà-
ÄßÍËßÒÌß “Äÿíëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
øûíäàêû õûðäà áûüëàðûíû òÿðïÿäèð. “Ñóàëòû
ÄßÍËßÒÌßÊ “Äÿíëÿìÿê”äÿí èúá.
àëÿì”.
ÄßÍËÈ ñèô. ê.ò. Äÿíè ÷îõ âÿ éàõøû îëàí.
Äÿíëè ñöíáöë. Áó òàõûëëàð ÷îõ äÿíëèäèð.
ÄßÍÈÇÒÛÑÁÀÜÀÑÛ èñ. çîîë. Àéàãëàðû àâàð
– ..×þëëÿð áÿðÿêÿòëè éàøûëëûãëà þðòöëöðäö, çÿ-
øÿêëèíäÿ îëàí èðè òûñáàüà. Äÿíèçòûñáàüàëàðûíûí
ìèëÿðäÿ ãàðàãûë÷ûã ñöíáöëëÿð äÿíëè áàøëàðûíû
àéàãëàðû àâàðà ÷åâðèëìèøäèð. “Ñóàëòû àëÿì”.
éåðÿ ÿéèðäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Äÿíëè áèò-
ÄßÍÈÇÓËÄÓÇÓ èñ. çîîë. Äÿðèñèòèêàíëûëàð
êèëÿð – ìÿùñóëó äÿí øÿêëèíäÿ îëàí êÿíä òÿ-
òèïèíäÿí áåøýóøÿëè äÿíèç ùåéâàíû.
ñÿððöôàò áèòêèëÿðè (áóüäà, àðïà, ãàðüûäàëû,
ÄßÍÈÇÇÀÍÁÀÜÛ èñ. çîîë. Äÿíèç äèáèíäÿ
÷îâäàð âÿ éóëàô).
éàøàéàí áèòêèéÿ îõøàéàí áèð ùåéâàí. ×è÷ÿéÿ
ÄßÍËÈÊ èñ. 1. Äÿí ñàõëàíàí, ÿðçàã ñàõ-
áÿíçÿéÿí äÿíèççàíáàüû äÿíèçèí äèáèíäÿ íàçèê
ëàíàí ãàá, àíáàð. Òàõûëû äÿíëèéÿ òþêìÿê.
àéàãúûãëàð öçÿðèíäÿ éûðüàëàíàðàã éàøàéûð.
2. Äÿéèðìàí áîüàçûíäà äÿí òþêöëÿí ãóòó;
Áó, áèòêè äåéèë, ùåéâàíäûð. “Ñóàëòû àëÿì”.
ñÿðñÿðÿ.
ÄßÍÃÓÐÓÄÀÍ ñèô. õöñ. Äÿíè ãóðóòìàüà
3. Ãóðñàã. Òîéóüóí äÿíëèéè.
éàðàéàí. Äÿíãóðóäàí úèùàçëàð.
4. ñèô. ìÿíàñûíäà. ßêìÿê ö÷öí îëàí; òî-
ÄßÍËßÌß “Äÿíëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
õóìëóã. Äÿíëèê ãàðüûäàëû.
ÄßÍËßÌßÊ ô. 1. Äÿíëè éåìëÿðè áèð-áèð
ÄßÍËÈËÈÊ èñ. Äÿíè ÷îõ îëìà.
äèìäèêëÿ ýþòöðöá éåìÿê (ãóøëàð ùàããûíäà).
ÄßÍÑÈÇ ñèô. Äÿíè îëìàéàí, éàõóä àç îëàí.
Òîéóãëàð äàðûíû äÿíëÿäèëÿð.
Äÿíñèç ñöíáöë.
2. Ìåéâÿíè àüàúäàí áèð-áèð ãîïàðûá òîïëà-
ÄßÍÑÈÇËßÍÌß “Äÿíñèçëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ìàã, éûüìàã, äÿðìÿê. Ìåéâÿëÿðè äÿíëÿìÿê.
ÄßÍÑÈÇËßÍÌßÊ ô. Äÿíñèç ùàëà äöø-
3. Àðûòëàìàã, òÿìèçëÿìÿê, èðèíè õûðäàäàí,
ìÿê, äÿíñèç ãàëìàã, äÿíè òþêöëìÿê.
éàõøûíû ïèñäÿí àéûðìàã. Áóüäàíû äÿíëÿìÿê.
ÄßÍÑÈÇËÈÊ èñ. 1. Äÿíè îëìàìà âÿ éà àç
Äöéöíö äÿíëÿìÿê.
îëìà. Òàõûëëàðûí äÿíñèçëèéè ãóðàãëûüûí íÿòè-
4. ìÿú. Áèð-áèð ãûðìàã, þëäöðìÿê, òÿëÿô
úÿñèäèð.
åòìÿê, îðòàäàí ãàëäûðìàã. Åëÿ, áàø÷ûëàðû ãû-
2. Éåìñèçëèê. Òîéóãëàð äÿíñèçëèêäÿí àú-
ðûá äÿíëÿñÿê; Ãîðõóäàí ÷ÿêèëÿð éåðäÿ ãà-
äûð. – Àðû áàëñûç ãàëàð, ãàðûøãà äÿíñèç; Âàõò
ëàíëàð. Ñ.Âóðüóí. Èëéàñ ñÿððàñò àòÿøëÿ [äöø-
òàïìàç îò ÷àëà ÷ÿïèê ÷àëàíëàð. Ì.Àðàç.
ìÿí] çàáèòëÿðèíè áèð-áèð äÿíëÿéèðäè. Ìèð Úÿëàë.
ÄßÍÒßÌÈÇËßÉßÍ, ÄßÍÒßÌÈÇËßÉÈÚÈ
Áèçèì àâòîìàò÷ûëàðûí àòÿøè [ôàøèñòëÿðè] áèðúÿ-
ñèô. òåõ. Äÿíè çèáèë âÿ õûðäà äàøëàðäàí àéûðàí.
áèðúÿ äÿíëÿéèðäè. Ì.Ùöñåéí.
Äÿíòÿìèçëÿéÿí ìàøûí. // èñ. Äÿíòÿìèçëÿéÿí
ÄßÍËßÍÌß “Äÿíëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ìàøûí âÿ ñ. Äÿíòÿìèçëÿéÿíè òÿìèð åòìÿê.
587
ÄßÍÒÓÒÀÍ
ÄßÐÁßÑÒß
ÄßÍÒÓÒÀÍ, ÄßÍÒÓÒÓÚÓ èñ. òåõ. Äÿíòÿ-
– ãàïû-ãàïû ýÿçìÿê, åâñèç-åøèêñèç ãàëìàã,
ìèçëÿéÿí ìàøûíäà âÿ òàõûëäþéÿí êîìáàéíäà
éåðèíäÿí-éóðäóíäàí îëìàã. [Âÿçèð:] Èíäè
äÿíè çèáèëäÿí âÿ ñàìàíäàí àéûðàí ùèññÿ.
âÿçàðÿòè ùÿð êÿñÿ êè ëàéèã ýþðöðñÿí, îíà âåð,
ÄßÍÉÅÉßÍ ñèô. çîîë. ßòéåéÿí ãóøëàðäàí
ìÿí áàøûìû ýþòöðöá áó âèëàéÿòäÿí äÿðáÿäÿð
ôÿðãëè îëàðàã, äÿí éåìÿêëÿ êå÷èíÿí. Òîéóã,
îëàúàüàì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Äèëÿíìÿê ãÿñ-
ñÿð÷ÿ, ñûüûð÷ûí, áèëäèð÷èí âÿ ñ. äÿíéåéÿí ãóø-
äèëÿ äöøöá äÿðáÿäÿð; Ýÿçÿðêÿí áèð åâäÿ ïà-
ëàðäûð. – Äÿíéåéÿí ãóøëàðäà, ìÿñÿëÿí, òî-
êèçÿ äöõòÿð. Ã.Çàêèð. Äÿðáÿäÿð äöøñöí!
éóãëàðäà ÿçÿëÿëè ìÿäÿ õöñóñèëÿ éàõøû èíêèøàô
(îëñóí!) – ãàðüûø èôàäÿñè. [Áàëàêèøè:] Àé ñèçè
åòìèøäèð.
áèçèì áàøûìûçà ÷ûõàðäàíëàð äÿðáÿäÿð äöø-
ÄßÐÀÜÓØ [ôàðñ.] êþùí.: äÿðàüóø åòìÿê
ñöíëÿð! ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Õûðäàõàíûì:] Äÿð-
– ãóúàãëàìàã. Ãàðøûñûíäà àü ÿëáÿñÿäÿ Ñà-
áÿäÿð îëñóí, ìÿíè áó åâÿ äö÷àð åéëÿéÿí!
ðàíûí õÿéàëû ÷è÷ÿêëÿðÿ éîâóãëàøûð, äÿðàüóø
Í.Âÿçèðîâ. Äÿðáÿäÿð åòìÿê – 1) á à õ
åäèð, Áÿùðàì ÷ÿêèëèð. Ú.Úàááàðëû. Äÿðàüóø
äÿðáÿäÿð ãîéìàã. ×ÿðõè-êÿúðÿôòàð åéëÿäè
îëìàã – ãóúàãëàøìàã. Ýåúÿ éåíÿ ßìèðàñ-
âÿòÿíäÿí äÿðáÿäÿð ìÿíè. Ã.Çàêèð. Ñîíðà
ëàí þç âàõòûíäà ýÿëäè ãûçûí éàíûíà. Ãàïûëàðû,
ýöíäÿí-ýöíÿ äèâàíÿñÿð åòäèí ìÿíè ñÿí;
ìþùêÿì åëÿéèá îëäóëàð äÿðàüóø. (Íàüûë).
Ìÿêòÿáèìäÿí ñîéóäóá, äÿðáÿäÿð åòäèí ìÿíè
ÄßÐÀÌßÄ1 èñ. [ôàðñ.] ìóñ. Òàð, éàõóä
ñÿí. À.Ñÿùùÿò; 2) äàüûòìàã, äàðìàäàüûí åò-
êàìàí÷à èëÿ èôà îëóíàí ìóüàìëàðûí ýèðèø
ìÿê. Àðàäàí êå÷äè èëëÿð; ×àðûí ñþíäö ÷ûðà-
ùèññÿñè. Øóð äÿðàìÿäè.
üû; Òàðèõ åòäè äÿðáÿäÿð; Î ãàíëû òÿìòÿðàüû.
ÄßÐÀÌßÄ2 èñ. êþùí. Ýÿëèð, ãàçàíú.
ß.Úàâàä. Ñÿí þëìÿêëÿ áèòìÿéÿúÿê ìÿñÿëÿ;
ÄßÐÀÌßÄËÈ ñèô. êþùí. Ýÿëèðëè, ìÿíôÿÿò-
Ãîøóíëàðûí äÿðáÿäÿð îëñóí ýÿðÿê. ß.Âàùèä.
ëè. Äÿðàìÿäëè éåð.
Äÿðáÿäÿð ãîéìàã (ñàëìàã) – àâàðà ñàë-
ÄßÐÁÀÍ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Ãàïû÷û. Áöñàòè-
ìàã, ãàïûëàðà äöøìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìàã,
ñÿëòÿíÿò çþâãöíäÿí ÿùëè-åøãÿ ÿôñóíäóð;
åâñèç-åøèêñèç ãîéìàã, éóðä-éóâàñûíäàí àéðû
Úàùàí ìöëêöíäÿ, åé Ñåééèä, äÿðè-äèëäàðÿ
ñàëìàã. Õàíèìàíûìäàí ìÿíè ñàëäû, Íÿáàòè,
äÿðáàíäûð. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ãàïûëàðûí ãàáà-
äÿðáÿäÿð; ßãëÿ áàõ, Ìÿúíóí êèìè áèýàíÿ-
üûíäà ãàðà ëèáàñëû äÿðáàíëàð äàéàíûáäûð.
ëÿðäÿí êöñìöøÿì. ß.Íÿáàòè. Øèêÿñòÿ Çàêèðèí
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
âàðû âàð èäè; Õàëã è÷èíäÿ åòèáàðû âàð èäè; ßáÿñ-
ÄßÐÁÀÐ èñ. [ôàðñ.] Ïàäøàù ñàðàéû. [Õàúÿ
ÿáÿñ ñàëäû äÿðáÿäÿð, ýþçÿë. Ã.Çàêèð.
Ìöáàðÿêÿ] ÿìð îëóíäó êè, úöìëÿñèíè ùàìàí
ÄßÐÁßÍÄ èñ. [ôàðñ.] 1. êþùí. Äàüëàðäà
ñààò Ãÿçâèíèí àëòûíúû êö÷ÿñèíèí áàøûíäà
äàð êå÷èä, äàü êå÷èäè; äÿðÿ.
ìöÿééÿí îëóíàí åâÿ ïèéàäà éåòèðñèí, þçö
2. Èðàíäà äàð êö÷ÿ. Îíëàð àõøàì ñààò îíà
äÿðáàðè-øàùèéÿ ãàéûòñûí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
èéèðìè áåø äÿãèãÿ ãàëìûø Ãàðà÷ûëàð äÿðáÿí-
[Õàúÿ Ôèðóç:] Ìÿí – ãîúà Õàúÿ Ôèðóç àëòìûø
äèíäÿ îëóð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Òÿáðèçäÿ Ìöúòÿ-
èëäèð êè, áó äÿðáàðäà õèäìÿò åäèðÿì.
ùèä äÿðáÿíäèíÿ ýåòìÿê èñòÿéÿí àäàì ÿââÿëúÿ
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Øÿìñèééÿíèí] áöòöí âÿçèð
áþéöê áèð äàðâàçàéà ðàñò ýÿëèð. Ï.Ìàêóëó.
àèëÿëÿðèíÿ, âÿçàðÿòõàíàëàðà âÿ äÿðáàðà éîëó
◊ Äÿðáÿíä îëìàã – ìåéë åòìÿê, úàí àò-
à÷ûãäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìàã, áÿíä îëìàã. Ö÷éàøàð àò à÷ûëàí êèìè,
ÄßÐÁß èñ. ìÿù. Ìàë-ãàðàíûí ãûøëûã éåì
íÿ ñöäÿ äÿðáÿíä îëäó, íÿ äÿ éîíúàéà, äöç
åùòèéàòû.
þçöí àòäû àðïàíûí öñòöíÿ. (Íàüûë).
ÄßÐÁß×ß
èñ. [ôàðñ.] Áàëàúà ãàïû.
ÄßÐÁßÍÄÈ èñ. [Äÿðáÿíä øÿùÿðèíèí àäûí-
ß.Àáàñîâ. // Äàðâàçàäà îëàí áàëàúà ãàïû.
äàí] 1. Èðèýèëÿëè êÿìøèðèí öçöì íþâö. Äÿð-
ÄßÐÁßÄßÐ ñèô. [ôàðñ.] Ãàïû-ãàïû ýÿçÿí,
áÿíäèäÿí äîøàá îëìàç.
àâàðà, éóðäñóç; åâ-åøèéèíäÿí, éåðèíäÿí-
2. Àçÿðáàéúàí îéóí ùàâàëàðûíäàí áèðèíèí
éóðäóíäàí àâàðà äöøìöø. // Çÿðô ìÿíàñûí-
àäû. Äÿðáÿíäè îéíàìàã.
äà. Åé äÿðáÿäÿð ýÿçèá öðÿéè ãàí îëàí ÷îúóã!
ÄßÐÁßÐß èñ. Áþéöê äàðâàçàëàðäàêû êè-
Áèð ëîüìà íàí ö÷öí ýþçö ýèðéàí îëàí ÷îúóã!
÷èê ãàïû.
Ì.ß.Ñàáèð. Äÿðáÿäÿð äöøìÿê (îëìàã)
ÄßÐÁßÑÒß ñèô. [ôàðñ.] 1. Ãàïûñû áàüëû.
588
ÄßÐÚ
ÄßÐÄ
2. èñ. Áàüëû ãàïû.
äÿðä ÷ÿêìÿêäÿí éàðûì äÿðä ÷ÿêìÿê éàõøû-
3. ñèô. Õóäìàíè.
äûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Çÿðãÿëÿìèí] ..öçöí-
ÄßÐÚ [ÿð.]: äÿðú åäèëìÿê (îëóíìàã) –
äÿêè êÿäÿð îíóí äàõèëÿí .. áèð äÿðä ÷ÿêäèéèíè
ãÿçåòäÿ, éà ìÿúìóÿäÿ ÷àï åäèëìÿê (îëóí-
áèëäèðèðäè. ß.Ñàäûã; 2) á à õ äÿðäèíè ÷ÿê-
ìàã). Ãÿçåòäÿ Ôÿðìàí ùàããûíäà áèð ìÿãàëÿ
ìÿê. Àüà äÿðâèø! Äåéèðëÿð, åë äÿðäè ÷ÿêÿíèí
äÿðú îëóíìóøäó. ß.Ñàäûã. Äÿðú åòäèðìÿê –
ýþçëÿðèíÿ ãàí äàìàð, ìÿíèì ñÿíÿ ðÿùìèì
ãÿçåòäÿ, éà ìÿúìóÿäÿ ÷àï åòäèðìÿê. Ìÿ-
ýÿëèð. Í.Âÿçèðîâ. Äÿðä åëÿìÿê (åòìÿê) –
ãàëÿíè ãÿçåòäÿ äÿðú åòäèðäè. Äÿðú åòìÿê –
1) á à õ äÿðä ÷ÿêìÿê; 2) öðÿéèíÿ ñàëìàã,
ãÿçåòäÿ, éà ìÿúìóÿäÿ ÷àï åòìÿê. “Êÿø-
áèð øåéè þçö ö÷öí ãàéüû îáéåêòè åòìÿê. Äÿðä
êöë” “ßêèí÷è”íèí éîëóíó äàâàì åòäèðÿðÿê,
ÿùëè – þçö äÿðä ÷ÿêäèéè ö÷öí áàøãàñûíûí
þç ñÿùèôÿëÿðèíäÿ ýåðèëèê ÿëåéùèíÿ êÿñêèí ìÿ-
äÿðäèíè áèëÿí, îíóí äÿðäèíè áàøà äöøÿí àäàì.
ãàëÿëÿð äÿðú åäèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
Âèäàäè, õÿñòÿéÿì, ýöíëÿð ñàíàðàì; Äÿðä
ÄßÐÄ èñ. [ôàðñ.] 1. Ãÿì, ãöññÿ, êÿäÿð,
ÿùëèéÿì, ãÿì ùÿðôèíè ãàíàðàì. Ì.Â.Âèäàäè.
öðÿê àúûñû, ìÿíÿâè ÿçàá, ÿçèééÿò, èçòèðàá.
Åøãäÿ áèäÿðäëÿð åéëÿð òÿÿúúöá ùàëûìà; Éîõñà
Äÿðäèíè äÿðä áèëÿíÿ ñþéëÿ. (Àòà. ñþçö)
áó êèøâÿðäÿ áèð äÿðä ÿùëè éîõäóð, åé ÿúÿá!
..Ìàùíû àäàìûí áöòöí äÿðäèíè óíóòäóðóð..
Ñ.ß.Øèðâàíè. Þçöí áèð äÿðä ÿùëè, áèð ãÿäèð
Ì.Ùöñåéí. // Ùàããûíäà äöøöíìÿê ëàçûì ýÿ-
áèëÿí; Äàíûøûáàí äåéÿí, îéíàéûá-ýöëÿí. Àøûã
ëÿí, ãàéüûéà ñÿáÿá îëàí øåé; öðÿéè èíúèäÿí
Ïÿðè. Äÿðä ýÿëìÿê – á à õ äÿðä îëìàã.
äàõèëè ñûõûíòû; ãàéüû, ãåéä. Åëÿ äÿðä âàð êè,
Äÿðä ýþòöðìÿê – á à õ äÿðä àëìàã. Ìÿíè
äÿõè îíóí ãàáàüûíäà ñÿáèð, ùþâñÿëÿ ìöìêöí
äÿðä ýþòöðäö. Ìèð Úÿëàë. Äÿðä îëìàã – ãàé-
äåéèë.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // ßíäèøÿ, ôèêèð,
üû, ôèêèð îáéåêòè îëìàã, ùÿð çàìàí öçÿðèíäÿ
ãàéüû. Àõøàìûí ãàðàíëûüû ÷þêäöêúÿ [Òåëìà-
äöøöíöëìÿñèíè òÿëÿá åäÿí, ùÿìèøÿ íàðàùàò
íûí] äÿðäè, êÿäÿðè àðòûð, îíó ãàéüû àëûðäû.
åäÿí áèð èø îëìàã. ..Ùÿð øåé Ïÿðè íÿíÿéÿ
Ñ.Ùöñåéí. Êèìñÿ ýÿëèíèí äÿðäèíäÿí àýàù
äÿðä îëìóøäó. Ì.Ùöñåéí. Äÿðä âåðìÿê –
îëà áèëìèð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
äÿðäëÿíìÿñèíÿ, êÿäÿðëÿíìÿñèíÿ, ìÿíÿâè
2. Àüðû, áÿäÿí íàñàçëûüû, õÿñòÿëèê, àçàð.
ÿçàá âÿ èçòèðàá ÷ÿêìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìàã.
Äÿðäè îëàí äÿðìàí àðàð. (Àòà. ñþçö). [ßâ-
Ýÿëèøèí ðóùóìà äÿðä âåðèð, àìàí! Ìÿùÿááÿò
âÿëèíúè àçàðëû:] Àõ! Àõ! ..Âàëëàù, áèëìèðÿì
äÿìèäèð, áàùàð, àé áàùàð! Ñ.Âóðüóí. Äÿðä
êè, áó íÿ äÿðääè êè, ýÿëèá éàïûøûá éàõàìäàí.
éàðûäûð – áèð øåéèí ëàçûì îëäóüóíäàí äàùà
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // Ìÿú. ìÿíàäà. Çà-
àç, àðçó åäèëäèéèíäÿí äàùà ïèñ îëäóüóíó ýþñ-
êèðÿì, ñûçëàðàì ìèñëè-ÿíäÿëèá; Òàïìàéûá
òÿðÿí èôàäÿ. Âàùèä, ùå÷ îëìàñà, äÿðä éàðû-
äÿðäèìè, ÿë ÷ÿêäè òÿáèá. Ã.Çàêèð.
äûð, àëÿìäÿ éåíÿ; Áèçÿ ðÿùì åéëÿñÿ ìèíäÿí
3. ìÿú. Öðÿêäÿêè ñþçëÿð, ýèçëè àðçóëàð; ñèðð,
áèðè úàíàíÿëÿðèí. ß.Âàùèä. Äÿðäÿ áàòìàã
ôèêèð, äöøöíúÿ, ìÿãñÿä. Îíóí áèðúÿ äÿðäè
– áèð øåéèí ôèêðè, ãàéüûñû èëÿ ìÿøüóë îëìàã,
âàð, î äà ìöùÿíäèñ îëìàã.
áèð øåéè þçöíÿ äÿðä åòìÿê. Áó ýåúÿ Êîñà
4. Ãàðüûø ìÿíàñûíäà (áÿçÿí “úàíûíà”
äöíéàíûí äÿðäèíÿ áàòäûüû ùàëäà, .. ïèøèê êåôÿ
ñþçö èëÿ). – Ñîíðà, ßñýÿð áÿé, úàíûíà äÿðä
áàòìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äÿðäÿ äöøìÿê
áóéóðóðàì. Í.Âÿçèðîâ. [Çåéíàë:] Çÿùÿð,
– 1) (áÿçÿí “úàíû” ñþçö èëÿ) õÿñòÿëÿíìÿê, áèð
áîüìà, äÿðä, àçàð!.. Ú.Úàááàðëû.
õÿñòÿëèéÿ òóòóëìàã; 2) áèð øåéè þçöíÿ äÿðä
◊ Äÿðä àëìàã – áèð øåéèí ôèêðè èëÿ, ãàéüû-
åòìÿê. Ìÿí äöøÿí äÿðäÿ äöøñÿ; Ìóì îëóð,
ñû èëÿ ìÿøüóë îëìàã, áèð øåéèí èçòèðàáûíû
äàü äà ÿðèð. (Áàéàòû). Úàùàíäà äöøäöíñÿ
÷ÿêìÿê. Ùÿð÷ÿíä ìÿí áèð ìöÿééÿí ñþç äå-
ìèí ãÿìÿ, äÿðäÿ; Ãàðàíëûã ÷ÿêìÿäè ýþçöíÿ
ìÿäèì, ÷öíêè þâðÿòèìèí äÿðäè ìÿíè åëÿ àë-
ïÿðäÿ.. Ñ.Âóðüóí. Äÿðäÿ ýèðèôòàð åòìÿê,
ìûøäû êè, íÿ ýÿëÿúÿêäÿí âÿ íÿ êå÷ÿúÿêäÿí õÿ-
äÿðäÿ ñàëìàã – äÿðäÿ äö÷àð åëÿìÿê, äÿðäÿ
áÿðèì âàð èäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äÿðä
ñàëìàã, äÿðäëÿíìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìàã. Îü-
÷ÿêìÿê – 1) àúû áèð ùàäèñÿíè äàèì õàòûðëà-
ëàíû äÿðäÿ ñàëàí; Áèð àëàýþç ýÿëèíäèð. (Áà-
éàðàã ÷îõ êÿäÿðëÿíìÿê, ãÿì-ãöññÿ åòìÿê,
éàòû). ×ÿêÿðñÿí áîéíóíà ïÿðäÿ; Ñàëàðñàí
ðóùè èçòèðàá ÷ÿêìÿê. Éîë êÿñèá ùàðàìûëàð;
àøèãè äÿðäÿ. Ã.Çàêèð. Íÿ ñÿí ôÿðàãÿ ñÿáÿá
Äÿðä ÷ÿêèð éàðàëûëàð. (Áàéàòû). [Äÿðâèø:] Áèð
îëìóñàí, íÿ ìÿí áàèñ; Áó äÿðäÿ ñàëäû áèçè
589
ÄßÐÄ
ÄßÐÄÁÈËÌßÇ
ðóçèýàð, åé äóñò! Ñ.ß.Øèðâàíè. Äÿðä(èí)ÿ
ìàã ö÷öí ãàáàüûíà ÷ûõàí ãóøëàðà, âÿùøè äî-
ãàëìàã – áèðèíèí äÿðäèíè, ôèêðèíè ÷ÿêìÿê,
íóçëàðà ýöëëÿ àòìûøäû. È.Øûõëû. Äÿðäèíè òÿçÿ-
áèðèíèí ãåéäèíÿ ãàëìàã, ùàããûíäà äöøöí-
ëÿìÿê – éàääàí ÷ûõìûø àúû áèð ùàäèñÿíè éà-
ìÿê. ßñðëÿðäÿí áÿðè, èëëÿðäÿí áÿðè; Äÿðäèíÿ
äûíà ñàëàðàã ðóùè èçòèðàá âåðìÿê, äÿðä-
ãàëäûüûì éåðäèð áó éåðëÿð. Ì.Ìöøôèã. Äÿð-
ëÿíäèðìÿê, êÿäÿðëÿíäèðìÿê.
äèíäÿí äÿëè (äÿëè-äèâàíÿ) îëìàã – á à õ
ÄßÐÄ(È)-ÙÀË èñ. [ôàðñ. äÿðä âÿ ÿð. ùàë]
äÿðäèíäÿí þëìÿê. Äÿðäèíäÿí þëìÿê
êëàñ. á à õ äÿðä 3-úö ìÿíàäà. Êÿíàðäà
– 1) èòèðìèø îëäóüó ÿí ÿçèç áèð øåéè äàèì äö-
äóðìàãëà ìèëëÿòèí åùòèéàúûíû âÿ äÿðä-ùàëûíû
øöíìÿê, õàòûðëàìàã âÿ äÿðèí èçòèðàá íÿòèúÿ-
áèëìÿê îëìàç. Ô.Êþ÷ÿðëè.
ñèíäÿ þçöíö òÿëÿô åòìÿê; 2) ìÿú. ñîí äÿðÿúÿ
ÄßÐÄ(È)-ÑßÐ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Áàøàüðûñû,
ñåâìÿê, äÿëèúÿñèíÿ ñåâìÿê. Øÿðáàô Ãàñû-
ÿçèééÿò, íàðàùàòëûã; ãàéüû, ãåéä. Åé õóäà,
ìà, áÿççàç Àüà Ãÿíáÿðÿ ýåòìèð; Äÿðäèíäÿí
êèì ÷ÿêÿð àõûðäà ýöëàáûí áó ýöëöí; Äÿðäè-
þëöð, Ìîëëà ßëÿñýÿðÿ äÿ ýåòìèð. ß.Íÿçìè;
ñÿð äÿôèíÿ àëÿìäÿ áó äÿðìàí ýöëöäöð.
// Ñîí äÿðÿúÿ ãåéäèíÿ ãàëìàã, ôèêðèíè ÷ÿê-
Ñ.ß.Øèðâàíè. // Äÿðä-ãÿì, ãàéüû, ôèêèð. ..Áà-
ìÿê, ãàéüûñûíû ÷ÿêìÿê, ìàðàãëàíìàã. Äÿð-
øûìà äîëàíàí, äÿðä-ñÿðèìè äàüûäàí, âèðàí
äèíÿ äÿðìàí (÷àðÿ) åéëÿìÿê (åòìÿê, îë-
êþíëöìö ýöëöñòàí åäÿí Ðóãèééÿ èäè, Ðóãèé-
ìàã) – áèðèíè äöøìöø îëäóüó àüûð âÿçèééÿò-
éÿ. À.Äèâàíáÿéîüëó. Äÿðä(è)-ñÿð ÷ÿê-
äÿí, èçòèðàáäàí, ãàéüûäàí, äÿðääÿí ãóðòàð-
ìÿê – íàðàùàò÷ûëûã ÷ÿêìÿê, íàðàùàò îëìàã.
ìàã ö÷öí ÷àðÿ òàïìàã. À êèøè .. õÿáÿðèí éîõ-
Áèç àëìûøûã àðâàä, îëàã áÿõòÿâÿð; Àëìàìû-
ìó, äþâëÿò äóìàñûíäàí äà äÿðäëÿðèìèçÿ áèð
øûã, ýöíäÿ ÷ÿêÿê äÿðäè-ñÿð. ß.Íÿçìè. [×èì-
äÿðìàí îëìàäû, äóìà þçö äÿ äàüûëäû!
íàç:] ..Áàõàíäà äåéèðñÿí êè, äÿðä-ñÿð ÷ÿêìÿ-
Í.Âÿçèðîâ. ×ÿðêÿç äîñòóíóí äà ùÿéÿúàí êå-
éèð, [Ñîíà] àðñûçäûð... ß.ßáöëùÿñÿí. Äÿðä(è)-
÷èðÿúÿéèíè, áó õÿáÿðè åøèäÿí êèìè ÿë-àéàüà
ñÿð âåðìÿê – áàøàüðûñû âåðìÿê, ÿçèééÿò âåð-
äöøÿúÿéèíè âÿ îíóí äÿðäèíÿ øÿðèê îëàúàüûíû
ìÿê, íàðàùàò åòìÿê. ..Àõûð áó äÿëèõàíà ñþù-
ýþçëÿéèðäè. È.Øûõëû. Äÿðäèíÿ ãàëìàã – á à õ
áÿòè íÿ áèð ñþùáÿòäè êè, áóíóí öñòÿ þçöíöçÿ äÿ,
äÿðäèíÿ éàíìàã. Äÿðäèíÿ øÿðèê îëìàã
áèçÿ äÿ áó ãÿäÿð äÿðä-ñÿð âåðèðñèíèç? Ú.Ìÿì-
– áèðèíèí äÿðäèíè éöíýöëëÿøäèðìÿê ö÷öí îíà
ìÿäãóëóçàäÿ. Áèð íÿôÿð ùàâàäàð âÿ ãÿìõàðûì
òÿñÿëëè âåðìÿê, ùöñí-òÿâÿúúþù ýþñòÿðìÿê,
éîõäóð, éåíÿ ñèçÿ öìèäâàð îëóá äà, äÿðä-ñÿð
îíóíëà áÿðàáÿð êÿäÿðëÿíìÿê. ×ÿðêÿç äîñ-
âåðìÿéÿ úÿñàðÿò åäèðÿì. Ì.ß.Ñàáèð.
òóíóí äà ùÿéÿúàí êå÷èðÿúÿéèíè, áó õÿáÿðè
ÄßÐÄ(Ö)-ÌÞÙÍßÒ èñ. [ôàðñ. äÿðä âÿ ÿð.
åøèäÿí êèìè ÿë-àéàüà äöøÿúÿéèíè âÿ îíóí
ìþùíÿò] á à õ äÿðä-ãÿì.
äÿðäèíÿ øÿðèê îëàúàüûíû ýþçëÿéèðäè. È.Øûõëû.
ÄßÐÄ-ÁßËÀ èñ. [ôàðñ.] Äÿðäÿ, ãàéüûéà
Äÿðäèíÿ éàíìàã – éàçûüû ýÿëìÿê, ùàëûíà
ñÿáÿá îëàí ùàë; èçòèðàá âÿ ÿçèééÿò âåðÿí âÿ éà
àúûìàã. Äÿðäèíè à÷ìàã (à÷ûá òþêìÿê) –
ãîðõóëó ùàäèñÿ. Äÿðä-áÿëàäàí ãóðòàðìàã.
ñèððèíè, öðÿéèíäÿêèëÿðè à÷ûá ñþéëÿìÿê. [Ôèðè-
// Õÿñòÿëèê ìÿíàñûíäà. Éîë þòäöì, ÷ûõäûì
äóíäàí] ñàâàéû ùå÷ êÿñÿ äÿðäèìè à÷ìàðàì.
éàëà; Íàùàãäàí äöøäöì ãàëà; ßéèë öçöíäÿí
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Çåéíàëûí] êå÷ÿí ýöí ÿëè
þïöì; Úàíäàí ÷ûõñûí äÿðä-áÿëà. (Áàéàòû).
ùÿð øåéäÿí öçöëöá þç äÿðäèíè Øÿðèôçàäÿéÿ
ÄßÐÄÁÈËßÍ èñ. Áàøãàñûíûí äÿðäèíè, êÿäÿ-
à÷ûá ñþéëÿìèøäè. Ñ.Ùöñåéí. Êîñà äÿðäèíè
ðèíè, öðÿê ñèððèíè äóéàí, áàøà äöøÿí, îíà àúû-
à÷ìàã, ìÿñëÿùÿò àëìàã ö÷öí áèð öðÿê ñèð-
éàí âÿ êþìÿê åäÿí àäàì. Äÿðäèíè äÿðäáèëÿíÿ
äàøû àõòàðûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äÿðäèíè ÷ÿê-
ñþéëÿ. (Àòà. ñþçö). Ñÿíÿ Âàãèô êèìè äÿðäáèëÿí
ìÿê – áèð øåéèí, éàõóä áàøãàñûíûí ôèêðèíè,
ýÿðÿê; Ëàéèã ýþðìÿì ùÿð íàäàíû ìÿí ñÿíÿ.
ãàéüûñûíû ÷ÿêìÿê. [Ñåâèíú:] Ãàøãàé, íèéÿ
Ì.Ï.Âàãèô. Âèëàéÿòäÿ ýþçÿë ÷îõäó, íÿ ôàéäà;
áåëÿ êåôñèçñÿí? Éîõñà, äîñòóíóí äÿðäèíè ÷ÿ-
Äÿðäáèëÿí, éåòÿí äàäÿ òàïûëìàç. Ã.Çàêèð.
êèðñÿí? Ç.Õÿëèë. Äÿðäèíè äàüûòìàã – ôèê-
ÄßÐÄÁÈËÌßÇ èñ. Áàøãàñûíûí äÿðäèíè, ùà-
ðèíè, çåùíèíè ìÿøüóë åäÿí áèð ãàéüûíû, êÿäÿ-
ëûíû äöøöíìÿéÿí, îíà àúûìàéàí, êþìÿê åò-
ðè, ãöññÿíè, ãÿìè þçöíäÿí óçàãëàøäûðìàã.
ìÿéÿí àäàì. Äÿðäáèëìÿçëÿð ãàíàð ìÿíè, ùå÷
[Úàùàíäàð àüà] .. áöòöí ýöíö ùèðñëè-ùèðñëè
áèëìÿç; Äÿðä èëÿ äîëóäóð äþøöì, àüëàðàì.
ìåøÿäÿ ýÿçìèø, äÿðäèíè äàüûäûá, áàøûíû ãàò-
Ã.Çàêèð.
590
ÄßÐÄ-ÄÈË
ÄßÐÄËÈ
ÄßÐÄ-ÄÈË
èñ. [ôàðñ.] êþùí. Öðÿê äÿðäè,
ÄßÐÄ-ÃÖÑÑß èñ. [ôàðñ. äÿðä âÿ ÿð. ãöñ-
ñèðð. Ìÿøÿäè Ãàñûì ìÿíèì ãîíøóìäóð, äÿðä-
ñÿ] á à õ äÿðä-ãÿì. Ëàëÿçàð ÷ÿìÿíëÿðèíäÿ,
äèëèíè ìÿíÿ ñþéëÿéèá. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ñîéóã áóëàãëàðûíäà, ëàéëà ÷àëàí ìåøÿëÿðèí-
ÄßÐÄßÚßÐ ñèô. Àçàðëû, äÿðäëè, õÿñòÿ,
äÿ áèð ãàðûø éåð éîõäóð êè, áàëàëàðûí îðàäà
íàñàç, çÿèô. Äÿðäÿúÿð àäàì. Äÿðäÿúÿð óøàã.
øàä îëóá äÿðä-ãöññÿéÿ äö÷àð îëìàñûíëàð.
Äÿðäÿúÿð îëìàã – äÿðäÿ äöøìÿê, àçàðà
Í.Âÿçèðîâ.
äöøìÿê. Ìåùäè òóòóëàíäàí ñîíðà Íÿáè éà
ÄßÐÄ-ÃÖÑÑßËÈ á à õ äÿðä-ãÿìëè.
äÿðäÿúÿð îëóá þëÿúÿê, éà äà öçÿ ÷ûõàúàãäûð.
ÄßÐÄËßÍÄÈÐÈÚÈ ñèô. Äÿðäëÿíìÿéÿ, êÿ-
“Ãà÷àã Íÿáè”. [Ùàúû Ãàðà:] Äóðóá ýåäèì
äÿðëÿíìÿéÿ, èçòèðàá ÷ÿêìÿéÿ ñÿáÿá îëàí,
åâÿ, òÿäàðöêöìö ýþðöì, .. éîõñà ãöññÿäÿí
äÿðä àðòûðàí; äÿðäâåðèúè.
äÿðäÿúÿð îëëàì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Úÿííÿ-
ÄßÐÄËßÍÄÈÐÌß “Äÿðäëÿíäèðìÿê”äÿí
òÿëè:] Âàëëàù, àç ãàëìûøàì äÿðäÿúÿð îëóì.
ô.èñ.
Í.Âÿçèðîâ.
ÄßÐÄËßÍÄÈÐÌßÊ á à õ äÿðäëÿòìÿê.
ÄßÐÄ-ßËßÌ [ôàðñ. äÿðä âÿ ÿð. ÿëÿì]
ÄßÐÄËßÍÌß “Äÿðäëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
á à õ äÿðä-ãÿì. Ùÿìäÿìèìäè áó äÿðä-
ÄßÐÄËßÍÌßÊ ô. 1. Êÿäÿðëÿíìÿê, õèô-
ÿëÿì: Þç è÷èìäÿ þç çÿëçÿëÿì; Àéûãúà éàòûð,
ôÿòëÿíìÿê, äÿðäÿ äöøìÿê, äÿðä ÷ÿêìÿê.
àé Àëëàù! Ì.Àðàç.
Ìÿí äÿ äÿðäëÿíìèøÿì êöñêöí ñÿñèíäÿí; Áèð
ÄßÐÄ-ßËßÌËÈ á à õ äÿðä-ãÿìëè.
ÿñðèí î ãàíëû ôàúèÿñèíäÿí.. Ñ.Âóðüóí. Äÿðä-
ÄßÐÄßÑßÐ èñ. [ôàðñ.] Áàøàüðûñû, äÿðä,
ëÿíÿí î ãîúà, ãàíëû, àìàíñûç; Äàëüàíäà éîõ
ãàéüû.
îëàí îüëóíó èñòÿð. Ð.Ðçà.
ÄßÐÄßÑßÐËÈ ñèô. ×îõëó äÿðäè, ãàéüûñû
2. ìÿú. äàí. âóëã. Àúýþçëöêëÿ éåìÿê.
îëàí; áàøûáÿëàëû, äÿðäëè.
ÄßÐÄËßØÌß “Äÿðäëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄßÐÄßÑÒ [ôàðñ.]: äÿðäÿñò åòìÿê êþùí.
ÄßÐÄËßØÌßÊ ãàðø. Äÿðäëÿðèíè áèð-
– òóòìàã, ÿëÿ êå÷èðìÿê, éàõàëàìàã, ùÿáñ
áèðèíÿ ñþéëÿìÿê; öìóìèééÿòëÿ, áàø-áàøà âå-
åòìÿê. Úàíèëÿðè äÿðäÿñò åòäèëÿð. – Êå÷ÿìèðëè
ðèá ñþùáÿò åòìÿê. [Ñîëòàí áÿé:] Äàùà áóíäàí
êÿíäèíäÿí ìÿõôè ìÿêòóá éàçûá îíó äÿðäÿñò
ýþçÿë íÿ îëìóø îëà. ßúÿá ñþùáÿò åéëÿéèðèê.
åäÿúÿêëÿð. Ìèð Úÿëàë.
Ñÿí äóë, ìÿí äóë, ýÿë äÿðäëÿøÿê äÿ! Ö.Ùàúû-
ÄßÐÄ-ßÇÀÁ èñ. [ôàðñ. äÿðä âÿ ÿð. ÿçàá]
áÿéîâ. Ãîé ýþòöðöì ÿëÿ ìÿí ñÿäÿôëè ñàç;
á à õ äÿðä-ãÿì.
Ñîíðà äà äÿðäëÿøÿê ñÿíèíëÿ áèð àç. ß.Úàâàä.
ÄßÐÄ-ßÇÀÁËÛ ñèô. ßçèééÿòëè, ÿçàáëû, ÿçàá
ÄßÐÄËßÒÌß “Äÿðäëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
âÿ ÿçèééÿòëÿ äîëó.
ÄßÐÄËßÒÌßÊ ô. Äÿðäÿ ñàëìàã, äÿðä-
ÄßÐÄÈ-ÄÈË á à õ äÿðä-äèë. Ãàñèä ýÿëúÿê,
ëÿíäèðìÿê.
äÿðäè-äèëèí áèëìèøÿì; Ìþùíÿòèëÿ äèäÿì éà-
ÄßÐÄËÈ ñèô. 1. Äÿðäè, êÿäÿðè îëàí. Ìåùðè-
øûí ñèëìèøÿì. Àøûã Ïÿðè.
áàí äÿðäëè áàøûíû ìÿçëóìàíÿ áèð òÿðçäÿ ãàë-
ÄßÐÄÈÌßÍÄ á à õ äÿðäìÿíä.
äûðûá éàøû éàíàãëàðûíà äîüðó àõàí ýþçëÿðè
ÄßÐÄÈÐÈËÌß “Äÿðäèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
èëÿ áàõäûãäà Ñÿëèìè ýþðäö. Ñ.Ùöñåéí. Áèçèì
ÄßÐÄÈÐÈËÌßÊ “Äÿðäèðìÿê”äÿí ìÿúù.
äÿðäëè Ðÿíà, áèð äÿ êè ßñìÿò; Ýÿëäè àïàð-
ÄßÐÄÈÐÌß “Äÿðäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ìàüà íàêàì Ýöëÿðè. Ì.Ðàùèì. // Ùöçí ýÿ-
ÄßÐÄÈÐÌßÊ “Äÿðìÿê”äÿí èúá. Àëìà-
òèðÿí; ùÿçèí, êÿäÿðëè, ãöññÿëè, ÿëÿìëè, éàíûã-
ëàðû äÿðäèðìÿê.
ëû. Àøèãèí äÿðäëè ìàùíûëàðû. – Ìÿí áèëìÿç
ÄßÐÄÊÅØ èñ. [ôàðñ.] Äÿðä ÷ÿêÿí, äÿðäè
èäèì, áÿëà èìèø åøã; Áèð äÿðäëè ìàúÿðà èìèø
îëàí; äÿðäëè. Îëìà õàëè äÿðäêåøëÿð ñþùáÿòèí-
åøã. Ôöçóëè. Ìÿí ñÿíè ýþðìöøÿì îí áåø èë
äÿí, åé êþíöë! Ôöçóëè.
ÿçÿë; Äèëèíäÿ áèð ãîøìà, áèð äÿðäëè ãÿçÿë.
ÄßÐÄ-ÊßÄßÐ á à õ äÿðä-ãÿì.
Ñ.Âóðüóí. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Äÿðäëè ñþéëÿäè-
ÄßÐÄ-ÃßÌ èñ. [ôàðñ.] Ãÿì, ãöññÿ, êÿ-
éèíè äÿëè ñþéëÿìÿç. (Àòà. ñþçö). Ýåúÿ óçóí,
äÿð. Ýöëñöìöí éöêö âÿ äÿðä-ãÿìè ýöíäÿí-
àé áàòìàç; Äÿðäëèëÿð ýåúÿ éàòìàç. (Áàéàòû).
ýöíÿ àðòìàãäà èäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
2. Õÿñòÿëèéè, èëëÿòè îëàí; ÿëèë, ìÿðèç.
ÄßÐÄ-ÃßÌËÈ ñèô. Ãÿìëè, ãöññÿëè, êÿ-
äÿðäëè-äÿðäëè çÿðô Ãÿìëè, ãöññÿëè, äÿðäëè
äÿðëè.
ùàëäà, ãÿìýèí-ãÿìýèí, éàíûãëû-éàíûãëû.
591
ÄßÐÄËÈËÈÊ
ÄßÐßÚß
Áÿçÿí äÿðäëè-äÿðäëè éàøìàã àëòûíäàí; Ñîë-
2. ×àé éàòàüû, ÷àéûí àõäûüû éåð. ×ÿìÿíèí
üóí áàõûøûíëà ñàêèò áàõûðñàí. ß.Úàâàä. [Ñÿ-
öñò òÿðÿôè ýåòäèêúÿ óúà, ãàðëû äàüëàðà ìöòòÿ-
ëèì] ãàïûíûí àüçûíäà äèê äàéàíûð, äÿðäëè-
ñèë îëóð âÿ ãàáàüûíäà áèð äÿðÿ âàð, è÷èíäÿí
äÿðäëè àüëàéûð, áóðàäàúà ìöðýöëÿéèðäè.
áèð áàëàúà ÷àé àõûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. ×þëëÿð,
Ñ.Ðÿùèìîâ.
äÿðÿëÿð äöðëö ÷è÷ÿêëÿðëÿ áÿçÿíäè; Äàüäàí,
ÄßÐÄËÈËÈÊ èñ. Äÿðäëè àäàìûí ùàëû, öðÿ-
ãàéàäàí ãàð ÿðèäè, ÷àéëàðà åíäè. À.Ñÿùùÿò.
éèíäÿ äÿðä îëìà.
◊ Äÿðÿ õÿëâÿò, òöëêö áÿé (Àòà. ñþçö) –
ÄßÐÄÌßÍÄ èñ. âÿ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ.
ùÿðêè-ùÿðêèëèê, þçáàøûíàëûã îëàí éåð ùàããûíäà.
1. Äÿðäè, êÿäÿðè îëàí, öðÿéè äÿðäëè. Ñàãè, ìÿ-
ÄßÐßÁßÉ(È) èñ. òàð. Êå÷ìèø çàìàíëàðäà
äÿä åò êè, äÿðäìÿíäÿì; Ãÿì ñèëñèëÿñèíÿ ïàé-
áèð íå÷ÿ êÿíä öçÿðèíäÿ ùþêìö îëàí èðè òîð-
áÿíäÿì. Ôöçóëè. Ýþçëÿ ìÿíè, çàðö äÿðäìÿí-
ïàã ñàùèáè. // Ôåîäàë. Ùÿð øåéäÿí ÿââÿë,
äÿì; Çÿíúèðè-õóìàðÿ ïàéáÿíäÿì. Ìÿñèùè.
Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíè êþùíÿ Øÿðã äþâëÿò èäàðÿñè
2. Áàøãàñûíûí ãåéäèíÿ ãàëàí, áàøãàñûíûí
öñóëóíóí òÿíãèä÷èñè, ìîíàðõèçìèí, Èðàí èñ-
äÿðäèíÿ ãàëàí. // ìÿú. çàð. Ùàë ÿùëè. Ýþðö-
òèáäàä âÿ äÿðÿáÿé öñóëóíóí àìàíñûç áèð
íöð êè, ãàçû ëîòóäó âÿ éàõøû àäàìäû, .. ýþðö-
äöøìÿíè êèìè ýþðöðöê. Ú.Úàááàðëû.
íöð êè, äÿðäìÿíääè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÄßÐßÁßÉ(È)ËÈÊ èñ. 1. òàð. Äÿðÿáÿéèíèí
ÄßÐÄÍÀÊ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ.] 1. êëàñ.
ùàë âÿ âÿçèééÿòè. // Ôåîäàëëûã, ôåîäàëèçì.
Äÿðäëè, êÿäÿðëè, ãöññÿëè, ÿëÿìëè. Äÿðäíàê êþ-
Äÿðÿáÿéëèê äþâðö. Äÿðÿáÿéëèê äþâðöíöí ãà-
íöë. – Ãåéñ îíó ýþðöá ùÿëàê îëäó; Ìèí øþâã
ëûãëàðû.
èëÿ äÿðäíàê îëäó. Ôöçóëè. Ýþðäö éàçûëàí êÿëàì
2. ìÿú. Ùÿðêè-ùÿðêèëèê, þçáàøûíàëûã. Þëêÿ
ïàêèí; Îõóäó ùÿäèñ äÿðäíàêèí. Ìÿñèùè.
äÿðÿáÿéëèê, – äåéÿ õàí-õàíìû ñàíûðñàí? Àõ-
2. Àçàðëû, õÿñòÿ.
ìàã êèøè, èíñàíëûüû àñàíìû ñàíûðñàí? Ì.ß.Ñà-
ÄßÐÄÑÈÇ ñèô. âÿ èñ. Ùå÷ áèð äÿðäè, ãàéüûñû
áèð. Áèëìèðèê êè, ùå÷ áó íÿ äÿðÿáÿéëèêäèð?
îëìàéàí. Äÿðäñèç àäàì. ×àéëàð äàøäû, ÷àüëà-
Ñ.Ðÿùèìîâ. [Çåéíàë:] ..Àììà ñÿíäÿí îëñà,
äû; Äÿðä öñòäÿí äÿðä áàüëàäû; Ýåòäèì äÿðäñèç
äöíéà ãàðûøàð, äÿðÿáÿéëèê îëàð. ß.ßáöëùÿñÿí.
éàíûíà; Î ìÿíäÿí ÷îõ àüëàäû. (Áàéàòû).
ÄßÐßÚß èñ. [ÿð.] 1. Áèð øåéèí ìöãàéèñÿ-
ÄßÐÄÑÈÇ-ÃßÌÑÈÇ ñèô. Äÿðäè, ãàéüûñû îë-
ëè êÿìèééÿòè, ñÿâèééÿñè. Ìÿäÿíèééÿò äÿðÿúÿ-
ìàéàí. Þìðöí-ýöíöí äÿðäñèç-ãÿìñèç äåéèë-
ñè. Èíêèøàô äÿðÿúÿñè. Áèëèê äÿðÿúÿñè. Òÿùñèë äÿ-
äè; ×îõ àíàíûí äÿðäè ñÿíÿ äåéèëäè. Ì.Àðàç.
ðÿúÿñè. – Êÿíä ÿùàëèñèíèí ñàâàä äÿðÿúÿñèíè
ÄßÐÄÑÈÇËÈÊ èñ. Ùå÷ áèð äÿðä îëìàäûüû ùàë.
èíãèëàáäàí ÿââÿëêè èëÿ ìöãàéèñÿ åòìÿê ÷îõ
ÄßÐÄÖ-ÁßËÀ á à õ äÿðä-áÿëà. Åé ãàí
ãÿðèáÿ ýþðöíöð. È.ßôÿíäèéåâ. // Áèð ñûðà ñþç-
îëàí êþíöë, íèéÿ äöøäöí áó ùàëÿ ñÿí? Áàèñ íÿ-
ëÿðÿ ãîøóëäóãäà, ùÿìèí ñþçëÿ èôàäÿ åäèëÿí
äèð áó äÿðäö-áÿëàéÿ ùÿâàëÿñÿí? Ñ.ß.Øèðâàíè.
øåéèí ùÿääèíè, ãÿäÿðèíè, ÿùÿìèééÿòèíè áèë-
ÄßÐÄÖ-ÃßÌ á à õ äÿðä-ãÿì. Àëÿìèí
äèðèð. Ñîí äÿðÿúÿ (èôðàò áèëäèðèð). Ìöùöì äÿ-
äÿðäö-ãÿìèíäÿí õÿáÿðèí éîõ, Ñåééèä! Ìÿí
ðÿúÿäÿ (÷îõ, îëäóãúà). Åéíè äÿðÿúÿäÿ (áÿ-
êè ìåéõàíÿíè èëëÿðäè ïÿíàù åéëÿìèøÿì.
ðàáÿðëèê áèëäèðèð). Áèð äÿðÿúÿéÿ ãÿäÿð (ãèñ-
Ñ.ß.Øèðâàíè.
ìÿí, áèð úÿùÿòäÿí). – Ãÿòèáÿ þç ôèêðèíäÿ
ÄßÐÄÖ-ÃÖÑÑß êëàñ. á à õ äÿðä-ãöññÿ.
èôðàò äÿðÿúÿñèíÿ ÷àòìûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄßÐÄÖ-ÌÞÙÍßÒ êëàñ. á à õ äÿðä(ö)-
Ýöíÿø, ùÿðàðÿòè òÿñèð åòìÿéÿúÿê äÿðÿúÿäÿ
ìþùíÿò. Þìöð êå÷äè, èíñàô åéëÿ, ñåâäèéèì;
öôöãÿ äîüðó åíìèøäè. Ñ.Ùöñåéí. Äèëáÿð
Íÿ ìöääÿòäè äÿðäö-ìþùíÿò ÷ÿêèðÿì. Ã.Çàêèð.
àíàñûíûí áó íÿçÿðëÿðèíäÿ îíóí øèêàéÿòèíè âÿ
Ñèâàéè-äÿðäö-ìþùíÿò ôÿãð ìöëêöíäÿí õÿðà-
áèð äÿðÿúÿéÿ ãÿäÿð éàëâàðûøûíû îõóéóðäó.
úèì éîõ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ß.Ñàäûã. // Ùÿää. Ðöñòÿì êèøèíèí àìèðàíÿ
ÄßÐÄÂÅÐÈÚÈ á à õ äÿðäëÿíäèðèúè.
ñÿñè âÿ äÿðÿúÿñèíè àøàí ñÿðáÿñò ùÿðÿêÿòè
ÄßÐß èñ. 1. Èêè äàü âÿ éà òÿïÿ àðàñûíäà,
Ãîøàòõàíûí õîøóíà ýÿëìÿäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
åëÿúÿ äÿ äöçÿíëèêäÿ óçóí äÿðèí ÷óõóð; âàäè.
// éåðëèê ùàëûíäà. Ãÿäÿð. Î äÿðÿúÿäÿ. Áó äÿ-
Åé ñþéöäëö äÿðÿ, åé äóìàíëû äàü; Ñÿôàéà
ðÿúÿäÿ èñòè ýþðìÿìèøÿì. Ìöìêöí äÿðÿúÿäÿ.
äàëäûüûì éåðäèð áó éåðëÿð. Ì.Ìöøôèã.
– Îñìàíëûäà ãàíóíè-ÿñàñè àðâàäëàðû î äÿ-
592
ÄßÐßÚßËßÌß
ÄßÐÝÀÙ
ðÿúÿäÿ øþâãÿ ýÿòèðèá êè, äÿõè ýþçëÿðè íàìÿù-
2. Àøàüû äÿðÿúÿ, àøàüû ïèëëÿ.
ðÿì êèøèëÿðè ýþðìöð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
3. Úÿùÿííÿì, úÿùÿííÿìèí äèáè.
..Àüà äÿðâèø, ìÿíèì ñþçëÿðèìèí áó äÿðÿúÿäÿ
ÄßÐßËÈÊ èñ. Äÿðÿëÿð îëàí éåð. // Ñèô. ìÿ-
ñÿíè ïÿðò åäÿúÿéèíè áèëñÿéäèì, ÿëáÿòòÿ, îíëàðû
íàñûíäà. ..Ó÷óðóì, äÿðÿëèê, ñûëäûðûì ãàéàëûã
àüçûìà àëìàçäûì. À.Äèâàíáÿéîüëó.
éåðëÿðäÿí êå÷èðäèì. À.Øàèã.
2. Åëìè àä, ðöòáÿ. Åëìëÿð íàìèçÿäè äÿðÿ-
ÄßÐßËÈÊ-ÒßÏßËÈÊ á à õ äÿðÿ-òÿïÿëèê.
úÿñè. Äîêòîðëóã äÿðÿúÿñè.
ÄßÐßËÈ-ÒßÏßËÈ
á à õ
äÿðÿ-òÿïÿëè.
3. Èäìàíäà: ãðóï, êàòåãîðèéà, ïèëëÿ. Øàù-
Äÿðÿëè-òÿïÿëè ñÿùðàëàð. – [Çþùðàá] Ýþçöíö
ìàòäà èêèíúè äÿðÿúÿ àëìàã. Èäìàí÷ûíûí ÷ÿêè
Êöðÿ, ìåøÿéÿ, Úåéðàí ÷þëöí ñîí áàùàð éà-
äÿðÿúÿñè. – Áîêñ, ýöëÿøìÿ, àüûðëûã ãàëäûðìà
øûëëûüûíà áöðöíìöø äÿðÿëè-òÿïÿëè ÷þëëÿðèíÿ
êèìè èäìàí íþâëÿðè ñàùÿñèíäÿ èäìàí÷ûëàð þç
çèëëÿäè. È.Øûõëû.
÷ÿêèëÿðèíÿ ýþðÿ äÿðÿúÿëÿðÿ àéðûëûðëàð.
ÄßÐßÌÓÌ èñ. Òÿìèçëÿíìÿìèø ìóì;
ß.Áàáàéåâ.
ãàðàìóì.
4. ðèéàç. Äàèðÿíèí 1/
ùèññÿñèíÿ áÿðàáÿð
ÄßÐß-ÒßÏß èñ. Äÿðÿëè-òÿïÿëè éåð, äöç
360
áóúàã âÿ éà ãþâñ þë÷öñö âàùèäè. Ùÿð èíñàí
îëìàéàí éåð. [Úàùàíýèð áÿé:] Îíäà äÿðÿ-
áèð ïåéêäè ìÿíúÿ; Äîõñàí ïåéê éöç ñÿêñÿí
òÿïÿëÿð äîëàðäû ãà÷àãëà. Í.Âÿçèðîâ. [Êîñà-
äÿðÿúÿ; Ìåùâÿðèíäÿí äþíöá ýåòäè. Ì.Àðàç.
îüëó:] Äåéÿñÿí, Èìðàí äà îíà óéóá. Þç èø-
5. ôèç. Òåðìîìåòð, áàðîìåòð âÿ á. þë÷ö úè-
ýöúöíö áèð éàíà áóðàõûá, äÿðÿ-òÿïÿ ýÿçèð.
ùàçëàðû öçÿðèíäÿêè áþëýö. Òåìïåðàòóðóí þë÷ö
È.Øûõëû.
◊
âàùèäè äÿðÿúÿäèð. Èéèðìè äÿðÿúÿ øàõòà. Îòóç
Äÿðÿäÿí-òÿïÿäÿí – îðàäàí-áóðàäàí,
àääà-áóääà.
äÿðÿúÿ èñòè. – Éàñÿìÿíèí ãûçäûðìàñû ýåòäèêúÿ
ÄßÐß-ÒßÏßËÈ ñèô. Äÿðÿ-òÿïÿñè ÷îõ
àðòûðäû. Ñÿùÿð à÷ûëäûãäà ùÿðàðÿòè ãûðõ äÿðÿúÿéÿ
îëàí, äöç îëìàéàí. Äÿðÿ-òÿïÿëè ñàùÿëÿð.
÷àòäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ìóðàä:] Âÿëè õÿñòÿëÿíèá,
ÄßÐß-ÒßÏßËÈÊ èñ. Äÿðÿ âÿ òÿïÿëÿð îëàí
ãûðõ äÿðÿúÿ ãûçäûðìà è÷èíäÿ éàòûð... Ñ.Ðÿùìàí.
éåð. Âàõòû èëÿ ÷ûëïàã äÿðÿ-òÿïÿëèê î éóõàðû
6. Âÿçèôÿ, ìþâãå, ðöòáÿ, ìÿðòÿáÿ. Äÿðÿ-
äàüëûã ùèññÿ èíäè ýöë-÷è÷ÿéÿ áÿçÿíìèøäèð.
úÿñè éöêñÿëìÿê. – [Âÿçèð:] ..Ùå÷ áèëèðñÿíìè
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
êè, ñÿíèí áàúûíû õàíà âåðìÿê èëÿ íÿ ãÿäÿð
ÄßÐÝÀÙ, ÄßÐÝßÙ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. 1. Àñ-
ìÿíèì äÿðÿúÿì âÿ ñÿíèí ðöòáÿí àðòûã îëà-
òàíà, êàíäàð, ãàïû þíö; áþéöê àäàìëàðûí ãà-
úàãäûð? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ïûñû; ñàðàé, èãàìÿòýàù. [Õàãàíè:] Íèçàìè! Ëöòô
ÄßÐßÚßËßÌß “Äÿðÿúÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
èëÿ ñîðóøñàí íÿéÿì? Ñÿíèí äÿðýàùûíäà àúèç
ÄßÐßÚßËßÌßÊ ô. Äÿðÿúÿëÿðÿ áþëìÿê.
áÿíäÿéÿì. Ì.Ðàùèì.
ÄßÐßÚßËßÍÌß “Äÿðÿúÿëÿíìÿê”äÿí
2. ìÿú. äèí. Àëëàùûí ìÿðùÿìÿòè, øÿôãÿòè,
ô.èñ.
êþìÿéè, èíàéÿòè ìÿíàñûíäà (áÿçÿí “Àëëàù”,
ÄßÐßÚßËßÍÌßÊ ìÿúù. Äÿðÿúÿëÿðÿ
“ùÿãã” ñþçëÿðè èëÿ). Éàðÿá, êÿðÿì åò êè, õàðö
áþëöíìÿê.
çàðÿì; Äÿðýàùÿ áÿñè öìèäâàðÿì. Ôöçóëè.
ÄßÐßÚßËÈ ñèô. 1. Äÿðÿúÿñè îëàí, äÿðÿúÿ
..Ùÿìøÿðèëÿðè òÿçèéÿ ìÿúëèñèíÿ .. ãîéìàéàí-
àëìûø, äÿðÿúÿéÿ ìàëèê îëàí. Äÿðÿúÿëè åëìè
äà .. áàøëàðûíû ñàëàðäûëàð àøàüà âÿ þç-
èø÷è. Äÿðÿúÿëè èäìàí÷ûëàðûí ñàéû ýåòäèêúÿ àð-
þçëÿðèíÿ äåéÿðäèëÿð: – Àëëàù, øöêöð äÿðýàùû-
òûð. // Àäÿòÿí ñûðà ñàéëàðûíäàí ñîíðà. Èêèíúè
íà! Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Õÿëèôÿ îíëàðûí ùÿð
äÿðÿúÿëè äèïëîì. Èêèíúè äÿðÿúÿëè ìÿñÿëÿ. Áè-
áèðèíÿ òÿê-òÿê úàâàá âåðèá, îíëàð ö÷öí Àëëàù
ðèíúè äÿðÿúÿëè ðîë îéíàìàã.
äÿðýàùûíäàí ñÿàäÿò âÿ äþâëÿò ðèúà åäÿúÿéèíè
2. Äÿðÿúÿëÿðÿ áþëöíìöø.
âÿ äóàñûíû îíëàðûí áàðÿñèíäÿ øàìèë åäÿ-
ÄßÐßÚßÑÈÇ ñèô. Äÿðÿúÿñè îëìàéàí. Äÿ-
úÿéèíè âÿäÿ âåðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. ßëëÿðè-
ðÿúÿñèç åëìè èø÷è. Äÿðÿúÿñèç èäìàí÷û.
íè Àëëàù äÿðýàùûíà ãàëäûðìàã (ãàëõûç-
ÄßÐßÚÈÊ èñ. Êè÷èê äÿðÿ. Äÿðÿúèêäÿ ýå-
ìàã) – Àëëàùà ìöðàúèÿòëÿ ÿëëÿðèíè ýþéÿ ãàë-
úÿëÿìÿê. – Çûüëû äÿðÿúèêëÿð .. éàøûëëàøûðäû.
äûðûá îíà éàëâàðìàã, ðàç-íèéàç åòìÿê. [Ñîíà
Ì.Èáðàùèìîâ.
õàíûì:] ßçèç Àëëàù, äÿðýàùûíà ãàëõûçìûøàì
ÄßÐßÊ èñ. [ÿð.] 1. êþùí. Ó÷óðóìóí äèáè.
ÿëëÿðèìè! ß.Ùàãâåðäèéåâ.
593
ÄßÐÙÀË
ÄßÐÈËÈÊ
3. ìÿú. òÿíò. Åâ. Ïåéìàíûíû ïîçàí õÿéàë
áàíÿëè áÿéëÿð ÷àð ìÿìóðëàðûíà õîø ýÿëìÿê
ùÿìäÿìèì; Äÿðýàùûìà ñàéÿ ñàëìàéàúàã-
ö÷öí äÿðèäÿí-äûðíàãäàí ÷ûõûðäûëàð. Ì.Èáðà-
äûð. Ñ.Âóðüóí.
ùèìîâ. Äÿðèñè öñòöíäÿ éàíìàã – àðûãëà-
ÄßÐÙÀË çÿðô [ôàðñ. äÿð âÿ ÿð. ùàë] Î
ìàã, ãóðóìàã. Èøëÿìÿêäÿí äÿðèñè öñòöíäÿ
ñààò, òåç, ÿëöñòö, ôþâðÿí, ýåúèêìÿäÿí. Ùàìû
éàíûá. Äÿðèñèíÿ ñàìàí òÿïìÿê – ÷îõ ÿçèé-
äÿðùàë àéàüà ãàëõäû. – Ãàíàäëàðûí ãàéàéà
éÿò âåðìÿê, ÷îõ èíúèòìÿê, äèâàí òóòìàã; þë-
÷ûðïàðàã ó÷àð ãàðòàë; Äèêèá éåðÿ ýþçöíö îâ
äöðìÿê. – Ìÿýÿð ãîðõìàéûðñàí îíóí ãîùóì-
ö÷öí áàõàð äÿðùàë. À.Øàèã. Íóðÿääèíèí þçö
ÿãðÿáàñûíäàí? Äÿðèíÿ ñàìàí òÿïÿðëÿð, àõû!
äÿ øàä îëäó âÿ äÿðùàë ùåéáÿñèíè ýþòöðöá
Í.Âÿçèðîâ. Ýþðÿê, êèì êèìèí äÿðèñèíÿ ñàìàí
úÿëä ýåòäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
òÿïÿúÿê. ß.ßáöëùÿñÿí. Äÿðèñèíÿ ñûüìàìàã –
ÄßÐÙßÃÈÃßÒ çÿðô [ôàðñ. äÿð âÿ ÿð. ùÿ-
1) ñîí äÿðÿúÿ êþêÿëìÿê; 2) êèáðëÿíìÿê, ÷îõ
ãèãÿò] êþùí. Äîüðóñó, äîüðóäàí äà, ùÿãè-
òÿøÿõõöñëÿíìÿê, þéöíìÿê. Äÿðèñèíè ñîéìàã
ãÿòäÿ, ùÿãèãÿòÿí.
ìÿú. – áÿðê úÿçàëàíäûðìàã, úÿçà âåðìÿê, äè-
ÄßÐÈ èñ. 1. Èíñàí âÿ ùåéâàíûí áÿäÿíèíèí
âàí òóòìàã. [Àñëàí áÿé:] Òàðâåðäè, ýåò, óøàã-
öñòöíö þðòÿí ìèêðîñêîïèê ìÿñàìÿëè ÿò þð-
ëàðà ñþéëÿ êè, îäóí éûüûá î ãàéàíûí áàøûíäà áèð
òöéö. Ãîëóìóí äÿðèñè ñîéóëóá. Äÿðèñè ñÿï-
÷ûðàãáàí åòñèíëÿð êè, áöòöí ìàùàë èøûüûíû ýþð-
ìÿê. – Ãóëóíóí áàøûíûí òöêëÿðè, ãàøëàðû âÿ
ìÿñÿ, äÿðèëÿðèí ñîéàðàì. Ú.Úàááàðëû. Äÿðèñèíè
êèðïèêëÿðè õûíà ðÿíýèíäÿ èäè. Ùÿòòà äÿðèñè
ñóäàí ÷ûõàðìàã – áèðòÿùÿð úàíûíû ãóðòàðìàã.
áåëÿ êöðÿíÿ ÷àëûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
Ãóðó äÿðè – ÷îõ àðûã, ÷îõ çÿèô àäàì ùàã-
2. Ùåéâàíûí òöêëÿ þðòöëö äÿðèñè. Ãîéóí
ãûíäà. Àøèãèí ìÿøóãó ýÿðÿê ÷àü îëñóí; Íÿ
äÿðèñè. Òöëêö äÿðèñè. – Ïÿëÿíýèí äÿðèñèíè ñî-
ùàñèë î ãóðó äÿðèäÿí ñÿíÿ. Ã.Çàêèð.
éóá åâÿ äþíÿðêÿí ãîíøóëàð áàøûìà òîïëàíäû.
ÄßÐÈÀËÒÛ èñ. àíàò. Äÿðèíèí àëòûíäà îëàí.
À.Øàèã. // Õÿç. Äÿðè éàõàëûãëû ïàëòî.
Äÿðèàëòû òîõóìàëàð. Äÿðèàëòû ïèé òÿáÿãÿñè.
3. Ýþí. Þçöìöç ö÷öí ëàçûì îëàí ïàëòàð âÿ
ÄßÐÈÀØÛËÀÉÀÍ èñ. Õàì äÿðèëÿðè àøûëà-
àéàããàáû ùàçûðëàìàãäàí þòðö ùåéâàíëàðäàí
ìàãëà ìÿøüóë îëàí óñòà.
éóí, õÿç, äÿðè (ýþí) ÿëäÿ åäèðèê.
ÄßÐÈÁÈ×ßÍ èñ. Äÿðèäÿí àéàããàáû, ïàëòàð
4. Ïåíäèð, éàü âÿ ñ. ñàõëàìàã ö÷öí ãîéóí
âÿ ñ. áè÷ÿí óñòà. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Äÿðèáè÷ÿí
âÿ êå÷è äÿðèñèíäÿí õöñóñè öñóëëà ùàçûðëàíàí
ãàé÷û.
ìîòàë. ..Áèð òÿðÿôäÿ óí ÷óâàëëàðû äöçöëöá, áèð
ÄßÐÈÁÎÉÀÉÀÍ èñ. Äÿðèëÿðè ìöõòÿëèô
òÿðÿôäÿ äÿ éàü äÿðèëÿðè, éóí ìÿôðÿøëÿðè ãî-
ðÿíýëÿðäÿ áîéàéàí óñòà. // Ñèô. ìÿíàñûíäà.
éóëóáäóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Êÿðÿ éàüû ýþí-
Äÿðèáîéàéàí àëÿò.
äÿð ìÿíÿ áèð äÿðè. Ì.Ìþúöç.
ÄßÐÈÚÈÊ èñ. Êè÷èê äÿðè, èíúÿ äÿðè, íàçèê
5. Äÿðèäÿí ãàéðûëìûø, äÿðèäÿí äöçÿëäèëìèø,
äÿðè.
äÿðèäÿí òèêèëìèø. Äÿðè ïàëòî. Äÿðè éàõàëûã.
ÄßÐÈ×ß èñ. [ôàðñ.] 1. Êè÷èê ãàïû.
Äÿðè àéàããàáû. Äÿðè úèëä. – ...Àëìóðàä áàáà
2. Äèâàðäà êè÷èê òàõ÷à. [Îäàáàøû:] Äèâàð-
.. äÿðè ãûíäàí áèð ãÿìÿ ÷ûõàðûá ñàòûëà ÷ÿêäè.
ëàðäà õûðäàúà äÿðè÷ÿëÿð âàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
È.ßôÿíäèéåâ.
ÄßÐÈ×È èñ. Äÿðè èñòåùñàëû èø÷èñè; äàááàü.
6. Ìåéâÿíèí ãàáûüû.
ÄßÐÈ×ÈËÈÊ èñ. Äÿðè÷è ñÿíÿòè; äàááàüëûã.
◊ Áèð äÿðè, áèð ñöìöê – ñîí äÿðÿúÿ àðûã,
ÄßÐÈÕÀÍÀ èñ. Äÿðè åìàë åäèëÿí éåð, êàð-
ñûñãà, çÿèô àäàì ùàããûíäà. ×ÿíýÿëÿäè ãî-
õàíà; äàááàüõàíà. Ýèðÿúÿêäÿêè èêèìÿðòÿáÿ
úàíû éàòàüûíäàí ãàëäûðäû, áèð äÿðè áèð ñöìöê
ìöëêöí àëòû äÿðèõàíàäûð.
èäè, åâè áàøûíà ó÷ìóø áèð ãóø ìöãÿââàñû
ÄßÐÈËÈ ñèô. Äÿðèñè îëàí. // Äÿðèäÿí îëàí,
êèìè éöï-éöíýöëäö. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Äÿðè-
öñòö äÿðè èëÿ þðòöëö. Ìèðçÿ Ìóõòàð äöêàíà
äÿí ÷ûõìàã – 1) ùÿääèíäÿí àðòûã ÷àëûøìàã,
ãÿíä-÷àé àëìàüà ýåäÿðäè. Ùÿìèøÿ äàìà-
ÿëëÿøìÿê, ÿëëÿøèá-÷àïàëàìàã. [ßùìÿä] Áèðè
üûíäà ÿéðè ãÿëéàí îëàðäû, ñîéóã ùàâàäà áîé-
ýåúÿ-ýöíäöç äÿðèäÿí ÷ûõûá èøëÿéèð, î áèðè àò
íó ãàðàýöë äÿðèëè óçóí ïàëòîíó ÷èéíèíÿ ñà-
áåëèíäÿ ýÿçèð. È.Øûõëû; 2) ÷îõëó çÿùìÿò, ïóë,
ëàðäû. È.Ìÿëèêçàäÿ.
ìàë ñÿðô åòìÿê. Äÿðèäÿí-äûðíàãäàí ÷ûõìàã
ÄßÐÈËÈÊ ñèô. Õÿçëèê; äÿðè (õÿç) ùàçûðëà-
– á à õ äÿðèäÿí ÷ûõìàã 1-úè ìÿíàäà. Ãóð-
ìàüà éàðàéàí, äÿðèñèíäÿí èñòèôàäÿ ö÷öí
594
ÄßÐÈËÌß
ÄßÐÈÍÄßÍ
ñàõëàíûëàí. Äÿðèëèê ãîéóí úèíñëÿðè. – Äÿðèëèê
ëàð; ÿë÷àòìàç, ýþðöíìÿç, òÿíùà éåðëÿð. Ìå-
úèíñëÿðäÿí áàøãà, òöêëöê úèíñëÿð äÿ âàðäûð.
øÿíèí âàùèìÿëÿðè þçëÿðèíè äàùà äÿðèíëÿðÿ,
Áó úèíñëÿðäÿí îëàí àäàäîâøàíëàðûíûí òöêö ÷îõ
õÿëâÿòëÿðÿ ÷ÿêèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
óçóí âÿ éóìøàã îëóð.
3. ìÿú. ×îõ ìÿçìóíëó, ÷îõ ìÿíàëû, ÿñàñ-
ÄßÐÈËÌß “Äÿðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ëû, ÿùÿìèééÿòëè, úèääè; ÷îõ àüûëëû, ÷îõ äöøöí-
ÄßÐÈËÌßÊ “Äÿðìÿê”äÿí ìÿúù. Ìåé-
ìÿê òÿëÿá åäÿí. Äÿðèí ñþç. Äÿðèí ôèêèð. Äÿðèí
âÿëÿð äÿðèëäè. – Äÿðèëäè áîñòàíëàð, áîø ãàëäû
ìÿëóìàò. Äÿðèí òÿùëèë. Äÿðèí ìÿíà. Äÿðèí
òàüëàð; Êþíöë èñòÿäèéèí âåðìÿñÿí, àüëàð.
ÿñÿð. – Áó äÿðèí ìÿàíèíè ýþð, íÿ áÿéàí ãûëûð
Àøûã Àááàñ. Çàìàíû ÷àòìàìûø äåéèëÿí ñþç,
Íÿñèìè; Ôÿëÿêèí äèëè òóòóëäó áó óëó áÿéàí
êàë äÿðèëÿí ìåéâÿ êèìèäèð, çÿðÿð ýÿòèðÿð.
è÷èíäÿ. Íÿñèìè. [Äÿëè Ñÿìÿäèí] ñèìàñûíäà
Ì.Èáðàùèìîâ.
äÿðèí áèð ôèêèð, éà éöíýöë âÿ øèðèí õÿéàëàò
ÄßÐÈÍ ñèô. 1. Ñÿòùèíäÿí, éàõóä àüçûíäàí
îõóíóðäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. // ×îõ áèëèêëè, ÷îõ
äèáèíÿ ãÿäÿð õåéëè ìÿñàôÿ îëàí, áþéöê äÿ-
ìÿëóìàòëû, åëìëè, äöíéàýþðöøö ýåíèø îëàí.
ðèíëèéè îëàí (äàéàç ÿêñè). Äÿðèí ãóéó. Äÿðèí
×îõ éàçìàã ãÿçåò÷è ïåøÿñèäèð, ÷îõ êèòàá
÷àé. Äÿðèí ýþë. – Áó äÿðÿ, äÿðèí äÿðÿ; Ñóëàðû
îõóìàã .. äÿðèí ùÿêèìëÿðèí ñÿíÿòèäèð.
ñÿðèí äÿðÿ; Îâ÷ó ìàðàë àõòàðûð; Ýþñòÿðìÿ
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
éåðèí, äÿðÿ! (Áàéàòû). // Äÿðèíäÿ îëàí. Äÿ-
4. ìÿú. ×îõ ýöúëö, éöêñÿê äÿðÿúÿéÿ ÷àò-
ðèí, äàðûñãàë äèáèíäÿ äÿðÿíèí; Ðÿä êèìè ýó-
ìûø, ÷îõ òÿñèðëè. Åëÿ áèë êè, Úÿëèëèí âöúóäó
ðóëäàéûð áàëòàëàð. À.Ñÿùùÿò. Áó ñààò äÿíèçäÿ
àíúàã äÿðèí éàñ, àúû êÿäÿðäÿí éîüðóëìóøäó.
ÿí äÿðèí áóðóã ùàðàäà ãàçûëûð? Ì.Ùöñåéí.
Ñ.Ðÿùèìîâ. [Êåøèê÷èíèí] ..èðè, àëà ýþçëÿðè
// Äÿðèíäÿí ÷ûõàí. Äÿðèí ñó áóëàíìàç. (Àòà.
äÿðèí áèð ñÿìèìèééÿòëÿ àëûøûá-éàíûðäû.
ñþçö). // èñ. Äÿðèí éåð. Áàëòà ÷îõ äÿðèíÿ ýåò-
Ì.Ùöñåéí.
äè. // èñ. Ìöÿééÿí äÿðèíëèêäÿ îëàí. Äÿíèçèí
5. ìÿú. Òàì, ùå÷ áèð øåéëÿ ïîçóëìàéàí.
(÷àéûí) äÿðèí éåðè. // Áàøãà þçö êèìèëÿðÿ
Íÿíÿ äÿðèí éóõóñóíäàí; Õåéëè âàõòäûð îéàí-
ìûøäûð. Ì.Äèëáàçè. Îðòàëûüû äÿðèí áèð ñöêóò
íèñáÿòÿí äàùà ÷îõ äÿðèíëèéè îëàí. Äÿðèí
ãàïëàìûøäû. Ì.Ùöñåéí. Ìÿúëèñ íàòèãèí íÿ
áîøãàá. Àëíûíäà äÿðèí ãûðûøûãëàð âàð. // Çÿðô
ñþéëÿéÿúÿéèíè ýþçëÿéÿðÿê äÿðèí áèð ñöêóòà
ìÿíàñûíäà. Äÿðèíäÿí. Äÿðèí ãàçûìàã. – Éåð
äàëäû. ß.Âÿëèéåâ.
ùàìàðëàíûð, òðàêòîðëàð äÿðèí øóì åëÿéèðäè.
◊ Äÿðèí(ÿ) ýåòìÿê – èôðàòà âàðìàã. Àüà
ß.Âÿëèéåâ. // ×îõ äÿðèíëèêäÿ îëàí, ÷îõ äÿ-
äÿðâèø, ÷îõ äÿðèí ýåäèðñÿí, àòàì, ìÿí áèð
ðèíäÿ éåðëÿøÿí, ÷îõ äÿðèíÿ ýèðÿí. Àüàúûí
éàçûã, êàñûá áàáàéàì, Àëëàù õàòèðèíÿ, ìÿíè
äÿðèí êþêëÿðè. Äÿðèí ñöõóðëàð. // ×óõóð, ÷ó-
áÿëàéà ñàëàðñàí. Í.Âÿçèðîâ.
õóðäà îëàí. // Äÿðèíäÿí ýÿëÿí (÷ûõàí, åøè-
äÿðèí-äÿðèí 1) ñèô. ÷îõ äÿðèí (÷îõëóã
äèëÿí). Äÿðÿäÿ äÿðèí áèð óüóëòó âàðäû.
áèëäèðèð). Äÿðèí-äÿðèí äÿíèçëÿð. – Äÿðèí-äÿðèí
Ì.Ùöñåéí. // È÷ÿðèéÿ äîüðó õåéëè äÿðèíëèéè
äÿðéàëàðû áîéëàäû; Õÿíúÿð àëûá ãàðà áàüðûì
îëàí, õåéëè è÷ÿðèéÿ ýèðìèø. Äÿðèí òàõ÷à.
òåéëÿäè. Ãóðáàíè; 2) çÿðô äÿðèíäÿí. Äÿðèí-
Àüàúäà äÿðèí îéóã.
äÿðèí ñûçëàìàã. – Áþéöêõàíûì äà Ìöíÿââÿ-
2. ×îõ óçàãëàðà ýåäÿí, ÷îõ óçàãëàðäà îëàí,
ðèí ÿëáÿñÿ âÿ ãèéàôÿñèíè ìöëàùèçÿ åäèá, äÿðèí-
ýþçëÿ ýþðöíÿ áèëÿí, ùöäóäó îëìàéàí. Ùàâà
äÿðèí äöøöíöðäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äÿðéàñû äÿðèí îëäóãúà, îíóí àüûðëûüû äà àð-
ÄßÐÈÍÄßÍ çÿðô 1. È÷äÿí, ÷îõ äÿðèí. Ôèðè-
òûã îëóð. Ù.Çÿðäàáè. // ìÿú. Èíòÿùàñûç, ñîí-
äóí àéàüà äóðóá êþêñöíö þòöðäö, äÿðèíäÿí
ñóç, óúñóç-áóúàãñûç. [Óëóü:] ..Åøãäèð ÷àë-
íÿôÿñ àëäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Ýöëëö äÿðèíäÿí ãûé
õàíàí êþïöêëö äÿíèç; Éà ôÿçàäûð äÿðèí âÿ ñà-
÷ÿêäè. ß.Âÿëèéåâ.
ùèëñèç. À.Øàèã. // Óçàã, óçàãäà îëàí. Ìåøÿíèí
2. Äèããÿòëÿ, ôèêðèíè úÿìëÿøäèðÿðÿê. Ùÿúÿð
äÿðèí êöíúöíäÿ úÿù-úÿù èëÿ îõóéàí áöë-
äÿðèíäÿí ãóëàã âåðèá, ýöëëÿ ñÿñè åøèòäè. “Ãà-
áöëëÿðÿ ãóëàã âåðäèì. À.Äèâàíáÿéîüëó. Ìà-
÷àã Íÿáè”. // ßñàñëû ñóðÿòäÿ. Ñþçöí äöçöíö
øûíûìûç àðòûã ýóðóëòó âÿ àòûøìà ñÿñëÿðèíäÿí
äåñÿê, Ôÿðìàí åêñêàâàòîð÷óëóã ùÿâÿñèíÿ
óçàãäà, äåìÿê îëàð êè, äÿðèí àðõàäà èäè. Ìèð
äöøÿíäÿ áó èø ö÷öí ÿìÿëëè-áàøëû, äÿðèíäÿí
Úÿëàë. // èñ. (úÿì øÿêëèíäÿ). Óçàã éåðëÿð, óçàã-
îõóìàã ëàçûì ýÿëÿúÿéèíè áèëìèðäè. ß.Ñàäûã.
595
ÄßÐÈÍÄÖØÖÍÚßËÈ
ÄßÐÈÍËÈÊ
3. Ùÿðòÿðÿôëè, ÷îõ úèääè. Äÿðèíäÿí äöøöí-
äÿðèíëÿøèð. // Äÿðèíÿ (÷óõóðà) äöøìÿê. Ýþç-
ìÿê. – Í.Íÿðèìàíîâó, åùòèìàë êè, ýÿíú Âåð-
ëÿðè äÿðèíëÿøìÿê.
òåðèí èçòèðàáëàðû äÿðèíäÿí ìöòÿÿññèð åòìèø-
2. ìÿú. Äàùà äà úèääèëÿøìÿê, àüûðëàøìàã,
äèð. Ì.Àðèô.
ìöðÿêêÿáëÿøìÿê, ÷ÿòèíëÿøìÿê. Øàìî äÿðèí
4. ×îõ, îëäóãúà, ñîí äÿðÿúÿ. // Øèääÿòëè,
ôèêðÿ úóìàðàã: – Äåìÿê, áåëÿ?! – äåäè,
ýöúëö. Òîïëàðûìûçûí äÿðèíäÿí íÿðÿ ÷ÿêìÿñèíÿ
– ìÿñÿëÿ äÿðèíëÿøèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
áàõìàéàðàã, äöøìÿí éåðèíäÿí òÿðïÿíìèðäè ..
ÄßÐÈÍËßÒÌß “Äÿðèíëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
ß.Âÿëèéåâ.
ÄßÐÈÍËßÒÌßÊ ô. Äÿðèí ùàëà ñàëìàã.
äÿðèíäÿí-äÿðèí çÿðô ×îõ äÿðèí, ÷îõ úèä-
×óõóðó äÿðèíëÿòìÿê. Äÿíèçèí äèáèíè äÿðèí-
äè, ÿñàñëû ñóðÿòäÿ. Ö÷ èëèí ýÿëèíèäèð; Áó èíúÿ,
ëÿòìÿê.
ýþçÿë ãàäûí; Áèëèð äÿðèíäÿí-äÿðèí; Ìÿíàñûíû
ÄßÐÈÍËÈÊ èñ. 1. Áèð øåéèí, öçÿðèíäÿí òà
áó àäûí. Ñ.Ðöñòÿì.
äèáèíÿ, éàõóä àøàüûéà äîüðó ýåäÿí èñòèãà-
ÄßÐÈÍÄÖØÖÍÚßËÈ ñèô. Äÿðèí äöøöíúÿ-
ìÿòäÿêè íþãòÿñèíÿ ãÿäÿð îëàí ìÿñàôÿ. Ãó-
éÿ, ýöúëö ìöùàêèìÿéÿ ìàëèê; ÷îõ àüûëëû,
éóíóí äÿðèíëèéè 10 ìåòðäèð. – Ùÿáèá øóìóí
äÿðèíôèêèðëè, áÿñèðÿòëè. Äÿðèíäöøöíúÿëè àäàì.
äÿðèíëèéèíè éîõëàéûð, Ìÿäÿä Ùÿáèáèí äåäèê-
ÄßÐÈÍÄÖØÖÍÚßËÈËÈÊ èñ. Äÿðèí äöøöí-
ëÿðèíè áëîêíîòóíà ãåéä åäèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
ìÿ ãàáèëèééÿòè.
Áó õÿíäÿê áèð êèëîìåòð óçóíëóüó, ãûðõ ìåòð
ÄßÐÈÍÔÈÊÈÐËÈ á à õ äÿðèíäöøöíúÿëè.
åíè, îòóç ìåòð äÿðèíëèéè îëàí íÿùÿíý áèð äÿ-
ÄßÐÈÍÔÈÊÈÐËÈËÈÊ á à õ äÿðèíäöøöí-
ðÿäÿí èáàðÿòäèð. ß.Ñàäûã. // Äÿðèí øåéèí ùàëû.
úÿëèëèê.
Äÿíèçèí äÿðèíëèéè. Ýþëöí äÿðèíëèéè. Áó äÿðÿ-
ÄßÐÈÍËßØÄÈÐÈÚÈ ñèô. õöñ. Äÿðèíëÿøäè-
íèí äÿðèíëèéè àäàìû ãîðõóäóð. // Äÿðèí ãàò,
ðÿí. Äÿðèíëÿøäèðèúè ìàøûí. – Êîòàíà êîòàí-
òÿáÿãÿ ìÿíàñûíäà.
úûã âÿ òîðïàã äÿðèíëÿøäèðèúè àëÿòëÿð äÿ ãó-
2. ×îõ óçàãëûã, ÷îõ éöêñÿêëèê (èíòÿùàñûç-
ðàøäûðûðëàð. “Ïàìáûã÷ûëûã”.
ëûã) ìÿíàñûíäà. Ùàâà éåðèí öçöíäÿ äÿðéàäà
ÄßÐÈÍËßØÄÈÐÈËÌß
“Äÿðèíëÿøäèðèë-
ñó äóðàí êèìè äóðóáäóð. Áó ùàâà äÿðéàñûíûí
ìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿðèíëèéè 7-8 âåðñòäÿí çèéàäÿäèð. Ù.Çÿðäàáè.
ÄßÐÈÍËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äàùà äÿ-
×àìûðëû éåðäÿí ãàëõàí áóõàð äèáñèç ôÿçàíûí
ðèí ùàëà ñàëûíìàã.
äÿðèíëèêëÿðèíÿ ó÷óá ýåòäè. Ì.Ùöñåéí. // È÷,
ÄßÐÈÍËßØÄÈÐÌß “Äÿðèíëÿøäèðìÿê”-
äÿí ô.èñ.
óçàã òÿðÿôëÿð, è÷ÿðèëÿð. Ðöñòÿì õåéëè çàìàí
÷îâüóíëà ÿëëÿøÿ-ÿëëÿøÿ ìåøÿíèí äÿðèíëèéèíÿ
ÄßÐÈÍËßØÄÈÐÌßÊ ô. 1. Äàùà äÿðèí åò-
ìÿê, äÿðèíëèéèíè àðòûðìàã. Ãóéóíó äÿðèíëÿø-
ýèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äèðìÿê. ×àéû äÿðèíëÿøäèðìÿê.
3. ìÿú. “Ãÿëáèíèí”, “öðÿéèíèí” âÿ ñ. ñþç-
2. ìÿú. Äàùà äà øèääÿòëÿíäèðìÿê, äàùà äà
ëÿðëÿ – áèð øÿõñèí äàõèëè äóéüóëàðû, ùèññèééàòû,
àðòûðìàã (ãöââÿòëÿíäèðìÿê, úèääèëÿøäèðìÿê,
òÿÿññöðàòû ùàããûíäà. Óøàãëûãäàí ãÿëáèìèí
àüûðëàøäûðìàã). Ìöáàùèñÿëÿðè äÿðèíëÿø-
äÿðèíëèêëÿðèíäÿ èç ñàëìûø éåêðÿíý îëìàéàí î
äèðìÿê. Çèääèééÿòè äÿðèíëÿøäèðìÿê. – Ðÿøèä ..
ãèéìÿòëè âÿ ñèëèíìÿç õàòèðÿëÿð!.. À.Øàèã. Øàèð
îðòàéà íèôàã òîõóìó ñà÷ûð, ÿð èëÿ àðâàä àðà-
ÿí èíàäêàð áèð ÷îúóã êèìè; Åíäè õÿéàëûíûí
ñûíäà ó÷óðóìó äÿðèíëÿøäèðèðäè. Ñ.Ùöñåéí.
äÿðèíëèéèíÿ... Ñ.Âóðüóí.
Ñÿðäàð Ðÿøèäèí Òÿáðèçäÿí éûüûøûá Òåùðàíà
4. ìÿú. Úèääèëèê, äÿðèí ìÿíàëûëûã, äÿðèí
ýåòìÿê èñòÿìÿñè ìÿíèì ôÿëàêÿòèìè äàùà äà
ìÿçìóíëóëóã. Ôèêðèí äÿðèíëèéè. ßñÿðèí ìÿç-
äÿðèíëÿøäèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìóíúà äÿðèíëèéè. – Äÿðèíëèê ÷îõ ýþçÿëäèð;
ÄßÐÈÍËßØÌß “Äÿðèíëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ñàäÿ îëàðñà; Íÿ ÷ûõàð î øåèðäÿí, áàøûìû
[Áÿíþâøÿ:] ..Ñåâýèíèí ýåò-ýåäÿ äÿðèíëÿø-
éîðñà? Ì.Ìöøôèã.
ìÿñè âÿ ìþùêÿìëÿíìÿñè ö÷öí áó áèð ïàð÷à
◊ Äÿðèíëèê íàñîñó òåõ. – äÿðèí íåôò ãóéó-
ìåòàëûí ùå÷ áèð ðîëó éîõäóð. Ñ.Ðÿùìàí.
ëàðûíäàí íåôò ÷ûõàðàí íàñîñëàðûí õöñóñè
ÄßÐÈÍËßØÌßÊ ô. 1. Äàùà äÿðèí îëìàã,
íþâö. Ùàçûðäà íåôò ãóéóëàðäàí ö÷ öñóëëà ÷û-
äÿðèíëèéè àðòìàã, äàùà äà ÷óõóðëàøìàã. ×àé
õàðûëûð; ôîíòàí, äÿðèíëèê íàñîñó, êîìïðåññîð.
õåéëè äÿðèíëÿøìèøäèð. Îðòàéà ýåòäèêúÿ äÿíèç
Ì.Ìÿììÿäëè. Äÿðèíëèê íàñîñó èëÿ èñòèñìàð
596
ÄßÐÈÍËÈÊÞË×ßÍ
ÄßÐÌÀÍËÀÌÀ
çàìàíû áèð ÷îõ ùàëëàðäà ãóéóëàðûí òÿìèç-
ÄßÐÊßÍÀÐ èñ. [ôàðñ.] ßðèçÿëÿðèí, ðÿñìè
ëÿíìÿñèíè òÿõèðÿ ñàëìàã ìöìêöí îëìóð.
êàüûçëàðûí âÿ ñ.-íèí êÿíàðûíäà, àäÿòÿí ñîë
ÄßÐÈÍËÈÊÞË×ßÍ ñèô. õöñ. Äÿðèíëèéè
áóúàüûíäà áèð èäàðÿíèí, òÿøêèëàòûí âÿ ñ.-íèí
þë÷ìÿéÿ ìÿõñóñ. Äÿðèíëèêþë÷ÿí úèùàç.
ðÿùáÿðè òÿðÿôèíäÿí éàçûëàí ìöëàùèçÿ, ýþñ-
ÄßÐÈÑÈÃÀÐÀ á à õ ãàðàäÿðèëè.
òÿðèø, ñÿðÿíúàì, ãåéä. Äÿìèðîâ î áèðè íöñ-
ÄßÐÈÑÈÒÈÊÀÍËÛËÀÐ èñ. çîîë. Äÿíèç êèð-
õÿíè ÷ûõàðûá ñÿäðÿ òÿãäèì åòäè âÿ äÿðêÿíàð
ïèëÿðè, äÿíèç óëäóçëàðû âÿ ñ.-íè ÿùàòÿ åäÿí
ãîéóëìóø âÿðÿãÿíè ýþòöðäö. Ñ.Ðÿùèìîâ.
îíóðüàñûç ùåéâàíëàð. Äÿíèçèí äèáèíäÿ åëÿ ãÿ-
Éóíèñ ÿðèçÿ âÿ åçàìèééÿò êàüûçûíû ÷ûõàðûá
ðèáÿ ùåéâàíëàð âàðäûð êè, áóíëàðûí íÿ ñàü, íÿ
ýþñòÿðäè. Áåëîáîðîäîâ îõóäó, ãÿëÿì àëûá
äÿ ñîë òÿðÿôëÿðè, íÿ áàø âÿ íÿ äÿ ãóéðóãëàðû
äÿðêÿíàð éàçäû. Ìèð Úÿëàë.
âàð, áóíëàð ùÿð òÿðÿôÿ ñöðöíÿ áèëèð âÿ ùÿð áèð
ÄßÐÌÀÍ èñ. [ôàðñ.] 1. Ùÿêèìèí ðåñåïòè
òÿðÿôÿ ñöðöíäöêäÿ èðÿëè ùÿðÿêÿò åäèð. Áóíëàðà
öçðÿ ùàçûðëàíàí ìöàëèúÿ âàñèòÿñè; äàâà. È÷ìÿ
äÿðèñèòèêàíëûëàð äåéèëèð. “Ñóàëòû àëÿì”.
äÿðìàí. Ñöðòìÿ äÿðìàí. Äÿðìàí øöøÿñè.
ÄßÐÈÑÎÉÀÍ èñ. 1. Ùåéâàíëàðûí äÿðèñèíè
– [Ìèðçÿíèí] áþéöê îüëó, òÿáèá áèð éàíûíäà
ñîéìàãëà ìÿøüóë îëàí èø÷è.
ÿéëÿøèá, òåç-òåç àòàñûíûí ñèíÿñèíÿ éàø ìÿùðÿ-
2. ìÿú. äàí. Èíñàôñûç, áàùà÷û, èñòèñìàð÷û
áà ñàëûðäû, ëàçûì îëäóãúà äÿðìàí è÷èðäèðäè.
àäàì ùàããûíäà.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÄßÐÈØÄÈÐÌß “Äÿðèøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
2. äàí. Öìóìèééÿòëÿ, òÿáàáÿòäÿ, çÿðÿð-
ÄßÐÈØÄÈÐÌßÊ ô. Ñÿëèãÿ èëÿ éûüìàã, äöç-
âåðèúèëÿðëÿ ìöáàðèçÿäÿ âÿ ñ.-äÿ èøëÿäèëÿí
ìÿê. [Ìóçäóð] ïóëëàðûí öñòöíäÿí àü ïàë-
êèìéÿâè ïðåïàðàòëàð. Êåéëÿøäèðèúè äÿðìàí.
ïàëòàðû þç òÿðòèá âÿ ñÿëèãÿñè èëÿ áèð-áèðèíèí
Ãàíêÿñÿí äÿðìàí. Áîüàçû éàõàëàìàã ö÷öí
öñòöíÿ äÿðèøäèðäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
äÿðìàí. Àüàúëàðà äÿðìàí ñöðòìÿê. – Îüðó
ÄßÐÈÖÑÒËÖÉÖ èñ. àíàò. Äÿðèíèí öñò òÿ-
ãàðüàëàðà òöôÿíý àòûëûð; Ãîúàëìûø òîðïàüà
áÿãÿñè.
äÿðìàí ãàòûëûð. Ñ.Âóðüóí. Ìÿíÿ áèùóøåäèúè
ÄßÐÊ [ÿð.]: äÿðê åòìÿê – àíëàìàã, áàøà
äÿðìàí âåðäèëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ.
äöøìÿê, þç äöøöíúÿñè èëÿ ãàâðàìàã. Çåéíàë
3. ìÿú. ßëàú, ÷àðÿ, òÿäáèð. Îüëàíû äÿðä
[Øÿðèôÿíèí] íÿëÿð äåäèéèíè âÿ íÿ èñòÿäèéèíè
àïàðäû; Äÿðìàíû ãûçäà ãàëäû. (Áàéàòû).
åøèäèá äÿðê åäÿ áèëìÿéèðäè. Ñ.Ùöñåéí. Áèç
Äÿðìàí åòìÿê (åëÿìÿê ãûëìàã) – ÿëàú
ñÿàäÿòèí ãÿäðèíè áèëäèéèìèç êèìè, ãàëèáèééÿòèí
åòìÿê, ÷àðÿ ãûëìàã. Äÿðìàí åëÿ éàðè-äÿðä-
ìÿüðóð ñåâèíúèíè äÿ äÿðê åòìèøäèê. ß.Ìÿì-
ìÿíäÿ. Õÿòàéè. Åøã äÿðäèëÿ õîøàì, ÿë ÷ÿê
ìÿäõàíëû; // îáéåêòèâ àëÿìèí ãàíóíàóéüóí-
ÿëàúûìäàí, òÿáèá; Ãûëìà äÿðìàí, êèì ùÿëà-
ëóãëàðûíû áàøà äöøìÿê, ÿãëÿí ãàâðàìàã. Òÿ-
êèì çÿùðè-äÿðìàíûíäàäûð. Ôöçóëè.
áèÿò âÿ úÿìèééÿòèí èíêèøàô ãàíóíëàðûíû äÿðê
ÄßÐÌÀÍ×Û èñ. Äÿðìàí ùàçûðëàìà ìöòÿ-
åòìÿê. Ùàäèñÿëÿðèí ìàùèééÿòèíè äÿðê åòìÿê.
õÿññèñè, äÿðìàí ùàçûðëàìàãëà ìÿøüóë îëàí
ÄßÐÊÀË èñ. ìÿù. ×ÿòèí êå÷èëÿ áèëÿí éåð,
àäàì.
äàð êå÷èä. Ìåøÿíèí äÿðêàëû. Äàüûí äÿðêàëû.
ÄßÐÌÀÍ×ÈËßÉßÍ, ÄßÐÌÀÍ×ÈËßÉÈ-
ÄßÐÊÀÐ [ôàðñ.]: äÿðêàð åòìÿê êþùí.
ÚÈ ñèô. õöñ. Êèìéÿâè ïðåïàðàòëàðû ÷èëÿéÿí,
– èøëÿòìÿê, èñòèôàäÿ åòìÿê, ôàéäàëàíìàã.
ñÿïÿí. Äÿðìàí÷èëÿéÿí úèùàç.
Äÿðêàð îëìàã êþùí. – èø ñàùèáè îëìàã, èø
ÄßÐÌÀÍ-ÄÀÂÀ á à õ äÿðìàí-äàâàúàò.
áàøûíäà îëìàã, èøëÿìÿê. Áàø òóòäó ìöÿëëèì-
ÄßÐÌÀÍ-ÄÀÂÀÚÀÒ òîï. Úöðáÿúöð äÿð-
ëÿðèí èúëàñû, ñéåçäè; Åé âàé! Ó÷èòåëëÿð éåíÿ
ìàíëàð, äàâàëàð. Áèð íå÷ÿñè äÿ âàðäû êè, ïà-
äÿðêàð îëàúàãäûð. Ì.ß.Ñàáèð.
ïèðîñ òöñòöëÿäèð, äÿðìàí-äàâàúàò èéèíÿ òö-
ÄßÐÊÅÄÈËÌßÇ ñèô. Äÿðê åäèëÿ áèëìÿ-
òöí ãîõóñó äà ãàòûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
éÿí, áàøà äöøöëÿ áèëìÿéÿí, àíëàøûëà áèëìÿ-
ÄßÐÌÀÍÕÀÍÀ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Äÿðìàí
éÿí. Äÿðêåäèëìÿç ìöÿììà. Òÿáèÿòèí äÿðê-
ñàòûëàí âÿ éà ãàéðûëàí éåð; àïòåê. Ùÿêèìèí
åäèëìÿç ñèððè éîõäóð.
íöñõÿñèíè ùå÷ äÿðìàíõàíàéà àïàðìàäûì.
ÄßÐÊÅÄÈËÌßÇËÈÊ èñ. Äÿðê åäèëÿ áèë-
Ìèð Úÿëàë.
ìÿìÿçëèê; áàøà äöøöëìÿçëèê, àíëàøûëà áèë-
ÄßÐÌÀÍËÀÌÀ ê.ò. “Äÿðìàíëàìàã”äàí
ìÿìÿçëèê.
ô.èñ. Äÿðìàíëàìà ìàøûíëàðû.
597
ÄßÐÌÀÍËÀÌÀÃ
ÄßÐÐÀÊß
ÄßÐÌÀÍËÀÌÀà ô. ê.ò. Êèìéÿâè ïðåïà-
ÄßÐÌßÊ ô. 1. Ìåéâÿ, ÷è÷ÿê âÿ ñ.-íè áèð-
ðàòëàð âóðìàã, ñöðòìÿê âÿ éà ñÿïìÿê. Òî-
áèð ãîïàðìàã, òîïëàìàã. Àëìà äÿðìÿê. Öçöì
õóìó äÿðìàíëàìàã. Ìåéâÿ àüàúëàðûíû äÿð-
äÿðìÿê. Ýöë äÿðìÿê. – Ãûçûëýöëö äÿðÿðÿì;
ìàíëàìàã.
Ïÿíúÿðÿéÿ ñÿðÿðÿì; Âÿôàëû áèð éàð îëñà; Éî-
ÄßÐÌÀÍËÀÍÌÀ ê.ò. “Äÿðìàíëàíìàã”-
ëóíäà úàí âåðÿðÿì. (Áàéàòû). Áàøûíà äþíäö-
äàí ô.èñ.
éöì, àé ãÿøÿíý ïÿðè; Àäÿòäèð äÿðÿðëÿð éàç
ÄßÐÌÀÍËÀÍÌÀà ìÿúù. ê.ò. Êèìéÿâè
áÿíþâøÿíè. Ãóðáàíè. Áàüûí íåìÿòëÿðè îëäóã-
ïðåïàðàòëàð âóðóëìàã, ñöðòöëìÿê, éàõóä ñÿ-
úà äÿí-äÿí; ßìèðõàí îíëàðû âàõòûíäà äÿðäè.
ïèëìÿê. Éåòìèø ùåêòàð ñàùÿ òàìàìèëÿ ùàçûð-
Ñ.Âóðüóí.
ëàíìûø, áó ñàùÿéÿ ñÿïèëÿúÿê ÷èéèä ñå÷èëèá
2. Úîðàá, êèëèì âÿ ñ.-äÿ îëàí éûðòûüû òîõó-
ãóðòàðìûø, äÿðìàíëàíìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
éóá éàìàìàã. Úîðàáûí éûðòûüûíû äÿðìÿê.
ÄßÐÌÀÍËÀÒÌÀ “Äÿðìàíëàòìàã”äàí
ÄßÐÌÈÉÀÍ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Îðòà, àðà.
ô.èñ.
Äÿðìèéàí åòìÿê (åëÿìÿê) – îðòàéà ãîé-
ÄßÐÌÀÍËÀÒÌÀà “Äÿðìàíëàìàã”äàí
ìàã, àðàéà ÷ÿêìÿê. Äÿðìèéàí åéëÿäèêäÿ
èúá. Àüàúëàðû âàõòûíäà äÿðìàíëàòìàã.
ïóë ñþçöíö; Ùÿð êÿñ èøäÿí êÿíàð åäèð þçöíö.
ÄßÐÌÀÍËÀÉÛÚÛ ñèô. Äÿðìàíëàìà ö÷öí
Ì.ß.Ñàáèð.
éàðàéàí, äÿðìàíëàìàã èøëÿðè èëÿ ìÿøüóë
ÄßÐÍß1 èñ. ìÿù. 1. Éåíýÿ. Ýÿëèíèí äÿð-
îëàí. Äÿðìàíëàéûúû úèùàç. Äÿðìàíëàéûúû èø÷è.
íÿñè êèì èäè?
ÄßÐÌÀÍËÛ ñèô. Òÿðêèáèíäÿ äÿðìàí îëàí
2. Òîé áàø÷ûñû. Äÿðíÿ îëìàã.
(á à õ äÿðìàí 2-úè ìÿíàäà). Èñòÿêàíûí
ÄßÐÍß2 èñ. ìÿù. Àéàããàáû ãîéóëàí òàõ-
ãàíëûäûð; ßë âóðìà, äÿðìàíëûäûð; Éóðäóìó
÷à. Áàøìàãëàðû äÿðíÿéÿ ãîéìàã.
õÿáÿð àëñàí; ßñëèì Ýèðäèìàíëûäûð. (Áàéàòû).
ÄßÐÍßÊ èñ. Ìöÿééÿí áèð ìÿøüÿëÿ ö÷öí
ÄßÐÌÀÍÏßÇÈÐ çÿðô [ôàðñ.] êëàñ. Ìöàëè-
âàõòàøûðû áèð éåðÿ òîïëàøûá ìÿøüóë îëàí àäàì-
úÿñè îëàí, ÷àðÿñè îëàí, ÿëàúû îëàí, äÿðìàíû
ëàð ãðóïó. Õîð äÿðíÿéè. Äðàì äÿðíÿéè. ßäÿ-
îëàí, ñàüàëäûëà áèëÿí. [Ôÿðìàí:] Ìÿíèì ìÿ-
áèééàò äÿðíÿéè. – Êëóáóí Øÿðã âÿ Ãÿðá ìó-
ðÿçèì äÿðìàíïÿçèð äåéèë... ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ñèãè äÿðíÿêëÿðè ìöõòÿëèô ùàâàëàð ÷àëûð, êèøè âÿ
ÄßÐÌÀÍÑÛÇ ñèô. ×àðÿñèç, ÿëàúñûç, äàâàñû
ãàäûíëàð ðÿãñ åäèðäèëÿð. Ñ.Ùöñåéí. Áàäàì
îëìàéàí, ñàüàëìàç. Äÿðìàíñûç äÿðä. – ×ÿê-
ìÿéÿí åøãèí áÿëàñûí, ýþðìÿéÿí ùèúðàí ãÿ-
õàëà áèðèíúè ýöí äÿðíÿêäÿ àüçûíû à÷ìàäû.
ìèí; Äÿðäè äÿðìàíñûçäûð àíûí, ÷àðÿ éîõ
Ìèð Úÿëàë.
äÿðìàíûíà. Íÿñèìè. Äèë íåúÿ àüëàéûá ÷ÿê-
ÄßÐÍßÊ×È èñ. Äÿðíÿê èøòèðàê÷ûñû, äÿðíÿê
ìÿñèí çàðû, Ùÿð ýöí àðòàð áèð äÿðìàíñûç
öçâö. Áèð ýöí äÿðíÿê÷èëÿðèìè åêñêóðñèéà ö÷öí
àçàðû. ß.Âàùèä.
ñå÷êè [ìÿíòÿãÿñèíÿ] àïàðìûøäûì. Ìèð Úÿëàë.
ÄßÐÌÀÍÑÛÇËÛà èñ. ßëàúñûçëûã, ÷àðÿñèç-
ÄßÐÍßÊ×ÈËÈÊ èñ. êèò. Éàëíûç áèð ãðóïóí,
ëèê; ÿëàúû, ÷àðÿñè, äÿðìàíû îëìàìà.
áèð òÿáÿãÿíèí ìÿùäóä ìÿíàôåéèíè ýöäÿí èø.
ÄßÐÌß 1. “Äÿðìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄßÐÎ èñ. ìÿù. [ôàðñ.] Ëÿêäÿí ëÿêÿ êå÷ÿí
2. ñèô. Äÿðèëìèø, áèð-áèð òîïëàíìûø. Äÿðìÿ
ñó éîëó. Ëÿêëÿðèí äÿðîñóíó à÷ûá ñóéó áó-
ìåéâÿ. Äÿðìÿ òóò.
ðàõìàã.
3. ñèô. Íàõûøëû. Äÿðìÿ êèëèì. Äÿðìÿ úåúèì.
ÄßÐÎÑßÐ èñ. [ôàðñ.] Ïÿíúÿðÿ âÿ ãàïû éåð-
Äÿðìÿ úîðàá.
ëÿðèíèí öñòöíÿ ãîéóëàí òèð âÿ òàõòàëàð. Ãàïû
äÿðìÿ-äÿðìÿ ñèô. Íàõûøëû, áÿçÿêëè. Äàü,
äÿðîñÿðè. Òàõ÷àíûí äÿðîñÿðè. Ïàëûä äÿðîñÿð.
òÿïÿ äÿðìÿ-äÿðìÿ; Õàëëàðûí äÿðìÿ-äÿðìÿ;
ÄßÐÐÀÊß èñ. [ÿð.] Àüûë, äöøöíúÿ, øöóð,
Éåòèøìÿìèø íàð ýþðäöì; ×àüûðûð äÿðìÿ,
àíëàã; äÿðêåòìÿ ãàáèëèééÿòè. Ìÿãñóäóíó,
äÿðìÿ. (Áàéàòû).
ìÿðàìûíû ãàíäûðàí; Äÿððàêÿäÿ êàìèë îëàí
ÄßÐÌßÄÈÐËÈÊ èñ. ìÿù. Ãÿíèìÿò åòìÿ,
éàð ùàíû? Àøûã Ìÿùÿììÿä. Èíñàíäà èñòå-
ùÿð íÿ ÿëÿ ýÿëäè ýþòöðìÿ. Äÿðìÿäèðëèê
äàä ëàçûìäûð, éÿíè çåùèí âÿ ãàáèëèééÿò, øöóð
åòìÿê – ÿëèíÿ êå÷ÿíè ýþòöðìÿê. Ùÿð êÿñ þçö-
âÿ äÿððàêÿ ëàçûì(äûð). Ú.Ìÿììÿäãóëóçà-
íÿ äÿðìÿäèðëèê åäèð, ãàäûí ëèáàñûíäàí, êèøè
äÿ. Õàíïÿðè èíäè ùÿð èøè äÿððàêÿ èëÿ ýþðöðäö.
ïàëòàðûíäàí ãÿíèìÿò òîïëàéûð(äû). Ñ.Ðÿùèìîâ.
ß.Âÿëèéåâ.
598
ÄßÐÐÀÊßËÈ
ÄßÐÂÀÇÀ
ÄßÐÐÀÊßËÈ ñèô. Äÿððàêÿñè îëàí; àüûëëû,
ìÿê, þéðÿíìÿê. Éàõøû éîëäàøäàí äÿðñ àë-
äöøöíúÿëè, àíëàãëû. Î îüëàí éàøäà ñÿíäÿí êè-
ìàã. – Ýàù áàòàí, ýàù ÷ûõàí ãûø ýöíÿøèí-
÷èêäèð, àììà ãàò-ãàò äÿððàêÿëèäèð. Ñ.Ðÿùìàí.
äÿí; Äÿðñ àëûá äàéàíìà ýåíäÿ, åé èëùàì.
ÄßÐÐÀÊßËÈËÈÊ èñ. Øöóðëóëóã, äöøöí-
Ì.Ìöøôèã. Äÿðñ îëìàã – èáðÿò îëìàã. Ãî-
úÿëèëèê, ôÿùìëèëèê, àíëàãëûëûã.
éóí þðíÿê îëñóí ãàëàíëàðûíà; Äÿðñ îëñóí áó,
ÄßÐÐÀÊßÑÈÇ ñèô. Äÿððàêÿñè, øöóðó, äö-
ãîúà-úàâàíëàðûíà. Ù.Ê.Ñàíûëû.
øöíúÿñè îëìàéàí; øöóðñóç, äöøöíúÿñèç, àí-
4. ìÿú. Òÿíáåù, úÿçà. Äÿðñ(èíè) âåðìÿê
ëàãñûç, êöò. Äÿððàêÿñèç àäàì. – [Èìàìéàð:]
– òÿíáåù åòìÿê, úÿçàëàíäûðìàã. [Îðõàí:]
Àäÿ, íÿ äÿððàêÿñèçñÿí, áàðûíûí íÿ ãÿäÿð óçóí-
Éàâÿð áåëÿ ãÿëÿò åëÿéÿ áèëìÿç. Éîõñà, Ñÿôà î
ëóüó âàð? Ú.Úàááàðëû.
äÿãèãÿ äÿðñèíè âåðÿðäè îíóí. È.Ìÿëèêçàäÿ.
ÄßÐÐÀÊßÑÈÇËÈÊ
èñ. Äöøöíúÿñèçëèê,
ÄßÐÑÀÐÀÑÛ ñèô. Äÿðñëÿðèí àðàñûíäà îëàí.
ôÿùìñèçëèê, øöóðñóçëóã, àíëàãñûçëûã, êöòëöê.
Äÿðñàðàñû òÿíÿôôöñ.
ÄßÐÑ èñ. [ÿð.] 1. Ìöÿééÿí áèð ôÿííè þé-
ÄßÐÑÄßÍÊßÍÀÐ ñèô. Äÿðñëÿðäÿí, ìÿø-
ðÿíìÿê ö÷öí äàèìè, ìöíòÿçÿì òÿëèì. Åäè-
üÿëÿëÿðäÿí êÿíàð, äÿðñäÿí ñîíðà. Äÿðñäÿí-
ðÿì êÿñáè-åëì ëåéëö íÿùàð; Ýöíäöçöì äÿðñ-
êÿíàð ìÿøüÿëÿ.
äèð, ýåúÿì òÿêðàð. Ñ.ß.Øèðâàíè. // Òÿäðèñ èøè,
ÄßÐÑËÈ ñèô. äàí. Ñàâàäëû, òÿùñèëëè, îõó-
ìÿêòÿáäÿ ìÿøüÿëÿ. Äÿðñëÿð ñààò 9-äà áàø-
ìóø, áèëèêëè. Äÿðñëè àäàì.
ëàíûð. – Ïàéûç ôÿñëè äàõèë îëäó. Äÿðñëÿð áàø-
ÄßÐÑËÈÊ èñ. Ùÿð ùàíñû áèð ôÿííÿ äàèð
ëàíäû. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Íèýàð] ùÿð
äÿðñ êèòàáû. ßäÿáèééàò äÿðñëèéè. ßëèôáà äÿðñ-
ýöí äÿðñÿ ýåäèð, èúëàñëàðû äà áóðàõìàéûðäû.
ëèéè. Ñàáèò äÿðñëèê.
Ñ.Ùöñåéí. // Àéðûúà áèð ôÿííÿ ùÿñð îëóíìóø
ÄßÐÑÑÈÇ ñèô. äàí. Åëìñèç, òÿùñèëñèç, îõó-
âàõò, ñààò. Ö÷öíúö äÿðñ èëÿ äþðäöíúö äÿðñ
ìàìûø, ñàâàäñûç. Äÿðññèç àäàì.
àðàñûíäà áþéöê òÿíÿôôöñ. – Àøàüû ñèíèôëÿðäÿ
ÄßÐÓÍ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. 1. È÷, äàõèë.
áèðèíúè äÿðñëÿðèì ïèñ êå÷ìÿäè. À.Øàèã.
2. ìÿú. Ãÿëá, öðÿê. ×àïäû äÿðóíóìó úÿ-
2. Ýÿëÿí ìÿøüÿëÿéÿ ùàçûðëàøìàã, îõóéóá
ëàëûí øþâãè; Àüëûìû óüðàòäû çàéÿ ãàøëàðûí.
þéðÿíìÿê ö÷öí ìöÿëëèìèí øàýèðäÿ âåðäèéè
“Àøûã Ãÿðèá”. [Ùÿñÿíãóëó áÿé:] Áó ãÿäÿð
òàïøûðûã, èø. Äÿðñèíè ùàçûðëàìàã (þéðÿíìÿê).
÷èðêèí öðÿêëè âÿ ãàðà ãÿëáëè àäàìëàð è÷èíäÿ
Äÿðñëÿðèíè éàõøû áèëìÿê. // Ìÿêòÿáäÿ êå÷è-
áèð íÿôÿð ñàô äÿðóí âÿ ãÿëáè ïàê àäàì ýþð-
ëÿí ôÿííèí ùÿð áèðè. Ìóñèãè äÿðñè. Ðèéàçèééàò
ìÿê íåúÿ áþéöê õîøáÿõòëèêäèð. Ö.Ùàúûáÿ-
äÿðñè. – ßäÿáèééàò äÿðñè .. ìàðàãëû èäè, åëÿ
éîâ. Ñîíðà ýþçëÿðèíè îíëàðäàí ÷ÿêèá þç äÿ-
áèë ùàìû äàäëû ùÿéàòûí øåðè èëÿ íÿôÿñ àëûðäû.
ðóíóíà, ãÿëáèíÿ ÷åâèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
Ì.Ùöñåéí. Ðåéùàí áöòöí äÿðñëÿðèíäÿí; Ùÿð
ÄßÐÓÍÈ ñèô. [ôàðñ.] Öðÿéÿ, ãÿëáÿ, äàõèëÿ,
áèð çàìàí áåø àëûðäû. Ì.Äèëáàçè. // Îõóìà,
äàõèëè àëÿìÿ ìÿíñóá îëàí, àèä îëàí, ìÿõñóñ
òÿùñèë àëìà. ..Àãèë äÿ éûð-éûüûø åäèá øÿùÿðÿ,
îëàí. ..Ðóùèééàò àëèìëÿðè äÿ áàøãàñûíûí ðó-
äÿðñÿ ýÿëìÿéÿ ùàçûðëàøûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ùóíó âÿ áàøãàñûíûí äÿðóíè õöñóñèééÿòëÿðèíè
Äÿðñ îõóìàã – òÿùñèë àëìàã. [Ôÿðìàí]
àíúàã þç ðóùè âÿ äÿðóíè õöñóñèééÿòëÿðè èëÿ
ìÿêòÿáäÿ äÿðñ îõóéóð, êÿíä êëóáóíäà êèíî
þë÷ìöøëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Íèçàìè] Àôàãûí
òàìàøàëàðûíà áàõûð, ðàéîí ìÿðêÿçèíäÿí âÿ
ñÿñèíäÿ òÿãèá åäèëìÿêäÿ îëàí äîüìà àíà
Áàêûäàí ýÿëÿí àðòèñòëÿðè äèíëÿéèðäè. ß.Ñàäûã.
äèëèíèí î ãÿðèáÿ âÿ äÿðóíè ìóñèãèñèíè åøèäèá
// Òÿùñèë, åëì, áèëèê, ñàâàä. Îíóí äÿðñè àçäûð.
ùÿéÿúàíëàíûð, áó äèëäÿ éàðàòìàã, áó äèëäÿ þò-
– ..Ìÿí ëÿãÿá ñþçöíö áèëäèðÿ êèìè áèëìÿçäèì,
ìÿê, áó äèëäÿ àüëàìàã ùÿñðÿòè ãÿëáèíè
÷öíêè äÿðñèì î ãÿäÿð éîõäó. Ú.Ìÿììÿä-
éàíäûðûá-éàõûðäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Öðÿê-
ãóëóçàäÿ.
äÿí ýÿëÿí, è÷äÿí ýÿëÿí, ñÿìèìè. Ìÿäÿíäÿ
3. ìÿú. Íÿñèùÿò, òÿëãèí, þéðÿòìÿ. Äÿðñèíè
èøÿ ýèðäèêëÿðè èëê ùÿôòÿäÿí áó áàëàúà îòàãäà
éàõøû âåðèáëÿð. // Èáðÿò, ýÿëÿúÿê ö÷öí íÿòèúÿ
äÿðóíè áèð äîñòëóã éàðàíìûøäû. Ì.Ùöñåéí.
÷ûõàðûëà áèëÿúÿê áèð øåé, ùàäèñÿ. Èíñàí ö÷öí
ÄßÐÂÀÇÀ á à õ äàðâàçà. ..Ïàëàíëû àòà
áþéöê äÿðñëÿðèí áèðè äÿ òàðèõäèð. Ú.Ìÿì-
ìèíìèø áèð ãîúàíû äÿðâàçàìûçûí àüçûíäà
ìÿäãóëóçàäÿ. Äÿðñ àëìàã – èáðÿò ýþòöð-
äóðìóø ýþðäöì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
599
ÄßÐÂÈØ
ÄßÐÇÈ
ÄßÐÂÈØ èñ. [ôàðñ.] 1. Ãàïû-ãàïû ýÿçÿðÿê,
ôèêðÿ äàëìàã. .. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè ãÿì
éàõóä ìåéäàí÷àëàðäà àäàìëàðû áàøûíà éûüà-
äÿðéàñûíà ãÿðã îëìóøäó. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
ðàã ïåéüÿìáÿðÿ, èìàìëàðà âÿ Êÿðáÿëà ùà-
çàäÿ. Ôÿõðÿääèí ôèêèð äÿðéàñûíà ãÿðã îë-
äèñÿëÿðèíÿ ùÿñð îëóíìóø ãÿñèäÿëÿðè àâàçëà
ìóøäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
îõóéóá ïóë éûüàí àäàì. Äÿðâèø éàáûñû ùÿð
ÄßÐÉÀÚÀ á à õ äÿðéàëàð ãÿäÿð (“äÿð-
åâèí éîëóíó òàíûéàð. (Àòà. ñþçö). ßëëè äÿðâèø,
éà”äà). ßçèçèéÿì ýöë ÿëëÿð; Øàíà áàðìàã,
ÿëëè ìÿðñèéÿõàí; Ùàìûíûí ñþçëÿðè òàìàì éà-
ýöë ÿëëÿð; Äÿðéàúà àüëûí îëñà; Éîõñóë îëñàí
ëàí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ýöëÿëëÿð. (Áàéàòû).
2. Éîõñóë, êàñûá, ôàüûð, éàçûã ìÿíàñûíäà.
ÄßÐÉÀ×À èñ. [ôàðñ.] Ñöíè äÿíèç, êè÷èê
Ìÿíè-äÿðâèøÿ åë ùÿì úþâð åäÿð, ñÿí úþâð ãûë-
äÿíèç. Éåíè äÿðéà÷àëàð, ÷àéëàð öçöíäÿ;
äûãúà... Ôöçóëè. [Êÿðèìõàí äåäè:] ..Íÿ çÿùìÿò
Èãëèìäÿí-èãëèìÿ ýåäèá-ýÿëèðëÿð. Ñ.Âóðüóí.
îëàúàã, äÿðâèøèí îëàíûíäàí... Ì.Èáðàùèìîâ.
// Ýþë. Áÿëè, ãàðäàøëàð ö÷ö äÿ êå÷äèëÿð. Àáàì-
◊ Äÿðâèø òîéó – äÿðâèøèí èøòèðàêû èëÿ êå÷è-
áàð þçö äÿ äÿðéà÷àíûí áó èðè òÿðÿôèíÿ êå÷ÿí-
ðèëÿí òîé. [Õàúÿ Àáäóëëà:] Îüóë, ñÿíÿ äÿðâèø
íÿí ñîíðà, ïèëÿéèá ñóéó ãàðíûíäàí ãàéòàðäû
òîéó åëÿéÿúÿéÿì. (Íàüûë).
äÿðéà÷àéà. (Íàüûë). // äàí. Ùÿéÿòëÿðäÿ, áàü-
ÄßÐÂÈØÀÍß ñèô. [ôàðñ.] êþùí. Äÿðâèø êèìè,
ëàðäà áþéöê ñó ùîâóçó, áþéöê ÷àðùîâóç.
äÿðâèøÿ õàñ; äÿðâèøÿ ëàéèã, êàñûá, éîõñóë.
ÄßÐÉÀÇ èñ. Îò ÷àëìàã ö÷öí óçóíñàïëû,
Äÿðâèøàíÿ áèð ñöôðÿ. Äÿðâèøàíÿ áèð åâ.
äèøñèç îðàüà îõøàéàí àëÿò; êÿðÿíòè. ßëèíäÿ
äÿðéàç îò áè÷èð; Ìàéèñ àéû áè÷èí÷èëÿð.
ÄßÐÂÈØËÈÊ èñ. êþùí. 1. Äÿðâèø ñÿíÿòè âÿ
ïåøÿñè. Äÿðâèøëèê åòìÿê. – Äÿðâèøëèêäÿí õÿáÿðè
À.Ñÿùùÿò. Éàøûë ÷è÷ÿêëè ÷ÿìÿíëÿðäÿ äÿðéàçëàð
éîõ, ýåúÿ-ýöíäöç òÿêéÿ àõòàðûð. (Àòà. ñþçö).
ùÿðëÿíèð, îò òàéàëàðû áàñûëûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Áó ìÿãàìäà áèð úàâàí ýèðäè ìåéäàíà:
ÄßÐÉÀÇËÀÌÀ “Äÿðéàçëàìàã”äàí ô.èñ.
“Äÿðâèøëèê îéóíáàçëûãäûð ìÿýÿð?” – äåéèá,
ÄßÐÉÀÇËÀÌÀà ô. Äÿðéàçëà áè÷èá éåðÿ
ñÿðìÿê; êÿðÿíòèëÿìÿê. Îòó äÿðéàçëàìàã.
äÿðâèøëÿðÿ íÿ éåìèñÿí òóðøóëó. Í.Âÿçèðîâ.
ÄßÐÉÀÇËÀÍÌÀ “Äÿðéàçëàíìàã”äàí ô.èñ.
2. ìÿú. Éîõñóëëóã, êàñûáëûã, ôàüûðëûã.
ÄßÐÉÀÇËÀÍÌÀà ìÿúù. Äÿðéàçëà áè-
ÄßÐÉÀ èñ. [ôàðñ.] 1. Äÿíèç. Áÿíçÿðÿì áèð
÷èëìÿê; êÿðÿíòèëÿíìÿê.
ãîúàìàí äàüà êè, äÿðéàäà äóðàð. Ì.ß.Ñà-
ÄßÐÇ èñ. Áè÷èëìèø òàõûë áàüëàìàñû. Äÿðç
áèð. Àüûð-àüûð, áóëóä êèìè ôþâúëÿð; Ýÿëèð, âå-
ãàëàüû. Äÿðç áàüëàìàã. – ...Äÿðçëÿð áàüëà-
ðèð äÿðéà êèìè ìþâúëÿð. À.Ñÿùùÿò.
íûð, òàéà âóðóëóð; Òàéàëàðäàí áþéöê ãàéà
2. ìÿú. Òÿøáåùëÿðäÿ, ìöãàéèñÿëÿðäÿ:
ãóðóëóð. À.Ñÿùùÿò. Êÿíäëèëÿð òàõûë äÿðçëÿ-
ùÿäñèçëèê, ñîí äÿðÿúÿ ÷îõëóã, áîëëóã, òö-
ðèíäÿí òàéà âóðóð, âÿë ñöðöð, ñîâóðóã àòûð-
êÿíìÿçëèê, íÿùàéÿòñèçëèê áèëäèðèð. [ßñýÿð
ëàð. Ì.Èáðàùèìîâ.
áÿé:] Ìÿí êè áèëèðÿì, [Ùàúû Ãàðà] Àüúàáÿ-
äÿðç-äÿðç çÿðô Äÿðçëÿð ùàëûíäà. Äÿðç-äÿðç
äèäÿ ö÷ àéäûð ö÷ òîï ÷èò, ãÿäÿê ñàòìàéûáñàí,
áàüëàìàã.
äÿðéà çÿðÿðèí âàðäûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ýþ-
ÄßÐÇÁÀÜËÀÉÀÍ ñèô. òåõ. Áè÷èëìèø òàõûëû
çöì éàøû ãÿìèìäÿí, àüëàìàãäàí äþíäö
äÿðç ùàëûíäà áàüëàéàí. Äÿðçáàüëàéàí ìàøûí.
äÿðéàéÿ; Ìÿíè àõûð ùÿëàê åéëÿð áó ÷åøìè-
ÄßÐÇÄÀØÛÉÀÍ ñèô. ê.ò. Äÿðçëÿðè áèð éåð-
õóíôÿøàí ñÿíñèç. Ñ.ß.Øèðâàíè. Àðòûã îíóí
äÿí áàøãà éåðÿ äàøûéàí. Äÿðçäàøûéàí ìàøûí.
éóõóñó; Îëìàéàúàã õÿëÿëäàð; Îíäà ôûðòûíà
ÄßÐÇßËÀÙ èñ. ìÿù. Îòóí òþêöëìÿìÿñè
ýþðìöø; Áèð äÿðéà ñöêóòó âàð. Ð.Ðçà.
ö÷öí éöêëö àðàáàíûí öñòöíÿ âÿ éàíëàðûíà
Äÿðéàëàð ãÿäÿð – ñîí äÿðÿúÿ ÷îõ, èíòÿ-
óçàäûëàí àüàú.
ùàñûç äÿðÿúÿäÿ. Åëì äÿðéàñû (áÿçÿí èñòåù-
ÄßÐÇßÍßÊ èñ. ìÿù. Èéíÿøÿêèëëè õûðäà
çà èëÿ äåéèëèð) – ÷îõ åëìëè, ÷îõ îõóìóø, ÷îõ
éàðïàãëàðû îëàí, éåðÿ ñÿðèëÿí îò áèòêèñè.
áèëèêëè àäàì ùàããûíäà. Êèøè åëì äÿðéàñûäûð!
ÄßÐÇÈ èñ. Ïàëòàð áè÷èá-òèêÿí óñòà. Äÿðçè
– [Ùåéäÿð àüà:] ..Ìàøàëëàù, úÿíàá øåéõ åëì
øàýèðäè. Óøàã äÿðçèñè. – Äÿðçèéÿ êþ÷ äåäèëÿð,
äÿðéàñûäûð, ìÿí áåëÿ àëèì ýþðìÿìèøÿì.
èéíÿñèíè ñàíúäû éàõàñûíà. (Àòà. ñþçö). Áî-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ôèêèð (ãÿì) äÿðéà-
éàã÷ûéà, áàøìàã÷ûéà, äÿðçèéÿ; Ùàâàõòàäÿê
ñûíà ãÿðã îëìàã – ÷îõ ôèêèðëè îëìàã, äÿðèí
îëàúàüûã èêèãàò? Ã.Çàêèð.
600
ÄßÐÇÈÕÀÍÀ
ÄßÑÌÀË
ÄßÐÇÈÕÀÍÀ èñ. Äÿðçèëÿðèí èøëÿäèéè éåð,
Ðÿùèì áàøà äöøÿðäè êè, áöòöí áó äÿñýàùëàð
ïàëòàð áè÷èëèá-òèêèëÿí éåð. Éåìÿêëÿð öìóìè
áóíóí ö÷öíìöø. Ù.Ñàðàáñêè. Äÿñýàù ÷û-
ìÿòáÿõäÿ ùàçûðëàíûð, ýåéèì èñÿ äÿðçèõàíàäà
õàðìàã – ìàíå îëìàã, ùÿíýàìÿ éàðàòìàã.
òèêèëèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Éóõàðûäà, Ãîãîë êö-
Äÿñýàù ÷ûõàðìà, ãîé èøèìèçè ýþðÿê.
÷ÿñèíèí òèíèíäÿ èñÿ åâ èäàðÿñè, äÿðçèõàíà,
5. ìóñ. Àçÿðáàéúàí õàëã ìóñèãèñèíäÿ èðè-
óøàã ìöàëèúÿõàíàñû éåðëÿøìèøäè. Ìèð Úÿëàë.
ùÿúìëè ìóüàì, ìóñèãè êîìïëåêñè. Áþéöê
ÄßÐÇÈÃÓØÓ èñ. çîîë. Ñÿð÷ÿëÿð äÿñòÿñèí-
ñàëîíäà ñåýàù äÿñýàùû ãóðòàðäû, îéóí ùàâà-
äÿí êè÷èê ìåøÿ ãóøó.
ñû ÷àëûíìàüà áàøëàíäû. Ñ.Ðÿùìàí. Íîëà,
ÄßÐÇÈËÈÊ èñ. Äÿðçèíèí ïåøÿñè, ñÿíÿòè,
Âàùèä, àçàúûã ñàêèò îëà ìÿúëèñèìèç; Øóð äÿñ-
èøè. Äÿðçèëèê åòìÿê.
ýàùûíû áèç õàùèø åäÿê òàðèçÿíÿ. ß.Âàùèä.
ÄßÐÇËßÌß “Äÿðçëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄßÑÝÀÙËÛ ñèô. Úàù-úàëàëëû, äÿáäÿáÿëè,
ÄßÐÇËßÌßÊ ô. Áè÷èëìèø òàõûëû, îòó äÿðç
òÿìòÿðàãëû, ÷îõ éàõøû ãóðóëìóø, òÿøêèë åäèë-
ùàëûíà ñàëìàã, äÿðç áàüëàìàã.
ìèø. Ùåéäÿðîâëà Ñÿìàéÿ .. äÿñýàùëû áèð òîé
ÄßÐÇËßÍÌß “Äÿðçëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
åëÿäèëÿð. Ìèð Úÿëàë.
ÄßÐÇËßÍÌßÊ
ìÿúù. Äÿðç ùàëûíà
ÄßÑÝÈÐß èñ. [ôàðñ.] Ãàðüû âÿ éà èíúÿ ÷ó-
ñàëûíìàã, äÿðç áàüëàíìàã (áè÷èëìèø òàõûë, îò).
áóãäàí ùþðöëìöø êè÷èê ñÿáÿò. Öçöìö äÿñýè-
ÄßÐÇËÈÊ ñèô. Äÿðç áàüëàìàüà éàðàéàí,
ðÿéÿ éûüìàã.
äÿðç áàüëàìàã ö÷öí ùàçûðëàíìûø. Äÿðçëèê
ÄßÑÕÎØ èñ. [ôàðñ.] äàí. Éöíýöë ãàçàíú,
òàõûë.
àñàíëûãëà ÿëäÿ åäèëÿí ïóë âÿ ñ. // Ïóë ùÿäèé-
éÿñè; áÿõøèø, ìöêàôàò. [Ñàøà áÿé:] Äöíÿí
ÄßÐÇÉÛÜÀÍ ñèô. òåõ. Ùàçûðëàíìûø äÿðç-
ëÿðè éûüàí, òîïëàéàí. Äÿðçéûüàí ìàøûí.
ýåúÿ þçöí äåìÿäèíìè, Ñàøà, áó áàíêû àïàð-
ñàì, ñÿíÿ ÿëëè ìàíàò äÿñõîø âåðÿúÿéÿì.
ÄßÑÀÉÈÑ èñ. [ÿð. “äÿñèñÿ” ñþç. úÿìè] á à õ
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
äÿñèñÿ. ...Àäÿ, áó øÿùðäÿ ýÿë ýþð íÿëÿð-íÿëÿð
◊ Äÿñõîøà ýåòìÿê äàí. – 1) áàøãàñûíûí
âàð èìèø; Íÿ øåéòÿíÿò, íÿ äÿñàéèñ, íÿ ùèéëÿëÿð
ÿâÿçèíÿ âÿ éà îíóí ùèéëÿñè èëÿ çÿðÿðäèäÿ îë-
âàð èìèø. “Ìîë. Íÿñð.”
ìàã, úÿçàëàíäûðûëìàã âÿ éà þëäöðöëìÿê;
ÄßÑÝÀÙ èñ. [ôàðñ.] 1. Úàù-úàëàë, ùÿøÿ-
2) áîø éåðÿ, áàøãàñûíûí ùèéëÿñè èëÿ ïóë õÿðú-
ìÿò, äÿáäÿáÿ, òÿíòÿíÿ, áöñàò, áþéöê øÿíëèê.
ëÿìÿê.
Âàðëû éîõñóëëàøàíäà ÿëëè èë äÿñýàùûíû ïîç-
ÄßÑÈÑß èñ. [ÿð.] Ùèéëÿ, èíòðèãà, ÿëàëòûíäàí
ìàç. (Àòà. ñþçö). Áÿëè, ãîøóí àòäàíäû, áþéöê
èø ýþðìÿ.
úÿëàë, äÿñýàùûíàí áóëàð äöøäöëÿð éîëà. (Íà-
ÄßÑÌÀË èñ. [ôàðñ.] 1. ßë-öç âÿ ñ. ñèëìÿê
üûë). // Áÿçÿí êèíàéÿ, èñòåùçà èëÿ. Ýþðìöð-
ö÷öí åíñèç, óçóíñîâ ïàð÷à; ìÿùðÿáà. Öç
ñÿí àâòîìîáèëè, äÿñýàùû? Þçö äÿ áó, ùàìû-
äÿñìàëû. Ãàá äÿñìàëû. Éàø äÿñìàëëà áÿäÿ-
ñûíûí áþéöéöäöð. Ú.Úàááàðëû. [Ìóñòàôàíûí]
íèíè ñöðòìÿê. – Ñÿìÿíäÿð äÿñìàëûíû ãàòëàéûá
ýþðöðñöíöç, øÿùÿðëè êèìè äÿñýàùëàðû âàð!
÷àðïàéûñûíûí áàøûíäàí àñäû. Ì.Ùöñåéí.
Ìèð Úÿëàë.
[Ìàùìóä] öç äÿñìàëû èëÿ éàðàñûíû ñàðû-
2. ìÿú. Áþéöê èøëÿð, òÿøÿááöñ, ãåéðè-àäè
ìûø(äû).. ß.ßáöëùÿñÿí. // Áóðóí âÿ ýþç ñèë-
ìÿíçÿðÿ, ÿëà äöçÿëäèëìèø èø. [Áàéðàì êèøè:]
ìÿê ö÷öí êâàäðàòøÿêèëëè ïàð÷à; éàéëûã. Ãà-
Ñåë ýöúö äÿ ìÿëóìäóð, îäóð, Ìèíýÿ÷åâèðäÿ
äûí .. äÿñìàëû ÷ûõàðûá ýþçöíöí éàøûíû ñèëìÿê
áèð äÿñýàù áàøëàíûá êè, ñåëèí-ñóéóí ýöúö
èñòÿðêÿí, öçöíöí áèð òÿðÿôèíè éåíÿ äÿ ìöäèðÿ
äöç-äöíéàéà èøûã âÿ ãöââÿò âåðÿúÿê.
ýþñòÿðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Òàùèðçàäÿ] äÿñ-
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ìàëûíû ÷ûõàðûá öç-ýþçöíö áÿðê-áÿðê ñèëäè.
3. ìÿú. Áèð èøèí òÿøêèëè ö÷öí ëàçûì îëàí øåé-
Ìèð Úÿëàë.
ëÿðèí, âàñèòÿëÿðèí âÿ ñ.-íèí ìÿúìóñó. Òàõòà
2. È÷èíÿ øåé ãîéóëóá áàüëàíûëàí ùÿð úöð
ìÿùÿúúÿðèí äàëûíäà ÷àé âÿ õþðÿê äÿñýàùû
ïàð÷à, áàüëàìà. Ãàñûì ÿìè äÿñìàëûí è÷èíÿ
ö÷öí õöñóñè áèð ýóøÿ àéðûëìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
áèð íå÷ÿ ÷þðÿê ãîéóá áàüëàäû áåëèíÿ.
4. ìÿú. Ãóðüó, êÿëÿê, òÿäáèð. Ëîòóëàð ùÿð
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ãÿìÿð ãóúàüûíäà
èêè ãîëó áàüëû, þçö äÿ ÷ûëïàã ùàëäà Ðÿùèìèí
÷è÷ÿê âÿ ÿëèíäÿ äÿñìàë áàüëûñû äàõèë îëóð.
öñòöíÿ äöøöá õåéëè âóðàðäûëàð. ...Áó çàìàí
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
601
ÄßÑÌÀËÀÑÀÍ
ÄßÑÒß
ÄßÑÌÀËÀÑÀÍ èñ. Äÿñìàë àñìàã ö÷öí
ÄßÑÒÄÈÐÀÇ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. 1. ßëèóçóí,
àñãû, ãàðìàã âÿ ñ.
ùÿð øåéÿ ãàðûøàí.
ÄßÑÌÀËÛ èñ. ìóñ. Äÿñìàë èëÿ îéíàíûëàí
2. ìÿú. Çàëûì, çöëìêàð.
Àçÿðáàéúàí îéóí ùàâàëàðûíäàí áèðèíèí àäû.
ÄßÑÒÄÈÐÀÇËÛà èñ. êþùí. ßëèóçóíëóã,
“Äÿñìàëû” äà àçÿðáàéúàíëûëàðûí ñåâèìëè ðÿã-
ùÿð øåéÿ ãàðûøìà. Äÿñòäèðàçëûã åòìÿê –
ñèäèð.
ÿë óçàòìàã. [Âÿçèð:] Ñÿíèí ãîðõóíäàí ùå÷
ÄßÑÌÀËËÀÌÀ “Äÿñìàëëàìàã”äàí ô.èñ.
áèð êèìñÿíÿ áÿíäÿëÿðèíäÿí áèð ôÿãèðèí ìà-
ÄßÑÌÀËËÀÌÀà ô. 1. Äÿñìàëëà ñèëìÿê,
ëûíà âÿ ÿéàëûíà äÿñòäèðàçëûã åäÿ áèëìÿç.
ãóðóëàìàã. ßë-öçöíö äÿñìàëëàìàã. Áÿäÿíèíè
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
äÿñìàëëàìàã. – Úàâàí þâðÿò êöðñöíöí öñòÿ
ÄßÑÒß1 èñ. [ôàðñ.] 1. Áèðýÿ ôÿàëèééÿò ö÷öí
ãàáàüûíà èêè ñòÿêàí ãîéóá ìÿøüóë èäè ñòÿêàí
áèðëÿøìèø àäàìëàðäàí èáàðÿò ìöòÿøÿêêèë
éóéóá äÿñìàëëàìàüà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ãðóï. Ýåîëîæè êÿøôèééàò äÿñòÿñè. Îâ÷óëàð ö÷
2. ìÿú. äàí. Éàëàíäàí òÿðèôëÿìÿê, éàëòàã-
äÿñòÿéÿ àéðûëäûëàð. ×àëüû÷ûëàð äÿñòÿñè.
ëàíìàã.
– Ìîëëà Íÿáèãóëó ìÿêòÿá óøàãëàðûíäàí áèð
ÄßÑÌÀËËÀÍÌÀ “Äÿñìàëëàíìàã”äàí
äÿñòÿ äöçÿëòäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ô.èñ.
2. Õöñóñè ùÿðáè ùèññÿ. Ïèéàäà äÿñòÿñè.
Êÿøôèééàò÷û äÿñòÿñè. Ïàðòèçàí äÿñòÿñè. – Ñÿð-
ÄßÑÌÀËËÀÍÌÀà ìÿúù. Äÿñìàëëà ñè-
ëèíìÿê, äÿñìàëëà ãóðóëàíìàã.
ùÿäëÿðäÿí êþùíÿ ãîøóíëàðû ýþòöðöá éåð-
ëÿðèíÿ òÿçÿ âÿ èíàíäûüûìûç äÿñòÿëÿðäÿí òÿéèí
ÄßÑÒ1 èñ. [ôàðñ.] 1. Áèð àäàìûí ýåéèìèíè
òÿìèí åäÿúÿê ïàëòàð êîìïëåêòè. [Ìèðçÿ Äà-
åòìÿëèéèê. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äÿñòÿ þç êîìàí-
äàø:] Àðâàä, äóð àéàüà, ýþð íÿ ýÿòèðìèøÿì.
äèðèíèí ÿìðè èëÿ èðÿëèëÿéèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
3. Ãàòàð. Ãóø äÿñòÿñè. – Ùÿðäÿíáèð êÿíäèí
Èêè äÿñò ïàëòàð ñÿíèí ö÷öí, èêè äÿñò ëèáàñ
öçÿðèíäÿí äóðíà äÿñòÿëÿðè þòöá êå÷èðäè.
þçöì ö÷öí. Í.Âÿçèðîâ.
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
2. Ìöÿééÿí ìÿãñÿä ö÷öí ëàçûì îëàí ÿø-
4. Áèð ÿëäÿ òóòóëàúàã ãÿäÿð, èï âÿ ñ. èëÿ áàü-
éà âÿ éà ëÿâàçèìàòûí ìÿúìóñó. Ùàìáàëëàð
ëàíìûø ýöë, ýþéÿðòè, îò âÿ ñ. òîïëóñó. Áèð äÿñòÿ
áèð äÿñò ìåáåë ýÿòèðèá îòàãëàðà äöçäöëÿð.
íàíÿ. Áèð äÿñòÿ ÷è÷ÿê. – Àü íàçèê ÿëèíëÿ áèð
Ìèð Úÿëàë.
äÿñòÿ áàüëà; Òÿð áóõàã àëòûíà äöç áÿíþâ-
äÿñò-äÿñò çÿðô [ôàðñ.] Äÿñòëÿðëÿ, ÷îõëó-
øÿíè. Ãóðáàíè. Àááàñ îäóí èëÿ áÿðàáÿð áèð
÷îõëó, éûüûí-éûüûí, òîïà-òîïà, ãóúàã-ãóúàã.
äÿñòÿ ãóëóíúàð äà éûüûá áàçàðà ýÿòèðìèøäè...
Äÿñò-äÿñò ãàá-ãàúàã. Äÿñò-äÿñò êàüûç.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Óñòà .. ÿëèíäÿêè ýöë äÿñòÿñèíè
– Õàí ùÿìèøÿ Ìèðçÿ ö÷öí ÿí ãèéìÿòëè òèðìÿ
éåìÿê ìàñàñûíûí öñòöíÿ àòäû. Ì.Ùöñåéí. //
øàë âÿ èïÿêäÿí äÿñò-äÿñò ëèáàñ äöçÿëäèðäè.
Áèð éåðäÿ áàüëàíìûø, éàõóä ÷èí-÷èí éûüûëìûø
Ñ.Ðÿùèìîâ.
åéíè úèíñëè øåéëÿð òîïëóñó. Áèð äÿñòÿ ãÿçåò.
ÄßÑÒ2 èñ. [ôàðñ.] êëàñ. ßë. Èíäè êè àëìûñàí
Áèð äÿñòÿ êàüûç ïóë. – Éàðìÿììÿä ïîðòôå-
èéíÿ äÿñòèíÿ; Áó øàí-øàí áàüðûìû ýþçÿ, äóð,
ëèíäÿí áèð äÿñòÿ ÿçèê-öçöê êàüûç ÷ûõàðòäû.
ýþçÿ! ß.Íÿáàòè. Ãûøäà äàüëàð àü ýåéèíÿð,
Ì.Èáðàùèìîâ. Êÿíä ïî÷òàëéîíó Àðàçà áèð
éàç ãàðà; Ñàü äÿñòèíëÿ àü êàüûçà éàç ãàðà.
äÿñòÿ ãÿçåò óçàòäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Èìðàí
Àøûã ßëÿñýÿð.
êèøè åøèéÿ ÷ûõûá, êàáèíåòèíèí ãàïûñûíû áàüëàäû
ÄßÑÒÀÍ á à õ äàñòàí. Áó ñþçÿ íèñáÿò ñÿíÿ
âÿ à÷àð äÿñòÿñèíè úèíýèëòè èëÿ ïàëòîñóíóí úè-
ýÿë áèð ùåêàéÿò ñþéëÿéèì; Ëöòô åäèá ãûë áèð
áèíÿ ãîéäó. Ì.Ùöñåéí.
íÿçÿð, áó ìöõòÿñÿð äÿñòàíÿ áàõ. Ì.Â.Âèäàäè.
5. çîîë. Ùåéâàíëàðûí òÿñíèôàòûíäà ãîùóì
ÄßÑÒÀÐ èñ. [ôàðñ.] êþùí. ßììàìÿ, ÷àëìà.
àèëÿëÿðè áèðëÿøäèðÿí áþëìÿ. Áóüóìàéàãëûëàð
ÄßÑÒÀÂÖÇ èñ. [ôàðñ.] Áÿùàíÿ. ßëèíäÿ
äÿñòÿñè.
äÿñòàâöç åòìÿê. // Äÿëèë, ñöáóò, ÿñàñ. [Ãóáåð-
äÿñòÿ-äÿñòÿ çÿðô 1) äÿñòÿëÿð ùàëûíäà. Îäóð,
íàòîð:] Áåëÿ îëñóí êè, ìÿíèì äÿ ÿëèìäÿ áèð äÿñ-
àòëûëàð éà äÿñòÿ-äÿñòÿ, éà òÿê-òÿê óçàãäàí
òàâöç îëñóí. Ú.Úàááàðëû. Ùå÷ áèðèñèíè òóòìàã
ýþðñÿíèðëÿð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ; 2) ãàòàð-
ö÷öí ÿëäÿ äÿñòàâöç éîõäóð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ãàòàð. Àç ñîíðà ñàíêè áöòöí ãóøëàðà õÿáÿð
ÄßÑÒÁßÍÄ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Ãîëáàã, áè-
éàéûëäû. Îíëàð äÿñòÿ-äÿñòÿ ó÷óá ýÿëäèëÿð.
ëÿðçèê.
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
602
ÄßÑÒß
ÄßÑÒßËßÌßÊ
ÄßÑÒß2 èñ. [ôàðñ.] Áèð øåéèí ÿë òóòóëàí
ÄßÑÒßÊ èñ. [ôàðñ.] 1. Á à õ äÿñòÿ2. Øÿ-
éåðè, òóòàúàã éåðè; ñàï, ãóëï, ãÿáçÿ. Ãàïû
ìèääèí àüà àéàüà äóðäó. ßëèíè ãàïûíûí äÿñ-
äÿñòÿñè. Ãûëûíú äÿñòÿñè. Ìèøàðûí äÿñòÿñè. –
òÿéèíÿ óçàòìàçäàí ÿââÿë äþíöá àíàñûíà
Õÿíúÿðèí äÿñòÿñèíäÿí òóòàðêÿí; “Ìÿí” ñÿñ-
áàõäû. È.Øûõëû. // Ìåõàíèçìè, úèùàçû âÿ ñ.-íè
ëÿíäè áèð íÿôÿð èýèä îüëàí. À.Ñÿùùÿò. [Ìèðçÿ
÷åâèðìÿê âÿ éà äþíäÿðìÿê ö÷öí îíóí ÿë èëÿ
Êÿðèì:] Ùàéäû ãàðäàøëàð, öðÿêëÿ éàïûøûí
òóòóëàí ùèññÿñè. [Êîñàîüëó] òåëåôîíóí ãóëïó-
êîòàíûí äÿñòÿñèíäÿí! ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áþéöê
íó ùÿðëÿéèá çÿíý åòäè. Äÿñòÿéè ýþòöðöá ãóëà-
Êîðîüëóäàí ãàëìûø éàäèýàð; Áóäóð, äÿñ-
üûíà éàõûíëàøäûðäû. È.Øûõëû.
òÿñèíäÿ áàðìàã éåðè âàð. Ñ.Âóðüóí.
2. Àüàúäàí âÿ éà áàøãà øåéäÿí îëàí ñö-
ÄßÑÒß3 èñ. [ôàðñ.] êþùí. Ýåúÿ, éàõóä ýöí-
òóí. Ãàäèð äÿñòÿéÿ ñþéêÿíèá äóðäó. ß.ßáöl-
äöç ñààò îí èêè. Õåéð, àüà, äÿñòÿäÿí òÿãðèáÿí
ùÿñÿí.
ö÷ ñààò éàðûì êå÷ÿíäÿ, éÿíè ýöíîðòàéà òÿã-
3. Ñûíìàìàã ö÷öí ìåéâÿñè ÷îõ îëàí àüàú
ðèáÿí íÿ ãàëûð? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Âàãèô]
áóäàãëàðûíûí àëòûíà ãîéóëàí áèð óúó ùà÷à
..ãÿëÿìè éåðÿ ãîéóá ñààòûíà áàõäû, ÿãðÿáëÿð
àüàú; ïàéà, äàéàã. Àëìà àüàúûíûí äÿñòÿéè.
äöç äÿñòÿíèí öñòöíäÿ èäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
4. Áÿçè úèùàçëàðûí äàéàüû, äàéàíàúàüû,
ÄßÑÒßÁÀØ×Û
á à õ
äÿñòÿáàøû. Áÿëè,
àéàüû. Ôîòîàïàðàòûí äÿñòÿéè.
ìÿúëèñ ãóðóëóð, ìÿíÿì-ìÿíÿì äåéÿíëÿð ÿé-
ÄßÑÒßÊËßÌß “Äÿñòÿêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ëÿøèðëÿð éóõàðû áàøäà, äÿñòÿáàø÷ûëàðû äöçö-
ÄßÑÒßÊËßÌßÊ ô. 1. Äÿñòÿê âóðìàã,
ëöðëÿð áèð òÿðÿôäÿí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
äàéàã âóðìàã. Àëìà àüàúûíû äÿñòÿêëÿäèëÿð.
Äÿâÿ÷èëÿðèí äÿñòÿáàø÷ûñû õÿáÿð éîëëàäû êè,
2. ìÿú. Êþìÿê åòìÿê, àðõà äóðìàã, ìö-
ãîé Íþâáÿð äÿñòÿñè äàéàíñûí. Ï.Ìàêóëó.
äàôèÿ åòìÿê, òÿðÿôäàð îëìàã. Äåäèéè ñþçëÿðè
ÄßÑÒßÁÀØ×ÛËÛà á à õ äÿñòÿáàøûëûã.
äÿñòÿêëÿäèì ìÿí: – Î ãÿíèì êÿñèëèá, – äå-
ÄßÑÒßÁÀØÛ èñ. Ùÿð ùàíñû áèð äÿñòÿéÿ áàø-
äèì, – þëêÿéÿ; Úàâèäëÿð ñöðöëöá þç Âÿòÿíèí-
÷ûëûã åäÿí àäàì. [Ãàðîâóë:] Äÿñòÿáàøûìûç
äÿí. Á.Âàùàáçàäÿ.
äà þç ìàüàðàñûíäà ÿéëÿøèá, ö÷ ýöíäöð íÿ èñÿ
ÄßÑÒßÊËßÍÌß “Äÿñòÿêëÿíìÿê”äÿí
áèçèìëÿ äàíûøìàã èñòÿìèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ô.èñ.
Ëàêèí äÿñòÿáàøû àðàéà ñîõóëàí áó àðòûã àäà-
ÄßÑÒßÊËßÍÌßÊ ìÿúù. 1. Àëòûíà äÿñ-
ìû ÷ûõàðìàã èñòÿäè. Ìèð Úÿëàë.
òÿê âóðóëìàã, äàéàã âóðóëìàã.
ÄßÑÒßÁÀØÛËÛà èñ. Äÿñòÿáàøû îëìà, äÿñ-
2. ìÿú. Ìöäàôèÿ åäèëìÿê, êþìÿê åäèëìÿê.
òÿ áàøûíäà äóðìà, äÿñòÿéÿ áàø÷ûëûã åòìÿ.
ÄßÑÒßÊËßÒÌß “Äÿñòÿêëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄßÑÒßÁÀÇ ñèô. [ôàðñ.] Þçöíÿ òÿðÿôäàð
ÄßÑÒßÊËßÒÌßÊ èúá. Äÿñòÿê âóðäóð-
îëàí àäàìëàðäàí äÿñòÿ äöçÿëäèá ôèêðèíè, èøèíè
ìàã. Òÿíÿêëÿðè äÿñòÿêëÿòìÿê. ßéèëÿí ÷ÿïÿðè
éåðèòìÿéÿ ÷àëûøàí àäàì (ìÿíôè ìÿíàäà
äÿñòÿêëÿòìÿê.
èøëÿíèð).
ÄßÑÒßÊËÈ ñèô. Äÿñòÿéè îëàí. [Ãûëûíú:] Áó
ÄßÑÒßÁÀÇËÛà èñ. Äÿñòÿ äöçÿëòìÿ, äÿñ-
ýöìöø äÿñòÿêëè ãûëûíú ìÿíÿ ÷àòàð... Ì.Ùö-
òÿáàçûí ýþðäöéö èø (ìÿíôè ìÿíàäà èøëÿíèð).
ñåéí. [Áóüàúûí] ..áåëèíäÿ .. øèðìàéû äÿñòÿêëè,
Äÿñòÿáàçëûã åòìÿê.
ãûðìûçû ãûíëû áèð áû÷àã .. âàð èäè. Ì.Ðçà-
ÄßÑÒßÁßÄßÑÒß çÿðô [ôàðñ.] Äÿñòÿ-
ãóëóçàäÿ.
äÿñòÿ îëàðàã, äÿñòÿ èëÿ, äÿñòÿ ùàëûíäà. Ýþòö-
ÄßÑÒßÊËÈÊ ñèô. Äÿñòÿéÿ (3-úö ìÿíàäà)
ðöá õóáëàðäàí äÿñòÿáÿäÿñòÿ; Áàðû, ýÿë þëÿí-
éàðàð. Äÿñòÿêëèê àüàú.
äÿ ãÿáðèìèí öñòÿ. Ã.Çàêèð. Ãÿì ëÿøêÿðè äó-
ÄßÑÒßÊÑÈÇ ñèô. Äÿñòÿéè îëìàéàí, òóòà-
ðóá äÿñòÿáÿäÿñòÿ; Êþíöë øÿùðèí òàðàú åéëÿ-
úàüû îëìàéàí, ÿë òóòìàüà éåðè îëìàéàí.
ìÿäèíìè? Ì.Â.Âèäàäè.
Äÿñòÿêñèç ãàïû.
ÄßÑÒß×È èñ. Äÿñòÿ èøòèðàê÷ûñû, éàõóä
ÄßÑÒßËßÌß “Äÿñòÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿñòÿ äöçÿëäÿí øÿõñ.
ÄßÑÒßËßÌßÊ ô. 1. Äÿñòÿ ùàëûíà ñàëìàã,
ÄßÑÒß×ÈÍ ñèô. [ôàðñ.] Ñå÷ìÿ, áèð-áèð
äÿñòÿ åòìÿê. Óøàã éûüäûüû ñöíáöëö äÿñ-
äÿðèëÿí âÿ äÿñòÿ ùàëûíäà éûüûëàí. Äÿñòÿ÷èí
òÿëÿìÿêäÿ îëäóüóíäàí Òàïäûüû òàíûìàäû.
öçöì. Äÿñòÿ÷èí àëìà.
ß.ßáöëùÿñÿí.
603
ÄßÑÒßËßÍÄÈÐÌß
ÄßÑÒ-ÕßÒÒ
2. Áèð éåðÿ éûüìàã, éûüûøäûðìàã. [Ãàçû]
[Úàùàí:] Ìîëëà Ãóðàíà áàõìàãäàí ãàáàã
..óòàíäûüûíäàí Ýöëëö ãûçûí öçöíÿ äÿ áàõà
äÿñòÿìàç àëäû, éà éîõ? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áèëìÿéèá, àáàñûíûí ÿòÿéèíè äÿñòÿëÿéèá åâèíÿ
ÄßÑÒßÌÀÇËÛ ñèô. äèí. Äÿñòÿìàç àëìûø,
ýåòäè. (Íàüûë). Õàíïÿðè òåç àéàüà äóðóá òó-
äÿñòÿìàç àéèíè èúðà åòìèø. [Ìöíÿââÿð õà-
ìàíûíûí ÿòÿêëÿðèíè äÿñòÿëÿäè, “ýåúÿíèç õåéðÿ
íûì] ùÿìèøÿ äÿñòÿìàçëû, àüçûäóàëû, ïàê íèé-
ãàëñûí!” – äåéèá úÿëä ÷þëÿ ôûðëàíäû. ß.Âÿëè-
éÿòëÿ ýåòñÿ äÿ, íÿòèúÿ âåðìèðäè. Ìèð Úÿëàë.
éåâ. Àôòàá õàíûì òóìàíûíûí ÿòÿéèíè ÿëèíäÿ
ÄßÑÒßÌÈÚ èñ. ìÿù. Éåëêÿíëè ýÿìèäÿ
äÿñòÿëÿéèá éàâàø-éàâàø ïèëëÿêÿíëÿ èêèíúè
éåëêÿíè ãàëäûðìàã ö÷öí èøëÿíÿí èï. Äÿñòÿ-
ìÿðòÿáÿéÿ ÷ûõìàüà áàøëàäû. ß.Àáàñîâ.
ìèúëÿ éåëêÿíè ãàëäûðìàã.
3. ×èí-÷èí éûüìàã. Ìóçäóð êèøè èíäè úûü-
ÄßÑÒßÌÓÇÄ èñ. Äÿñòÿ (ãðóï) èëÿ ýþðö-
úûüà êèìè éöçëöêëÿðè îí-îí áèð-áèðèíèí öñòÿ
ëÿí èø ö÷öí âåðèëÿí ÿìÿê ùàããû.
äÿñòÿëÿéèá åâèí îðòàñûíäà äöçäö. Ñ.Ì.Ãÿíè-
ÄßÑÒßÐßÊ èñ. Êîòàíûí ÿë òóòóëàí éåðè,
çàäÿ.
äÿñòÿñè.
ÄßÑÒßËßÍÄÈÐÌß “Äÿñòÿëÿíäèðìÿê”-
ÄßÑÒßÐÕÀÍ èñ. [ôàðñ.] Ñöôðÿ. [Ìîëëà]
äÿí ô.èñ.
ýöíîðòà âàõòû äÿñòÿðõàíû à÷ûð êè, áèð àç ÷þðÿê
ÄßÑÒßËßÍÄÈÐÌßÊ ô. Äÿñòÿ ùàëûíà ñàë-
éåñèí. “Ì.Í.ëÿòèô.”. Ìÿììÿäùÿñÿí ÿìè þâ-
ìàã, äÿñòÿ áàüëàìàã.
ðÿòèíèí ñþçöíÿ áàõûá ÷ÿêèëäè äÿñòÿðõàíûí áà-
ÄßÑÒßËßÍÌß “Äÿñòÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
øûíà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÄßÑÒßËßÍÌßÊ 1. ãàéûä. Äÿñòÿ ùàëûíà
ÄßÑÒÔßÐÌÀÍ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Àéàãöñòö
ýÿëìÿê, áèð àðàäà òîïëàøìàã, éûüûøìàã, áèð-
èøëÿðè ýþðÿí ãóëëóã÷ó (îüëàí).
ëÿøìÿê.
ÄßÑÒÝÀÙ [ôàðñ.] á à õ äÿñýàù. Õóäàéàð
2. ìÿúù. Äÿñòÿ ùàëûíà ýÿòèðèëìÿê, äÿñòÿ-
áÿé, ñÿíèí äÿñòýàùûí âàðìûø. Ú.Ìÿììÿä-
äÿñòÿ åäèëìÿê.
ãóëóçàäÿ. Éöç ñÿíÿ áóíäàí ÿãäÿì àòà âÿ áà-
ÄßÑÒßËßØÌß “Äÿñòÿëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
áàëàðûìûçûí äîëàíàúàüûíû, .. ôèêèð âÿ õÿéàëàòûíû
ÄßÑÒßËßØÌßÊ ãàðø. Äÿñòÿ ùàëûíäà
âÿ áèëúöìëÿ, î ÿñðèí þâçà âÿ äÿñòýàùûíû .. Âà-
òîïëàøìàã, äÿñòÿ-äÿñòÿ áèð éåðÿ òîïëàøìàã;
ãèô ýþçÿë ÿøàð âÿ êÿëàìè-àáäàðû èëÿ éàçûá..
ãðóïëàøìàã.
Ô.Êþ÷ÿðëè. [Ýöë÷þùðÿ:] Îõ!.. Èñòÿìèðÿì ìÿí
ÄßÑÒßËßÒÄÈÐÌß “Äÿñòÿëÿòäèðìÿê”-
áó äþâëÿòè, áó äÿñòýàùû! Ö.Ùàúûÿéîâ.
äÿí ô.èñ.
ÄßÑÒÝÈÐ èñ. [ôàðñ.] êþùí. 1. Êþìÿê åäÿí,
ÄßÑÒßËßÒÄÈÐÌßÊ á à õ äÿñòÿëÿòìÿê.
ÿëäÿí òóòàí; éàðäûì÷û, ùèìàéÿ÷è, êþìÿê÷è.
×è÷ÿêëÿðè äÿñòÿëÿòäèðèá ýöëäàíëàðà ãîé-
Òóòñàí ÿëèíè ìÿíè-ôÿãèðèí; Ùÿãã îëà ùÿìèøÿ
äóðìàã.
äÿñòÿýèðèí. Ôöçóëè. Äåéèðëÿð êè, úÿìè ôöãÿðà-
ÄßÑÒßËßÒÌß “Äÿñòÿëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
íûí äÿñòýèðèäèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÄßÑÒßËßÒÌßÊ “Äÿñòÿëÿìÿê”äÿí èúá.
2. Òóòóëìóø, ÿë-ãîëó áàüëàíìûø; ÿñèð.
Àäàìëàðû äÿñòÿëÿäèá éîëà ñàëäûëàð.
Äÿñòýèð åòìÿê – òóòìàã, ÿëèíÿ êå÷èðìÿê,
ÄßÑÒßËÈ ñèô. Äÿñòÿñè îëàí, ÿë òóòìàã
áàøûíû áàüëàìàã, ÿñèð åòìÿê. Óçàã âàëèëÿðè-
ö÷öí éåðè îëàí. Ýöìöø äÿñòÿëè áû÷àã (÷ÿí-
íÿ äÿ êàüûç ýþíäÿð. Ùÿð íÿ õàí âàðñà, äÿñò-
ýÿë). – Ýöëíàç ãà÷ûá åâäÿí òàõòà äÿñòÿëè, ïàñ
ýèð åäèá Òåùðàíà ýþíäÿð. Ú.Úàááàðëû. Úà-
àòìûø óçóí áû÷àüû ýÿòèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìàë .. äÿðèí ìåøÿëÿðÿ ýèðèá ìàðàëëàðû äÿñòýèð
ÄßÑÒßÌÀÇ èñ. [ôàðñ.] äèí. Íàìàçäàí,
åäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äÿñòýèð îëìàã – ÿëÿ êå÷-
áÿçÿí äÿ Ãóðàíû ÿëÿ àëûá îõóìàãäàí ÿââÿë
ìÿê, òÿñëèì îëìàã, ÿñèð îëìàã. // ìÿú. ßñèð,
éóéóíìà (öçö, äèðñÿéÿ ãÿäÿð ãîëó éóìà âÿ
ìÿøüóë. Õàíïÿðè áó ôèêèðëÿðèí ÿëèíäÿ äÿñòýèð
áàøûí îðòàñûíà, åëÿúÿ äÿ àéàãëàðûí öñò òÿðÿ-
èêÿí äèâàð ñààòû îí èêèíè âóðäó. ß.Âÿëèéåâ.
ôèíÿ ñó ÷ÿêìÿ) àéèíè. Äåäè: – Áÿñ ìÿí ýå-
ÄßÑÒÝÈÐß èñ. [ôàðñ.] êþùí. Ãóëï, äÿñ-
äèì áóëàüà òÿðÿô; Äÿñòÿìàçûì ìÿíèì îëóá-
òÿ(ê). Áàøûáÿëàëû ìóçäóð íàÿëàú ÷àìàäàíûí
äó òÿëÿô. Ñ.ß.Øèðâàíè. Äÿñòÿìàç àëìàã –
äÿñòýèðÿñèíÿ éàïûøûá, Ãàíëûòÿïÿ òÿðÿôÿ öç
ùÿìèí àéèíè èúðà åòìÿê. Áèð ýöí áèð íÿôÿð
ãîéäó. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ.
ìîëëà, íåúÿ îëóðñà, ìÿñúèä ùÿéÿòèíäÿ äÿñ-
ÄßÑÒ-ÕßÒÒ èñ. [ôàðñ. äÿñò âÿ ÿð. õÿòò]
òÿìàç àëàíäà ÷àðùîâóçà äöøöð. “Ì.Í.ëÿòèô.”
1. Áèðèñèíèí øÿõñÿí þç ÿëè èëÿ éàçäûüû éàçû.
604
ÄßÑÒÈ
ÄßÂß
Ñöáùàíâåðäèçàäÿ þç äÿñò-õÿòòè èëÿ éàçìàüû-
ïëîâ. Àòàñû åâèíäÿí ãûçà äÿñòóð àøû ýÿëìÿê
íà áàõìàéàðàã, áó êèìè ìöõòÿëèô áÿùàíÿ-
àäÿò èäè. Ð.ßôÿíäèéåâ.
ëÿðëÿ þç éàçäûüûíû ïîçìàüû äà áàúàðûðäû.
ÄßÑÒÓÐÖËßÌßË èñ. [ôàðñ. äÿñòóð âÿ ÿð.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÿìÿë] êþùí. Íèçàìíàìÿ, òÿëèìàò, éàçûëû ýþñ-
2. ìÿú. Ñàâàä. Ö÷ö äÿ úàâàá âåðäèëÿð êè,
òÿðèø. [Âÿçèðëÿðÿ] ..âàõò èêÿí ùàçûðëàíìûø ýþñ-
äÿñò-õÿòëÿðè éîõäó. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
òÿðèøëÿð âÿ äÿñòóðöëÿìÿë âåðèëäè. Ì.Ñ.Îðäó-
ÄßÑÒÈ1 èñ. [ôàðñ.] Êè÷èê, ëöëÿêñèç áàðäàã.
áàäè.
Ñó äÿñòèñè.
ÄßØÍß èñ. [ôàðñ.] êþùí. Êè÷èê õÿíúÿð, éà-
ÄßÑÒÈ2 çÿðô [ôàðñ.] Òåç, ÿëáÿÿë, ÿëöñòö.
õóä ñèëàù êèìè èøëÿäèëÿí èðè áû÷àã. Î çàìàí
..Ìÿììÿäùÿñÿí ÿìè äÿñòè ýåòäè. Ú.Ìÿììÿä-
ùÿëÿ íàãàí-çàä éîõ èäè, éàíûìäà àíúàã äÿø-
ãóëóçàäÿ.
íÿ, èêè äÿíÿ ïèøòîâ âàð èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄßÑÒÈ-ÕßÒÒ á à õ äÿñò-õÿòò.
ÄßØÒ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. ×þë, ñÿùðà, áèéàáàí.
ÄßÑÒ-ÏÀ×À èñ. [ôàðñ.] êþùí. Òÿëàøà äöø-
ßãëö-ùóøóì ýåäèá áèð Ëåéëèâÿøäÿ; Ìÿúíóíè-
ìÿ, òÿëÿñìÿ, èçòèðàá, ÷àïàëàìà. // Çÿðô ìÿ-
øåéäà òÿê äöøìöøÿì äÿøòÿ. Ã.Çàêèð.
íàñûíäà. Òÿëàø è÷èíäÿ, ùÿéÿúàíëû áèð ùàëäà,
ÄßØÒÈ èñ. [ôàðñ.] ìóñ. Àçÿðáàéúàí, ùàáå-
þçöíö èòèðìèø ùàëäà. Áó ùàëäà ãàëìàãàëäàí
ëÿ Èðàí êëàññèê ìóñèãèñèíäÿ ìóüàìëàðäàí
.. Ùàòÿìõàí àüà âÿ Øàùáàç áÿé éàòäûãëàðû
áèðèíèí àäû.
äàìäà éóõóäàí îéàíûá äÿñò-ïà÷à, êþéíÿê-
ÄßÂÀ [ÿð.] 1. Á à õ äàâà. Áèð ÿëäÿ òóòóá òè-
úÿê Ìöñéþ Æîðäàíûí ñÿñèíÿ éöéöðäöëÿð.
üèíè, áèð ÿëäÿ òóòóá ñÿíý; Äÿâàéà ýÿëèðñÿ, îíà
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Äÿñò-ïà÷à îëìàã – èç-
úàíûì äÿ ñöïÿðäèð. Ñ.ß.Øèðâàíè. Äå ýþðöì,
òèðàáà äöøìÿê, ÿë-àéàüà äöøìÿê, òÿøâèøÿ
êö÷ÿäÿ íÿ âàð, à êèøè? Áó íÿ äÿâàäûð, àíëà-
äöøìÿê, òÿëàøà äöøìÿê. Î òåëåãðàìäà íÿ
äûíìû èøè? Ì.ß.Ñàáèð.
âàð êè, ùÿçðÿòè-âàëà áó úöð äÿñò-ïà÷à îëäó-
2. êþùí. á à õ òåîðåì.
ëàð? Ï.Ìàêóëó.
◊ Äÿâà âÿêèëè êþùí. – á à õ àäâîêàò.
ÄßÑÒÏßÐÂßÐÄß èñ. [ôàðñ.] êþùí. Áèðè-
ÄßÂÀ [ôàðñ.] êëàñ. á à õ äàâà. Ùÿð äÿðäèí
íèí éåòèøäèðìÿñè îëàí, áèðèíèí éàíûíäà òÿð-
áèð äÿâàñû âàð. (Àòà. ñþçö). Ãÿì äÿôèíÿ úàìè-
áèéÿ àëàí, ñÿíÿò þéðÿíÿí àäàì. Éàçûã þâðÿò
ìåé äÿâàäûð; Òÿäáèðè-ãÿì åéëÿìÿê ðÿçàäûð.
Ìèðçÿ Íÿñèáèí þâðÿòèíèí éàíûíà ýÿëèá áó
Ôöçóëè. Äåäèëÿð: – Èñòÿ ëÿáèíäÿí äÿðäè-
ñþçëÿðè äåäè: – Õàíûì, áó óøàã àõóíäóí
ïöíùàíÿ äÿâà. Ñ.ß.Øèðâàíè. Äÿâà åòìÿê
äÿñòïÿðâÿðäÿñèäèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
– á à õ äàâà åòìÿê (“äàâà”äà). Ìÿí çàìè-
ÄßÑÒÐßÑ [ôàðñ.] êëàñ. ßëè ÷àòìà, íàèë
íÿì êè, îëìàéà áèð èëëÿò èëÿ ôþâò; Ùÿð õÿñòÿéÿ
îëìà, éåòèøìÿ; ÿëäÿ åòìÿ, ìöâÿôôÿã îëìà.
äÿâà åäÿëÿð ýÿð øÿðàá èëÿ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
Éîõäóð ÿëàú, ÷îõäóð áó êþíëöìäÿ ùÿñðÿòèì;
ÄßÂÀÌ [ÿð.] á à õ äàâàì. Þìðöìöí éîõ
Íÿ âÿñëÿ äÿñòðÿñ, íÿ ôÿðàãûíäà òàãÿòèì.
äÿâàìö ïàéàíû. Ñ.ß.Øèðâàíè. Éîõäóð äÿâàì
Ñ.ß.Øèðâàíè. Äÿñòðÿñ îëìàã – íàèë îëìàã,
ìÿíäÿ îòóç ýöí êÿñàëÿòÿ. Ì.Ìþúöç.
ÿëäÿ åòìÿê, ìöâÿôôÿã îëìàã, ÿëè ÷àòìàã.
ÄßÂÀÒ [ÿð.] á à õ äàâàò. Àë ÿëèíÿ ãÿëÿì,
Ìÿãñóäóíà äÿñòðÿñìè îëäóí? Äèëäàðèíÿ ùÿì-
äÿâàò; Ìÿí ýöíö ãÿðàíè éàç. Ñàðû Àøûã.
íÿôÿñìè îëäóí? Ôöçóëè. Ùàìû èñòÿðäè êè, áó éà-
ÄßÂß èñ. Ñÿùðàëàðäà âÿ ãóðó ÷þëëÿðäÿ èñ-
çûëàðûí [ùåðîãëèôëÿðèí] à÷àðûíû êÿøô åäÿðÿê
òèôàäÿ îëóíàí, áèð âÿ éà èêèùöðýöúëó, ÷îõ äþ-
ìÿçìóíëàðûíäàí õÿáÿðäàð îëóá, êþùíÿ áèð
çöìëö èðè éöê ùåéâàíû. Áèðùöðýöúëö äÿâÿ.
ìèëëÿòèí òàðèõèíÿ äÿñòðÿñ îëàéäû. Ô.Àüàçàäÿ.
Äÿâÿ áàëàñû. – Äÿâÿäÿí áþéöê ôèë âàð. (Àòà.
ÄßÑÒÓÐ èñ. [ôàðñ.] êþùí. 1. Òÿëèìàò, ýþñ-
ñþçö). Êàðâàíäà áèð äÿâÿ, áèð äÿ åøøÿê; Àðûã
òÿðèø. Ñóëäóç õàí êîíñóëäàí âÿ Ñÿðäàð Ðÿøè-
äöøìöø èäè ìÿíèì éàáûì òÿê. Ã.Çàêèð. [Ãàð-
äèí àëäûüû äÿñòóðà ýþðÿ, ìöùàðèáÿ çàìàíû
òàë:] Áèçàíñà ýåäÿí äÿâÿ êàðâàíëàðû ùÿëÿ
Ùåëìèíèí äÿñòÿñèíè àðõàäàí âóðàúàã âÿ
ãàéûòìàìûøäûð... Ì.Ùöñåéí.
ìÿùâ åäÿúÿêäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
◊ Äÿâÿ îéíàéàíäà ãàð éàüàð – þç éàøûíà,
2. Á à õ äöñòóð 2-úè ìÿíàäà.
ìþâãåéèíÿ, âÿçèééÿòèíÿ ìöíàñèá îëìàéàí
◊ Äÿñòóð àøû åòíîãð. – ÿð åâèíÿ êþ÷ÿíäÿí
ùÿðÿêÿò åäÿí àäàì ùàããûíäà. Äÿâÿíèí áîé-
ñîíðà ãûçûí àòàñû åâèíäÿí îíà ýþíäÿðèëÿí
íó êèìè (äöç) – äöç îëìàéàí øåé ùàããûíäà.
605
ÄßÂßÚßÐ
ÄßÉÀÍßÒËÈ
Äÿâÿñè þëìöø ÿðÿá – áàøû ÷îõ áÿëàëàð ÷ÿê-
âÿòèíè ãÿáóë åòìÿäèëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äèëà-
äèéè, ùÿð úöð ìÿùðóìèééÿòëÿðÿ ìÿðóç ãàëäûüû
ðà .. ßæäÿðèí äÿâÿòè öçðÿ êÿíäÿ ãîíàã ýåò-
ö÷öí ùÿð øåéÿ ëàãåéä áàõàí àäàì ùàããûíäà.
ìèøäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Äÿâÿò åòìÿê
ÄßÂßÚßÐ èñ. ìÿù. Éóõóñóç ãàëàí, éàòà
(åëÿìÿê) – 1) ùþðìÿòëÿ áèð éåðÿ ÷àüûðìàã.
áèëìÿéÿí àäàì. Ñÿùÿðÿ ãÿäÿð äÿâÿúÿð îëìàã.
Óøàãëàð áèð íå÷ÿ ýöí äèíúÿëäèêäÿí ñîíðà áèð
ÄßÂßÚÈÊ èñ. çîîë. Òîðãàíàäëûëàð íÿñëèí-
àõøàì Ìèðçÿ, Óñòà Çåéíàëû øàìà äÿâÿò åòäè.
äÿí ÷îõ áþéöê îëìàéàí ùÿøÿðàò (úöúö).
ß.Ùàãâåðäèéåâ; 2) êèò. þçöíö áó âÿ éà áàøãà
ÄßÂß×È èñ. Äÿâÿ ñàõëàìàã âÿ èøëÿòìÿê-
úöð àïàðìàüû, áèð øåéè ãÿáóë âÿ éà áèð øåéÿ
ëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì. Äÿâÿ÷è èëÿ äîñò îëàíûí
ðèàéÿò åòìÿéè òÿëÿá åòìÿê, òÿêëèô åòìÿê.
äàðâàçàñû ýåí ýÿðÿê. (Àòà. ñþçö). [ßìèðàñëàí
Èíòèçàìà äÿâÿò åòìÿê. [Ãÿùðÿìàí] ..Éóñèôè
áàáà:] Áàõ î çàìàí, îüóë, áó Àüáóëàüà .. äÿ-
ñàðïäûüû ÿéðè éîëäàí äîüðó éîëà äÿâÿò åòìÿê
âÿ÷è áåëÿ ÷îõ ÷ÿòèí ýÿëèá ÷ûõûðäû.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
èñòÿéèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
ÄßÂß×ÈËÈÊ èñ. Äÿâÿ ñàõëàìà âÿ äÿâÿ èëÿ
ÄßÂßÒÅÄÈÚÈ ñèô. ×àüûðàí, äÿâÿò åäÿí.
éöê äàøûìà èøè. Äÿâÿ÷èëèêëÿ ìÿøüóë îëìàã.
Äÿâÿòåäèúè ìÿêòóá. – Áèðèíúè äÿôÿ îëàðàã
ÄßÂßÄÀÁÀÍÛ èñ. áîò. Ãîë-áóäàãëû, ñö-
Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ íöìàéèøÿ äÿâÿòåäèúè
ðöíÿí êþêöìñîâ ýþâäÿëè ÷îõèëëèê îò áèòêèñè.
âÿðÿãÿëÿð ýþðöíìÿéÿ áàøëàäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Õûðäà îò áèòêèñè îëàí äÿâÿäàáàíûíûí .. áþéöê
ÄßÂßÒÈÊÀÍÛ èñ. áîò. ßí ÷îõ ãóðàãëûã
êþêéàíû éàðïàãëàðû óçóí ñàïëàãëàð öçÿðèíäÿ
éåðëÿðäÿ âÿ ñÿùðàëàðäà áèòÿí, äÿâÿëÿðèí éå-
éåðëÿøìèøäèð. Ð.ßëèéåâ.
äèéè òèêàíëû îò áèòêèñè.
ÄßÂßÄßËËßÉÈ èñ. çîîë. Éàøûë ðÿíýëè,
ÄßÂßÒËÈ ñèô. Áèð éåðÿ (ãîíàãëûüà âÿ ñ.-éÿ)
óçóí àéàãëû ùÿøÿðàò íþâö.
äÿâÿò îëóíìóø, ÷àüûðûëìûø. Ãîíàãëûüà äÿ-
ÄßÂßÔÛÍÄÛÜÛ èñ. Úþêÿ àüàúûíûí ìåéâÿñè.
âÿòëè àäàì. Èúëàñà äÿâÿòëè. Áó ýöí òîéà äÿ-
ÄßÂßÝÞÒÖÐÌßÇ ñèô. äàí. ×îõ àüûð, ÷îõ
âÿòëèéÿì.
éåêÿ, ÷îõ øåé òóòàí, áþéöê ùÿúìëè. Äÿâÿ-
ÄßÂßÒÍÀÌß èñ. [ÿð. äÿâÿò âÿ ôàðñ.
ýþòöðìÿç ñàíäûã.
...íàìÿ] ×àüûðûø êàüûçû, äÿâÿò êàüûçû. Áàùàð
ÄßÂßÃÛÐÀÍ èñ. áîò. Ãóðàãëûã éåðëÿðäÿ âÿ
áàéðàìûíà îí áåø ýöí ãàëìûø, Òîüðóë áöòöí
äàøëû éàìàúëàðäà áèòÿí òèêàíëû êîë âÿ êîëúóã.
þëêÿëÿðÿ äÿâÿòíàìÿëÿð éàçûá Òÿáðèçÿ íöìà-
ÄßÂßÃÛÐÕÀÍ èñ. Êå÷ìèøäÿ äÿâÿëÿðè
éÿíäÿëÿð ýþíäÿðìÿëÿðèíÿ ÿìð âåðìèøäè.
ãûðõìàãëà ìÿøüóë îëàí àäàì.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áàðõóäàð ñå÷êè äÿâÿòíàìÿ-
ÄßÂßÃÓËÀÜÛ èñ. áîò. Êþêöíäÿ àøû ìàä-
ñèíÿ áàõà-áàõà ãàëäû. Ìèð Úÿëàë.
äÿñè îëàí èêèëÿïÿëè áèòêè; ñöïöðýÿîòó (áîéàã
ÄßÂßÉÓÍÓ ñèô. 1. Äÿâÿ éóíóíäàí òî-
êèìè èøëÿäèëèð).
õóíìóø. Äÿâÿéóíó øàë.
ÄßÂßÃÓØÓ èñ. çîîë. Èñòè þëêÿëÿðäÿ éàøà-
2. Äÿâÿíèí éóíó ðÿíýèíäÿ îëàí. Äÿâÿéó-
éàí, èòèãà÷àí, ëàêèí ó÷à áèëìÿéÿí ÷îõ áþéöê
íó ïàð÷à.
ãóø. Äÿâÿãóøó éöêÿ ýÿëÿíäÿ ãàíàäûíû ýþñ-
ÄßÉÀÍßÒ èñ. [ÿð.] Ìþùêÿìëèê, ñÿáàò, þç
òÿðÿð. (Àòà. ñþçö). ..Àôðèêà äÿâÿãóøóñó ùå÷
ñþçöíöí öñòöíäÿ äóðìà. Øèêÿñòÿ Çàêèðÿì,
ó÷à áèëìÿéÿðÿê éåðäÿ ùÿðÿêÿò åäèð. Äÿâÿãó-
úþâðö-úÿôàéà; Îíëàð òÿê äåéèëÿì, äÿéàíÿòèì
øó èíäèêè ãóøëàðûí ÿí áþéöéöäöð. Åðêÿê äÿ-
âàð. Ã.Çàêèð. Çÿííèìúÿ, ùÿãèãè äîñò ÷îõ àç
âÿãóøóëàð 2 ì 75 ñì-ÿ ãÿäÿð ùöíäöðëöêäÿ
òàïûëàð êè, îíóí ñÿäàãÿò âÿ äÿéàíÿòèíÿ åòè-
âÿ 75 êã-äÿê àüûðëûãäà îëóðëàð.
áàð åäèá äàð ýöíöíäÿ îíà öìèä áàüëàéàñàí.
ÄßÂßËÈ 1. èñ. Äÿâÿéÿ ìèíìèø àäàì. Áó
Ô.Êþ÷ÿðëè. Èëëÿð ãàéÿìèçÿ èëê áàùàð äåéèð;
ýÿëÿí äÿâÿëèäè; Àòäûäû, äÿâÿëèäè; Éàðû ÿëäÿí
Áèçäÿäèð äÿéàíÿò, åòèáàð äåéèð. Ì.Ðàùèì.
ãîéìàðàì; Ñþâäàìûí ÿââÿëèäè. (Áàéàòû).
ÄßÉÀÍßÒËÈ ñèô. Ñÿáàòëû, ìþùêÿì, þç
2. ñèô. Äÿâÿñè îëàí.
ñþçöíöí öñòöíäÿ äóðàí, áåë áàüëàíûëà áèëÿí.
ÄßÂßÎÒÓ èñ. áîò. Ìàðåíà ôÿñèëÿñèíÿ äà-
Áöòöí Èðàã, ôàðñ âÿ Àçÿðáàéúàí õàëãûíà òàï-
õèë îëàí áèðèëëèê îò áèòêèñè.
øûðûëûð êè, Òîüðóëà âÿ Åëäÿíèçèí äÿéàíÿòëè õÿ-
ÄßÂßÐßÝÞÇ á à õ äàáÿðÿýþç.
ëÿôè îëàí Úàùàí Ïÿùëÿâàí Ìÿùÿììÿäÿ áèëà-
ÄßÂßÒ èñ. [ÿð.] Ùþðìÿòëÿ áèð éåðÿ ÷àüûð-
âàñèòÿ áåéÿò åòñèí. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Úÿôÿðãó-
ìà (÷àüûðûëìà); ÷àüûðûø. Îíëàð ùå÷ êÿñèí äÿ-
ëó õàí:] Ìÿí ñÿíÿ àíä è÷èðÿì êè, ìÿí òÿê äÿ-
606
ÄßÉÀÍßÒËÈËÈÊ
ÄßÉÈÐÌÀÍ
éàíÿòëè íþêÿðè úöìëÿ Èðàíû àõòàðñàí, òàïà
ÄßÉßÍßÊËßÌßÊ ô. Äÿéÿíÿêëÿ äþé-
áèëìÿçñÿí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìÿê (âóðìàã); êþòÿêëÿìÿê.
ÄßÉÀÍßÒËÈËÈÊ èñ. Ñÿáàòëûëûã, ñþçöíöí
ÄßÉßÍßÊËÈ ñèô. 1. ßëèíäÿ äÿéÿíÿê îëàí.
öñòöíäÿ ìþùêÿìëèê.
2. ìÿú. Ýöúëö, ãîëóçîðëó.
ÄßÉÀÍßÒÑÈÇ ñèô. Äÿéàíÿòè îëìàéàí, ñÿ-
ÄßÉßÐ èñ. 1. Ãèéìÿò, áàùà. Êèòàáûí äÿ-
áàòû îëìàéàí, ìþùêÿì îëìàéàí, þç ñþçö-
éÿðè íÿäèð? Ìÿùñóëóí ìàéà äÿéÿðè.
íöí öñòöíäÿ äóðìàéàí. Äÿéàíÿòñèç àäàì.
2. èãò. ßìòÿÿ èñòåùñàëûíà ñÿðô åäèëÿí âÿ áó
ÄßÉÀÍßÒÑÈÇËÈÊ èñ. Ñÿáàòñûçëûã, þç ñþ-
ÿìòÿÿäÿ ìàääèëÿøÿí àáñòðàêò ÿìÿéèí
çöíöí öñòöíäÿ äóðìàìàçëûã.
ìöÿééÿí ìèãäàðû. Äÿéÿðèí ìèãäàðû èúòèìàè-
ÄßÉÄÈÐÌßÊ èúá. Áèð øåéè áàøãàñûíà òî-
çÿðóðè èø âàõòû èëÿ òÿéèí åäèëèð. Èçàôè äÿéÿð.
õóíäóðìàã, áèð øåéèí áàøãàñûíà òîõóíìàñû-
3. ìÿú. Ãèéìÿò, ÿùÿìèééÿò, ëÿéàãÿò,
íà ñÿáÿá îëìàã.
êåéôèééÿò. ßñÿðèí áÿäèè äÿéÿðè. Áó ñþçöí ùå÷
ÄßÉß èñ. Ãàðüûäàí âÿ ñ.-äÿí äöçÿëäèëìèø
áèð äÿéÿðè éîõäóð. – Ôÿõðÿääèíèí ãÿùðÿìàí-
êîìàúûã; àëà÷ûã, ãàçìà. [Ñÿð÷ÿëÿð ãûøäà]
ëûüûíû âÿ öìóìèééÿòëÿ, àçÿðáàéúàíëûëàðûí
ýåúÿëÿð äÿ ñàìàíëûüà, äÿéÿëÿðÿ; äàõìàëà-
ùÿðáè äÿéÿðèíè ÷îõ ýþçÿë áèëèðäè. Ì.Ñ.Îðäó-
ðûí, êöëÿø äàìëàðûí äåøèêëÿðèíÿ ýèðÿðÿê þçëÿ-
áàäè. Ýþçÿë îëóð áó éåðëÿðèí ñÿùÿðè; Ìÿíúÿ,
ðèíè ñîéóãäàí ìöùàôèçÿ åäèðäèëÿð. Ñ.Ñ.Àõóí-
âàðäûð äöíéàëàðà äÿéÿðè. À.Øàèã.
äîâ. // Öñòöþðòöëö, éàíëàðû à÷ûã òèêèëè; òàëâàð.
4. ñèô. Ëàéèã. Îõóìàüà äÿéÿð ÿñÿð. Ýþð-
Öçöìëÿð ýöë òþêÿíäÿ, èéóí àéûíûí àõûðëàðûí-
ìÿéÿ äÿéÿð éåð.
äà éîðüàí-äþøÿéèíè ýþòöðöá, áàüäà, äÿéÿäÿ
ÄßÉßÐ-ÄßÉÌßÇÈÍß çÿðô Ùÿãèãè ãèé-
ìÿòèíäÿí, äÿéÿðèíäÿí óúóç, ùÿð íå÷ÿéÿ
éàòûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ýÿëäè, ùå÷ÿ-ïó÷à. – Ñàáàù Áèííÿò èíÿéèíè, éà
ÄßÉßÚÈÊ èñ. Êè÷èê äÿéÿ. Äÿéÿúèê ãóð-
äà äàíàëàðûíû áàçàðà ÷ûõàðàúàã .. äÿéÿð-
ìàã. Äÿéÿúèêäÿ éàøàìàã.
äÿéìÿçèíÿ ñàòìàëû îëàúàã. È.Ìÿëèêçàäÿ.
ÄßÉßËÈÊ èñ. 1. Äÿéÿ ãóðìàã ö÷öí ëàçûì
ÄßÉßÐËÈ ñèô. 1. Ãèéìÿòëè, áàùàëû; êåé-
îëàí (éåð, àüàú âÿ ñ.). Äÿéÿëèê éåð.
ôèééÿòëè. Äÿéÿðëè ïàð÷à. Äÿéÿðëè øåé.
2. Äÿéÿëÿðäÿí èáàðÿò îáà, êÿíä, øÿíëèê.
2. ìÿú. Ãèéìÿòëè, ëÿéàãÿòëè, ÿùÿìèééÿòëè,
Äÿðÿíèí ãûðàüûíäàêû äÿéÿëèê.
÷îõ éàðàðëû, ÷îõ ëàçûìëû. Äÿéÿðëè èø÷è. Äÿéÿðëè
ÄßÉßÍßÊ èñ. 1. Áèð áàøû òîïïóç ÷îìàã,
àäàì. Äÿéÿðëè äîñò. Äÿéÿðëè ìÿñëÿùÿò. Îíóí
ÿë àüàúû. ×îáàí äÿéÿíÿéè. Äÿéÿíÿê èëÿ âóð-
äÿéÿðëè õèäìÿòè îëìóøäóð. – Î, ùÿð êÿñäÿí
ìàã. – ßââÿëè ùÿíÿê, àõûðû äÿéÿíÿê. (Àòà.
äÿéÿðëè, èýèä, ýþçÿë, ñåâèìëè... Ú.Úàááàðëû.
ñþçö). [Éåòÿð:] Ùÿíÿê, ùÿíÿê, àõûðû äÿéÿ-
..Áåëÿ äÿéÿðëè ñþçëÿðè èëÿ äàéûì áàúûñûíû éîëà
íÿê... Í.Âÿçèðîâ. Ýöíäÿ éöç éîë âóðàðäûëàð
ýÿòèðìÿê èñòÿéèðäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
äÿéÿíÿê; Ñàüðûñû ñÿðáÿñÿð îëóá äþéÿíÿê.
ÄßÉßÐËÈËÈÊ èñ. Äÿéÿðëè øåéèí ùàë âÿ
Ñ.ß.Øèðâàíè. [Ãóëó:] ßëèãóëó äèâàíäàí åëÿ
êåéôèééÿòè; ãèéìÿòëèëèê.
ãîðõóð, íåúÿ êè èò äÿéÿíÿêäÿí. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ÄßÉßÐÑÈÇ ñèô. 1. Ùå÷ áèð äÿéÿðè, ãèéìÿòè
2. ìÿú. Ýöú, çîð, êþòÿê ìÿíàñûíäà.
îëìàéàí. Äÿéÿðñèç øåé. Äÿéÿðñèç ÿñÿð. Ùèê-
3. ìÿú. Éöíýöë ñþéöø ìÿíàñûíäà. [Ýöë-
ìÿò Èñôàùàíè, Ìàçÿíäÿðàí ìàëèêàíÿñèíè Ðçà
íàç:] Ñÿíÿ éöçéàøëû äóë àðâàä éàðàøàð, åé
õàíà áàüûøëàäûüûíû âÿ áó äÿéÿðñèç ùÿäèééÿíè
äÿéÿíÿê! Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ñîíñóç ìÿùÿááÿò ÿëàìÿòè îëàðàã ãÿáóë åò-
◊ Äÿéÿíÿê êèìè – 1) ãóðó, úîä, áÿðê.
ìÿñèíè õöñóñè ìÿêòóáëà îíà áèëäèðìÿéè ãÿ-
Äÿéÿíÿê êèìè ÷þðÿê; 2) äöìäöç, ùÿðÿêÿòñèç.
ðàðà àëäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
[Ùàúû Àüàêÿðèì:] Ðÿää îë! ßäÿ, Õàëûã, íÿ
2. Ëÿéàãÿòñèç, ÿùÿìèééÿòñèç, éàðàðñûç,
äÿéÿíÿê êèìè äàéàíìûñàí! Ñ.Ðÿùìàí.
éàðûòìàç. Äÿéÿðñèç àäàì. Äÿéÿðñèç èø.
ÄßÉßÍßÊÀÉÀÃËÛËÀÐ èñ. çîîë. Ãàëûí
ÄßÉßÐÑÈÇËÈÊ èñ. Äÿéÿðñèç øåéèí ùàë âÿ
äÿðè òÿáÿãÿñè èëÿ þðòöëö áàðìàãëàðû îëàí úöò-
êåéôèééÿòè; ëÿéàãÿòñèçëèê, éàðàðñûçëûã, éàðûò-
äûðíàãëû ùåéâàíëàð.
ìàçëûã.
ÄßÉßÍßÊËßÌß “Äÿéÿíÿêëÿìÿê”äÿí
ÄßÉÈÐÌÀÍ èñ. Äÿíè öéöäöá óíà âÿ éà
ô.èñ.
éàðìàéà ÷åâèðìÿê ö÷öí ìöõòÿëèô ãóðüóëàðû
607
ÄßÉÈÐÌÀÍ×Û
ÄßÉÈØÄÈÐÈËÌßÇ
îëàí êàðõàíà, ìöÿññèñÿ. Éåë äÿéèðìàíû. Ñó
2. Éóìðó, éóâàðëàã. Äÿéèðìè øàìàìà,
äÿéèðìàíû. Áóõàð äÿéèðìàíû. – Äÿéèðìàíûí
ãàðïûç.
éàðàøûüû òîðáà-÷óâàëäûð. (Àòà. ñþçö). Òÿá-
ÄßÉÈÐÌÈÚß ñèô. Àç äÿéèðìè, áèð ãÿäÿð
ðèçäÿ áó ñààò ãÿùÿòëèêäèð âÿ ÿùàëè ÷þðÿê öçö-
äÿéèðìè (éóâàðëàã). Äÿéèðìèúÿ ÷þðÿê.
íÿ ùÿñðÿòäèð. Äÿéèðìàíëàðûí ñóëàðûíû êÿñèá-
ÄßÉÈÐÌÈËßÌß “Äÿéèðìèëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ëÿð êè, äÿéèðìàíëàð éàòñûíëàð. Ú.Ìÿììÿä-
ÄßÉÈÐÌÈËßÌßÊ ô. Äÿéèðìè (éóâàðëàã)
ãóëóçàäÿ. Ãÿùâÿ äÿéèðìàíû – ãÿùâÿ
ùàëà ñàëìàã, ýèðäÿ åòìÿê. Êöíäÿíè äÿéèðìè-
öéöòìÿê ö÷öí êè÷èê ìàøûí (äÿéèðìàí). ßë
ëÿìÿê. – Óúàáîéëó àäàì äîäàãëàðûíû äÿéèð-
äÿéèðìàíû – ÿëëÿ ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðèëÿí, éàðìà
ìèëÿäèá òöñòöíö òàâàíà öôöðäö. È.Ìÿëèêçàäÿ.
âÿ ñ. öéöòìÿê ö÷öí êè÷èê ìàøûí.
ÄßÉÈÐÌÈËßÍÌß “Äÿéèðìèëÿíìÿê”-
◊ Äÿéèðìàí êèìè öéöäöá òþêìÿê – ÷îõ
äÿí ô.èñ.
äàíûøìàã, áîø-áîø äàíûøìàã. Äÿéèðìàí
ÄßÉÈÐÌÈËßÍÌßÊ ô. Äÿéèðìè (éóâàð-
õîðóçó – ÷îõ ñàüëàì, ãûâðàã àäàì ùàããûíäà.
ëàã) ùàëà ýÿëìÿê, ýèðäÿëÿíìÿê, òàì äàèðÿ
Äÿéèðìàí øàùàäû – äÿéèðìàíäà öéöäöëÿí
øÿêëèíè àëìàã. Àé äÿéèðìèëÿíäè.
äÿíäÿí ýþòöðöëÿí öéöòìÿ ùàããû. Äÿéèðìà-
ÄßÉÈÐÌÈËßØÄÈÐÈËÌß “Äÿéèðìèëÿøäè-
íûí áîüàçûíäàí ñàëñàí (àëòäàí) äèðè ÷ûõàð –
ðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ñîí äÿðÿúÿ çèðÿê âÿ äèðèáàø àäàì ùàããûíäà.
ÄßÉÈÐÌÈËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. 1. Äÿ-
éèðìè (éóâàðëàã) ùàëà ñàëûíìàã, ýèðäÿëÿøäè-
ÄßÉÈÐÌÀÍ×Û èñ. Äÿéèðìàíäà óí öéöò-
ìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì. Äÿéèðìàí÷ûíûí
ðèëìÿê.
2. Êÿñèðñèç ùàëà ñàëûíìàã (ðÿãÿì, ùåñàá).
øàùèäè êþìáÿ÷è îëàð. (Àòà. ñþçö). [Ãóëàì-
ùöñåéí:] Öñòöìö óíëó ýþðöá àäûìû äÿéèð-
ÄßÉÈÐÌÈËßØÄÈÐÌß “Äÿéèðìèëÿøäèð-
ìÿê”äÿí ô.èñ.
ìàí÷û ÷àüûðìà. Ì.Èáðàùèìîâ. // Äÿéèðìàí
ÄßÉÈÐÌÈËßØÄÈÐÌßÊ ô. 1. Äÿéèðìè (éó-
ñàùèáè.
âàðëàã) ùàëà ñàëìàã, ýèðäÿëÿøäèðìÿê.
ÄßÉÈÐÌÀÍ×ÛËÛà èñ. Äÿéèðìàí÷ûíûí ñÿ-
2. Êÿñèðñèç ùàëà ñàëìàã. Ùåñàáû äÿéèðìè-
íÿòè, ïåøÿñè. Äÿéèðìàí÷ûëûãëà ìÿøüóë îëìàã.
ëÿøäèðìÿê.
– Úÿôÿð áó ýöíäÿí äÿéèðìàí÷ûëûã åòìÿéÿ
ÄßÉÈÐÌÈËßØÌß “Äÿéèðìèëÿøìÿê”äÿí
áàøëàäû. ß.Âÿëèéåâ.
ô.èñ.
ÄßÉÈÐÌÀÍÄÀØÛ èñ. Äÿéèðìàíäà óíó
ÄßÉÈÐÌÈËßØÌßÊ á à õ äÿéèðìèëÿí-
öéöäÿí ýèðäÿ äàø.
ìÿê.
ÄßÉÈÐÌÀÍÕÀÍÀ èñ. Äÿéèðìàí âÿ îíóí
ÄßÉÈÐÌÈËßÒÌß “Äÿéèðìèëÿòìÿê”äÿí
îëäóüó éåð. Ìóðàä .. áèð êÿðÿ äÿ êÿíääÿí,
ô.èñ.
÷àëûøäûüû Ùàúû Ðöñòÿì îüëóíóí õàíàñûíäàí
ÄßÉÈÐÌÈËßÒÌßÊ á à õ äÿéèðìèëÿìÿê.
êÿíàðà ÷ûõìàìûøäû. Ñ.Ùöñåéí.
ÄßÉÈÐÌÈËÈÊ èñ. Äÿéèðìè (éóâàðëàã) øå-
ÄßÉÈÐÌÀÍËÛà ñèô. 1. Äÿéèðìàíäà öéö-
éèí ùàëû; ýèðäÿëèê, éóâàðëàãëûã. Ãàðïûçûí äÿ-
äöëìÿê ö÷öí àéðûëìûø. Äÿéèðìàíëûã òàõûë.
éèðìèëèéè. Àéûí äÿéèðìèëèéè. Ñèôÿòèí äÿéèðìèëèéè.
– Ñàíìà ÿçäèêúÿ ôÿëÿê áèçëÿðè âèðàíëûã îëóð;
ÄßÉÈÐÌÈÑÈÔßÒ ñèô. Ýèðäÿñèôÿò, éóìðó-
Óí òÿìÿííàñû èëÿ áóüäà äÿéèðìàíëûã îëóð.
ñèôÿò. Äÿéèðìèñèôÿò óøàã.
Ì.ß.Ñàáèð.
ÄßÉÈÐÌÈÑΠñèô. Áèð ãÿäÿð äÿéèðìè;
2. Äÿéèðìàí îëàí éåð.
éóâàðëàãòÿùÿð.
ÄßÉÈÐÌß “Äÿéäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄßÉÈØÄÈÐÈÚÈ èñ. õöñ. Åëåêòðèê úÿðÿéàíû-
ÄßÉÈÐÌÈ ñèô. 1. Äàèðÿ øÿêëèíäÿ îëàí;
íûí, ãàçûí âÿ ñ.-íèí èñòèãàìÿòèíè, ýöúöíö,
äàèðÿâè, ýèðäÿ, éóâàðëàã. Öçöí àü, äÿéèðìè,
ìöõòÿëèô ìåõàíèçìëÿðèí èøèíèí õàðàêòåðèíè
ýþçöí ìÿñòàíÿ; Áàõûøûí áàüðûìû äþíäÿðäè
äÿéèøäèðÿí àëÿò, ãóðüó, úèùàç.
ãàíÿ. Ì.Ï.Âàãèô. Õàíûì äÿñìàëûíû ÷ûõàðûá
ÄßÉÈØÄÈÐÈËÌß “Äÿéèøäèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
àü äÿéèðìè öçöíö ñèëäè, ñà÷ëàðûíû äöçÿëòäè...
ÄßÉÈØÄÈÐÈËÌßÊ
“Äÿéèøäèðìÿê”äÿí
×ÿìÿíçÿìèíëè. Êÿíèç Ùÿëèìÿ è÷ÿðè ýèðèá
ìÿúù.
äÿéèðìè ñòîëóí öñòöíÿ òÿìèç ñöôðÿ ñàëäû.
ÄßÉÈØÄÈÐÈËÌßÇ ñèô. Äÿéèøäèðèëÿ áèëìÿ-
ß.Àáàñîâ.
éÿí, äÿéèøäèðèëìÿëè îëìàéàí.
608
ÄßÉÈØÄÈÐÌß
ÄßÉÈØÈËÌßÊ
ÄßÉÈØÄÈÐÌß “Äÿéèøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ùàëäàí áàøãà áèð ùàëà êå÷ÿí. Äÿéèøÿí ùàâà.
ÄßÉÈØÄÈÐÌßÊ ô. 1. Áèð øåéè âåðèá ÿâÿ-
Äÿéèøÿí êöëÿê. Äÿéèøÿí úÿðÿéàí ôèç.
çèíÿ áàøãà áèð øåé àëìàã; ìöáàäèëÿ åòìÿê.
– äþâðè ñóðÿòäÿ þç ãöââÿ âÿ èñòèãàìÿòèíè äÿ-
Ìàë äÿéèøäèðìÿê. Áèð øåéè áàøãà øåéÿ äÿéèø-
éèøÿí åëåêòðèê úÿðÿéàíû. Äÿéèøÿí ùÿðÿêÿò
äèðìÿê.
ôèç. – ùÿðÿêÿòèí, úèñìèí ñöðÿòèíè âàùèä çàìàí-
2. Áèð øåéè áóðàõûá, éåíèñèíè, áàøãàñûíû èø-
äà äÿéèøÿí íþâö. Äÿéèøÿí êÿìèééÿò ðèéàç.
ëÿòìÿê, òÿçÿëÿìÿê. Îòàüûí áöòöí ìåáåëèíè
– ìöõòÿëèô ãèéìÿòëÿð àëà áèëÿí êÿìèééÿò. Äÿ-
äÿéèøäèðìÿê. // Áèð øåéè áàøãàñû èëÿ ÿâÿç åò-
éèøÿí óëäóçëàð àñòð. – þç ïàðëàãëûüûíû äÿéè-
ìÿê. Ïàëòàðûíû äÿéèøäèðìÿê.
øÿí óëäóçëàð.
3. Áèð èøäÿí, âÿçèôÿäÿí, éàõóä áèð éåðäÿí
ÄßÉÈØÈÊ èñ. 1. Á à õ äÿéèøÿê.
áàøãàñûíà êå÷ìÿê. Ãóëëóüóíó äÿéèøäèðìÿê.
2. Äÿéèøèëìèø, ñÿùâÿí áèðèíèí ÿâÿçèíÿ áàø-
Ñóéóíó äÿéèøäèðìÿê.
ãàñû ýþòöðöëìöø, äÿéèø-äöéöø åäèëìèø. Äÿ-
4. Òàìàìèëÿ áàøãàëàøäûðìàã, áàøãà øÿê-
éèøèê äöøìÿê – ñÿùâÿí áèðèíèí ÿâÿçèíÿ áàø-
ëÿ, áàøãà ùàëà ñàëìàã. Òÿáèÿòè äÿéèøäèðìÿê.
ãàñû äöøìÿê, ÷àøáàø äöøìÿê. Ãàðà ñþçëÿ,
ßñÿðèí ãóðóëóøóíó äÿéèøäèðìÿê. Áèð ôÿñèëäÿ
àü ñþçöí; Éåðè äÿéèøèê äöøöð; Éàëàí÷ûíûí äè-
íå÷ÿ êÿðÿ; Äÿéèøäèðäè þç éþíöíö, þç éîëóíó.
ëèíäÿí; Ñþç äöøöð – äöøöê äöøöð.. Ì.Àðàç.
Á.Âàùàáçàäÿ.
Äÿéèøèê ñàëìàã – ñÿùâÿí áèðèíèí ÿâÿçèíÿ
ÄßÉÈØÄÈÐÒÌß “Äÿéèøäèðòìÿê”äÿí ô.èñ.
áàøãàñûíû ýþòöðìÿê, ÷àøáàø ñàëìàã. [Ìèðçÿ
ÄßÉÈØÄÈÐÒÌßÊ
èúá. Äÿéèøäèðìÿéÿ
Ùåéäÿð:] Äÿéèøèê ñàëìà, ùÿð áèðèí þç éåðèíÿ
ìÿúáóð åòìÿê, äÿéèøäèðìÿñèíÿ íàèë îëìàã.
ãîé. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÄßÉÈØ-ÄÖÉÖØ èñ. äàí. Ãàðøûëûãëû äÿéèø-
ÄßÉÈØÈÊËÈÊ èñ. Áàøãà øÿêëÿ (ùàëà) äöø-
ìÿ, ìöáàäèëÿ, áèð øåéè âåðèá áàøãàñûíû àëìà.
ìÿ, áàøãàëàøìà, áàøãàëûã; òÿáÿääöëàò. Õÿñ-
Äÿéèø-äöéöø åòìÿê – ãàðøûëûãëû äÿéèø-
òÿíèí âÿçèééÿòèíäÿ äÿéèøèêëèê ýþðöíöð. Úÿá-
äèðìÿê, ìöáàäèëÿ åòìÿê. Äÿéèø-äöéöø ñàë-
ùÿäÿ ùå÷ áèð äÿéèøèêëèê éîõäóð. Òåìïåðàòóð
ìàã – òàé-äÿéèøèê ñàëìàã, éàíûëàðàã áèðèñè-
äÿéèøèêëèéè. – Ìöùèòèìäÿ ýþðäöéöì øåéëÿðèí
íèí ÿâÿçèíÿ î áèðèñèíè ýþòöðìÿê. Àéàããàáû-
àäëàðûíû, îíëàðäà ÿìÿëÿ ýÿëÿí äÿéèøèêëèêëÿðè
ëàðû äÿéèø-äöéöø ñàëìàã.
éåíÿ äÿ [Òàüû ÿìèäÿí] þéðÿíäèì. Ñ.Ñ.Àõóí-
ÄßÉÈØßÚßÊ á à õ äÿéèøÿê. [Ùÿúÿð õà-
äîâ. Ìöäèðèí öçöíäÿ ùå÷ áèð äÿéèøèêëèê éîõ
íûì:] Ýåò, Õàâÿðÿ äå, áèçèì ö÷öí äÿéèøÿúÿê
èäè. ß.Âÿëèéåâ. [Åë÷èí:] Êèì äöøöíÿ áèëÿð êè,
ùàçûð åòñèí. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
áèçèì ïðîéåêòäÿ áó ãÿäÿð äÿéèøèêëèê îëà áè-
ÄßÉÈØßÊ èñ. Àëò ïàëòàð, òóìàí-êþéíÿê.
ëÿð? Ç.Õÿëèë. // Éåíèëèê, éåíè ùàë, éåíè âÿ-
Ö÷ äÿñò äÿéèøÿê. – [Ñÿàäÿò Ñÿðèééÿéÿ:] Áó
çèééÿò; äþíöø. Èøäÿ äÿéèøèêëèê éàðàòìàã.
îüëàí ùàìàìû ãûçäûðàúàã, þçöí äÿ òÿìèçëÿí,
– [Ýöíÿøèí] éàðàäàí ÿëëÿðè êè÷èê, àë÷àã
óøàãëàðû äà òÿìèç éó. Î, ñèçÿ äÿéèøÿê äÿ âå-
îòàãëàðûí ãóðóëóøóíäà .. áþéöê áèð äÿéèøèê-
ðÿð. Ì.Èáðàùèìîâ. ...Òàïäûã áÿëêÿ ãóìëà
ëèê ÿìÿëÿ ýÿòèðìèøäè. À.Øàèã. Õÿäèúÿíèí ùà-
äÿéèøÿéèíè éûðòûá äàüûòìàéûíúà ÿë ÷ÿêìÿ-
ëûíäà áèð äÿéèøèêëèê âàðäû. Ñ.Ùöñåéí.
éÿúÿêäè. ß.ßáöëùÿñÿí. // Äþøÿêàüû, éàñòû-
ÄßÉÈØÈËÌß “Äÿéèøèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ãöçö êèìè éàòàúàã àüû.
ÄßÉÈØÈËÌßÊ 1. Á à õ äÿéèøìÿê 2-úè
ÄßÉÈØßÊ×È èñ. Õÿñòÿõàíàëàðäà, ñàíàòî-
ìÿíàäà. [Àðàç:] Äÿéèøèëìÿê òÿáèÿòèí ãàíó-
ðèéàëàðäà, ìåùìàíõàíàëàðäà âÿ ñ.-äÿ äÿéè-
íóäóð, .. íåéëÿéÿê êè, áó ãàíóíó äóðäóðà-
øÿê èøëÿðèíÿ áàõàí õèäìÿò÷è.
úàã, äÿéèøäèðÿúÿê èãòèäàð âÿ ãöââÿòèì éîõ-
ÄßÉÈØßÊËÈ ñèô. Äÿéèøÿéè, ÿâÿçè îëàí.
äóð. À.Øàèã. [Êÿðáÿëàéû Ãóëó] çÿìàíÿíèí
Äÿéèøÿêëè ïàëòàð ýåú äàüûëàð.
äÿéèøèëìÿéèíäÿí áèð àç äàíûøäû âÿ äÿðèí àù-
ÄßÉÈØßÊËÈÊ ñèô. Äÿéèøÿéÿ éàðàéàí, äÿ-
äàí ñîíðà öëýöúö áåëèíäÿêè ãàéûøà ÷ÿêèá òà-
éèøÿéÿ ìÿõñóñ. Äÿéèøÿêëèê àü.
ðàø åòìÿéÿ áàøëàäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÄßÉÈØßÊÒÈÊßÍ èñ. Äÿéèøÿê òèêìÿêëÿ
2. “Äÿéèøìÿê”äÿí ìÿúù. Ñþùáÿò äÿéèøèëÿ-
ìÿøüóë îëàí àäàì, äÿðçè.
äÿéèøèëÿ (ç.) õåéëè óçàíäû.. ß.Àáàñîâ. Ýöíöí
ÄßÉÈØßÍ ô.ñèô. Áèð ãàéäàäà, áèð ùàëäà, áèð
ñàô èøûüû àõìûø ðóùóíà; Øöøÿäÿí ðÿíý àëûá
ãÿðàðäà ãàëìàéàí; äÿéèøêÿí, ãåéðè-ñàáèò, áèð
äÿéèøèëÿðÿê.. Á.Âàùàáçàäÿ.
609
ÄßÉÈØÈËÌßÉßÍ
ÄßÉÌßÊ
ÄßÉÈØÈËÌßÉßÍ ô.ñèô. ðèéàç. Ñàáèò, äÿ-
[Ùàëàé:] Àäàì äà áó ãÿäÿð äÿéìÿäöøÿð
éèøìÿç. Äÿéèøèëìÿéÿí êÿìèééÿò.
îëàðìû? Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄßÉÈØÈËÌßÇ ñèô. Äÿéèøäèðèëÿ áèëìÿéÿí,
ÄßÉÌßÄÖØßÐËÈÊ èñ. Ùÿð øåéäÿí êöñ-
áàøãà øÿêëÿ (ùàëà) ñàëûíà áèëìÿéÿí; îëäóüó
ìÿ, èíúèìÿ õàñèééÿòè.
êèìè ãàëàí; ñàáèò, äàèìè.
ÄßÉÌßÊ1 ô. 1. Òîõóíìàã. Ìèõÿê ÿêäèì
ÄßÉÈØÊßÍ ñèô. ×îõ äÿéèøÿí, òåç-òåç äÿ-
ëÿéÿíäÿ; Ìèõÿê áîéíóí ÿéÿíäÿ; Áèð úöò ãóð-
éèøÿí, äÿéèøìÿéÿ ãàáèë îëàí, ñàáèò îëìàéàí.
áàí äåìèøÿì; ßëèì ÿëèíÿ äÿéÿíäÿ. (Áàéàòû).
Äÿéèøêÿí ðÿíý. Äÿéèøêÿí ùàâà. Äÿéèøêÿí
// ßë âóðìàã, ÿëèíè òîõóíäóðìàã. Øåéëÿðÿ
õàñèééÿò. – Ìåëîäèéàíû òÿøêèë åäÿí áó çèë âÿ
äÿéìÿ! Êèòàáëàðà äÿéìÿ! – [Ùàúû Ìóðàä:]
áÿì ñÿñëÿðèí .. áÿçèëÿðè äÿéèøêÿí âÿ äàéàíûã-
Éîõ, îüëóì, äÿéìÿ, éåòèøÿíäÿ éûüûá ñÿíÿ
ñûç îëóð. ß.Áÿäÿëáÿéëè. Ùèáðèä îðãàíèçìëÿð
ýþíäÿðÿúÿéÿì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
äàùà äÿéèøêÿí îëóð. Ì.Àõóíäîâ.
2. Áèð øåéÿ éåòèøèá òîõóíìàã, ðàñò ýÿëèá
ÄßÉÈØÊßÍËÈÊ èñ. ×îõ âÿ òåç-òåç äÿéèø-
òîõóíìàã. [Àñëàí áÿé:] ..Ùÿð ùàëäà 30 ýöë-
ìÿ õàññÿñè âÿ ãàáèëèééÿòè; ãåéðè-ñàáèòëèê.
ëÿ àòûëàðñà, îíäàí áèðè äÿéÿúÿê... Ú.Úàááàðëû.
Ùèáðèäëÿðèí äÿéèøêÿíëèéè.
[Úàâàä:] Ýöëëÿ äÿ èýèääÿí ãîðõàð, î ùÿìèøÿ
ÄßÉÈØÌß 1. “Äÿéèøìÿê”äÿí ô.èñ. Òÿáè-
ãîðõàüà äÿéÿð. ß.Âÿëèéåâ.
ÿòäÿ ìàääÿ èòìèð âÿ éàðàíìûð, î àíúàã ìöõ-
3. ìÿú. Òîõóíìàã, ïèñ òÿñèð åòìÿê, òÿùãèð
òÿëèô äÿéèøìÿëÿðÿ óüðàéûð.
åòìÿê. Ãÿëáèíÿ äÿéìÿê. Êþíëöíÿ äÿéìÿê.
2. èñ. Ìöáàäèëÿ. Ìàë äÿéèøìÿ.
Îíóí ñþçö ìÿíÿ äÿéäè. – Åù, ýþçöì, íÿ äÿ-
3. ãðàì. Á à õ òÿñðèô.
éèá êþéðÿê êþíëöíÿ? Åé øèðèí ýöôòàðûì, íþ-
ÄßÉÈØÌßÊ ô. 1. Á à õ äÿéèøäèðìÿê 1-úè
øöí àüëàäûí? Ì.Ï.Âàãèô. [Ôÿõðÿääèí áÿé:]
ìÿíàäà. [ßëè:] Èìàíûìûç ùàããû, ìÿí [Ýöë-
Ñþçöí âàð, ñþç äàíûø, ãÿëáÿ äÿéìÿê íÿ ëàçûì!
íàçû] áèð õÿçèíÿéÿ äÿéèøìÿðÿì, êèøè!..
Í.Âÿçèðîâ. Ðþâçÿõàíà äÿéäè áàããàëûí ñþçö;
Ì.Èáðàùèìîâ.
Äèøëÿðèí ãûúûðäûá ãûçàðäû ýþçö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
2. Áàøãà øÿêëÿ âÿ éà áàøãà ùàëà äöøìÿê,
4. “Ýþçÿ”, “ýþçöíÿ”, “ýþçöìÿ” ñþçëÿðè
áàøãàëàøìàã, áàøãà úöð îëìàã, òÿáÿääöëàòà
èëÿ – ýþðöíìÿê, ñàòàøìàã. ×îõäàíäûð ýþçö-
óüðàìàã. Îíóí õàñèééÿòè òàìàìèëÿ äÿéèø-
ìÿ äÿéìèðñÿí. – [Ãàðîâóë:] Ýåäÿí éîëäàø-
ìèøäèð. Ùàâà äÿéèøèð. – Ìóðàä þçöíö àëäàò-
ëàðäàí äà ýþçÿ áèð íèøàí äÿéìÿéèð.
ìûøäû: íÿ åâèíè, íÿ ÷îúóãëàðûíû, íÿ äÿ Íè-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ùÿñÿí êèøèíèí ýþçöíÿ áèð
ýàðûíû êÿíääÿ îëàðêÿí õÿéàëûíäà òÿñÿââöð
ãàðàëòû äÿéäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
åòäèéè êèìè ýþðìÿäè. Îíëàð áåø èëèí çÿðôèíäÿ
5. “Ãóëàüà”, “ãóëàüûíà”, “ãóëàüûìà” ñþç-
äÿéèøìèøäèëÿð. Ñ.Ùöñåéí. Åëÿ êè Äöðäàíÿ
ëÿðè èëÿ – éåòèøìÿê, ãóëàüà ÷àòìàã. [ßìèð-
ýÿíú àíà îëäó; Äÿéèøèá áàøãà áèð Äöðäàíÿ
àñëàí àüà:] Àù, éåíÿ ãóëàüûìà áèð ñþç äÿéäè.
îëäó. Ì.Ðàùèì.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Àçúà êå÷ìÿìèø, èêè àòëûíûí ñÿñè
3. Áèðèíè áóðàõûá, î áèðèíÿ êå÷ìÿê. Éåðèíè
êö÷ÿäÿí Ýöëíàçûí ãóëàüûíà äÿéäè. Ì.Èáðà-
äÿéèøìÿê. Âÿçèôÿñèíè äÿéèøìÿê.
ùèìîâ. Áàéðàìûí ãóëàüûíà àò àéàãëàðûíûí
ÄßÉÈØÌßÌßÇËÈÊ á à õ äÿéèøìÿçëèê.
òàïïûëòûñû äÿéäè. Ì.Ùöñåéí.
ÄßÉÈØÌßÇ ñèô. Ùå÷ áèð âàõò äÿéèøìÿéÿí,
6. “Éåðÿ” ñþçö èëÿ – éûõûëìàã. Éåíè ìÿù-
ñàáèò øÿêèëäÿ (ùàëäà, âÿçèééÿòäÿ) ãàëàí; ñà-
áóñ öçö öñòÿ éåðÿ äÿéèá çàðûìàüà áàøëàäû.
áèò. Òÿáèÿòäÿ äÿéèøìÿç øåé éîõäóð.
Ì.Èáðàùèìîâ. Êèøè ñÿíäÿëÿäè, àüçû öñòÿ éåðÿ
ÄßÉÈØÌßÇËÈÊ èñ. Äÿéèøìÿç øåéèí ùàë
äÿéäè. Ì.Ùöñåéí.
âÿ êåéôèééÿòè; ñàáèòëèê.
7. “Ñîéóã” ñþçö èëÿ – ñîéóãëàìàã, ñîéó-
ÄßÉÌß “Äÿéìÿê1”äÿí ô.èñ. Éåðÿ äÿéìÿ.
üóí òÿñèðèíäÿí õÿñòÿëÿíìÿê. Ýÿð äÿéñÿ ñî-
ÄßÉÌß “Äÿéìÿê2”äÿí ô.èñ. Ìåéâÿëÿðèí
éóã, ñàíúûëàíûá îëñà äà áèìàð; Ùþêì åò, ýÿëÿ
äÿéìÿñè.
úèíäàð. Ì.ß.Ñàáèð. ßùìÿä, áàëàì, öñòöà÷ûã
ÄßÉÌßÄÖØßÐ ñèô. Ùÿð øåéäÿí òåç êö-
íèéÿ éàòûáñàí, ñîéóã äÿéÿð. À.Äèâàíáÿéîüëó.
ñÿí, òåç èíúèéÿí, òåç ñûíàí. Äÿéìÿäöøÿð
8. “Áèð-áèðèíÿ” ñþçö èëÿ – ãàðûøìàã. ..Äöí-
àäàì. Äÿéìÿäöøÿð óøàã. – Ìîëëàíûí éàìàí
éà âÿ àëÿì áèð-áèðèíÿ äÿéèá. Ú.Ìÿììÿä-
äÿéìÿäöøÿð õàñèééÿòè âàð èìèø. “Ì.Í.ëÿòèô.”
ãóëóçàäÿ. Äöíéà áèð-áèðèíÿ äÿéèá. ßëèíäÿ
610
ÄßÉÌßÊ
ÄßÇÝÀÙ×Û
áèð áåðäàíêàñû îëàí ùÿð êÿñ éåðÿ-ýþéÿ ñûü-
ÄßÉÌßÌÈØ ñèô. Êàë, éåòèøìÿìèø. Äÿé-
ìûð. Ìèð Úÿëàë.
ìÿìèø ýèëàñ. // ô.ñèô. ìÿíàñûíäà. Êþùíÿ éà-
9. ìÿú. Áàø ÷ÿêìÿê, áèð éåðÿ, éà áèðèñèíèí
ðàì ãþâð åëÿäè òÿçÿäÿí; Òÿáèá íÿøòÿð âóðäó,
éàíûíà àç âàõò ö÷öí ýåòìÿê. [Ìèðçÿäàäàø:]
éàðà äÿéìÿìèø. Àøûã ßëÿñýÿð.
..Ñÿí ýåò, åâÿ äÿé, ìÿí äÿ ýåäèì, ýþðöì àð-
ÄßÉÌßÇ ÿä. ìÿíàñûíäà. Ëàéèã äåéèë
âàä ñöôðÿíè à÷ûáäûðìû? Í.Âÿçèðîâ. [ßáèë:]
(òÿøÿêêöð âÿ ðàçûëûüà úàâàá îëàðàã èøëÿäèëèð).
Ìÿí êþòöê÷ûõàðàí ìàøûíëàðà äÿéèá, òåç ýÿ-
Òÿøÿêêöðÿ äÿéìÿç. Ðàçûëûüà äÿéìÿç. Íàðà-
ëèðÿì. ß.Âÿëèéåâ.
ùàòëûüà äÿéìÿç. Áàõìàüà äÿéìÿç.
10. “Êþìÿéè”, “éàðäûìû” âÿ ñ. ñþçëÿðè èëÿ
ÄßÉÌÈØ ñèô. Éåòèøìèø, éåéèëìÿëè ùàëà ýÿë-
– êþìÿéè, éàðäûìû îëìàã, ôàéäàñû îëìàã,
ìèø. Äÿéìèø àë÷à. Äÿéìèø ýàâàëû. – Ìåøÿíèí
õåéðè îëìàã. Áèð-èêè ãîùóì âÿ ÿãðÿáàñûí-
äÿéìèø ÿçýèëè ñàðàëàð; Ùÿì çîüàë äà äÿ-
äàí âÿ áèð íå÷ÿ äþâëÿòëè òàíûøëàðûíäàí ñàâàéû
ðèëìÿéèá ãàðàëàð. À.Ñÿùùÿò. // Èñ. ìÿíàñûíäà.
Ùàúû Ìÿúèä ÿôÿíäèíèí êèìÿ ôàéäàñû äÿéäè?
Éåòèøìèø ìåéâÿ. Äÿéìèøèíè ãîéóá êàëûíû
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Àñëàí áÿé:] Ãîé äå-
äÿðèð. (Àòà. ñþçö).
ìÿñèí úàìààò êè, Àñëàí áÿéèí êàñûáëàðà áèð
...äÿê Çàìàí âÿ ìÿêàíúà ñîí íþãòÿíè
êþìÿéè äÿéìÿéèð.. Ú.Úàááàðëû. Áó èøäÿ Øÿì-
áèëäèðÿí âÿ áèòèøèê éàçûëàí ãîøìà; ...ãÿäÿð.
ñèééÿ âÿ ñÿðòèá Ñÿëèìèíèí äÿ [Ôèðèäóíà] êþ-
Ýöíîðòàéàäÿê. Âàüçàëàäÿê. Åâÿäÿê. – ..Áà-
ìÿéè äÿéìèøäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
êûäà éûüûëàí ãûðõ áåø ìèí ìàíàòäàí èíäèéÿ-
11. ìÿú. Ìÿíàñû îëìàã, ëàçûì îëìàã. Áåëÿ
äÿê áèðúÿ íÿôÿð ìöñÿëìàí àúûíûí ãàðíû äîé-
ìàéûá. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè
áèð ýþçÿëëèê óüðóíäà âóðóøìàüà äÿéèðäè.
êö÷ÿñèíè èêè êÿðÿ ìÿêòÿáÿäÿê ýåäèá ãàéûò-
ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Äÿéÿð øÿêëèíäÿ – ëà-
äûì. Ñ.Ùöñåéí.
éèãäèð. Éàõøû ìàëäûð, àëìàüà äÿéÿð. Áàõìà-
ÄßÉÉÓÑ èñ. [ÿð.] Þç àðâàäûíûí õÿéàíÿòèíÿ
üà äÿéÿð. // ßêñ ìÿíàäà áÿçÿí èíêàð øÿê-
äþçÿí àäàì; ãåéðÿòñèç, íàìóññóç. // Áÿçÿí
ëèíäÿ èøëÿíèð. Ùè÷ ýöë îëìàç òèêÿíñèç, ùè÷ øàäè
ñþéöø éåðèíäÿ. [Õóäàéàð áÿé:] ...Åøøÿéè ìÿíÿ
ãöññÿñèç; Äÿðìÿ ýöëöíäÿí àíûí, ÷öí ýöëè
î äÿééóñ þçö âåðèáäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
äÿéìÿç õàðèíÿ. Íÿñèìè. [Ùàúû Ãàðà:] Áó
ÄßÉÉÓÑËÓà èñ. Þç àðâàäûíûí íàìóññóç-
ñþçëÿð áèð ïóëà äÿéìÿç, àõûðûíúû ñþçöìäöð,
ëóüóíà äþçìÿ; ãåéðÿòñèçëèê, íàìóññóçëóã.
ìÿíè ìÿÿòòÿë åëÿìÿéèí! Òåç îëóí, éàðàãëàðû-
ÄßÇÝÀÙ èñ. [ôàðñ.] 1. Àüàú, ìåòàë âÿ áàø-
íûçû ñàëûí! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ãà ìàòåðèàëëàðû åìàë åäÿí âÿ ìöõòÿëèô øåéëÿð
12. Äÿéèá-äîëàøìàã øÿêëèíäÿ – òîõóí-
ùàçûðëàéàí ìàøûí. Äåøìÿ äÿçýàùû. Òîõóúóëóã
ìàã, ñàòàøìàã, ìàíå îëìàã. [Éîëäàøëàðû-
äÿçýàùû. Ãàçìà äÿçýàùû. – Êÿðèì áèðáàø
ìûçäàí áèðè:] Íÿéèìÿ äÿéèá-äîëàøàúàãëàð?
ãàçìà äÿçýàùûíûí éàíûíäà äóðìóø óçóí-
Éàíûìäà íÿ ïóë âàð, íÿ ãèéìÿòëè áèð øåé.
áîéëó, ñàðûøûí àäàìà éàõûíëàøäû. Ì.Èáðàùè-
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ìîâ. Ñîí ñèñòåìëè òîðíà âÿ äåøìÿ äÿçýàù-
13. Áèð ñûðà ñþçëÿðÿ ãîøóëàðàã ìöõòÿëèô
ëàðû éàí-éàíà èøëÿéèðäè. ß.Ñàäûã.
èôàäÿëÿð ÿìÿëÿ ýÿòèðèð; ìÿñ.: ýþç äÿéìÿê
2. Öçÿðèíäÿ óñòàëàðûí èø ýþðäöêëÿðè áþéöê
(á à õ ýþç), çÿðÿð äÿéìÿê (á à õ çÿðÿð),
ìàñà. Äÿðçè äÿçýàùû. ×èëèíýÿð äÿçýàùû.
áàøû äàøà äÿéìÿê (á à õ áàø), äèøè-äèøèíÿ
3. Õàë÷à, ïàëàç âÿ ñ. òîõóìàã ö÷öí ãóðüó;
äÿéìÿê (á à õ äèø).
õàíà. Õàë÷àëàð ùöíäöð äÿçýàùëàðäà òîõóíóð.
ÄßÉÌßÊ2 ô. 1. Äÿéìèø ùàëà ýÿëìÿê; éå-
4. Ãóðóäà ãàéðûëàí ýÿìèíèí îòóðóëäóüó
òèøìÿê. Òàõûë äÿéìèøäèð. Òóò äÿéìèøäèð.
ãóðüó. // Áÿííàëàðûí, ñóâàã÷ûëàðûí âÿ á.-íûí
– Àüàú ìåéâÿíè äÿéÿíÿ ãÿäÿð ñàõëàð. (Àòà.
öñòöíäÿ äàéàíûá èøëÿäèêëÿðè òàõòàïóø.
ñþçö). Éàâàø-éàâàø äÿéÿð, áèòÿð; Ëÿççÿòëè,
5. Òîïóí, ïóëåìéîòóí âÿ á. àüûð ñèëàùëàðûí
äàäëû ìåéâÿëÿð. À.Ñÿùùÿò. Áó éåðèí ìèñëè
ýþâäÿñèíèí áÿíä åäèëäèéè àëòëûã.
éîõäóð ÿíúèð-öçöì äÿéÿíäÿ. Ñ.Ðöñòÿì.
ÄßÇÝÀÙÀËÒÛ èñ. Äÿçýàùûí àëòëûüû, áö-
2. Éåòèøìÿê (÷èáàí, éàðà ùàããûíäà).
íþâðÿñè.
ÄßÉÌßÃÀ× èñ. Óøàã îéóíëàðûíäàí áèðè-
ÄßÇÝÀÙ×Û èñ. õöñ. 1. Á à õ äÿçýàùñàç-
íèí àäû.
ëàéàí.
611
ÄßÇÝÀÙÃÀÉÛÐÀÍ
ÄÛËÜÛÐ
2. Äÿçýàùäà èøëÿéÿí ôÿùëÿ.
ñûì] äÿéèðìàí äàøû øÿêëèíäÿ áèð ýèðäÿ äàøû
ÄßÇÝÀÙÃÀÉÛÐÀÍ ñèô. Ìöõòÿëèô äÿç-
èêè òÿêÿð öñòöíÿ ãîéóá äûüûðëàéûð. Ú.Ìÿì-
ýàùëàð èñòåùñàë åäÿí. Äÿçýàù ãàéûðàí çàâîä.
ìÿäãóëóçàäÿ.
ÄßÇÝÀÙÃÀÉÛÐÌÀ ñèô. âÿ èñ. Ìöõòÿëèô
ÄÛÜÛÐËÀÍÌÀ “Äûüûðëàíìàã”äàí ô.èñ.
äÿçýàùëàð âÿ îíëàðûí ùèññÿëÿðèíè èñòåùñàë åòìÿ.
ÄÛÜÛÐËÀÍÌÀÃ ãàéûä. Äèéèðëÿíÿ-äèéèð-
Äÿçýàùãàéûðìà ñÿíàéåñè.
ëÿíÿ ýåòìÿê, ýèëëÿíìÿê, éóìáàëàíìàã.
ÄßÇÝÀÙËÛ ñèô. Äÿçýàùû îëàí, äÿçýàù
Ñÿùÿíý îíóí ÷èéíèíäÿí äöøöá ö÷-äþðä àä-
öñòöíäÿ äóðàí (á à õ äÿçýàù 5-úè ìÿíàäà).
äûì ãàáàüà äûüûðëàíäû. È.Øûõëû. Áàëàúà çÿíý
Ùÿð éåð äÿçýàùëû ïóëåìéîò, ÿë ïóëåìéîòó, 50
úûíãûëòû èëÿ äûüûðëàíûá éåðÿ äöøäö. ß.ßáöë-
âÿ 82 ìèëëèìåòðëèê .. ìèíàñà÷àíëà äîëó èäè.
ùÿñÿí.
ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄÛÜÛÐËÀÒÌÀ “Äûüûðëàòìàã”äàí ô.èñ.
ÄßÇÝÀÙÑÀÇËÀÉÀÍ èñ. õöñ. Äÿçýàùëàðû
ÄÛÜÛÐËÀÒÌÀÃ èúá. Äèéèðëÿòìÿê, ýèë-
éåðèíäÿ ãóðóá ñàçëàéàí óñòà.
ëÿòìÿê, éóìáàëàòìàã. [Òàïäûã] þçöíö äè-
ÄÛÁÛÐ èñ. 1. Åðêÿê êå÷è; òÿêÿ. Äûáûð ÿòè.
âàðûí äèáèíÿ âåðèá òàüàëàüû äûüûðëàòäû.
// Äîããóç àéëûãäàí áèð èëëèéÿ ãÿäÿð îëàí êå÷è.
ß.Âÿëèéåâ.
2. Ãîéóí ñöðöñöíöí áàøûíäà ýåäÿí êå÷è. Î,
ÄÛÜËÀÌÀ “Äûüëàìàã”äàí ô.èñ.
áþéöê ñöðö ñàùèáè îëìóøäó, ñöðöñöíö äþðä
ÄÛÜËÀÌÀÃ ô. Äûü òóòìàã, âÿðÿì õÿñòÿ-
äûáûð àíúàã äîëàíäûðà áèëèðäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ëèéèíÿ òóòóëìàã (÷îõ âàõò ìÿúàçè ìÿíàäà
ÄÛÁÛÐÛÃ çÿðô äàí. Éåéèí, úÿëä. Äûáûðûã
èøëÿíèð). Äûüëàð èíñàí ÷ûõìàñà áó õàíåéè-
ýåòìÿê.
áÿðáàääÿí! Ì.Ìþúöç.
ÄÛÜ èñ. [ÿð.] Âÿðÿì, úèéÿð âÿðÿìè.
ÄÛÜËÀÍÌÀ “Äûüëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÄÛÜÀ èñ. [åðì.] äàí. Åðìÿíè óøàüû, åðìÿíè
ÄÛÜËÀÍÌÀÃ ãàéûä. Äûü ýÿòèðìÿê, äûü
áàëàñû (îüëàíû). Éåíèéåòìÿ äûüàëàð ÿë-ÿëÿ
àçàðûíà äöøìÿê; ùÿääÿí àðòûã éîðóëìàã,
òóòóøóá éàëëû îéíàéûðäûëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Êÿ-
úàíû öçöëìÿê; òÿíýÿ ýÿëìÿê.
ðèì áÿé:] Ùÿìçÿ õîçåéèí, ñÿí þçöíö áó äû-
ÄÛÜËÀÒÌÀ “Äûüëàòìàã”äàí ô.èñ.
üàäàí ýþçëÿ. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄÛÜËÀÒÌÀÃ èúá. Äûü àçàðûíà ñàëìàã,
ÄÛÜÄÛÜ èñ. äàí. 1. ×îõ ãóðó.
ùÿääÿí àðòûã éîðìàã, úàíûíû öçìÿê, òÿíýÿ
2. Äåäè-ãîäó, àäàìû òÿíýÿ ýÿòèðÿí äàíû-
ýÿòèðìÿê.
øûãëàð, àðàñû êÿñèëìÿéÿí ñþç-ñþùáÿò, ìöáà-
ÄÛÃÃÀ äàí. á à õ äûããàí(à).
ùèñÿ. Äûüäûü ãàðäàøû ãàðäàøäàí àéûðàð.
ÄÛÃÃÀÍ(À) çÿðô äàí. Áèð àç, ëàï àçúà, áèð
(Àòà. ñþçö).
òèêÿ, áèð ãûðûã (÷îõ âàõò “áèð” ñþçö èëÿ). ×þ-
ÄÛÜ-ÄÛÜ òÿãë. Ãàéíàéàí ìàéåëÿðèí ÷ûõàð-
ðÿêäÿí áèð äûããàí âåð.
äûüû ñÿñ.
ÄÛÃÃÀÍ(À)ÚÛÃ ñèô. äàí. Àçàúûã.
ÄÛÜÄÛÜÀ äàí. á à õ äûü-äûü.
ÄÛÃÃÛ äàí. á à õ äûããûëû.
ÄÛÜÄÛÜÛ ñèô. âÿ èñ. äàí. ×îõ äåéèíýÿí
ÄÛÃÃÛËÄÀÒÌÀ “Äûããûëäàòìàã”äàí ô.èñ.
(àäàì).
ÄÛÃÃÛËÄÀÒÌÀÃ á à õ òûããûëäàòìàã.
ÄÛÜÛËÄÀÌÀ “Äûüûëäàìàã”äàí ô.èñ.
ÄÛÃÃÛËÛ çÿðô äàí. Áèð àç, áèð çÿððÿ. Ùàë-
ÄÛÜÛËÄÀÌÀÃ ô. Äûü-äûü åòìÿê, äûü-äûü
âàäàí äûããûëû óøàüà âåð.
ñÿñ ÷ûõàðìàã. Ñàìîâàð äûüûëäàéûð.
ÄÛÃÃÛËÒÛ á à õ òûããûëòû.
ÄÛÜÛËÒÛ èñ. Äûü-äûü ñÿñè, ãàéíàìà çà-
ÄÛËÜÛÐ äàí. 1. ñèô. Òöêö òþêöëìöø, ãîòóð.
ìàíû ìàéåëÿðäÿí ÷ûõàí ñÿñ.
Äûëüûð àò. – Ñÿí ãîâäóí êÿíääÿí åëèí êîð, äûë-
ÄÛÜÛÐ èñ. äàí. 1. Êå÷è àøûüû.
üûð éàáûñûíû. Ñ.Ðöñòÿì.
2. Äöéö õûðäàñû.
2. èñ.âÿ ñèô. Áîø, àâàðà, ëöò, éàðàìàç. Äûë-
ÄÛÜÛÐËÀÄÛËÌÀ “Äûüûðëàäûëìàã”äàí ô.èñ.
üûðûí áèðèäèð. – Àììà áó äûëüûðëàðûí ùå÷ áè-
ÄÛÜÛÐËÀÄÛËÌÀÃ ìÿúù. Äèéèðëÿäèëìÿê,
ðèíäÿí åøèòìÿäèì êè, äåñèí: – Áàëà, àäàì îë!
ýèëëÿäèëìÿê, éóìáàëàäûëìàã.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Î äûëüûð Õÿëèëèí ýþçö-
ÄÛÜÛÐËÀÌÀ “Äûüûðëàìàã”äàí ô.èñ.
íöí îäóíó íèéÿ àëìàìûñàí êè, .. àäûí ýÿëÿíäÿ
ÄÛÜÛÐËÀÌÀÃ ô. Äèéèðëÿòìÿê, ýèëëÿòìÿê,
äèçëÿðè ÿññèí? Ì.Ùöñåéí. // ñèô. èñòåù. Âåúñèç,
éóìáàëàòìàã. Öçöàøàüû äûüûðëàìàã. – [Ãà-
ùå÷ áèð øåéÿ éàðàìàéàí. Äîüðóäóð, .. èíúè-
612
ÄÛËÜÛÐËÀÌÀÃ
ÄÛÐÌÀØÌÀÃ
ìèøÿì, àíúàã áó, êÿíäèìèçèí ïèñëèéèíÿ äÿëàëÿò
ÄÛÍÃÛÐ èñ. ìÿù. 1. Ãàâàëà îõøàéàí ÷àëüû
åòìÿç êè, èêè éöç ìÿíèì êèìè äûëüûð àäàì èíúè-
àëÿòè. Ãàïûäà ãóëëóã åäÿí óçóíñà÷ëû ìöðèä-
ñèí áèçèì êÿíääÿí.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ëÿðäÿí áèðè äûíãûð ÷àëìàüà áàøëàäû. Ñ.Øàìè-
ÄÛËÜÛÐËÀÌÀÃ ô. äàí. Äûëüûð îëìàã, äûë-
ëîâ. [Úàùàíäàð àüà Ìîëëà Ñàäûüà:] – Êÿñ ñÿ-
üûð ùàëà äöøìÿê; éàðàðñûç, áîø, ýöëöíú ùàëà
ñèíè, äûíãûðà ñöçÿí ãóðóìñàã! È.Øûõëû.
äöøìÿê.
2. Êè÷èê ãóòó.
ÄÛËÜÛÐËÛÃ èñ. äàí. 1. Òöêö òþêöëìöø ùåé-
3. Á à õ äàíãûð.
âàíûí ùàë âÿ âÿçèééÿòè; ãîòóðëóã.
ÄÛÐÛËÄÀÌÀÃ ô. äàí. 1. Úûðûëäàìàã. Àðà-
2. ìÿú. Ãåéðè-úèääèëèê, áîøëóã, àâàðàëûã;
áà äûðûëäàéûð.
ëöòëöê, éàðàìàçëûã.
2. ×îõ ìÿíàñûç, áîø äàíûøìàã, áàø-ãóëàã
ÄÛÌÛÃ èñ. äàí. 1. Êÿñÿí øåéèí èòè òÿðÿôè.
àïàðìàã.
Äÿùðÿíèí äûìûüû. // Êÿñÿí øåéèí óúó. Ãèéìÿ-
ÄÛÐÌÀÃËÀÌÀÃ á à õ äûðìûãëàìàã.
êåøèí äûìûüû éóõàðû áàõûð, äÿùðÿíèíêè àøàüû.
ÄÛÐÌÀÃËÀÍÌÀ “Äûðìàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
2. Ãóéðóüó éóìðó ãîéóí. Äûìûã ãîéóí.
ÄÛÐÌÀÃËÀÍÌÀÃ á à õ äûðìûãëàíìàã.
ÄÛÍÁÛÇ ñèô. äàí. Ùÿääèíäÿí áþéöê, éå-
ÄÛÐÌÀËÀÌÀ “Äûðìàëàìàã”äàí ô.èñ.
êÿïÿð. Äûíáûç àäàì. Äûíáûç òöëêö.
ÄÛÐÌÀËÀÌÀÃ ô. 1. Ãàçûìàã, úûðìàãëà-
ÄÛÍÃ òÿãë. Ìèñ âÿ áàøãà ìåòàëëàðà âóðó-
ìàã. [Ïÿëÿíý] äÿ ìÿíè ýþðìöøäö, ïÿíúÿñè èëÿ
ëàíäà ÷ûõàí ñÿñ.
àúûãëû-àúûãëû éåðè åøèð, äûðìàëàéûðäû. À.Øàèã.
ÄÛÍÃÀÄÛÐÛÍÃ èñ. äàí. 1. Ìèñ âÿ ñ. ìåòàë-
Êàìàë åëÿ áèð ùÿéÿúàíëà ÷ûüûðäû êè, åëÿ áèë
ëàðû áèð-áèðèíÿ òîõóíäóðàðàã, éàõóä áèð øåé-
ãàðàãóø èíäèúÿ úàéíàãëàðû èëÿ îíóí öç-ýþ-
ëÿ îíëàðû âóðàðàã ñÿñ ÷ûõàðìà.
çöíö äûðìàëàéàúàãäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
2. èñòåù. ×àëüû ñÿñè.
2. ìÿú. Ãûúûãëàíäûðìàã, ÿçèééÿò âåðìÿê,
ÄÛÍÃÛËÄÀÌÀ “Äûíãûëäàìàã”äàí ô.èñ.
ïèñ òÿñèð åòìÿê (áó ìÿíàäà àäÿòÿí “ãóëà-
ÄÛÍÃÛËÄÀÌÀÃ ô. Äûíãûëòû ñÿñè ÷ûõìàã.
üû”, “ãÿëáè” âÿ ñ. ñþçëÿðëÿ èøëÿíèð). Èíàí êè,
Òàð äûíãûëäàäû.
áèð àúû ñþç, áèð áàõûø, áèð èíúÿ ýöëöø; Êÿäÿðëè,
ÄÛÍÃÛËÄÀÒÌÀ “Äûíãûëäàòìàã”äàí ô.èñ.
ñûòìàëû áèð ãÿëáè äûðìàëàð, éàðàëàð. Ù.Úàâèä.
ÄÛÍÃÛËÄÀÒÌÀÃ èúá. 1. Òîõóíäóðàðàã
Ýþçÿëëèêñèç áèð ñÿíÿòèí íÿ äóéüóñó, íÿ úàíû
ìåòàë ãàáëàðäà âÿ éà ñèìëè ìóñèãè àëÿòèíäÿ
âàð; Î äûðìàëàð ãóëàãëàðû, áàëòà êèìè îäóí
ñÿñ ÷ûõàðìàã. Ùÿéÿòäÿ ïàëàç äþøÿíèá ñàìî-
éàðàð. Ñ.Âóðüóí. Ýþçöìöí íóðóäóð ãî÷àã
âàð ãóðóëìóøäó. Ìîëëàáàúû ìèñ ëÿéÿíè äûí-
àäàìëàð; Ðóùóìó äûðìàëàð øûëòàã àäàìëàð.
ãûëäàäûá îõóéóðäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áàéûð
Ì.Ðàùèì.
òÿðÿôäÿí äèâàðëàðûí äèáè èëÿ óçàíàí ñÿðâ
ÄÛÐÌÀÍÄÛÐÌÀà “Äûðìàíìàã”äàí èúá.
àüàúëàðû éåíÿ äÿ éàâàø-éàâàø òÿðïÿíèð âÿ
ÄÛÐÌÀÍÌÀ “Äûðìàíìàã”äàí ô.èñ.
ãûðìûçû òàõòàïóøó õûðäàúà-õûðäàúà äûíãûë-
ÄÛÐÌÀÍÌÀÃ ô. ßë âÿ àéàãëàð âàñèòÿñèëÿ
äàäûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. // çàð. ×àëìàã. Àøûã äà
äèê áèð éåðÿ, éóõàðûéà ãàëõìàã, äûðìàøìàã,
ñàçû äûíãûëäàäûá, éàíûãëû ñÿñ èëÿ îõóéóðäó..
÷ûõìàã. [Ãîéóíëàð] ãóëàãëàðûíû ãûðïàðàã
×ÿìÿíçÿìèíëè. [ßëÿñýÿð äàéû] ùÿð àõøàì
áèðäÿí-áèðÿ äþíäöëÿð, ãóéðóãëàðûíû àòà-àòà,
áàëàúà íèìäàø äþøÿêúÿíèí öñòöíäÿ îòóðóá
ìÿëÿøÿ-ìÿëÿøÿ òÿïÿíè áàøûéóõàðû äûðìàíäûëàð.
áó ñàçû äûíãûëäàäûð âÿ .. ìàùíû îõóéàðäû.
À.Øàèã. Èíñàíûí ïåøÿñè äöíéàíûí éîõóøëàðûíû
È.ßôÿíäèéåâ. Éàí òÿðÿôäÿ îòóðóá ìàíäàëè-
äûðìàíìàãäûð.. À.Äèâàíáÿéîüëó. // Öìó-
íàñûíû äûíãûëäàäàí ßñýÿð äÿ ñöêóò åäèá îíà
ìèééÿòëÿ, ùöíäöð áèð éåðÿ ÷ûõìàã, ãàëõìàã.
áàõäû. Ì.Ùöñåéí.
Ìàøûíûìûç Ëÿíêÿðàíäàí äàüëàðà äîüðó
2. Òàããûëäàòìàã.
íÿðèëäÿéÿ-íÿðèëäÿéÿ äûðìàíûð. Ñ.Ðöñòÿì.
ÄÛÍÃÛËÛ ñèô. äàí. Õûðäàúà, ÷îõ êè÷èê, ÷îõ
ÄÛÐÌÀØÄÛÐÌÀ “Äûðìàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
áàëàúà.
ÄÛÐÌÀØÄÛÐÌÀà “Äûðìàøìàã”äàí èúá.
ÄÛÍÃÛËÒÛ èñ.Âóðóëàíäà ìèñ ãàáäàí âÿ ñ.-
Ðþâøÿí àòëàðû äàøëûüà äûðìàøäûðäû. “Êîðîüëó”.
äÿí ÷ûõàí ñÿñ. Çÿíýèí äûíãûëòûñû. – ×ÿíýÿëëÿð
ÄÛÐÌÀØÌÀ “Äûðìàøìàã”äàí ô.èñ.
òåç-òåç áîøãàáëàðà äÿéèá äûíãûëòû ãîïàðûðäû.
ÄÛÐÌÀØÌÀÃ á à õ äûðìàíìàã. Äåäèì:
È.Ìÿëèêçàäÿ.
Éàõøûäûð, áèð äàùà äûðìàøûì; ßëèìäÿ ñàëàìàò
613
ÄÛÐÌÛÃ
ÄÛÐÍÀÃËÀØÌÀ
ãàëà òà áàøûì. Ì.ß.Ñàáèð. Àíàì ìÿíÿ äàü-
◊ Äûðíàüû áÿðê îëñóí! – òÿçÿ àëûíàí àò
êå÷èñè äåéÿðäè, ÷öíêè ãàéàëàðà êå÷è êèìè äûð-
ö÷öí äåéèëÿí õåéèðõàùëûã èôàäÿñè. Äûðíàüû
ìàøûðäûì... Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ùÿëÿ ÿêñ-ñÿäà êÿ-
ãàéûì îëñóí! åòíîãð. – òÿçÿ ýÿëèí ö÷öí åäè-
ñèëìÿìèø òÿïÿéÿ äûðìàøàí áèð ýÿíú .. þçëÿðèíè
ëÿí õåéèð-äóà. ...äûðíàüû äà îëà áèëìÿç (äå-
ãàéàëàðà ÷ûðïàí èêè ãóøó ýþòöðäö. Ì.Ðçà-
éèë) – ìöãàéèñÿëÿðäÿ áèðèíèí äèýÿðèíäÿí ÷îõ-
ãóëóçàäÿ.
÷îõ àøàüû, äÿéÿðñèç, ëÿéàãÿòñèç îëäóüóíó
ÄÛÐÌÛà èñ. Òîðïàüûí è÷èíäÿ îëàí ãóðó îò,
áèëäèðèð. [Âÿëè:] À áàëàì, ñÿí þçöíÿ àðòèñò
êþê ãàëûãëàðû âÿ ñ.-íè äàðàéûá òÿìèçëÿìÿéÿ,
äåéèðñÿí? Ñÿí éöç èë ãàíãàë îòëàéàñàí, Ìà-
êÿñÿêëÿðè õûðäàëàìàüà ìÿõñóñ êÿíä òÿñÿð-
çàíäàðàíñêèíèí áèð äûðíàüû îëà áèëìÿçñÿí.
ðöôàòû àëÿòè; ÷ÿíý. Êÿñÿêëÿðè äûðìûãëà ÿçìÿê.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Äûðíàüû èëÿ (÷àëûøìàã âÿ ñ.)
Êþêöíäÿí ÷ûõàðûëìûø ãóçàïàéûëàð äûðìûãëà
– àüûð çÿùìÿò âÿ ÷ÿòèíëèêëÿ. Ñÿí ñöíýöíëÿ,
éûüûëûð.
äûðíàüûíëà éåð àëòûíäàí éîë à÷àðñàí; Ñÿí
ÄÛÐÌÛÃ×Û èñ. Äûðìûãëà èøëÿéÿí àäàì.
ãàðàíëûã êö÷ÿëÿðÿ ýþçëÿðèíäÿí íóð ñà÷àð-
ÄÛÐÌÛÃËÀÌÀ “Äûðìûãëàìàã”äàí ô.èñ.
ñàí. Ñ.Âóðüóí. Äûðíàã ãÿäÿð – ÿñëà, ãÿòèé-
ÄÛÐÌÛÃËÀÌÀÃ ô. 1. Äûðìûãëà òÿìèçëÿ-
éÿí, ùå÷. [Ìèíäèëëè:] Ñèç áó ùàäèñÿëÿðÿ áèð
ìÿê, êÿñÿêëÿðè äûðìûãëà ÿçìÿê, ùàìàðëàìàã;
äûðíàã ãÿäÿð äÿ ôèêèð âåðìÿéèí. Ñ.Ðÿùìàí.
÷ÿíý ÷ÿêìÿê. Áîñòàí éåðèíè äûðìûãëàìàã.
Äûðíàã éåðè àõòàðìàã – ýèðÿâÿ, áÿùàíÿ àõ-
2. Äûðìûãëà îòó äàðàéûá àéûðìàã âÿ éà
òàðìàã. Äûðíàã ýþñòÿðìÿéÿí (ñûçìàéàí)
õûðìàíäà êöëÿøè äàðàéûá äÿíäÿí àéûðìàã.
– õÿñèñ. Äûðíàã îâóúà áàòìàã – 1) áèëìÿ-
ÄÛÐÌÛÃËÀÍÌÀ “Äûðìûãëàíìàã”äàí ô.èñ.
äÿí þçö þç èøèíè êîðëàìàã; 2) þçöíÿ ýöâÿí-
ÄÛÐÌÛÃËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Äûðìûãëà òÿ-
ìÿê. ßòëÿ äûðíàã àðàñûíà ýèðìÿê – á à õ
ìèçëÿíìÿê, ùàìàðëàíìàã. Êÿñèëìèø ýþâäÿ-
ÿò. Òÿïÿäÿí äûðíàüà (ãÿäÿð) – á à õ òÿïÿ.
ëÿð òàìàìèëÿ äûðìûãëàíûá ãîòìàíëàðà éûüûë-
ÄÛÐÍÀÃÀÐÀÑÛ ñèô. äàí. èñòåù. Âåðèëÿí
ìàëûäûð. “Ïàìáûã÷ûëûã”.
àäà ëàéèã îëìàéàí, éàëàí÷û ÿñëè îëìàéàí,
ÄÛÐÍÀÜÀÎÕØÀÐ á à õ äûðíàãøÿêèëëè.
ãåéðè-ùÿãèãè. Äûðíàãàðàñû àëèì.
ÄÛÐÍÀÃ èñ. 1. Áàðìàãëàðûí óúóíóí öñò
ÄÛÐÍÀÃÁÀÜÀÑÛ èñ. Äûðíàãëû ùåéâàíëàðûí
òÿðÿôèíäÿ ñöìöê êèìè ìàääÿäÿí èáàðÿò þðòö.
äûðíàüûíäà áàø âåðèá îíóí ãûðûøìàñûíà, áö-
Äûðíàã òóòìàã. Äûðíàã øîòêàñû (äûðíàãëàðû
êöøìÿñèíÿ ñÿáÿá îëàí õÿñòÿëèê.
òÿìèçëÿìÿéÿ ìÿõñóñ êè÷èê øîòêà). // Àò, èíÿê
ÄÛÐÍÀÃÚÛà èñ. 1. Êè÷èê äûðíàã.
êèìè ùåéâàíëàðûí àéàãëàðûíûí àëò ùèññÿñèíè
2. Éàðïàüûí ýåòäèêúÿ äàðàëàí ùèññÿñè. Ñÿð-
ÿùàòÿ åäÿí áöòþâ âÿ éà ùà÷à øÿêëèíäÿ áóé-
áÿñò òàú éàðïàüûíûí ýåíèø ùèññÿñè àéà, äàð
íóç ìàääÿ. [Áàëàõàíûì Äàäàøà:] Ùÿëÿ ìÿí
ùèññÿñè èñÿ äûðíàãúûã àäëàíûð. Ì.Ãàñûìîâ.
ñÿíè þç àòûìûí äûðíàãëàðû àëòûíäà òàïäàäàí-
[Òóðóíúàðûí] ëÿ÷ÿêëÿðèíèí äûðíàãúûüû óçóí-
äà òàìàøà åëÿ, Äàäàø Ëÿëÿøîâ! Ñ.Ðÿùèìîâ.
äóð. Ìåéâÿñè ñèëèíäðøÿêèëëè áóéíóç òèïëèäèð.
Äûðíàüèëÿ áÿçÿê âóðóá íÿìëè òîðïàüà;
Ù.Ãÿäèðîâ.
Ãîéóí-ãóçó ìÿëÿøÿðÿê ãàëõûð éàéëàüà.
ÄÛÐÍÀÃÄÈÁÈ èñ. äàí. Äûðíàüûí äèáèíèí èë-
Ñ.Ðöñòÿì.
òèùàáû âÿ èðèíëÿøìÿñè; äîëàìà. Áàðìàüûíà
2. Úàéíàã (ãóøëàðäà). Äûðíàã èëèøäèð-
äûðíàãäèáè ÷ûõûá.
ìÿê (êå÷èðìÿê) – òóòìàã, ÷ÿíýèíÿ êå÷èð-
ÄÛÐÍÀÃËÀÌÀ “Äûðíàãëàìàã”äàí ô.èñ.
ìÿê, éàïûøûá áóðàõìàìàã.
ÄÛÐÍÀÃËÀÌÀÃ ô. 1. Úûðìàãëàìàã. Ïèøèê
3. äèë÷. « » âÿ éà “ ” èøàðÿñè îëóá, ìÿòí äà-
óøàüûí ÿëèíè äûðíàãëàéûá.
õèëèíäÿ âàñèòÿñèç íèòãè, ñèòàòëàðû, ÿñÿð àäûíû,
2. Äûðíàãëà éåðè åøìÿê, äûðíàãëà áèð øåéè
áàøëûãëàðû, àéðû-àéðû ñþçëÿðè, ùÿì÷èíèí øÿðòè
úûçìàã, éàõóä ÿçìÿê.
âÿ éà ÿêñ ìÿíàäà èøëÿíÿí ñþçëÿðè áèëäèðìÿê
ÄÛÐÍÀÃËÀÍÌÀ “Äûðíàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
ö÷öí èøëÿíèð. Äûðíàã àðàñûíäà (è÷èíäÿ)
ÄÛÐÍÀÃËÀÍÌÀÃ ô. 1. Úûðìàãëàíìàã,
– á à õ äûðíàãàðàñû. Êîáóä äåäèì, êîáóä-
äûðíàãëà úûçûëìàã.
ëóã éåðèíäÿ õîøà ýÿëèð; Èøëÿäèðÿì áó ñþçö
2. ãàéûä. Äûðíàãëà ãàøûíìàã.
ìÿí äûðíàã àðàñûíäà. Ñ.Ðöñòÿì.
ÄÛÐÍÀÃËÀØÌÀ “Äûðíàãëàøìàã”äàí ô.èñ.
614
ÄÛÐÍÀÃËÀØÌÀÃ
ÄÈÀÃÍÎÑÒÈÊ
ÄÛÐÍÀÃËÀØÌÀÃ ãàðø. Áèð-áèðèíè äûð-
ÄÈ ÿä. 1. Òÿêèä, ÿìð, éà õàùèø áèëäèðèð. Äè,
íàãëà úûðìàãëàìàã; úûðìàãëàøìàã.
éàç! Äè, òåç îë! Äè, ýÿë ÷ûõ! – Äè, éóììà ýþç-
ÄÛÐÍÀÃËÛ ñèô. 1. Äûðíàüû îëàí. Äûðíàãëû
ëÿðèíè, ãîé ýþðöì äîéóíúà áàðû. Õ.Íàòÿâàí.
ùåéâàíëàð. ×àòàë äûðíàãëû ãîéóí âÿ êå÷è.
Òîïëàéûá áèð äÿñòÿ ÷è÷ÿê; Äè, ýÿëèí ìÿêòÿáÿ
2. ìÿú. äàí. Ãî÷àã, áàúàðûãëû, ùöíÿðëè.
ýåäÿê. ß.Úàâàä. Îäóð, ãûçûì, – äåéÿ ãàðû éà-
// ìÿú. Éàïûøàíäà áóðàõìàéàí, ÷ÿíýèíÿ êå-
âàøäàí ïû÷ûëäàäû. – Äè, äóð! ß.Ìÿììÿäõàíëû.
÷ÿíè áóðàõìàéàí.
2. Òÿÿúúöá, íàðàçûëûã áèëäèðèð. Äè ýþð, íÿ
ÄÛÐÍÀÃËÛËÀÐ èñ. çîîë. Äûðíàãëû ìÿìÿ-
äåéèð. Äè ýÿë, ýþð íÿ äàíûøûð.
ëèëÿð äÿñòÿñè. Äûðíàãëûëàð äÿñòÿñèíÿ áèòêè èëÿ
◊ Äè ýÿë, äè ýÿë êè... – àììà, ëàêèí, ùàë-
ãèäàëàíàí âÿ àéàãëàðûíäà ìàë äûðíàãëàðû
áóêè. ...Èíäè ùþêóìÿò áèçÿ, òóòàã êè, åëÿ èçèí
îëàí èðè ìÿìÿëèëÿð àèääèð. Äûðíàãëûëàð éåðäÿ
âåðäè êè, àíà äèëèìèç ìÿêòÿáëÿðäÿ îõóíñóí.
ãà÷àí ùåéâàíëàðäûð. “Çîîëîýèéà”.
Àììà, äè ýÿë êè, ìöÿëëèì ùàíû? Ú.Ìÿì-
ÄÛÐÍÀÃÑÛÇ ñèô. Äûðíàüû, éà äûðíàãëàðû îë-
ìÿäãóëóçàäÿ. Áàëàúà ãûç óøàüûäû. Äè ýÿë êè,
ìàéàí, äûðíàüû äöøìöø. Äûðíàãñûç áàðìàã.
ãöäðÿòäÿí áóíà åëÿ áèð ìÿëàùÿòëè ñÿñ âåðèëèá
ÄÛÐÍÀÃØßÊÈËËÈ ñèô. Øÿêèëúÿ äûðíàüà
êè, äåéèðñÿí, éåìÿéèì, è÷ìÿéèì, îòóðóì, ãó-
îõøàéàí, äûðíàã øÿêëèíäÿ îëàí.
ëàã àñûì. Ìèð Úÿëàë.
ÄÛÐÍÀÃÒÓÒÀÍ èñ. Äûðíàã êÿñìÿê ö÷öí
ÄÈÀÁÉÒ [éóí.] òèá. ×îõëó ñèäèê èôðàçû øÿê-
àëÿò. Áó çîðáà áû÷àüûí ö÷-äþðä òèéÿñè, ãàé-
ëèíäÿ òÿçàùöð åäÿí áèð ñûðà õÿñòÿëèêëÿðèí àäû.
÷ûñû, äûðíàãòóòàíû, âèíòáóðàíû âàðäû.
Øÿêÿð äèàáåòè – áàøëûúà ÿëàìÿòè ñèäèêäÿ
Ì.Ùöñåéí.
âÿ ãàíäà øÿêÿðèí ÷îõàëìàñûíäàí èáàðÿò îëàí
ÄÛØ èñ. Õàðèú, áàéûð, äûøàðû.
õÿñòÿëèê; øÿêÿð õÿñòÿëèéè. Éàüëû-éàâàí, íÿ
ÄÛØÀÐÛ èñ. Áàéûð, ÷þë, åøèê. Äûøàðû áàõ-
äöøäö, éåéèðñÿí èøòàùëà ñÿí; Íÿ äèàáåò åøè-
ìàã. – Ãûçûë Àðñëàí Ñÿáà õàíûìûí ñàðàéäàí
äèá, íÿ ìèí éàðà áèëèðñÿí.. Ð.Ðçà.
äûøàðû ÷ûõäûüû çàìàí ùå÷ êÿñÿ áèëäèðìÿäÿí
ÄÈÀÁÅÒËÈ ñèô. âÿ èñ. òèá. Øÿêÿð õÿñòÿëèéè
ùÿáñÿ àëûíìàñûíû âÿ åäàì åäèëìÿñèíè òàïøûð-
îëàí (àäàì).
ìûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄÈÀÔÐÁÃÌÀ [éóí.] 1. àíàò. Äþø áîøëóüó
ÄÛÇ-ÄÛÇ, ÄÛÇÇ òÿãë. 1. Àðûëàðûí, ÷èáèíëÿðèí,
èëÿ ãàðûí áîøëóüó àðàñûíäà îëàí ïÿðäÿ. Ùåé-
éàõóä ãàéíàìàãäà îëàí ñàìîâàðûí ÷ûõàðäûüû
âàíûí ãàðûí áîøëóüó èëÿ äþø áîøëóüó àðà-
ñÿñ.
ñûíäà íàçèê ÿçÿëÿëÿðäÿí èáàðÿò áèð ïÿðäÿ
2. Áèðèíÿ éàíûã, àúûã âåðÿíäÿ ÷ûõàðûëàí ñÿñ.
âàðäûð, áó, îíóí äèàôðàãìàñûäûð. Ú.Úÿáðà-
[Ãàðàúà ãûç:] Äûçç, ãàðà êþïÿê, äûçç, íåúÿñÿí,
éûëáÿéëè.
òóòà áèëìÿäèíìè, – äåéÿ ãàðà êþïÿéÿ éàíûã
2. Îïòèê úèùàçëàðäà: äàõèë îëàí èøûã øöàëà-
âåðèðäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ðûíû àçàëäûá-÷îõàëòìàã ö÷öí äàèðÿøÿêèëëè
ÄÛÇÛÕÌÀÃ ô. äàí. Ñöðöøìÿê, ÿêèëìÿê,
ïÿðäÿúèê. Ôîòîàïàðàòûí êàìåðàñûíà äöøÿí
àðàäàí ÷ûõìàã, ãîðõóá ãà÷ìàã. Êÿäõóäà öñ-
èøûüûí ìèãäàðû äèàôðàãìà âàñèòÿñèëÿ íèçàìà
òöíÿ ãàðà éàõäûëàð; Ñþçëÿðèí äàíûøûá òåç äû-
ñàëûíûð.
çûõäûëàð. Ã.Çàêèð.
ÄÈÀÔÐÀÃÌÀËÛ ñèô. õöñ. Äèàôðàãìàñû
ÄÛÇÛËÄÀÌÀÃ ô. Äûçûëòû ñÿñè ÷ûõàðìàã.
îëàí.
Ñàìîâàð õîø áèð àùÿíýëÿ äûçûëäàéûð. ß.Ñàäûã.
´
ÄÈÀÊÐÈÒÈÊ ñèô. [éóí.] äèë÷. Ùÿðôëÿðèí öñ-
ÄÛÇÛËÒÛ èñ. Äûç-äûç ñÿñè. [Îâ÷ó Ãàñûì:]
òöíäÿ âÿ éà àëòûíäà ãîéóëàí. Äèàêðèòèê
Ýþðäöì êîëóí àëòûíäà áèð êîð ñÿð÷ÿ îòóðóá,
èøàðÿ – ùÿðôèí àëòûíäà âÿ éà öñòöíäÿ îëàí âÿ
àðûíûí äûçûëòûñûíû åøèòúÿê àüçûíû àéûðäû âÿ àðû
òÿëÿôôöçö ýþñòÿðÿí èøàðÿ.
áóüäàíû îíóí àüçûíà áóðàõûá ýåòäè. ß.Ùàã-
ÄÈÀÃÍÓÑÒ [éóí.] òèá. Äèàãíîçó äöçýöí
âåðäèéåâ. Ñîíðà äåäèì: – ..Áó íÿ äûçûëòûäûð
òÿéèí åäÿí ùÿêèì (á à õ äèàãíîç). Î ùÿêèì
áåëÿ; Ïÿíúÿðÿ øöøÿñèíäÿ âóðíóõóð òÿê áèð ÷è-
éàõøû äèàãíîñòäóð.
áèí. Ð.Ðçà.
´
ÄÈÀÃÍÎÑÒÈÊ ñèô. [éóí.] òèá. Äèàãíîçà,
ÄÛÇÃÀÕ èñ. ìÿù. Áèòêè áèòèðìÿéÿí, ìÿù-
äèàãíîñòèêàéà àèä îëàí, õÿñòÿëèéèí õöñóñèé-
ñóë âåðìÿéÿí éåð.
éÿòèíè áèëäèðÿí. Äèàãíîñòèê öñóëëàð. – ..Äèàã-
615
ÄÈÀÃÍÎÑÒÈÊÀ
ÄÈÀÌÅÒÐ
íîñòèê ìÿãñÿäëÿðëÿ ùàçûðäà, òÿðêèáèíäÿ äÿãèã
ÄÈÀËÉÊÒÈÊ èñ. [éóí.] ôÿëñ. Äèàëåêòèê ôÿëñÿ-
èíäèêàòîðëàð îëàí èçîòîïëàð äàõèë åäèëìèø áÿçè
ôÿ òÿðÿôäàðû, äèàëåêòèê öñóë òÿòáèã åäÿí (ìå-
áèðëÿøìÿëÿð èøëÿäèëèð. À.Ãàðàéåâ. Äÿðìàí áèò-
òàôèçèê ÿêñè). ´
êè ìàòåðèàëëàðûíäà áèð ñûðà ìöõòÿëèô äèàãíîñòèê
ÄÈÀËÅÊÒÈÊ ñèô. [éóí.] ôÿëñ. Äèàëåêòèêàéà
íèøàíÿëÿð îëóð. Ð.ßëèéåâ.
àèä îëàí, äèàëåêòèêà ãàíóíëàðûíà ÿñàñëàíàí,
ÄÈÀÃÍÓÑÒÈÊÀ [éóí.] Òèááèí, õÿñòÿëèê-
ìåòàôèçèêàéà çèää îëàí. Äèàëåêòèê ôÿëñÿôÿ.
ëÿðèí ÿëàìÿòëÿðèíäÿí, äèàãíîç ãîéìà öñóë âÿ
Äèàëåêòèê òÿôÿêêöð. Äèàëåêòèê öñóë. Äèàëåêòèê
ïðèíñèïëÿðèíäÿí áÿùñ åäÿí øþáÿñè. // Äèàã-
ìàòåðèàëèçì.
íîçó ìöÿééÿí åòìÿ, äèàãíîç ãîéìà (ãî-
ÄÈÀËÉÊÒÈÊÀ [éóí.] 1. ôÿëñ. Òÿáèÿò, úÿìèé-
éóëìà). ..Ðåíòýåí øöàëàðû ôîòîãðàôèéàäà âÿ
éÿò âÿ òÿôÿêêöðöí ùÿðÿêÿò, äÿéèøìÿ, òÿçÿëÿí-
áÿçè õÿñòÿëèêëÿðèí äèàãíîñòèêàñûíäà òÿòáèã
ìÿ âÿ èíêèøàôûíûí öìóìè ãàíóíëàðûíäàí áÿùñ
åäèëìÿêëÿ áÿðàáÿð, ìöàëèúÿ ìÿãñÿäè èëÿ äÿ
åäÿí åëì. Ìàòåðèàëèñò äèàëåêòèêà.
èøëÿäèëÿ áèëÿð. À.Ãàðàéåâ. Äèàãíîñòèêà èøëÿ-
2. ôÿëñ. Áèð øåéèí ùÿðÿêÿò âÿ èíêèøàô ïðî-
ðèíäÿ ðàäèîàêòèâ ôîñôîðóí ðîëó ÷îõ áþéöê-
ñåñè. Ùàäèñÿëÿðèí äèàëåêòèêàñû. Òàðèõèí äèà-
äöð. Ð.ßëèéåâ.
ëåêòèêàñû.
3. êþùí. Ìöáàùèñÿ àïàðìàã ìÿùàðÿòè,
ÄÈÁÃÍÎÇ [éóí.] òèá. Õÿñòÿíè ùÿðòÿðÿôëè
ìöàéèíÿ íÿòèúÿñèíäÿ îíóí õÿñòÿëèéèíèí
ãàðøû òÿðÿôèí ìöùàêèìÿëÿðèíäÿ çèääèééÿò
ìöÿééÿí åäèëìÿñè. ßçèç ÿëèíè öðÿéèíèí öñòö-
òàïìàã, ìöáàùèñÿäÿ ìÿíòèãè äÿëèëëÿð ýÿòèðÿ
íÿ ãîéàíäàí ñîíðà ùÿêèì äèàãíîçóíóí äö-
áèëìÿê áàúàðûüû. Ìöáàùèñÿ çàìàíû [Ðóäèí]
þç ðÿãèáèíÿ äàíûøìàüà àç ôöðñÿò âåðÿð âÿ
ðöñòëöéöíÿ äàõèëÿí ñåâèíäè. ß.Âÿëèéåâ. Ìÿ-
îíó þç ñöðÿòëè âÿ úîøãóí äèàëåêòèêàñû èëÿ
íèì ýöìàíûì ýÿëÿí áèð äèàãíîçó áó ýöí
ìÿüëóá åäÿðäè. Òóðýåíåâäÿí.
éîõëàìàã èñòÿéèðÿì. Ìèð Úÿëàë. Äèàãíîç
´
ÄÈÀËÅÊÒÈÇÌ [éóí.] äèë÷. Äèàëåêòäÿí
ãîéìàã – õÿñòÿíè ùÿðòÿðÿôëè ìöàéèíÿ åäÿ-
ÿäÿáè äèëÿ êå÷ìèø ìÿùÿëëè ñþç âÿ éà èôàäÿ.
ðÿê îíóí õÿñòÿëèéèíè òÿéèí åòìÿê. Óðàíëà
Éàçû÷ûíûí äèëèíäÿ òÿñàäöô åäèëÿí äèàëåêòèçìëÿð.
çÿùÿðëÿíìÿëÿðèí äèàãíîçóíó ãîéìàã ö÷öí
ÄÈÀËÅÊÒÎËÓÝÈÉÀ [éóí. äèàëåêò âÿ ëî-
ñèäèêäÿ àëáóìèíëÿðèí, àìèí òóðøóëàðûíûí òà-
ýîñ – åëì, àíëàéûø] äèë÷. Äèë÷èëèéèí, äèëäÿ
ïûëìàñûíûí .. áþéöê ÿùÿìèééÿòè âàðäûð.
îëàí äèàëåêòëÿðè (ëÿùúÿ âÿ øèâÿëÿðè) þéðÿíÿí
À.Ãàðàéåâ.
øþáÿñè.
ÄÈÀÃÎÍÁË [ëàò. ÿñëè éóí.] 1. ðèéàç. ×îõ-
´
ÄÈÀËÅÊÒÎËÎÆÈ ñèô. [éóí.] äèë÷. Äèàëåê-
áóúàãëûíûí âÿ éà ÷îõöçëöíöí éàíàøû îëìàéàí
òîëîýèéàéà àèä îëàí. Äèàëåêòîëîæè õÿðèòÿ. Äèà-
òÿïÿëÿðèíè áèðëÿøäèðÿí äöç õÿòò. Äþðäáóúàã-
ëåêòîëîæè åêñïåäèñèéà. Äèàëåêòîëîæè àòëàñ.
ëûíûí äèàãîíàëû.
ÄÈÀËÅÊÒÓËÎÃ [éóí. äèàëåêò âÿ ëîýîñ-
2. Òîõóìà ìèëëÿðè ÷ÿïèíÿ ýåäÿí ñûõ ïàð÷à
äàí] äèë÷. Äèàëåêòîëîýèéà ìöòÿõÿññèñè îëàí
íþâö. // Áó ïàð÷àäàí òèêèëìèø. Äèàãîíàë øàë-
äèë÷è. Àçÿðáàéúàí äèàëåêòîëîãëàðûíûí ÿñÿðëÿðè.
âàð. Äèàãîíàë êîñòéóì.
´
ÄÈÀËÎÆÈ ñèô. [éóí.] Äèàëîã ìàùèééÿòèíäÿ
ÄÈÀÃÐÁÌ [éóí.] Ìöõòÿëèô êÿìèééÿòëÿð
îëàí, äèàëîã (ìöêàëèìÿ) øÿêëèíäÿ îëàí.
àðàñûíäàêû íèñáÿòè ýþñòÿðÿí ãðàôèê òÿñâèð;
ÄÈÀËÓÃ [éóí.] ßäÿáè ÿñÿðèí, èêè øÿõñèí
úÿäâÿë. Íåôò ñÿíàéåñèíèí àðòûì äèàãðàìû. –
ñþùáÿòè øÿêëèíäÿ éàçûëìûø ùèññÿñè; ìöêàëè-
Î, äèàãðàìëàðëà êèôàéÿòëÿíìÿéèá .. þç ôèêðèíè
ìÿ. Ñàáèðèí “ßùâàëïöðñàíëûã” äèàëîãó. – Î,
ÿéàíè ñóðÿòäÿ ýþñòÿðèðäè. Ì.Ùöñåéí. ßùìÿ-
áó èëê äèàëîãäà Ùöñåéíèí ôöñóíêàð ñÿñèíäÿí
äîâ äèâàðäàêû úÿäâÿëëÿðÿ, äèàãðàìëàðà áà-
ñåùèðëÿíìèøäè. Ñ.Ðÿùìàí.
õûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ÄÈÀÌÁÒ [äèàëåêòèê ìàòåðèàëèçì ñþç. èõòè-
ÄÈÀËÉÊÒ [éóí.] äèë÷. 1. Éåðëè øèâÿ, ëÿùúÿ.
ñàð ôîðìàñû] äàí. Äèàëåêòèê ìàòåðèàëèçì (àëè
Ìÿùÿëëè äèàëåêò. Áàêû äèàëåêòè.
ìÿêòÿáäÿ êå÷èëÿí ôÿíí). Äèàìàò ìöÿëëèìè.
2. Á à õ äèàëåêòàë. Äèàëåêò ñþçëÿðè.
Äèàìàòäàí èìòàùàí âåðìÿê.
ÄÈÀËÅÊÒÁË ñèô. [éóí.] äèë÷. Äèàëåêòÿ àèä
ÄÈÁÌÅÒÐ [éóí.] ðèéàç. ×åâðÿíèí ìÿðêÿ-
îëàí, äèàëåêò ìàùèééÿòèíäÿ îëàí. Äèàëåêòàë
çèíäÿí êå÷èá îíó èêè áÿðàáÿð ùèññÿéÿ áþëÿí
èôàäÿ. Äèëèí äèàëåêòàë õöñóñèééÿòè.
äöç õÿòò. // Äàèðÿéÿ, éàõóä äàèðÿéÿ îõøàð
616
ÄÈÀÌÅÒÐÀË
ÄÈÁÀ
øÿêèëäÿ îëàí úèñèì âÿ éà ñàùÿíèí êÿíàðëà-
óøàã àüëàéûð, áó ñÿñëÿð ÷îõàëûá áèð-áèðèíÿ ãà-
ðûíäàêû ãàðøûëûãëû íþãòÿëÿð àðàñûíäàêû ìÿñà-
ðûøûð, ýöíäöç ìÿðÿêÿñèíèí ùÿéàò ìàùíûñû ÷àë-
ôÿ. Àüàúûí ýþâäÿñèíèí äèàìåòðè áèð ìåòðäèð.
ûíûðäû. Ìèð Úÿëàë. // Áèð ãàá âÿ ñ.-íèí àëò ñÿò-
Áîðóíóí äèàìåòðè.
ùè, àëò äèâàðû. Ñòÿêàíûí äèáè. Áàðäàüûí äèáè.
ÄÈÀÌÅÒÐÁË ñèô. [ëàò. ÿñëè éóí.] Äèàìåòð
Êèñÿíèí äèáè. – Ñèêêÿ îëìàç þâëàäûìûí úèáèí-
õÿòòè èëÿ îðòàäàí áþëÿí, éà áþëöíÿí. Äèàìåò-
äÿ; Ðèçãëÿðè éûðòûã ÷óâàë äèáèíäÿ.. Ã.Çàêèð.
ðàë ñÿòù.
Êþùíÿ áîç õàðàëûí äèáèíäÿ ö÷-äþðä êèëîã-
ÄÈÀÌÅÒÐËÈ ñèô. Äèàìåòðè ìöÿééÿí þë÷ö-
ðàì ãàðüûäàëû âàðäû. ß.Âÿëèéåâ.
äÿ îëàí. 10 ìì äèàìåòðëè áîðó.
2. Àüàú, êîë âÿ ñ.-íèí àëòû, êþêÿ éàõûí
ÄÈÀÏÀÇÓÍ [éóí.] 1. ìóñ. Ùÿð ùàíñû áèð
éåðè. Àüàúû (êîëó) äèáèíäÿí êÿñìÿê. – Áÿíþâ-
ìöüÿííèíèí, éàõóä ìóñèãè àëÿòèíèí ìàëèê
øÿéÿì, ìÿí òÿðÿì; Êîë äèáèíäÿ áèòÿðÿì. (Áà-
îëäóüó ìöõòÿëèô éöêñÿêëèêäÿ îëàí ñÿñëÿðèí
éàòû). ßùìÿä äàø éîëäàí êÿíàð ÷ûõûá áèð êî-
ìÿúìóñó. Ìöüÿííèíèí ñÿñ äèàïàçîíó áþ-
ëóí äèáèíäÿ ýèçëÿíäè. ß.Âÿëèéåâ. Ôèðèäóí äà-
éöêäöð. – Íÿüìÿêàðëàðûí âÿ éà ìóñèãè àëÿò-
éàíäûüû éåðäÿ àüàú äèáèíÿ ñèíäè. Ìèð Úÿëàë.
ëÿðèíèí ÿí áÿì ñÿñäÿí ÿí çèë ñÿñÿ ãÿäÿð ìà-
// Òàéà, äèâàð âÿ ñ.-íèí éåðèí ñÿòùè èëÿ áèðëÿ-
ëèê îëäóüó öìóìè ùÿúìèíÿ äèàïàçîí äåéèëèð.
øÿí ÿí àøàüû ùèññÿñè. Äèâàð äèáèíäÿ õîðóç,
ß.Áÿäÿëáÿéëè.
òîéóãëàð óéãóëàð; Íàõûð÷ûëàð ãàðàìàëû ñö-
2. ìÿú. Áèð øåéèí ùÿúìè, þë÷öñö, äÿðÿúÿñè,
ðöá ñÿðèí ñóéà ñàëàð. À.Ñÿùùÿò. Ñòóäåíò äè-
ãàâðàìà äàèðÿñè. Áèëèê äèàïàçîíó.
âàðûí äèáèíÿ ÷ÿêèëäè, áèð äÿ îòàüà äèããÿòëÿ
ÄÈÀÏÀÇÎÍËÓ ñèô. Ìöÿééÿí äèàïàçîíó
áàõìàüà áàøëàäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Êèìñÿ
îëàí.
ùàñàð äèáè èëÿ èðÿëèëÿéèðäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
´
ÄÈÀÏÎÇÈÒÈÂ [éóí. äèà – âàñèòÿñèëÿ âÿ ëàò.
// Áèð øåéèí áèëàâàñèòÿ éàíû, éàõûíëûüû. [Äàäàø
ïîñèòèâóñ – ìöñáÿò] ôîò. Ïðîéåêñèéà ôÿíÿðè
Ëÿëÿøîâ:] ..Ýþðÿñÿí, Ñîëìàç ùàíñû ñåýàù
âàñèòÿñèëÿ ýþñòÿðèëìÿê ö÷öí øöøÿ âÿ ñ. öçÿ-
îõóéàí ñàìîâàðûí äèáèíè êÿñèá ÷àé ãàéíà-
ðèíÿ ñàëûíìûø øÿêèë.
äàúàãäûð? Ñ.Ðÿùèìîâ. Ðöñòÿì êèøè ñàìî-
ÄÈÀÑÏÎÐ èñ. [éóí.] Õàëãûí ìÿíñóá îëäó-
âàðûí äèáèíäÿí òÿðïÿíìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
üó þëêÿäÿí êÿíàðäà éàøàéàí ìöùöì ùèññÿñè.
3. Ãóëàã, áóéíóç, äèø âÿ ñ.-íèí áÿäÿíëÿ
´
ÄÈÀÒÅÐÌÈÉÀ [éóí.] òèá. Éöêñÿê òÿçéèãëè
áèðëÿøÿí âÿ ÿòèí è÷èíäÿ îëàí ùèññÿñè. Èíÿê ãî-
åëåêòðèê úÿðÿéàíû èëÿ ìöàëèúÿ öñóëó.
úà èäè. Áèð áóéíóçó äà äèáèíäÿí ãûðûëìûøäû.
ÄÈÀÒÉÇ [éóí.] òèá. Îðãàíèçìèí áÿçè õÿñ-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ßíâÿð Ðÿñóëîâ ãóëà-
òÿëèêëÿðÿ ìåéèëëèéè.
üûíûí äèáèíè ãàøûäû. ß.Âÿëèéåâ. Ãöäðÿòèí ãó-
ÄÈÀÒÎÍÈÊ ñèô. [éóí.] ìóñ. Àðäûúûë ñóðÿò-
ëàüûíûí äèáèíäÿí òóòìóø à÷ûã áîéíóíà ãÿäÿð
äÿ ëàäûí áèð ïÿðäÿñèíäÿí äèýÿðèíÿ êå÷ÿí,
ãûðìûçû áèð çîëàã óçàíûð.. Ì.Èáðàùèìîâ.
éàõóä éåðëÿøÿí. Äèàòîíèê ãàììà (áöòþâ âÿ
4. Áèð éåðèí ÿí óçàã, ÿí äÿðèí, ÿí àðõà òÿ-
éàðûìòîíëàðäàí èáàðÿò ñÿñëÿðèí àðäûúûë ñûðà-
ðÿôè. ..Äàäàøûì ÿëèìäÿí éàïûøûá ìÿíè ÷ÿêÿ-
ñû). – Àâðîïà ìóñèãèñèíäÿ îëäóüó êèìè, Àçÿð-
÷ÿêÿ àïàðäû ùÿéÿòèí äèáèíÿ. Ú.Ìÿììÿäãó-
áàéúàí ìóñèãèñèíäÿ äÿ îêòàâà 7 äèàòîíèê âÿ 12
ëóçàäÿ. ×àéõàíàíûí äèá òÿðÿôèíäÿ îòóðìóø
õðîìàòèê ïÿðäÿäÿí èáàðÿòäèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
÷åøìÿêëè îüëàí Õàëûãâåðäèéÿ õöñóñè íÿçÿð
ÄÈÁ èñ. 1. Äÿíèç, ÷àé, êîë âÿ ñ. ñóéóíóí
ñàëäû. ß.Âÿëèéåâ.
àëòûíäàêû òîðïàã ñÿòùè. Ýþðöíìÿç îëìóøäóð
5. Ãàçàíûí âÿ ñ.-íèí äèáèíäÿ ãàëàí õþðÿê
äÿíèçèí äèáè; Ãàéûã éûðüàëàíûð áèð áåøèê
âÿ ñ. Ñöäöí äèáè. Àøûí äèáè.
êèìè. Ñ.Âóðüóí. Ñàíêè ãàëõìàã èñòÿéèð ýþéÿ
◊ Äèáèíÿ äàø àòìàã – àõûðûíà ÷àòìàã, èø-
äÿíèçèí äèáè. Ð.Ðçà. Ãîúà, àâàðû ñóéóí äèáè-
ëÿäèá, ñÿðô åäèá ãóðòàðìàã.
íÿ äàéàéûá, àéàãëàðû èëÿ ýÿìèíè èòÿëÿäè âÿ
ÄÈÁÀ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Çÿðëè ýöëëÿðè îëàí
éóõàðûéà äîüðó ñöðäö. Ì.Ùöñåéí. // ×óõóð
èïÿê ïàð÷à. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Ùÿìèí ïàð÷à-
éåðëÿðèí ÿí àøàüû ùèññÿñè, àëò ñÿòùè. ×àëàíûí
äàí òèêèëìèø. Õîø éàðàøûð ñÿíÿ äèáà íèìòÿíÿ;
äèáè. Õÿíäÿéèí äèáè. Ñÿíýÿðèí äèáè. – Äÿðèí,
Áó áÿçÿéèí éåíè ÿëàìÿòè âàð. Ì.Ï.Âàãèô. Äèáà
äàðûñãàë äèáèíäÿ äÿðÿíèí; Ðÿä êèìè ýóðóëäà-
íèìòÿíÿëè, òèêìÿ êþéíÿêëè; Éàøûëëû, çÿðáàôëû,
éûð áàëòàëàð. À.Ñÿùùÿò. Äÿðÿëÿðèí äèáèíäÿ
àëëû ñÿíÿì, ýÿë! Õÿñòÿ Ãàñûì.
617
ÄÈÁÀ×ß
ÄÈÄßÐÝÈÍ
ÄÈÁÀ×ß èñ. [ôàðñ.] ÿäÿá. 1. Êå÷ìèøäÿ: êè-
áóõàð .. äèáñèç ôÿçàíûí äÿðèíëèêëÿðèíÿ ó÷óá
òàáûí ãûçûë ñóéó èëÿ íÿãøëÿðëÿ áÿçÿíìèø ìö-
ýåòäè. Ì.Ùöñåéí.
ãÿääèìÿñè, èëê ñÿùèôÿëÿðè.
´
ÄÈÄÀÊÒÈÊ ñèô. [éóí.] Òÿëèìâåðèúè, þéöä-
2. Ýèðèø, ìöãÿääèìÿ. Ôöçóëè äèâàíûíûí
âåðèúè, íÿñèùÿòâåðèúè, òÿðáèéÿ ìÿãñÿäè äàøû-
“Äèáà÷ÿ”ñè. // Ìÿú. ìÿíàäà. [Ìèðçÿ Ôÿòÿëè:]
éàí. Äèäàêòèê ðîìàí. Äèäàêòèê ùåêàéÿ.
Ñþçöíö áóéóð, äèáà÷ÿ ëàçûì äåéèë. ß.Ùàã-
ÄÈÄÁÊÒÈÊÀ [éóí.] Ïåäàãîýèêàíûí òÿëèì
âåðäèéåâ.
âÿ òÿðáèéÿ öñóëëàðûíäàí áÿùñ åäÿí øþáÿñè.
ÄÈÁÚÈÊ èñ. Òöôÿíý ãóíäàüûíûí äþøÿ äèðÿ-
Éàçû ëþâùÿëÿðè äÿ äèäàêòèêàíûí òÿëÿáëÿðèíÿ úà-
íÿí åíëè ùèññÿñè. Òöôÿíýèí äèáúèéè. – Äèáúèê
âàá âåðÿ áèëìèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ãûñäû ìÿìÿñèíÿ, êþðïÿ àéàãëû ×èí ãàäûíëàðû.
ÄÈÄÀÐ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. 1. Ýþðöíöø, öç, ñè-
Ð.Ðçà.
ôÿò, çàùèðè ñèìà. Äîéìàã îëìàç äèäàðûíäàí
ÄÈÁ×ßÊ èñ. È÷èíÿ òîðïàã òþêöëÿðÿê ýöë,
áèð çàìàí; Òàìàøàñû, ãàøû-ãàáàüû øèðèí.
êîë âÿ áàøãà áèòêèëÿð ÿêèëÿí ãàá. Ýöë äèá÷ÿéè.
Ì.Ï.Âàãèô. Õàíäîñòó, àìàíäû, ãîéìà ýÿëäè!
Ñàõñû äèá÷ÿê. – ßùìÿä äóðóá î áèðè îòàüà
Äèäàðû éàìàíäû, ãîéìà, ýÿëäè! Ì.ß.Ñàáèð. //
êå÷äè, ùÿð ÿëèíäÿ áèð äèá÷ÿê ãàéûòäû.. Ñ.Ðÿùè-
Öç, ÷þùðÿ; ýþçëÿð (÷îõ çàìàí ýþçÿë ùàããûí-
ìîâ. Äèâàðëàð øÿêèëëÿðëÿ áÿçÿíìèø, ïÿí-
äà). Éàð îëàí éåðäÿ íÿäèð õóáëÿðèí äèäàðû.
úÿðÿëÿðÿ ýöë äèá÷ÿêëÿðè äöçöëìöøäö. ß.Ñàäûã.
Ñ.ß.Øèðâàíè. Òàëå éàðû éàðäàí àðàëû ñàëäû;
Þêñöç ðóùóì äèäàðÿ ùÿñðÿò ãàëäû. Ù.Úàâèä.
ÄÈÁ×ßÊÂÀÐÈ ñèô. Äèá÷ÿê êèìè, äèá÷ÿéÿ
îõøàð. Äèá÷ÿêâàðè ãàá.
2. Ýþðöø, ýþðìÿ. Öìèäèì ÷îõ èäè éåòÿì
äèäàðÿ; Äåéÿì ÿðçè-ùàëû î íàçëû éàðÿ.
ÄÈÁÄßÍ×ÛÕÌÀ ñèô. Áóäàãñûç ÷óáóã, çîü,
ß.Íÿáàòè. [Ôÿðìàí:] Äèäàðûí ìÿíÿ ìöéÿñ-
øèâ. Äèáäÿí÷ûõìà ÷óáóã.
ñÿð îëìàäû. Èíäè ñÿíÿ ÿí éàõûí îëàí êþéíÿéè-
ÄÈÁÄßÍÄÖØÌß ñèô. Òàüëàðûí äèáëÿðèíÿ
íÿ áàõûá .. âèäà åäèðÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
éàõûí ãèñìèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí ìåéâÿ, ìÿù-
ÄÈÄÄÈÐÌß “Äèääèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ñóë. Äèáäÿíäöøìÿ õèéàð.
ÄÈÄÄÈÐÌßÊ “Äèäìÿê”äÿí èúá.
ÄÈÁÄÎËÄÓÐÀÍ èñ. ê.ò. Áèòêèëÿðèí äèáèíè
ÄÈÄß èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Ýþç. Ýÿð èíàíìàç-
òîðïàãëà äîëäóðàí àëÿò âÿ ñ. Ñóâàðìà øûðûì-
ñàí êè, ãÿìçÿí éûõäû êþíëöì øÿùðèíè; Áÿñ áó
ëàðû à÷ìàã ö÷öí êóëòèâàòîðà äèáäîëäóðàíëàð
ôÿðéàäûì íÿäÿíäèð, äèäÿ ãàíäàí íÿì äóðóð?
ãîøóëóð. “Ïàìáûã÷ûëûã”. // Ñèô. ìÿíàñûíäà.
Íÿñèìè. Àüëà, äèäÿì, ãàíëû éàøûí ñåë îëñóí;
Äèáäîëäóðàí àëÿò.
Ýèçëèí äÿðäèí ñþéëÿìÿéÿ äèë îëñóí. Ì.Â.Âèäà-
ÄÈÁßÊ èñ. 1. Äàø, éà àüàúäàí áþéöê ùÿ-
äè. Êèì ñÿíè äèäÿñè ýèðéàí åëÿìèø? Êèì ñÿíè
âÿíý. Ãÿùâÿíè äèáÿêäÿ äþéÿðëÿð. – Ùàìàí
ùàëû ïÿðèøàí åëÿìèø? À.Ñÿùùÿò. Äèäåéè-
äàø, ùàìàí äèáÿê. (Àòà. ñþçö).
ýèðéàí êëàñ. – àüëàð ýþç. Ùÿãã áèëèð, éàð äå-
2. Áóüäà âÿ ÷ÿëòèê äþéìÿê ö÷öí éåðäÿ
éèë úàíö-äèëèìäÿí ãàèá; Íîëà ýÿð ãàèá èñÿ
ãàçûëìûø êè÷èê ÷óõóð. Äèáÿêäÿ äöéö äþéìÿê.
äèäåéè-ýèðéàíûìäàí. Ôöçóëè. Ïàðÿ-ïàðÿ úèéÿ-
ÄÈÁÈÐ èñ. ìÿù. Òÿñáÿùëÿðäÿ îëàí óçóíñîâ
ðèì øèøÿ ÷ÿêèá åòäè êÿáàá; Äèêäè ýþç äèäåéè-
ìóíúóã äÿíÿñè.
ýèðéàíûìà ýþé÷ÿê-ýþé÷ÿê. ß.Íÿáàòè. Àüëà-
ÄÈÁÈÉÀÑÒÛ ñèô. Äèá ñÿòùè éàñòû îëàí.
äûì ùèúðèíÿ, áèýàíÿíè ýöëäöðäö ìÿíÿ; Áàõ-
ÄÈÁËÈ ñèô. Äèáè îëàí. Äèáëè ÷ÿëëÿê.
ìàäû äèäåéè-ýèðéàíûìà, ýþçäÿí äöøäöì.
ÄÈÁËÈÊ èñ. Àëòû îëàí øåéëÿðèí äèá ùèññÿñè.
ß.Âàùèä.
ÄÈÁÞË×ßÍ èñ. õöñ. ×àéûí, ýþëöí, äÿíèçèí
ÄÈÄßËßÌß “Äèäÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿðèíëèéèíè þë÷ìÿê ö÷öí úèùàç.
ÄÈÄßËßÌßÊ ô. Õûðäà-õûðäà, ïàð÷à-ïàð÷à
ÄÈÁÑÈÇ ñèô. 1. Äèáè îëìàéàí. Äèáñèç ÷ÿëëÿê.
ãîïàðìàã. Äàðàìàã ö÷öí éóíó äèäÿëÿìÿê.
– Äèáñèç êèñÿ – áîø àíáàð. (Àòà. ñþçö).
ÄÈÄßÐÝÈÍ ñèô. Éóðäóíäàí, âÿòÿíèíäÿí
2. ìÿú. Äèáè ÷îõ óçàãäà îëàí, äèáè ýþðöí-
ìÿùðóì îëàðàã áàøãà éåðëÿðäÿ äîëàøàí; ñÿð-
ìÿéÿí, ÷îõ äÿðèí. ..Ñåë äèáñèç áèð ó÷óðóìà
ýÿðäàí, äÿðáÿäÿð. Ôèðãÿòèíäÿí ÿëèì ýåòìÿç
äîüðó àõûá ýåäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
áèð èøÿ; Ýÿçèðÿì äèäÿðýèí (ç.) ñÿééàä ìèñëè.
3. ìÿú. Ñîíñóç, ñîíó îëìàéàí, óúñóç-áó-
Àøûã ßëè. Äèäÿðýèí äöøìÿê (îëìàã)
úàãñûç. Äèáñèç ýþé. – ×àìûðëû éåðäÿí ãàëõàí
– éóðäóíäàí, âÿòÿíèíäÿí ìÿùðóì îëàðàã
618
ÄÈÄßÐÝÈÍËÈÊ ÄÈÄÈØÌßÊ
áàøãà éåðëÿðäÿ äîëàøìàã, äÿðáÿäÿð îëìàã.
íè, ãÿëáèíèí ïàð÷à-ïàð÷à äèäèëèá äàüûëäûüûíû
[Áÿäÿë:] Áèçèì êèìè åâèíäÿí- åøèéèíäÿí äè-
áèëìÿäè.. Ì.Èáðàùèìîâ.
äÿðýèí äöøÿíëÿð ÷îõäóð.. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÄÈÄÈÌ-ÄÈÄÈÌ
á à õ
äèäèê-äèäèê.
Òöðêäèëëè õàëãëàðûí äîüìà éåðèíäÿí; Äèäÿð-
Äèäèì-äèäèì äèäìÿê (åòìÿê åëÿìÿê)
ýèí äöøìÿñè êèìÿ ýÿðÿêìèø? Á.Âàùàáçàäÿ.
– äèäèê-äèäèê åòìÿê, òèêÿ-òèêÿ åòìÿê, ïàð÷à-
Äèäÿðýèí ñàëìàã – éóðäóíäàí, âÿòÿíèíäÿí
ïàð÷à åòìÿê, äèäèá äàüûòìàã, äèäìÿê.
óçàã ñàëìàã, äÿðáÿäÿð ñàëìàã. Âÿòÿíèì âàð
..Äþâëÿòëÿ Øàùáÿé ùÿçðÿòèí ãîëëàðûíû áàüëà-
èäè, íÿ åòìÿëè, äèäÿðýèí ñàëäûëàð, ìÿí äÿ îíó
äûëàð âÿ ÿýÿð Øàùáÿé îëìàñàéäû, àðâàäëàð
óíóòäóì. À.Äèâàíáÿéîüëó. [Ñàáèð:] Ìÿíè þç
îíó äèäèì-äèäèì äèäÿðäèëÿð! ß.ßáöëùÿñÿí.
âÿòÿíèìäÿí äèäÿðýèí ñàëûáëàð. Ì.Ùöñåéí.
// ìÿú. ìÿíàäà. [Àéäûí:] Îõ, Ñóðõàé, øöáùÿ
ÄÈÄßÐÝÈÍËÈÊ èñ. Äèäÿðýèí àäàìûí ùàë âÿ
ìÿíè þëäöðöð, áöòöí öðÿéèìè äèäèì-äèäèì
âÿçèééÿòè, äèäÿðýèí îëìà.
äèäèð. Ú.Úàááàðëû. Åâäÿ õàíûì Áàëàúàéåâà-
ÄÈÄÈÊ ñèô. Äèäèëìèø ùàëäà îëàí. Äèäèê éóí.
íûí ýþçÿò÷èëèéè, áóðàäà äà áåëÿ èòè äûðíàãëà-
Äèäèê ÿò. Äèäèê ýöíäÿ.
ðûí óçàíìàñû îíóí öðÿéèíè äèäèì-äèäèì åëÿ-
ÄÈÄÈÊ-ÄÈÄÈÊ ñèô. ×îõ äèäèëìèø, ùÿð éåðè
äè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äèäèëìèø, ÷îõ õûðäàëàíìûø, òèêÿ-òèêÿ ãîïà-
ÄÈÄÈÍÌß “Äèäèíìÿê”äÿí ô.èñ.
ðûëìûø, ÷îõ éûðòûëìûø. Äèäèê-äèäèê ãóéðóã.
ÄÈÄÈÍÌßÊ ãàéûä. Áÿðê ãàøûíìàã.
Äèäèê-äèäèê ïàð÷à. Äèäèê-äèäèê åäèëìèø
ÄÈÄÈÍÒÈ èñ. Éóí äèäèëìÿñèíäÿí ñîíðà ãà-
– á à õ äèäèêëÿíìèø. Îðòàëûãäà äèäèê-äèäèê
ëàí õûðäà ãûðûíòûëàð.
åäèëìèø ñîéóòìà òîéóã ÿòè âàðäû. ß.ßáöëùÿ-
ÄÈÄÈØÄÈÐÈËÌß “Äèäèøäèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ñÿí. Äèäèê-äèäèê åòìÿê (åëÿìÿê) – äèäèë-
ÄÈÄÈØÄÈÐÈËÌßÊ
“Äèäèøäèðìÿê”äÿí
ìèø ùàëà ñàëìàã. Ïèøèê áèð òÿðÿôäÿí, ýþéÿð-
ìÿúù.
÷èí áèð òÿðÿôäÿí ãàðûíû äèäèê-äèäèê åëÿäèëÿð.
ÄÈÄÈØÄÈÐÌß “Äèäèøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
(Íàüûë). Çàìàíûí áÿäÿíèíè ãóøëàð äèäèê-äèäèê
ÄÈÄÈØÄÈÐÌßÊ ãàðø. 1. Ùÿðÿ áèð òÿðÿô-
åäèá ãàí èëÿ ÿëâàí åòäèëÿð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
äÿí äèäìÿê.
ÄÈÄÈÊËßÌß “Äèäèêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
2. ìÿú. Èíúèòìÿê, ÿçèééÿò âåðìÿê, äèíú
ÄÈÄÈÊËßÌßÊ ô. Õûðäà-õûðäà ïàð÷àëàðà
ãîéìàìàã. Éàïûøûá ÿëëÿðèëÿ áàøûíûí ñà÷ëà-
àéûðìàã, ïàð÷à-ïàð÷à ãîïàðìàã; ëèô-ëèô, ñàï-
ðûnäàí; Äèäèøäèðèð éóí êèìè, áåéíèíÿ ñû÷ðà-
ñàï àéûðìàã. Òîéóã äèäèêëÿìèø êöíäÿëÿð.
éûð ãàí. Ñ.Âóðüóí.
ÄÈÄÈÊËßÍÌß “Äèäèêëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
3. Äàðòûøäûðìàã. Ùÿìçÿ Çåéíàëûí ñÿñèí-
ÄÈÄÈÊËßÍÌßÊ ìÿúù. Äèäèê-äèäèê åäèë-
äÿí öðêÿðÿê, ÷àë áûüûíû äèäèøäèðìÿéÿ áàøëà-
ìÿê.
äû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄÈÄÈÊËßÍÌÈØ ô.ñèô. Õûðäà-õûðäà ïàð÷àëàðà
4. Áèð-áèðèíè ðàùàòñûç åòìÿê, áèð-áèðèíÿ ìà-
àéðûëìûø, äèäèê-äèäèê åäèëìèø; äèäèê-äèäèê.
úàë âåðìÿìÿê. Óøàãëàð áèð-áèðèíè äèäèøäèðÿ-
ÄÈÄÈËÌß “Äèäèëìÿê”äÿí ô.èñ.
äèäèøäèðÿ (ç.) òÿêèäëÿ ñîðóøäóëàð.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÈÄÈËÌßÊ ô. 1. Äèäèê ùàëà ýÿëìÿê, äèäèê-
ÄÈÄÈØÌß 1. “Äèäèøìÿê”äÿí ô.èñ.
äèäèê îëìàã, ëèô-ëèô, òåë-òåë àéðûëìàã, äàüûë-
2. èñ. ìÿú. Äàâà, ãîâüà, ÷ÿêèøìÿ, ÷åéíÿø-
ìàã, éûïðàíìàã. Ïàëòàðû äèäèëìÿê. – Äèäèë-
ìÿ, áîüóøìà. Èêè ãàðäàø àðàñûíäà îëàí äè-
ìÿêäÿí ÷óõàìäà äà áèð ñàü òèêÿ ãàëìàìûø-
äèøìÿëÿð ýåò-ýåäÿ óçàíäû. À.Øàèã. Äèäèø-
äû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äþøÿêëÿðèí éóíó ÷ûðïûëûð, äè-
ìÿ äöøìÿê – âóðóøìà, äþéöøìÿ áàø âåð-
äèëèð âÿ òÿçÿäÿí ñàëûíûð. ß.Àáàñîâ.
ìÿê, ãîâüà äöøìÿê; // áèð-áèðèíÿ ìàúàë
2. Çöëìÿ, èøýÿíúÿéÿ, ìÿùðóìèééÿòÿ ìÿ-
âåðìÿìÿê, áîüóøìà äöøìÿê, áèð-áèðèíè
ðóç ãàëìàã. Âàõòèëÿ ôàíàòèçì ïÿíúÿñèíäÿ äè-
äèäìÿê, äèäèøìÿê. [ßìèðàñëàí áàáà:] ×ÿð-
äèëÿí èíñàíëàðûí ùÿéàòû àðòûã òÿçÿëÿíìÿêäÿ
÷èëÿðèí õóðúóíëàðûíäàí áèð ñûðûã áàôòà, éà áèð
èäè. Ñ.Øàìèëîâ. // ìÿú. Ìÿíÿâè ÿçàá âÿ èçòè-
òîï ýöëÿáÿòèí ÷ûõàíäà ãûç-ýÿëèí òîïëàøàð, áèð
ðàá ÷ÿêìÿê, ïàð÷à-ïàð÷à îëìàã; õûðïàëàí-
äèäèøìÿ äöøÿðäè êè, ýÿë ýþðÿñÿí. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìàã. Çàâàëëû Ýöëçàð áóíëàðû åøèäèð, áöòöí
ÄÈÄÈØÌßÊ ãàðø. Áèð-áèðèíè äèäìÿê, áèð-
öðÿéè äèäèëèð, áöòöí âàðëûüû ïàð÷àëàíûðäû.
áèðè èëÿ âóðóøìàã, äàëàøìàã, ñþéöøìÿê, ÷ÿ-
Ú.Úàááàðëû. [Ýöëíàç] àíàíûí íÿëÿð ÷ÿêäèéè-
êèøìÿê, ÷åéíÿøìÿê, áîüóøìàã. Áèð-áèðè èëÿ
619
ÄÈÄÈØÌßÑÀËÀÍ
ÄÈÊ
äèäèøìÿê. – Èêè ãàðòàë äàüûí òÿïÿñèíäÿ .. ãÿ-
´
´
ÄÈÔÒÅÐÈÉÀ, ÄÈÔÒÅÐÈÒ [éóí.] òèá. ßñà-
çÿáëÿ äèäèøèðäè. ß.Ñàäûã.
ñÿí óøàãëàðäà áàø âåðÿí éîëóõóúó áîüàç
ÄÈÄÈØÌßÑÀËÀÍ èñ. Àðàéà äèäèøìÿ (äàâà,
õÿñòÿëèéè; áîüìà, èíàã.
ãîâüà, ÷ÿêèøìÿ) ñàëàí àäàì.
ÄÈÔÒÓÍÃ [éóí.] äèë÷. Áèð ùåúàäà òÿëÿôôöç
ÄÈÄÌß “Äèäìÿê”äÿí ô.èñ.
åäèëÿí èêè ñàèòèí áèðëÿøìÿñè.
ÄÈÄÌßÊ ô. 1. Éóí, ïàìáûã âÿ ñ.-íè õûðäà
ÄÈÔÒÎÍÃËÀØÌÀ äèë÷. “Äèôòîíãëàøìàã”-
ùèññÿëÿðÿ àéûðìàã, ëèô-ëèô àéûðìàã, òåë-òåë
äàí ô.èñ.
àéûðìàã. Ñÿëèìíàç àðâàä òÿçÿ éîðüàí ñàë-
ÄÈÔÒÎÍÃËÀØÌÀÃ ô. äèë÷. Äèôòîíã ÿìÿ-
ìàã ö÷öí éóí äèäèðäè. Ì.Ùöñåéí.
ëÿ ýÿòèðìÿê.
2. Äèìäèéè èëÿ ïàð÷à-ïàð÷à åòìÿê, ãîïàð-
ÄÈÔÒÎÍÃËÓÃ èñ. äèë÷. Äèôòîíãäàí èáàðÿò
ìàã, äàüûòìàã, îâóá ÷ûõàðìàã (ãóøëàð ùàã-
îëìà, äèôòîíã ñÿñèí ùàëû.
ãûíäà). Ãàðüàëàð ëåøè äèäèðëÿð. – Äèëèí îëìà-
ÄÈÔÒÎÍÃÂÀÐÈ ñèô. äèë÷. Äèôòîíãà îõøà-
ñà, ýþçöíö ãàðüàëàð äèäÿð. (Àòà. ñþçö). Îâ-
éàí, äèôòîíãó õàòûðëàäàí, äèôòîíã ìàùèééÿ-
ëàéûá þç øèêàðûíû ó÷àðàã; Ãîíóð, îðäà äèäèá
òèíäÿ îëàí. Äèôòîíãâàðè ñÿñ.
éåéèð ÷àëàüàí. À.Ñÿùùÿò. // Äûðíàüû, äèøè âÿ ñ.
ÄÈÝß èñ. ìÿù. Éàéäà éàéëàüà ÷ûõàðêÿí
èëÿ ïàð÷à-ïàð÷à åòìÿê, òèêÿ-òèêÿ åòìÿê, äîü-
ãîéóíëàðûí áèð ìöääÿò ãàëäûãëàðû äàü ÿòÿê-
ðàéûá òþêìÿê. Î, ÿëèíäÿêè áèð ïàð÷à êàüûçû
ëÿðè. Ãîéóíëàðûí äèýÿäÿí ãàëõìàëàðû.
äèøè èëÿ äèäèá âàãîíà ïöôëÿéèðäè. Ì.Ñ.Îðäó-
ÄÈÝßÐ ñèô. [ôàðñ.] Áàøãà, àéðû, î áèðè, èêèí-
áàäè. // ìÿú. Ðóùè ÿçàá âåðìÿê, èçòèðàá âåð-
úè. Äèýÿð àäàìëàð. Äèýÿð âàõòäà. Äèýÿð ôèêðÿ
ìÿê, èíúèòìÿê; õûðïàëàìàã. [Ùàúû Ìóðàä:]
ýþðÿ. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Áèðè äèýÿðèíÿ êþìÿê
Ùÿðÿíèç áèð òÿðÿôäÿí ñîõóëóá úÿìäÿéèìè äè-
åòìÿëèäèð. // Úÿì øÿêëèíäÿ: äèýÿðëÿðè – áàø-
äèðñèíèç. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Èíúÿ:] Îíóí ýþðêÿ-
ãàëàðû, î áèðèëÿðè.
ìè öðÿéè äèäèð. Ú.Úàááàðëû. Áèëäèëÿð î çàìàí
ÄÈÝßÐÝÓÍ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Äÿéèøìèø,
Ùàúû áÿùÿð÷èí; Äèäÿúÿê îíëàðû ãóðääàí äà
áàøãà ùàëäà. Ôÿðìàíûí ùàëÿòè äèýÿðýóí èäè.
áåòÿð. Ù.Ê.Ñàíûëû. Áèð-áèðèíè äèäìÿê –
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Äèýÿðýóí åëÿìÿê (åò-
âóðóøìàã, äàëàøìàã, ÷åéíÿøìÿê, áîüóøìàã,
ìÿê) – äÿéèøäèðìÿê, ïîçìàã, ïÿðèøàí åò-
äèäèøìÿê. [Ìÿñìÿ:] Îðäà àäàìëàð áèð-
ìÿê. Äîñòóìóí áó ïîçüóí ùàëäà âÿ ïÿðèøàí
áèðèíè äèäèðìèøëÿð. Ìèð Úÿëàë.
ñèôÿòäÿ îëìàüû ìÿíÿ äÿ àðòûã òÿñèð åäèá, ùà-
3. Úûðìàãëàìàã, ñà÷ëàðûíû éîëìàã. Ýöë-
ëûìû äèýÿðýóí âÿ õàðàá åëÿäè. Ô.Êþ÷ÿðëè. Äè-
íàç ÿëëÿðè èëÿ [Ìÿììÿäèí] öçöíö, ýþçöíö
ýÿðýóí îëìàã – äÿéèøìÿê, ïÿðèøàí îëìàã.
äèäèð, ÷ûðïûíûá ÷ûõìàüà úàí àòûðäû. Ì.Èáðà-
ÄÈÊ 1. ñèô. Àøàüûäàí éóõàðûéà äîüðó øà-
ùèìîâ. Ýöëöø èòè äûðíàãëàðû èëÿ Ìÿìèøèí öç-
ãóëè (äöç) âÿçèééÿòäÿ äóðàí. Äèê àüàú. Äèê
ýþçöíö äèäìÿéÿ áàøëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
íÿðäèâàí. Äèê äèâàð.
ÄÈÄÌßËßÌß “Äèäìÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
2. ñèô. ×îõ éöêñÿê, óúà, ùöíäöð; ñàðï. Óçà-
ÄÈÄÌßËßÌßÊ äàí. á à õ äèäèêëÿìÿê.
íàí äèê ãàéàëàð, ñèëñèëÿëÿð; Ãàðà éåëëÿð îðà
ÄÈÔÅÐÅÍÑÈÁË [ëàò.] 1. ðèéàç. Ôóíêñèéà-
äþðä éàíäàí ÿñÿð. Ñ.Âóðüóí. Ýèðäìàíûí èýèä
íûí ñîíñóç êè÷èê àðòûìûíûí ëèìèòè. // Äèôåðåí-
ñÿðêÿðäÿñè ìåéäàíäà äèê áèð éåðäÿ ýþðöíÿð-
ñèàëà àèä îëàí. Äèôåðåíñèàë òÿíëèê. Äèôåðåíñèàë
äè. Ì.Ùöñåéí. Î êèìäèð; Àøûð äèê òÿïÿëÿðè;
ùÿíäÿñÿ.
Êå÷èëìÿç éàìàúëàðû? Ì.Ñåéèäçàäÿ.
2. èãò. Áÿðàáÿð îëìàéàí, ôÿðãëè, ìöõòÿëèô
3. çÿðô Àøàüûäàí éóõàðûéà; äèêèíÿ, ÿìóäè.
äÿðÿúÿëÿðÿ àéðûëìûø. Äèôåðåíñèàë ðåíòà. Äè-
Äèê ÷ûõìàã. Àüàúû äèê ãîé. Äèê àòûëìàã
ôåðåíñèàë òàðèô.
(ãàëõìàã, äóðìàã) – ãîðõó âÿ éà áàøãà áèð
ÄÈÔÅÐÅÍÑÈÁÑÈÉÀ [ëàò.] Áèð øåéèí àéðû-
ñÿáÿá öçöíäÿí ùþâëíàê àéàüà ãàëõìàã,
àéðû ìöõòÿëèô öíñöðëÿðÿ àéðûëìàñû, ïàð÷àëàí-
éåðèíäÿí ñû÷ðàìàã. Àòëàð äèê àòûëûá úèëîâó
ìàñû, òÿáÿãÿëÿøìÿñè.
ãûðäû; Ãîéóíëàð, ãóçóëàð ÷þëäÿ ùöðêöøäö.
ÄÈÔÔÚÇ ñèô. [ëàò.] äèë÷. Àéäûí îëìàéàí,
Ù.Ê.Ñàíûëû. Äèê äóðìàã – áåëèíè ÿéìÿäÿí
éàéüûí, ãåéðè-äÿãèã. Äèôôóç ñÿñëÿð.
äöç äóðìàã.
´
ÄÈÔÒÅÐÈÒËÈ ñèô. [éóí.] òèá. Äèôòåðèò õÿñ-
4. èñ. ìÿíàñûíäà. Òÿïÿ, ùöíäöð éåð, éî-
òÿëèéèíÿ òóòóëìóø. Äèôòåðèòëè óøàãëàð.
õóøëóã, òÿïÿëèê. Äèêÿ ÷ûõìàã. Äèêäÿí åíìÿê.
620
ÄÈÊÁÀØ
ÄÈÊÈÍß
– Îñìàí ýþçÿò÷èäèð î éàíêû äèêäÿ; Ñåéð åäèð
ÄÈÊÄÈÐ èñ. Äèê éåð, êè÷èê òÿïÿ. Ìóüàí
áàø-àéàã Íåìñÿ äöçöíö. Ù.Ê.Ñàíûëû. Øîôåð
ýþçÿëè äèêäèðÿ ÷ûõûá Õàí÷îáàíà éàíàøäû.
ìàøûíû åùòèéàòëà êîë-êîñëà, ÷óõóðëàð âÿ äèêëÿð-
È.ßôÿíäèéåâ. Î áèðè òÿðÿôäÿ èñÿ éåêÿ áèð äèê-
ëÿ éàâàø-éàâàø ñöðìÿéÿ áàøëàäû. Ìèð Úÿëàë.
äèð âàð èäè. ß.Âÿëèéåâ.
5. ñèô. Äöç, òàì. Äèê ýöíîðòà Ðöñòÿì ýÿ-
ÄÈÊßËÄÈËÌß “Äèêÿëäèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ëèá, Ìÿëÿê õàíûìû ýþòöðöá àïàðäû ïàäøàùûí
ÄÈÊßËÄÈËÌßÊ ìÿúù. 1. Äèê ùàëà ýÿòè-
éàíûíà. (Íàüûë).
ðèëìÿê, äèê òóòóëìàã, éóõàðû ãàëäûðûëìàã.
◊ Äèê áàõìàã – 1) ýþçëÿðèíè áèðèíèí ýþç-
2. Éöêñÿëäèëìÿê, ãàëäûðûëìàã, äèêèëìÿê.
ëÿðèíÿ äèêÿðÿê äèããÿòëÿ áàõìàã, ýÿðýèí áèð
ÄÈÊßËÌß “Äèêÿëìÿê”äÿí ô.èñ.
áàõûøëà áàõìàã; 2) ãöðóðëà, úÿñàðÿòëÿ áàõ-
ÄÈÊßËÌßÊ ô. 1. Óçàíìûø âÿ éà ÿéèëìèø
ìàã. Ýþçöíöí è÷èíÿ, éàõóä ýþçöíÿ äèê
âÿçèééÿòèíè äÿéèøèá àéàã öñòÿ äóðìàã âÿ éà
áàõà áèëìÿìÿê – áèðèíèí éàíûíäà ãöñóðó, ýö-
îòóðìàã, éåðèíäÿí ãàëõìàã. [Ìÿììÿä]
íàùû îëìàã, õÿúàëÿòëè îëìàã, õÿúàëÿò ÷ÿê-
Çöëåéõà âÿ Áàëàõàíûì àäûíû åøèäÿð-åøèòìÿç,
ìÿê. Ýþçöíöí è÷èíÿ, éàõóä öçöíÿ äèê áàõ-
ïàïèðîñëàðû éåðäÿ ãîéóá äèêÿëäè. Ú.Úàááàðëû.
ìàã ìÿú. – áèðèíèí éàíûíäà ùå÷ áèð ãöñóðó,
2. Ãàëõìàã, áàøûéóõàðû ýåòìÿê. Àòëûëàð
ýöíàùû, óòàíûëàúàã èøè îëìàäûüûíà ýþðÿ þçö-
áàøûéóõàðû äèêÿëäèëÿð.
íö îíóí éàíûíäà òàì ñÿðáÿñò ùèññ åòìÿê;
3. Éóõàðû ãàëõìàã, ÷ûõìàã. Õóäàéàð áÿ-
äèê-äèê: äèê-äèê áàõìàã – á à õ äèê áàõ-
éèí áóðíóíóí éóõàðû òÿðÿôèíäÿí áèð ñöìöê
ìàã (“äèê”äÿ).
äèêÿëèá. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÄÈÊÁÀØ ñèô. âÿ èñ. ×îõ òÿøÿõõöñëö, ùÿä-
4. ìÿú. Äöçÿëìÿê, ãóðóëìàã, áÿðãÿðàð îë-
äèíäÿí àðòûã èääèàëû, òÿðñ (àäàì). Äèêáàø
ìàã. [Ñàëìàí:] Ðÿùèì ãàðäàø, äåéÿñÿí, Áà-
îüëàí. – Ãÿäèðèí äÿ Ïîëàääàí îíà ýþðÿ õîøó
êûäà òÿçÿ ùþêóìÿò äèêÿëèá, ìöñàâàò éûõûëäû.
ýÿëìèðäè êè, Ïîëàä äèêáàøäûð.. ß.Âÿëèéåâ.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
// Ìÿüðóð, ñþç ýþòöðìÿéÿí, èòàÿò åòìÿéÿí,
ÄÈÊßËÒÌß “Äèêÿëòìÿê”äÿí ô.èñ.
áîéóí ÿéìÿéÿí. ..Äèêáàø Àçÿðáàéúàí èëëÿð
ÄÈÊßËÒÌßÊ ô. 1. Äèê âÿçèééÿòÿ ýÿòèð-
óçóíó Àòàáÿéëÿðÿ áîéóí ÿéìÿéÿ ìÿúáóð îë-
ìÿê, äèê òóòìàã, äèê ãàëäûðìàã. [Ðöñòÿì
ìóøäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áÿé:] Ìàùìóä, Ìàùìóä!.. Áàøûíû áèð àç äè-
ÄÈÊÁÀØËÛÃ èñ. Äèêáàø àäàìûí õàñèééÿòè;
òÿøÿõõöñ. Äèêáàøëûã éàõøû õàñèééÿò äåéèë. Äèê-
êÿëò.. Í.Âÿçèðîâ. Òöôÿíýèìè äèêÿëòäèì, ùà-
áàøëûã åòìÿê. // Ìÿüðóðëóã, áîéóí ÿéìÿçëèê.
âàäà ýÿëèðêÿí ãîëëàðû àðàñûíäàí íèøàí àë-
äûì. À.Øàèã. Àò éàëûíû ãàáàðòìûø, ãóéðóüóíó
ÄÈÊÁÛÜ ñèô. Áûüëàðû äèê áóðóëìóø. Äèêáûü
úàâàíëàð. – Äèêáûü Äàäàø þç ñþçöíö ÿñàñ-
äèêÿëòìèø .. âÿ êèøíÿéèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëàíäûðìàüà ÷àëûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
2. ìÿú. Àéàã öñòÿ ãàëäûðìàã, àðàéà ÷ûõàð-
ÄÈÊÁÓÐÓÍ ñèô. 1. Áóðíóíóí óú òÿðÿôè äèê
ìàã, ìöñòÿãèë ùàëà ýÿòèðìÿê.
îëàí. Ñóàëû âåðÿí àðûã, ðÿíýè ñîëüóí, äèêáó-
ÄÈÊÈËÈ ñèô. Äèê ùàëäà îëàí, äèê äóðàí; äè-
ðóí, äîìáàýþç áèð ãûç èäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
êÿëäèëìèø.
2. Áóðóí òÿðÿôè éóõàðû ãàëõìûø, áóðíó
◊ Äèêèëè àüàúû éîõäóð – ùå÷ áèð øåéÿ ìà-
ãàëõûã (÷ÿêìÿ âÿ ñ.). ×ÿêäèëÿð áóðíóíà ãàðà
ëèê äåéèëäèð, ùå÷ áèð øåéè éîõäóð.
éàøìàüû; Àéàãäà äèêáóðóí ñàðû áàøìàüû.
ÄÈÊÈËÌß “Äèêèëìÿê”äÿí ô.èñ.
Ù.Ê.Ñàíûëû. Ëà÷ûí ýàù àéàüûíäàêû äèêáóðóí
ÄÈÊÈËÌßÊ ô. Áèð íþãòÿéÿ áàõìàã, ýþ-
÷àðûüà, ýàù äà ïàë÷ûüà áóëàøìûø ïàòàâàñûíà
çöíö ÷ÿêìÿìÿê, äèããÿòëÿ áàõìàã. Íÿ äèêè-
áàõûá äöøöíöðäö. Ì.Ùöñåéí.
ëèá áàõûðñàí?
ÄÈÊÚß çÿðô Áèð ãÿäÿð äèê, äèê ùàëäà. // ×îõ
ÄÈÊÈÍß çÿðô Äèê øÿêèëäÿ, äèê ùàëäà, áàøû-
äèê.
éóõàðû, àøàüûäàí éóõàðûéà. Êÿðïèúè (äàøû) äè-
ÄÈÊÄÀÁÀÍ ñèô. Äàáàíû äèê, ùöíäöð. Äèê-
êèíÿ ãîéìàã. – Êÿðèìõàíû éåíÿ äèêèíÿ ãàë-
äàáàí ÷ÿêìÿ. Äèêäàáàí áàøìàã. – [Ìîëëà
äûðûëìûø áèð ãÿáèð òÿñèðè áàüûøëàéàí êàìå-
Ãàñûì] àéàüûíà ãàðà ìåøèíäÿí äèêäàáàí
ðàéà àòäûëàð. Ì.Èáðàùèìîâ. [Ýþé÷ÿê] ..êà-
Òÿáðèç äöáÿíäèñè âÿ áÿçè âàõò ñàðû ðÿíýëè íÿ-
üûçû ÷ûõàðûá öñòöíäÿ äèêèíÿ áèð úûçûã ÷ÿêäè.
ëåéèí ýåéÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
ß.ßáöëùÿñÿí.
621
ÄÈÊÃÓËÀÃ
ÄÈÃÃßÒ
ÄÈÊÃÓËÀÃ ñèô. Ãóëàãëàðû äèê äóðàí. Äèê-
3. Èéðÿíìÿê, ÷èéðèíìÿê. Õþðÿêäÿí äèê-
ãóëàã èò.
ñèíìÿê. Õÿñòÿäÿí äèêñèíìÿê.
´
ÄÈÊËßÌß çÿðô Äèêèíÿ, áàøûéóõàðû. [Óøàã-
ÄÈÊÑÈÉÀ [ëàò.] Ñþçëÿðèí òÿëÿôôöç òÿðçè; òÿ-
ëàð] äîëàìà úûüûðëà ýåòìÿäèëÿð, èñòè ãóì òÿïÿ-
ëÿôôöç. Àðòèñòèí ýþçÿë äèêñèéàñû âàð. Îíóí
ñèíäÿí äèêëÿìÿ éîõóøà ãàëõäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
äèêñèéàñû àéäûí äåéèë.
ÄÈÊËßÌßÊ ô. 1. Äèê ãàëäûðìàã, äèê ùàëà
ÄÈÊÒÁÒ [àëì.] Ýöúëö äþâëÿòèí þçöíäÿí
ñàëìàã, äèê åòìÿê. Èòëÿð ãóéðóãëàðûíû äèêëÿ-
çÿèô äþâëÿòÿ þç øÿðòëÿðèíè, òÿëÿáëÿðèíè çîðëà
éÿðÿê áèðäÿí-áèðÿ ùöðìÿéÿ, éöéöðìÿéÿ áàø-
ãÿáóë åòäèðìÿ ñèéàñÿòè.
ëàäûëàð. À.Øàèã.
ÄÈÊÒÁÒÎÐ [ëàò.] 1. Äþâëÿòè èäàðÿ åòìÿê-
2. Òóøëàìàã, éþíÿëòìÿê, íèøàíëàìàã. Òö-
äÿ ãåéðè-ìÿùäóä ùöãóãà, èõòèéàðà ìàëèê îëàí
ôÿíýè íèøàíÿéÿ äèêëÿìÿê.
øÿõñ. Ùÿðáè äèêòàòîð.
ÄÈÊËßÍÄÈÐÌß “Äèêëÿíäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
2. Ãÿäèì Ðîìàäà: þëêÿ õàðèúè âÿ äàõèëè
ÄÈÊËßÍÄÈÐÌßÊ ô. Éóõàðû ãàëäûðìàã, äèê
òÿùëöêÿ ãàðøûñûíäà îëäóüó çàìàí ñåíàò òÿ-
ùàëà ýÿòèðìÿê, ãàëäûðûá äèê ãîéìàã.
ðÿôèíäÿí òÿéèí åäèëÿí âÿ ãåéðè-ìÿùäóä èõ-
ÄÈÊËßÍÌß “Äèêëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
òèéàð âÿ ñÿëàùèééÿòÿ ìàëèê îëàí øÿõñ.
ÄÈÊËßÍÌßÊ á à õ äèêÿëìÿê 1 âÿ 2-úè
3. ìÿú. Áèð èøäÿ þçöíö ùàêèìè-ìöòëÿã êèìè
ìÿíàëàðäà. [Øåéõ Íÿñðóëëàù] áèð ãÿäÿð ôèêèð
àïàðàí øÿõñ ùàããûíäà. Þçöíö äèêòàòîð êèìè
åëÿéèá áàõûð Ùàúû Ùÿñÿíèí öçöíÿ âÿ áèðäÿí
àïàðûð.
äèêëÿíèá ÷ûüûðûð.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ìö-
ÄÈÊÒÀÒÎÐËÓÃ èñ. 1. Áèð äèêòàòîð êèìè ùà-
ùÿíäèñ òÿøÿêêöð åäèá ïèëëÿêÿíëÿðè äèêëÿíäè.
êèìèééÿò áàøûíäà äóðìà. Äèêòàòîðëóã äþâðö.
Ìèð Úÿëàë.
2. Þçöíö äèêòàòîð êèìè àïàðìà, þç èðàäÿ-
ÄÈÊËßØÄÈÐÌß “Äèêëÿøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ñèíè áàøãàñûíà çîðëà ãÿáóë åòäèðìÿéÿ ÷àëûø-
ÄÈÊËßØÄÈÐÌßÊ ô. Äèê ùàëà ýÿòèðìÿê.
ìà. Äèêòàòîðëóã åòìÿê.
ÄÈÊËßØÌß “Äèêëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÈÊÒÀÒÚÐÀ [ëàò.] Ùàêèì ñèíôèí ýöúöíÿ
ÄÈÊËßØÌßÊ ô. Äèê ùàëà ýÿëìÿê, äèê
èñòèíàä åäÿí ãåéðè-ìÿùäóä äþâëÿò ùàêèìèé-
îëìàã.
éÿòè. Ùÿðáè äèêòàòóðà.
ÄÈÊËßÒÄÈÐÌßÊ “Äèêëÿòìÿê”äÿí èúá.
ÄÈÊÒß [ëàò.] êþùí. Èìëà. Äèêòÿ åòìÿê
ÄÈÊËßÒÌß “Äèêëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
– 1) áàøãàñûíà åøèòäèðèá éàçäûðìàã ö÷öí óúà-
ÄÈÊËßÒÌßÊ èúá. Äèê ùàëà ñàëäûðìàã.
äàí ñþéëÿìÿê; 2) ìÿú. çîðëà ãÿáóë åòäèðìÿ-
ÄÈÊËÈ ñèô. Äèêè, ÷ûõûíòûñû îëàí; ÷ûõûíòûëû.
éÿ ÷àëûøìàã, ÿìð åòìÿê, áóéóðìàã. Øÿðòëÿ-
Äèêëè äàø.
ðèíè äèêòÿ åòìÿê.
ÄÈÊËÈÊ èñ. 1. Äèê øåéèí ùàëû, äèê âÿçèé-
´
ÄÈÊÒÎÐ [ëàò.] Ðàäèî âÿ òåëåâèçèéà âåðè-
éÿò. Äàüûí äèêëèéè.
ëèøëÿðèíè ìèêðîôîí ãàðøûñûíäà îõóéàí èø÷è.
2. Äèê éåð; òÿïÿ. Äèêëèéÿ ÷àòìàã.
ÄÈÊÒÎÐËÓÃ èñ. Äèêòîð âÿçèôÿñè, äèêòî-
ÄÈÊÌß “Äèêìÿê1”äÿí ô.èñ.
ðóí èøè. Äèêòîðëóã åòìÿê.
ÄÈÊÌßÊ1 ô. ßêìÿê, áàñäûðìàã. Àüàú
ÄÈÊÉÀÐÏÀÃ(ËÛ) ñèô. Éàðïàãëàðû äèê äó-
äèêìÿê. Éàç ýÿëèð, áàü÷ûëàð áàüëàðäà àüàú
ðàí. Äèêéàðïàã(ëû) àüàúëàð.
äèêìÿéÿ áàøëàéàúàãëàð.
ÄÈÃÃßÒ èñ. [ÿð.] 1. Ôèêðèí, éàõóä ýþðìÿ
ÄÈÊÌßÊ2: ýþçöíö (ýþçëÿðèíè) äèêìÿê –
âÿ åøèòìÿ ãöââÿñèíèí áèð îáéåêòÿ òÿðÿô éþ-
á à õ ýþç. Áàøûíû àøàüû äèêìÿê – á à õ áàø.
íÿëìÿñè âÿ îíóí ÿòðàôûíäà úÿìëÿíìÿñè.
ÄÈÊÑÈÍÄÈÐÌß “Äèêñèíäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
Äèããÿòÿ ëàéèã îëìàã. – Ìîëëà êèòàáû îõóéóðäó
ÄÈÊÑÈÍÄÈÐÌßÊ ô. 1. Ñÿêñÿíäèðìÿê.
âÿ êÿíäëèëÿð äèããÿò èëÿ ãóëàã àñûðäûëàð.
2. Èéðÿíäèðìÿê, ÷èéðiíäèðìÿê.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äèããÿò åòìÿê (åëÿ-
ÄÈÊÑÈÍÈØ èñ. Äèêñèíìÿ, ñÿêñÿíìÿ.
ìÿê) – á à õ äèããÿò âåðìÿê. Ùÿð êÿñ èñòÿéèð
ÄÈÊÑÈÍÌß “Äèêñèíìÿê”äÿí ô.èñ.
êè, ìÿíèì éàëàíûìû òóòñóí, òÿâÿããå åäèðÿì, áó
ÄÈÊÑÈÍÌßÊ ô. 1. Ñÿêñÿíìÿê. // Ùþâëíàê
éàçäûüûìà éàõøû äèããÿò åëÿñèí. Ú.Ìÿììÿä-
éóõóäàí àéûëìàã.
ãóëóçàäÿ. Èúëàñ áàøëàíäûãäà Úåéðàí äèããÿò
2. Ùöðêìÿê, ãîðõìàã, õîôëàíìàã.
åäèá ýþðöð êè, Åëäàð éîõäóð. Ñ.Ùöñåéí.
622
ÄÈÃÃßÒ
ÄÈÃÃßÒÑÈÇËÈÊ
Äèããÿò êÿñèëìÿê – òàì äèããÿò åòìÿê, äèã-
ÄÈÃÃßÒÚÈË ñèô. Àðòûã äÿðÿúÿäÿ äèããÿòëè,
ãÿòëÿ áàõìàã. Î áöòöí âàðëûüû èëÿ äèããÿò êÿ-
÷îõ äèããÿòëè. Äèããÿòúèë àäàì.
ñèëÿðÿê ãàáàüà áàõûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Ýöë-
ÄÈÃÃßÒÚÈËËÈÊ èñ. Äèããÿòúèë àäàìûí
ñÿíÿì àðâàä äèããÿò êÿñèëèá þç-þçöíäÿí
õàññÿñè.
ñîðóøäó.. Ì.Ùöñåéí. Äèããÿò ìÿðêÿçè – äèã-
ÄÈÃÃßÒßËÀÉÈà ñèô. Äèããÿò âåðèëìÿéÿ
ãÿòèí òîïëàíäûüû íþãòÿ, ùàìûíûí äèããÿòèíè
ëàéèã îëàí; ÷îõ ìàðàãëû. Øÿùÿðèí äèããÿòÿëà-
úÿëá åäÿí, ÿí ìöùöì ñàéûëàí øåé. Øàùíàç
éèã éåðëÿðè. Äèããÿòÿëàéèã ùàäèñÿ. – [Í.Íÿðè-
äèããÿò ìÿðêÿçèíäÿ äàéàíäûüûíû ùèññ åòäèêúÿ,
ìàíîâ “Áàùàäûð âÿ Ñîíà” ÿñÿðèíäÿ] ùÿì äÿ
þçöíÿ äàùà ÷îõ ñûüàë âåðèðäè. È.Øûõëû. Äèããÿò
äèããÿòÿëàéèã áèð ìöòÿôÿêêèð êèìè ìåéäàíà
íÿçÿð – áàõ äèããÿò 1-úè ìÿíàäà. Äàíûøûã-
÷ûõìûøäûð. Ì.Àðèô.
äà áó ùÿéóëàëàðûí äèããÿò íÿçÿðèíè éåíè áèð
ÄÈÃÃßÒßØÀÉÀÍ [ÿð. äèããÿò âÿ ôàðñ.
ùàäèñÿ úÿëá åòäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äèããÿò
...øàéàí] Á à õ äèããÿòÿëàéèã. Íÿ êþíöë äîé-
îéàíäûðìàã, äèããÿòè úÿëá åòìÿê (÷ÿêìÿê)
äó, íÿ ýþç ýöë öçöíÿ áàõìàãäàí; Þéëÿ êè,
– ìàðàãëàíäûðìàã, äèããÿòè þçöíäÿ òîïëàìàã.
ÿêñè-ðöõöí äèããÿòÿøàéàíäû ñÿíèí. ß.Âàùèä.
Êÿíäèí äèããÿòè úÿëá åäÿúÿê úÿùÿòëÿðèíäÿí
ÄÈÃÃßÒËÈ ñèô. 1. Ùÿð èøèíäÿ äÿãèã âÿ ñÿ-
áèðèñè äÿ áöòöí áèíàëàðûí èêèìÿðòÿáÿëè îëìàñû
ëèãÿëè îëàí, ñÿùâ âÿ íþãñàíà éîë âåðìÿìÿéÿ
âÿ áèð ãóðóëóøäà òèêèëìÿñè èäè. Ì.Ñ.Îðäóáà-
÷àëûøàí, äèããÿò, ñÿé âÿ ãåéðÿò ýþñòÿðÿí. Äèã-
äè. Ùàúû Ðÿñóë àäàìëàðûí äèããÿòèíè ÷ÿêÿ áèë-
ãÿòëè àäàì. Äèããÿòëè øàýèðä. Äèããÿòëè ìö-
äèéèíÿ ñåâèíäè. Ìèð Úÿëàë. Äèããÿò âåðìÿê
øàùèäÿ÷è. Äèããÿòëè óñòà. – Ñàðõàí .. ÷îõ äèã-
– ôèêðèíè áèð øåéÿ éþíÿëòìÿê, áèð øåé öçÿðèíäÿ
ãÿòëè (ç.) âÿ îëäóãúà ñàéûã äàâðàíûðäû. Ì.Ùö-
úÿìëÿøäèðìÿê, áèð øåéÿ äèããÿòëÿ áàõìàã,
ñåéí. Î, ãûçûíûí ñàüàëìàñûíû ùÿêèìèí äèããÿò-
ôèêèð âåðìÿê. Äèããÿò éåòèðìÿê – äèããÿò
ëè ìöàëèúÿñèíäÿ ýþðöðäö. ß.Àáàñîâ.
âåðìÿê. [Ñöëåéìàí] áèðäÿí Ýöë÷þùðÿíè ýþ-
2. Äèããÿòëÿ ýþðöëìöø; éàõøû, ñÿëèãÿëè.
ðöá äèããÿò éåòèðèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Ìÿí áó
Äèããÿòëè èø. Äèããÿòëè éàçû.
ëàãåéä èíñàíà äèããÿò âåðèá áàõûðäûì.
3. Ãàéüû èëÿ éàíàøàí; ùÿññàñ. Î þç éîë-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ãîíóì-ãîíøó Ðöáàáÿ èëÿ
äàøëàðûíà ãàðøû ÷îõ ùÿññàñ âÿ äèããÿòëèäèð.
Ôàòìàíûí äàíûøûüûíà äèããÿò éåòèðèðäèëÿð. Ìèð
4. Åùòèéàòëû. Äÿíèçäÿ ÷èìÿðêÿí äèããÿòëè
Úÿëàë. Äèããÿòèíè úÿëá åòìÿê – 1) ýþñòÿð-
(ç.) îëìàëû!
ìÿê, áàõìàã, äèããÿò éåòèðìÿê, ýþðìÿéÿ
ÄÈÃÃßÒËÈËÈÊ èñ. 1. Äèããÿò ýþñòÿðìÿ,
ìÿúáóð åòìÿê; 2) ìàðàãëàíäûðìàã, äèããÿò
äèããÿòëè îëìà; äèããÿò.
éåòèðìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìàã. Áó ùàäèñÿ ìÿíèì
2. Åùòèéàòëûëûã.
äèããÿòèìè úÿëá åòäè. // ßìð, õàùèø ìÿíàñûíäà
ÄÈÃÃßÒÑÈÇ ñèô. 1. Äèããÿòèíè, ôèêðèíè úÿì-
(áèð øåéÿ äèããÿòè úÿëá åòìÿê èñòÿäèêäÿ
ëÿøäèðÿ áèëìÿéÿí; ùóøñóç. Äèããÿòñèç øàýèðä.
äåéèëèð). Äèããÿò! Èøÿ áàøëàéûðûã. – [Ìöíÿú-
Äèããÿòñèç àäàì.
úèì:] Ñöäàáÿíè ýþðäöí ñÿí; Ñÿéàâóøó
2. Èøèíÿ äèããÿòëÿ áàõìàéàí, èøèíèí éàõøû âÿ
þïÿðêÿí? Ýþçäÿí ãà÷ûðìà, äèããÿò! Ù.Úàâèä.
ñÿëèãÿëè îëìàñûíà ôèêèð âåðìÿéÿí, èøè áàø-
2. Ãàéüû, ìåéèë, èëòèôàò; ÿùÿìèééÿò âåðìÿ.
äàíñîâìà ýþðÿí; áàøûñîéóã. Äèããÿòñèç óñòà.
Èíñàíëàðûí áèð-áèðèíÿ äèããÿòè. Î, ãîíàãëàðà
3. Ñÿëèãÿñèç, áàøäàíñîâìà, äèããÿòñèç ýþ-
áþéöê äèããÿò âÿ ùþðìÿò éåòèðäè.
ðöëìöø. Äèããÿòñèç èø.
äèããÿòëÿ çÿðô Äèããÿò åäÿðÿê, úèääè ôèêèð
4. Åùòèéàòñûç. Äèããÿòñèç ùÿðÿêÿò.
âåðÿðÿê, äèããÿò éåòèðÿðÿê. [Ìöäèð] ..áèð Çåé-
ÄÈÃÃßÒÑÈÇÚßÑÈÍß çÿðô Äèããÿòñèçëèêëÿ,
íàëà, áèð äÿ äèããÿòëÿ Ìåùðèáàíà áàõäû.
áàøûñîéóãëóãëà.
Ñ.Ùöñåéí. Ùàìû ýÿðýèí äèããÿòëÿ ñóñóðäó.
ÄÈÃÃßÒÑÈÇËÈÊ èñ. 1. Äèããÿòñèç àäàìûí
Ì.È,ðàùèìîâ. // Äÿãèã ñóðÿòäÿ, òÿôÿððöàòû èëÿ,
ùàë âÿ êåéôèééÿòè. Îíóí äèããÿòñèçëèéèíÿ àäàì
äèããÿòëè ñóðÿòäÿ, ñÿëèãÿ èëÿ, ëàçûìè øÿêèëäÿ.
òÿÿúúöá ãàëûð.
Èøè äèããÿòëÿ ýþðìÿê. Êèòàáû äèããÿòëÿ îõó-
2. Èøÿ äèããÿò ýþñòÿðìÿìÿ, áàøûñîéóã éà-
ìàã. – Ìÿøÿäèáÿé ùÿáñäÿí àçàä åäèëÿñè
íàøìà; áàøûñîéóãëóã. Äèããÿòñèçëèê ýþñòÿð-
àäàìëàðûí ñèéàùûñûíû äèããÿòëÿ íÿçÿðäÿí êå-
ìÿê. Äèããÿòñèçëèê íÿòèúÿñèíäÿ. Äèããÿòñèçëèê-
÷èðìèøäè. Ì.Ùöñåéí.
äÿí äîüàí íþãñàíëàð. – Àâàðèéàëàð ÷îõ âàõò
623
ÄÈË
ÄÈË
îíëàðûí äèããÿòñèçëèéè âÿ òÿúðöáÿñèçëèéè öçöí-
éàðàäûëìûø, êöëÿêäÿí éàõøû ãîðóíàí áóõòà
äÿí îëóð. Ì.Ùöñåéí.
ÿìÿëÿ ýÿëìèøäèð.
ÄÈË1 èñ. 1. àíàò. Èíñàí âÿ îíóðüàëû ùåé-
9. ìÿú. Ìöùàðèáÿäÿ äöøìÿíèí âÿçèééÿòè
âàíëàðûí àüûç áîøëóüóíäà îëóá, ãèäàíûí ÷åé-
ùàããûíäà ìÿëóìàò àëûíà áèëÿúÿê ÿñèð. Äèë
íÿíèëèá óäóëìàñûíà êþìÿê åäÿí âÿ îíóí
àëìàã (òóòìàã). Äèë äàëûíúà ýåòìÿê.
äàäûíû áèëäèðÿí, èíñàíäà èñÿ, ÿëàâÿ îëàðàã, äà-
◊ Àüçû âàð, äèëè éîõ, éàõóä àüçûíäà äèëè
íûøûã ñÿñëÿðèíèí ÿìÿëÿ ýÿëìÿñèíäÿ èøòèðàê
éîõ – ñàêèò, ôàüûð, ñÿñè ÷ûõìàéàí àäàì ùàã-
åäÿí îðãàí. Äèëëÿ äàäìàã. Äèëè èëÿ éàëàìàã.
ãûíäà. Àë äèë – á à õ àë2. Àëîâóí äèëè – éóõàðû
Äèëèíè ÷ûõàðòìàã. – [Ìàùèðÿ] ãóðóìóø äî-
ãàëõàí àëîâ ùàããûíäà; çÿáàíÿ. Äèë à÷ìàã
äàãëàðûíû äèëè èëÿ èñëàòäû. Ì.Ùöñåéí. // Ùåé-
– 1) äèíìÿê, äàíûøìàüà áàøëàìàã, äÿðäèíè
âàí äèëèíäÿí ùàçûðëàíìûø éåìÿê. Áèøìèø äèë.
ñþéëÿìÿê. Èêè äèë à÷äû êè, âÿñô åéëÿñèí î ýöë-
2. Èíñàíëàð àðàñûíäà öíñèééÿò âàñèòÿñè
áÿäÿíè; Ôÿçèëÿòö ùöíÿðèí åòäè àøêàð ãÿëÿìè.
îëóá, îíëàðûí áèð-áèðëÿðèíè áàøà äöøìÿëÿðèíÿ
Ñ.ß.Øèðâàíè. Àíúàã ãûç äà äèë à÷ûá áèð êÿëìÿ
âÿ áèð-áèðëÿðè èëÿ ôèêèð ìöáàäèëÿñè åòìÿëÿðè-
äåìèð, áèð õàùèø äÿ åòìèðäè. Ìèð Úÿëàë.
íÿ èìêàí âåðÿí ñÿñ, ñþç âÿ ãðàììàòèê âàñè-
// Êþðïÿ óøàãëàð ùàããûíäà: òÿê-òÿê ñþçëÿðè
òÿëÿð ñèñòåìè. Àçÿðáàéúàí äèëè. Ðóñ äèëè. Äöí-
äåìÿéÿ áàøëàìàã, òÿçÿ-òÿçÿ äàíûøìàüà
éà äèëëÿðè. Ãÿäèì äèëëÿð. Áèð íå÷ÿ äèë áèëìÿê.
áàøëàìàã. Óøàã ùÿëÿ äèë à÷ìàéûáäûð. – Áà-
– Åëÿ êè ñàáàù îëäó, Ñîíà ôàðñ äèëèíè îõóìàüà
ëàì äèë à÷àí ýöíö; Ìàò ãàëäû àíà áöëáöë.
áàøëàäû. Í.Íÿðèìàíîâ. // äàí. Ëÿùúÿ, øèâÿ
(Ëàéëà); 2) éàëâàðìàã, õàùèø åòìÿê. Äèë àüû-
ìÿíàñûíäà. Áó, ëàï ýÿíúÿëè äèëèíäÿ äàíûøûð.
çà ãîéìàìàã – á à õ äèë áîüàçà ãîéìà-
3. Áó âÿ éà äèýÿð ñÿúèééÿâè õöñóñèééÿòÿ
ìàã. [ßìèíÿ] øûëòàã óøàãëàð êèìè àòûëûá-äö-
ìàëèê îëàí äàíûøìà âÿ éà èôàäÿ òÿðçè; öñëóá.
øöð, äèë àüûçà ãîéìóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äèë
ßäÿáè äèë. Éàçû÷ûíûí äèëè. Ãÿçåò äèëè. Ñàáèðèí
àüûçà ñàëìàìàã – á à õ äèë àüûçà ãîéìà-
äèëè. Ìÿãàëÿ ñàäÿ äèëäÿ éàçûëìûøäûð.
ìàã. Ýåúÿ ñÿùÿðÿúÿí äèë àüûçà ñàëìàç; Ãîí-
4. Äàíûøìàã ãàáèëèééÿòè, íèòã. Ãîé þçö
øóéà óí âåðèá áîðúóíó àëìàç. Àøûã ßçèç.
äàíûøñûí, þçöíöí äèëè âàð. – Äèëè îëìàñà, ýþ-
Äèë áÿëàñû – þç äèëèíèí áÿëàñûíû ÷ÿêìÿ, äå-
çöíö ãàðüàëàð äèäÿð. (Ìÿñÿë).
äèéè ñþçöí ïèñ íÿòèúÿñèíè ýþðìÿ. Äèë áîüàçà
5. Äàíûøìà, äàíûøìà òÿðçè. Îíóí ÷îõ àúû
ãîéìàìàã – ÷îõ äàíûøìàã, àðàñûêÿñèëìÿ-
äèëè âàð. Øèðèí äèëëÿ äàíûøìàã. Êèíàéÿëè äèë.
äÿí äàíûøìàã. Äèë áóëàìàã – áèð èøäÿ ñþçëÿ
– Äèë âàð áàë ýÿòèðÿð, äèë âàð áÿëà. (Àòà. ñþçö).
èøòèðàê åòìÿê, áèðèíÿ êþìÿê ìÿãñÿäè èëÿ
Õîø äèë èëàíû éóâàñûíäàí ÷ûõàðàð. (Ìÿñÿë).
áàøãàñûíà ñþç ñþéëÿìÿê, õàùèø åòìÿê, âàñè-
Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè øèðèí äèëëÿ íÿ ãÿäÿð
òÿ÷è îëìàã. Åëÿ äåäèì, à ãàðäàø, î ýÿäÿíèí
îüëóíà òÿñêèíëèê âåðäèñÿ, îüëó áèð òèêÿ îâóí-
èøèíÿ áèð äèë áóëàéàñàí. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äèë ÷û-
ìàã áèëìÿäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
õàðìàã – 1) èñòåùçà åòìÿê, ñàòàøìàã, ÿëÿ
6. ìÿú. Áèð øåéè èôàäÿ âÿ éà èçàù åäÿí, öí-
ñàëìàã; 2) éàëâàðìàã (÷îõ âàõò “äèë ÷ûõàðûá
ñèééÿò âàñèòÿñè îëà áèëÿí øåé (ñÿñ âÿ ñ.) ùàã-
éàëâàðìàã” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð). Äèë äåéèá àü-
ãûíäà. Ìóñèãè äèëè. Ãóøëàðûí äèëè. Ðÿãÿì-
ëàìàã – áàéàòû ÷àüûðìàã, äåéèá îõøàìàã.
ëÿðèí äèëè.
[Âèäàäè:] Î þëñÿ, äàüëàð äà äèë äåéèá àüëàð;
7. Ìöõòÿëèô àëÿòëÿðèí, úèùàçëàðûí âÿ ñ.-íèí
ßôâ åäèí, éàõøûëûã ãàëàð éàäèýàð. Ñ.Âóðüóí.
óçàíàí âÿ ÿêñÿðÿí îéíàð, ìöòÿùÿððèê ùèñ-
Àíàëàð þâëàäûíà, áàúûëàð ãàðäàøûíà; Ùÿñðÿò
ñÿñè. Çÿíýèí äèëè. Òîããàíûí äèëè. // Ãûôûëû à÷-
ãàëûá, éàñ òóòóá, äèë äåéèá àüëàð éåíÿ. Ì.Ðà-
ìàã âÿ áàüëàìàã ö÷öí õöñóñè ôîðìàëû ìåòàë
ùèì. Äèë ýþñòÿðìÿê – áèðèíè àúûãëàíäûðìàã,
àëÿò; à÷àð. // Ìóñèãè àëÿòëÿðèíäÿ (ïèàíîäà,
ñàòàøìàã, èñòåùçà åòìÿê ìÿãñÿäè èëÿ äèëèí
ãàðìîíäà âÿ ñ.-äÿ) ñÿñ ÷ûõàðìàã ö÷öí öñ-
÷ûõàðûá îíà ýþñòÿðìÿê. Äèë îëìàã – 1) äà-
òöíäÿí áàðìàãëà áàñûëàí ëþâùÿúèê. Ðîéàëûí
íûøìàã. Ñèìóðã äèë îëóá, Ñèìàíû áàøà ñàëûá,
äèëè. Ãàðìîíóí äèëëÿðè.
ìèíäèðèá äàëûíà, àïàðûá ãîéäó íàð áàüûíà.
8. úîüð. Äÿíèçèí, è÷ÿðèéÿ äîüðó óçàíìûø
(Íàüûë); 2) éàëâàðìàã. Äèë þéðÿòìÿê – á à õ
óçóí, öñòö äöç, àë÷àã ãóìëó ãóðó ùèññÿñè.
äèë âåðìÿê 2-úè ìÿíàäà. Ñà÷ ãàðà êþìöð-
Äÿíèçäÿ áåø êèëîìåòð óçóíëóüóíäà ñöíè äèë
äÿíäè; Ýöí êå÷ÿð, þìöðäÿíäè; Ñÿíÿ äèë þé-
624
ÄÈË
ÄÈË
ðÿäÿíèí; Öðÿéè äÿìèðäÿíäè. (Áàéàòû). Äèë
öçÿ äàíûøà áèëìÿê, ãàðøû-ãàðøûéà äóðóá äà-
ïÿùëÿâàíû (óñòàñû) – äàíûøìàãäà ìàùèð îëóá,
íûøìàã. Îòóðàéäûì ýþç-ýþçÿ; Éåòèðÿéäèì äèë
ÿëèíäÿí èø ýÿëìÿéÿí àäàì ùàããûíäà. Äèë
éàðà. (Áàéàòû); 3) äàíûøìàãäà, ìöáàùèñÿäÿ
òàïìàã – ãàðøûëûãëû àíëàøìàã, ðàçûëûã ÿëäÿ
àéàãëàøà áèëìÿê. ..Ñÿí [ðóñ ìöÿëëèìëÿðè èëÿ]
åòìÿê; éîëà ýÿòèðìÿê, ðàçû åòìÿê ö÷öí éîë
÷îõ äóðóá-îòóðìóñàí, ñÿíÿ äèë éåòèðìÿê îë-
òàïìàã. Áàõ, î ýåäÿí ãûçëà ùå÷ äèë òàïà áèë-
ìàç. ß.Íÿçìè. Äèëäÿ òöê áèòìÿê – áèð øåéè
ìÿéèðÿì. Ì.Ðàùèì. Äèë òÿðïÿòìÿê – 1) ñþç
ùÿääÿí àðòûã òÿêðàð åòìÿêäÿí, ñþéëÿìÿê-
ñþéëÿìÿê, äàíûøìàã. Êèì ïàäøàùûí ïèñ-
äÿí, éàäà ñàëìàãäàí óñàíìàã. Äåéÿ-äåéÿ
ëèéèíÿ áèð äèë òÿðïÿòñÿ, î ñààò òóòóá ãàçàìàòà
äèëèìèçäÿ òöê áèòäè. Äèëäÿí äåìÿê (äàíûø-
ñàëûðäûëàð. Ì.Ùöñåéí; 2) áàøãàñû ö÷öí áè-
ìàã) – úèääè, öðÿêäÿí ñþéëÿìÿìÿê, ãåéðè-
ðèíäÿí áèð øåé õàùèø åòìÿê. Äèë òþêìÿê
ñÿìèìè äåìÿê. [Êÿðèì] Ùöñåéíàüàíûí íÿéè
– 1) øèðèí ñþçëÿðëÿ éîëà ýåòìÿéÿ, ðàçû ñàëìà-
öðÿêäÿí, íÿéè äèëäÿí äåäèéèíè àéûðä åäÿ áèë-
üà, éàõóä áàøûíû òîâëàìàüà ÷àëûøìàã. Ñÿëèì
ìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Äèëäÿí äöøìÿê – áÿðê
áÿé áó ñþçö åøèäÿí êèìè öðÿêëÿíèá áàøëàäû Íÿ-
éîðóëìàã, öçöëìÿê, ÿëäÿí äöøìÿê, óñàí-
áèéÿ äèë òþêìÿéÿ, éàëâàðìàüà. “Ãà÷àã Íÿáè”.
ìàã. Î ãÿäÿð éàëâàðäûì êè; Àõûð äöøäöì
Éîõ, ãîíøó, äèë òþêìÿ, êå÷ÿë ñóéà ýåäÿí
ìÿí äèëäÿí. (Áàéàòû). Ñÿíèí î ñþâäàëû ñîëüóí
äåéèë... Ú.Úàááàðëû. // ×îõ õàùèø åòìÿê, éàë-
áàõûøûí; Õàòûðëàäûð ìÿíÿ áèð ïÿðèçàäû; Êè,
âàðìàã. Î ìÿíÿ áèð äèë òþêäö, áèð äèë òþêäö,
äöøìÿç þëöíúÿ äèëèìäÿí àäû. ß.Úàâàä. Èñòÿäè
áàøûíûçà äþíöì, ãàëäûì ìàò-ìÿÿòòÿë. Í.Âÿ-
ñÿñëÿíñèí êè, “àé õàëà, éîðóëóá äèëäÿí äö-
çèðîâ. [Ìÿñìÿ ÿðèíÿ] íÿ ãÿäÿð äèë òþêöð,
øÿðñÿí, ýþçëÿ ãàéûòñûí”. Ìèð Úÿëàë. Äèëäÿí
ãàíäûðìàã èñòÿéèðñÿ äÿ, ôàéäàñû îëìàéûð.
(äèëëÿðäÿí) äöøìÿìÿê – éàääàí ÷ûõìà-
Ñ.Ùöñåéí. Ñÿíÿ þç ãÿëáèìè à÷äûì, ñÿíÿ ìèí
ìàã, ìÿøùóð îëìàã, óíóäóëìàìàã, äàèì
äèë òþêäöì; Åøãèìÿ ýöëëÿðè, áöëáöëëÿðè øàùèä
ñþéëÿíìÿê. Îíóí àäû äèëëÿðäÿí äöøìöðäö.
÷ÿêäèì. Ñ.Ðöñòÿì; 2) á à õ äèë äåéèá àüëà-
Äèëäÿí ñàëìàã – ÿëäÿí ñàëìàã, éîðìàã,
ìàã. Ìÿðéÿì éàëãûçëûãäàí èñòèôàäÿ åäÿðÿê,
öçìÿê, òàãÿòäÿí ñàëìàã, óñàíäûðìàã. Ýþ-
àúû-àúû äèë òþêöá àüëàìàüà áàøëàäû. À.Øàèã.
òöðìöø àüçûíà áîðàí ùÿð éàíû; Àúëûã, ñîéóã
Äèë òóòóëìàñû – äàíûøìàã ãàáèëèééÿòèíè èòèð-
ñàëûá äèëäÿí èíñàíû. Ì.Ðàùèì. Äèë-äèë þò-
ìÿ. Äèë óçàòìàã – 1) ìöíàñèáÿòñèç, íàëàéèã
ìÿê øàèð. – úÿù-úÿù åòìÿê, ÷îõ ýþçÿë îõó-
ñþç ñþéëÿìÿê; äàíûøûãäà ùÿääèíè àøìàã;
ìàã, òÿðÿííöìÿ ýÿëìÿê. Éàç ìþâñöìö
2) òÿíÿ âóðìàã, äàíëàìàã. Îäëàðà òóòóøäó,
áöëáöë äèë-äèë þòÿíäÿ; Áàü-áàü÷àëàð íÿðýèç-
éàñÿ áàòäû; Îë ãþí÷ÿäÿùàíÿ äèë óçàòäû. Ôö-
ëÿíèð, ýöëëÿíèð. Ãóðáàíè. // ìÿú. Òÿøáåùëÿðäÿ.
çóëè. Äèë âåðìÿê – 1) ñþç âåðìÿê, âÿä åò-
Éåíÿ î áàü îëàéäû, éåíÿ î ãóìëó ñàùèë; Ñó-
ìÿê; 2) þéðÿòìÿê, äàíûøìàüà, èääèàéà úö-
ëàð þòÿéäè äèë-äèë. Ì.Ìöøôèã. Äèëÿ áàñìàã –
ðÿòëÿíäèðìÿê (áó ìÿíàäà ÷îõ âàõò “àüçûíà
ýóðóëòóëó ñþçëÿðëÿ áèðèíè ôèêðèíäÿí éàéûíäûð-
äèë âåðìÿê” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð). Ùàúû Ìóðàä
ìàüà ÷àëûøìàã. Ìþùëÿòîâ þç ùÿðÿêÿòèíèí éåð-
àüûë þéðÿòìÿêäÿí, àüçûíà äèë âåðèð. Ñ.Ñ.Àõóí-
ñèç îëäóüóíó äóéóá ìöäèðè äèëÿ áàñäû. Ìèð
äîâ. Ãàðàíûí .. éàíäà äóðóá îüëóíà äèë âåð-
Úÿëàë. Äèëÿ äöøìÿê – á à õ äèëäÿí-äèëÿ äöø-
ìÿñè äÿ îíà èêèíúè áèð äÿðä îëìóøäó.
ìÿê (“äèëäÿí-äèëÿ”äÿ). Äèëÿ äöéöí äöø-
Ì.Ùöñåéí. Äèë âåðìÿìÿê – áàøãàëàðûíà
ìÿê – á à õ äèëäÿ òöê áèòìÿê. Äèëÿ ýÿëìÿê
äàíûøìàüà èìêàí âåðìÿìÿê, äàíûøìàüà
– äàíûøìàüà áàøëàìàã, äèëëÿíìÿê, ñöêóòó
ãîéìàìàã, ìàíå îëìàã. Äàíûøàíà äèë âåð-
ïîçàðàã äàíûøìàã. Ôÿùëÿëÿð äèëÿ ýÿëèáëÿð êè,
ìèð, éåðèéÿíÿ éîë. (Àòà. ñþçö). Äèë âóðìàã –
àé àüà, áèçèì ÷þðÿê ïóëóìóçó àëûðñàí, áèç êè
ÿëÿ àëìàã, äèëÿ òóòìàã, õîø äèëëÿ þç òÿðÿôèíÿ
àúûíäàí þëìÿéÿúÿéèê. “Ìîë. Íÿñð.”. // ìÿú.
÷ÿêìÿéÿ ÷àëûøìàã, þéðÿòìÿê. Äèë éàðàñû –
Øàèðàíÿ òÿøáåùëÿðäÿ. ßââÿë úàíñûç èêÿí, ñîí-
àúû òÿíÿ, àúû ñþç íÿòèúÿñèíäÿ äîüàí èíúèêëèê
ðà þíöíäÿ; Ãóøëàð ýÿëìèø äèëÿ, ýöëìöø ÷è-
ùèññè, àüûð òÿùãèð. Ãûëûíú éàðàñû ñàðàëàð, äèë
÷ÿêëÿð. ß.Úàâàä. Öôöãäÿ áàøëàíàí èøûã ýåò-
éàðàñû ñàüàëìàç. (Àòà. ñþçö). Äèë éåòèðìÿê
äèêúÿ ýåíèøëÿíèðäè. Äÿðÿäÿ ãóøëàð îéàíûðäû.
– 1) áàøãàñû ö÷öí áèðèíäÿí áèð øåé õàùèø åò-
Ìåøÿ äèëÿ ýÿëèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. ..Ìåëîäèéà-
ìÿê, áèðèíÿ õàùèøëÿ ìöðàúèÿò åòìÿê; 2) öç-
íûí èëê ñÿäàëàðû òÿçÿúÿ äèëÿ ýÿëìèøäè.
625
ÄÈË
ÄÈË
ß.Ìÿììÿäõàíëû. Äèëÿ ýÿòèðìÿê – áÿðê òÿ-
òèäàðûíäà îëìàìàã. Èìðàí êèøè íåúÿ ãÿçÿá-
ñèð åäÿðÿê äàíûøäûðìàã, äèëëÿíäèðìÿê. Äèë-
ëÿíìèøäèñÿ, ñþç äåìÿéÿ äèëè ýÿëìèðäè. Ì.Ùö-
ñèçè äèëÿ ýÿòèðèð; ßñëè, ãàøëàðûí, ýþçëÿðèí!
ñåéí; 2) á à õ äèëè äþíìÿìÿê. Ýöìàí êè,
Àøûã Êÿðÿì. Äèëÿ ýÿòèðìÿìÿê – ñþéëÿìÿ-
Øèðèíõàíûìûí èíäè ãûçûíà áèð ÷îõ øåéëÿð äå-
éè íàëàéèã, ãåéðè-ìöíàñèá ùåñàá åòìÿê. Äèëÿ
ìÿéÿ äèëè ýÿëìèðäè. Ìèð Úÿëàë. Äèëè ýèúèøìÿê
(äèëëÿðÿ) ñàëìàã – ñþùáÿò, äàíûøìàã ö÷öí
– áèð øåé äåìÿê èñòÿìÿê. Äèëè ýþäÿê îëìàã
ìþâçó åòìÿê, ñþç-ñþùáÿò ùÿäÿôè åòìÿê.
– á à õ äèëè ãûñà îëìàã. Âÿçèðáÿéëèíèí éà-
Àëòóíàì, àëìà ìÿíè; Äèëëÿðÿ ñàëìà ìÿíè;
íûíäà Ýÿëäèéåâèí äèëè ýþäÿê èäè. Ìèð Úÿëàë.
Àïàð ñÿððàôà ýþñòÿð; Ãÿëïÿìñÿ, àëìà ìÿíè.
Äèëè èëàíû éóâàäàí ÷ûõàðäàð – äèë òþêìÿê-
(Áàéàòû). Äèëÿ òóòìàã – øèðèí ñþçëÿðëÿ áèðèíè
äÿ ÷îõ ìàùèð àäàì ùàããûíäà. Àòàëàð äåéèá-
ðàçû ñàëìàüà, éîëà ýÿòèðìÿéÿ, áèð øåéè ÿëäÿ
ëÿð êè, òàúèð-òöúúàð äèëè èëàíû éóâàñûíäàí ÷û-
åòìÿéÿ ÷àëûøìàã. Ôàéòîí÷óíó áó äÿôÿ äèëÿ
õàðäàð. “Êîðîüëó”. Äèëè ãûñà îëìàã – áèðè-
òóòäóã âÿ ùàããûíûí öñòöíÿ ýåíÿ áåø øàùû, ö÷
íèí éàíûíäà ãöñóðó, éàõóä ñèððè îëäóüó ö÷öí
øàùû ãîéìàã èëÿ ðàçû åëÿäèê êè, èêè ýöí äÿ
äàíûøìàüà, ñþç ñþéëÿìÿéÿ, éà äà åòèðàç åò-
ýþçëÿñèí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ùàúû Ñîëòàí
ìÿéÿ ùàããû âÿ úÿñàðÿòè îëìàìàã. Äèëè ãû-
Ùÿñÿíàüàíû .. äèëÿ òóòóá îíó òèúàðÿò ìÿãñÿäè
ñàëìàã – òÿãñèðèíè, ãöñóðóíó áèëèá äàíûøìà-
èëÿ Èðàíà ýþíäÿðÿúÿéèíè âÿä åäèðäè. Ñ.Ùö-
üà úÿñàðÿò åòìÿìÿê, äàíûøìàãäàí óòàí-
ñåéí. Äèëÿ-ñþçÿ òóòìàã – á à õ äèëÿ òóò-
ìàã. Äÿìèðîâóí ýåòäèêúÿ àðòàí ùþðìÿòè âÿ
ìàã. Íÿ ãÿäÿð ìîëëàíû äèëÿ-ñþçÿ òóòóðëàð êè,
íöôóçó ìöãàáèëèíäÿ [Ðöõñàðÿíèí] äöø-
ãóçóíó êÿñèá îíëàðû ãîíàã åëÿñèí, áèð øåé
ìÿíëÿðèíèí äèëëÿðè ãûñàëûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äèëè
÷ûõìûð. “Ì.Í.ëÿòèô.”. Äèëè à÷ûëìàã – 1) äà-
ãóðóìàã – 1) äàíûøìàã ãàáèëèééÿòèíè èòèð-
íûøìàüà áàøëàìàã, óçóí ñöêóòäàí ñîíðà
ìÿê; íèòãè ãóðóìàã. Àüëàéûð, ÷ûõìàéûð ñÿ-
äèíìÿê. Ðÿøèäèí äèëè à÷ûëäû, î, öðÿéèíäÿêèëÿðè
äàñû ôÿãÿò; ×öíêè ãÿìäÿí îíóí äèëè ãóðó-
îðòàëûüà áîøàëòìàüà áàøëàäû. Ì.Ñ.Îðäóáà-
ìóø. Ú.Úàááàðëû; 2) ãàðüûø, áÿääóà ìÿíà-
äè; 2) äàíûøûã ãàáèëèééÿòèíè èòèðìèø àäàìûí
ñûíäà – “äèëèí (äèëèì) ãóðóñóí!” øÿêëèíäÿ.
íèòãè à÷ûëìàã. Äèëè àüçûíà ñûüìàìàã – þéöí-
Ìÿí ñÿíÿ éàð äåñÿì, äèëèì ãóðóñóí! Éàðû,
ìÿê, þç-þçöíö ÷îõ òÿðèôëÿìÿê. [Êÿðèì
ìÿùÿááÿòè ñÿí àòìàäûíìû? Ñ.Âóðüóí. Äèëè
áàáà:] Àðâàä íÿäèð êè, îíóí èýèäëèéè íÿ îëñóí?
ñþç òóòìàìàã – áó âÿ éà áàøãà ñÿáÿáÿ ýþðÿ
Ùàé-ùàé! Áåø-îí ãîéóí ñàüìûø, íåùðÿ ÷àë-
äàíûøà áèëìÿìÿê, äàíûøìàã ãàáèëèééÿòèíè
õàìûø, éàü, ïåíäèð òóòìóø, äèëè àüçûíà ñûü-
èòèðìÿê. Áàùàäûðûí ÿâÿçèíÿ Ïÿðè íÿíÿ úàâàá
ìûð. À.Øàèã. Äèëè áàòìàã – á à õ äèëè òóòóë-
âåðìÿê èñòÿäè, àììà ùèðñèíäÿí äèëè ñþç òóò-
ìàã. Áó âàõò êö÷ÿäÿ ñÿñ ãîïäó; ýþðäöì,
ìàäû. Ì.Ùöñåéí. Ùèðñäÿí Íàðûíúûí äèëè ñþç
äàðâàçàäàí ìöñÿëìàíû ÷ûõàðòäûëàð, áè÷àðÿ-
òóòìóðäó. Ñ.Ðÿùìàí. Äèëè òîïóã âóðìàã
íèí äèëè áàòìûøäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Äèëè áöä-
(÷àëìàã) – á à õ äèëè áöäðÿìÿê. ..Äàõèëÿí
ðÿìÿê – äàíûøàðêÿí ÷àøìàã, éàíûëìàã,
äàùà íàðàùàò îëàí Ëåéëÿéèí äèëè òîïóã
ñÿùâ äàíûøìàã, áèð ñþç ÿâÿçèíÿ áàøãà ñþç äå-
âóðóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äèëè òóòìàìàã – á à õ
ìÿê. Äèëè äîëàøìàã – á à õ äèëè òîïóã ÷àë-
äèëè òóòóëìàã. Äèëè òóòóëìàã – äàíûøìàã
ìàã. ßñÿáèëèêäÿí èøäÿ áÿçè ÷àøûð; ßëëÿðè òèò-
ãàáèëèééÿòèíè èòèðìÿê, äàíûøìàüà ãöäðÿòè
ðÿéèð, äèëè äîëàøûð. À.Ñÿùùÿò. Ùóø áàøûìäàí
÷àòìàìàã. Õîø îë çàìàí êè, îë øÿù èëÿ ùÿì-
÷ûõäû, äèëèì äîëàøäû; Ýþçëÿðèì ñàòàøäû, áó-
çÿáàí îëàì; Ùÿð ñþçäÿ áèð äèëèì òóòóëóá íà-
õàüà äöøäö. Àøûã ßëÿñýÿð. Äèëè äþíìÿìÿê
òÿâàí îëàì. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ñÿíÿòèì ìÿñèéÿò,
– 1) á à õ äèëè áàòìàã; 2) äåéèëìÿñèíè úàèç
éîõäóð ñàâàáû; Ñóàë ö÷öí äèëèì òóòìóð úà-
áèëìÿìÿê, äåìÿéÿ ãûéìàìàã, äèëèíÿ ýÿòèðÿ
âàáû. Àøûã ßëÿñýÿð. [Òàùèðèí] åëÿ áèë ãûçäûð-
áèëìÿìÿê. Ìÿí Çàêèðÿì, äèëèì äþíìÿç ùÿð
ìàäàí äèëè òóòóëìóøäó. Ì.Ùöñåéí. Äèëè óçóí
àäà; Ýþç éàøûì òÿê îëà áèëìÿç áèð àäà.
îëìàã – 1) ùÿð ùàíñû áèð úÿùÿòäÿí þç öñ-
Ã.Çàêèð. [Ýÿëäèéåâèí] áîüàçû òèêèëìèø êèìè
òöíëöéöíö äÿðê åäÿðÿê ùàãëû àäàì êèìè úÿ-
ñÿñè ÷ûõìàäû, äèëè äþíìÿäè. Ìèð Úÿëàë. Äèëè
ñàðÿòëÿ äàíûøìàã. Äþâëÿòëèíèí äèëè óçóí îëàð,
ýÿëìÿìÿê – 1) äåéÿ áèëìÿìÿê, òÿëÿôôöç åäÿ
àüëû ãûñà. (Àòà. ñþçö); 2) èôòèõàð åòìÿê, ãöð-
áèëìÿìÿê, äàíûøà áèëìÿìÿê, äàíûøìàã èã-
ðÿëÿíìÿê. ..Áó ýöí [Àéäûíûí] äèëè óçóí èäè,
626
ÄÈË
ÄÈË
éîëäàøû Ñåðéîæàíû ìÿüëóá åäèá þç öñòöíëö-
ìàí êè áèð ðóñ ìÿúëèñèíÿ äöøÿðäè, þëäöðñÿéäèí
éöíö ýþñòÿðìÿê èñòÿéèðäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
äÿ, áèð ãÿòðÿ è÷êè äèëèíÿ âóðìàçäû. Ú.Ìÿì-
Äèëèìèí óúóíäàäûð – áèð ñþçö âÿ éà àäû òàì
ìÿäãóëóçàäÿ. [Ìîçàëàí áÿé:] Õåéð, ùå÷ àíà-
õàòûðëàéûá éàäà ñàëà áèëìÿéÿíäÿ ñþéëÿíÿí
äàí îëàíäàí äèëèìÿ äÿéìÿéèá. ß.Ùàãâåðäè-
èôàäÿ. Àäû äèëèìèí óúóíäàäûð. Äèëèí éàíñûí –
éåâ. Äèëèíè à÷ìàã – ÷îõäàí äàíûøìàéàí àäà-
á à õ äèëèí ãóðóñóí (“äèëè ãóðóìàã” 2-úè
ìûí íèòã ãàáèëèééÿòèíè áÿðïà åòìÿê, ãàéòàð-
ìÿíàäà). Äèëèíäÿ (äèëèíÿ) òöê (îò) áèòìÿê
ìàã. Äèëèíè àüçûíäà ñàõëàìàã – á à õ äèëèíè
– á à õ äèëäÿ òöê áèòìÿê. Äèëèíäÿí äàø
ñàõëàìàã. Äèëèíè áàüëàìàã – 1) ñóñäóðìàã,
àñûëìàã – ñóñìàã, äèíìÿìÿê, äàíûøìàìàã,
äàíûøìàüà ãîéìàìàã, ñóñìàüà ìÿúáóð åò-
àüçûíû à÷ìàìàã. [Õîñðîâ:] Áó äöçäöð, ýþ-
ìÿê; 2) äóà, îâñóí âÿ ñ. âàñèòÿñèëÿ çÿðÿðëè áèð
ðöðÿì, éóìøàëäûãúà ìÿí; Áèð äàø àñûëûð
òÿñèðèí ãàáàüûíû àëìàã. Äèëèíè áèëìÿê (þé-
îíóí äèëèíäÿí. Ñ.Âóðüóí. Äèëèíäÿí äöøìÿ-
ðÿíìÿê) – 1) áàø à÷ìàã, ñèððèíäÿí õÿáÿðäàð
ìÿê – äàèì òÿêðàð åòìÿê. [Ñöäàáÿ:] Íå÷èí
îëìàã. Ëàëûí äèëèíè íÿíÿñè áèëÿð. (Àòà. ñþçö).
ãîâüà ñþçö äöøìÿç äèëèíäÿí? Úÿëëàäìûñàí,
Àøûüàì, éàð äèëèíè; Áèýàíÿëÿð íÿ áèëÿð; Éàð
ñÿíäÿ êþíöë éîõìóäóð? Ù.Úàâèä. [Áóüàúûí]
áèëÿð éàð äèëèíè. Ñàðû Àøûã. Áó éåðëÿðäÿ ùÿð øåé
..“àòàúàí, õàí áàáà!” – ñþçëÿðè äèëèíäÿí
ìÿíÿ òàíûøäûð; þéðÿíìèøÿì òÿáèÿòèí äèëèíè.
äöøìÿçäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Äèëèíäÿí ãà÷ûð-
Ñ.Ðöñòÿì; 2) éîëóíó áèëìÿê, öñóëóíó áèëìÿê,
ìàã – á à õ àüçûíäàí ãà÷ûðìàã (“àüûç1”äà).
ùÿëëèíè áèëìÿê. Äèëèíè áîüàçûíäàí ÷ûõàðìàã
Äèëèíäÿí ãûôûë ýþòöðöëìÿê – á à õ äèëè à÷ûë-
– 1) ÷îõ çöëì åäÿðÿê þëäöðìÿê; 2) áÿðê úÿçà-
ìàã 1-úè ìÿíàäà. Áóíóíëà äà, áèð ùàéà
ëàíäûðìàã. Äèëèíè äèøëÿìÿê – 1) ñþçö éàðûäà
áÿíä èìèøëÿð êèìè, áàéàãäàí ñóñìàãäà
êÿñìÿê, ñþçöí äàëûíû ýÿòèðìÿìÿê; 2) éàäûí-
îëàíëàðûí äèëèíäÿí ãûôûë ýþòöðöëäö. ß.ßáöë-
äàí ÷ûõìûø áèð øåé áèðäÿí éàäûíà äöøìÿê,
ùÿñÿí. Äèëèíÿ äöéöí äöøìÿê – á à õ äèëäÿ
õàòèðèíÿ ýÿëìÿê. Äèëèíè êÿñìÿê – 1) ñóñìàüà,
òöê áèòìÿê. Äèëèíÿ ýÿòèðìÿê – 1) äàíûø-
äèíìÿìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê; ñóñäóðìàã, êè-
ìàã, ñþéëÿìÿê. Áóíäàí ñîíðà ýþðöì êèì
ðèòìÿê; 2) ñóñìàã, äèíëÿìÿê, äàíûøìàìàã.
úöðÿò åäèá äèëèíÿ ýÿòèðÿ áèëÿúÿê êè, áåëÿ èø
[Ìîëëà:] Äèëèíè êÿñ, .. ìÿíèì àüçûìû ÷îõ à÷-
éîõäóð, áó ÿùâàëàòû äÿðâèø þç ñèíÿñèíäÿí
äûðìà, éîõñà òþðÿòäèéèí úÿìè èøëÿðè îðòàëûüà
èúàä åäèá. Í.Âÿçèðîâ. [Ðöñòÿì:] Ùå÷ áèð ãèé-
ãîéàðàì. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Áÿñ íÿ ö÷öí äèíìÿ-
ìÿò .. äèëèìÿ ýÿòèðìÿäèì. Ñ.Ðÿùèìîâ; 2) ñþé-
éèð, èíäè êÿñèáäèð äèëèí? ß.Íÿçìè. Äèëèíè êþíëö
ëÿìÿéè ìöíàñèá áèëìÿê. Áó êèìè èôàäÿíè
èëÿ áèð åëÿìÿê – ñÿìèìè îëìàã, ñþçö èëÿ èøè áèð
äèëèíÿ ýÿòèðìÿ. – Ñîðóøàíäà òÿñÿððöôàò ìö-
îëìàã. Ñàäèã îëäóð äèëèíè êþíëö èëÿ áèð åëÿéÿ.
äèðè àíä-àìàí åëÿäè: – Íÿ Àüàðçàíû òàíûéû-
Íÿñèìè. Äèëèíè ãàðíûíà ãîéìàã – ñóñìàã,
ðàì, íÿ äÿ áóðàäàêû ñþùáÿòè äèëèìÿ ýÿòèðìè-
äàíûøìàìàã. Äèëèíè ñàõëàìàã – áèð øåéè äå-
øÿì. Ìèð Úÿëàë. Äèëèíÿ ãûôûë âóðìàã – äèí-
ìÿêäÿí ñàãûíìàã, äàíûøìàìàã, ñóñìàã. Äè-
ìÿéÿ, äàíûøìàüà, àüçûíû à÷ìàüà ãîéìà-
ëèíè òàïìàã (òóòìàã) – á à õ äèë òàïìàã.
ìàã; ñóñäóðìàã. Äþíöì ìÿí Îñìàíûí èýèä
Äèëèíèí óúóíà ýÿëìÿê – ñþéëÿìÿê èñòÿðêÿí
ÿëèíÿ; Éàõøû ãûôûë âóðäó áóíóí äèëèíÿ.
ñþéëÿéÿ áèëìÿìÿê, éàõóä ñþéëÿìÿìÿê. Äè-
Ù.Ê.Ñàíûëû. Äèëèíÿ ãûôûë âóðóëìàã – á à õ
ëèíèí öñòöíäÿ äèë áèòìÿê – ùÿääèíäÿí àðòûã
äèëèíäÿí äàø àñûëìàã. Äèëèíÿ ïàé ÷ûõìàã
äàíûøãàí, íàããàë àäàì ùàããûíäà. Äèëëÿð ÿç-
– á à õ äèëèíÿ äöéöí äöøìÿê. ...äèëèíÿ ñàë-
áÿðè, éàõóä äèëëÿðäÿ ÿçáÿð (äàñòàí) îëìàã
ìàã – ñþç-ñþùáÿò, äåäè-ãîäó âÿ éà øàéèÿ
– ÷îõ ìÿøùóð îëìàã, ùàããûíäà àüûçëàðäà äà-
ö÷öí ìþâçó åòìÿê. Ìÿñìÿ àðâàäûí áàøûíäà
íûøûëìàã. Íÿáèíèí èýèäëèéè, ÿëèà÷ûãëûüû äèëëÿð-
ôèêèðëÿð áèð-áèðèíè òÿãèá åäèðäè: ..Íÿ îëàúàã,
äÿ äàñòàí îëóð. “Ãà÷àã Íÿáè”. Åëÿ ñÿí ýþ-
íÿ îëàúàã?.. Ãûçû êèì ñàëäû áóíëàðûí äèëèíÿ?
çÿëñÿí áèíàäàí áÿðè; Ñþçëÿðèí îëìóøäóð äèë-
Ìèð Úÿëàë. Äèëèíÿ âóðìàã – äàäìàã, äàä-
ëÿð ÿçáÿðè. Ñ.Âóðüóí. Äèëëÿðäÿ ýÿçìÿê (äî-
ìàã ö÷öí éîõëàìàã. Äèëèìÿ âóðäóì, ýþðäöì
ëàøìàã) – 1) á à õ äèëëÿðÿ äöøìÿê; 2) úà-
àúûäûð. Äèëèíÿ âóðìàìàã (äÿéìÿìÿê) – ùå÷
ìààò àðàñûíäà äàíûøûëìàã, øàéèÿ éàéûëìàã. Áó
éåìÿìÿê, è÷ìÿìÿê, äàäìàìàã, äàäûíû áèë-
ýöíëÿð .. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí Ìèðçÿíèí Òÿáðèçÿ
ìÿìÿê. Îòóç-ãûðõ èë áóíäàí èðÿëè áèð ìöñÿë-
ýÿëìÿñè ìÿñÿëÿñè éåíÿ äÿ äèëëÿðäÿ ýÿçèðäè.
627
ÄÈË
ÄÈËÀÂßÐÀÍß
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äèëëÿðäÿ ñþéëÿíìÿê – á à õ
äà (“äèë1”äÿ). [Àðâàä:] ßñòÿüôöðóëëàù, ÿñ-
äèëëÿðÿ äöøìÿê. ..“Ôèëàíêÿñè áàðìàãíàí ýþñ-
òÿüôöðóëëàù, ãÿëÿò åëÿäèì, äèëèì-àüçûì ãó-
òÿðèðëÿð”, éÿíè ýþð íÿ ãÿäÿð øþùðÿòëÿíèá êè, ùÿð
ðóñóí! ß.Ùàãâåðäèéåâ. Äèëèì-àüçûì ãóðó-
éàíäà àäû äèëëÿðäÿ ñþéëÿíèð. Ú.Ìÿììÿäãó-
ñóí; Ýþðäöì áèð ãàðà ãàðüà; Ãÿôëÿòäÿí áèð
ëóçàäÿ. Äèëëÿðÿ äöøìÿê – ìÿøùóð îëìàã, éà-
òÿðÿôäÿí; Àòûëäû îðòàëûüà. Ð.Ðçà. Äèëè-àüçû
éûëìàã, ùàããûíäà ùàìû òÿðÿôèíäÿí äàíûøûëìàã.
ãóðóìàã – á à õ äèëè ãóðóìàã (“äèë1”äÿ).
Áàëûíûí òÿðèôè äöøöá äèëëÿðÿ; Óíóòìàç äàäûíû
Áÿñ èíäè íèéÿ äèëèí-àüçûí ãóðóéóá? Ì.Ðçà-
éåéÿí áèð êÿðÿ. Ð.Ðçà. Äîüðóäóð, .. “Îâ÷ó
ãóëóçàäÿ. Äèëè-àüçû òóòóëìàã – íèòãè òóòóë-
Ïèðèì” ùàããûíäà ÿúàèá éàëàíëàð äèëëÿðÿ äöø-
ìàã, äàíûøà áèëìÿìÿê. [Ñÿäð:] Àé ùàé, ìÿí
ìöøäöð. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Íÿ äèë áèëñèí, íÿ
äÿ äåéèðÿì, éÿãèí ñåâèíúèíäÿí äèëè-àüçû òó-
äîäàã – òàìàìèëÿ ýèçëè ñàõëàíìàëû ñþùáÿò,
òóëóá. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Äèëèíè-àüçûíû áàü-
ñèðð ùàããûíäà. Þëö äèë äèë÷. – èíäèêè äþâðäÿ
ëàìàã – á à õ äèëèíè áàüëàìàã (“äèë1”äÿ).
èøëÿíèëìÿéÿí, àíúàã éàçûëû àáèäÿëÿðäÿ ãàëàí
Èñòÿäèì áèð ñþç äåéÿì; Äèëèì-àüçûì áàü-
äèë. Ëàòûí äèëè þëö äèëäèð. Ñöìöêñöç äèë – àü-
ëàäû. (Áàéàòû).
çûíà ýÿëÿíè äàíûøàí àäàì ùàããûíäà. Öìóìè
ÄÈËÀËÒÛ ñèô. àíàò. Äèëèí àëòûíäà îëàí.
äèë – ãàðøûëûãëû ðàçûëûã, àíëàøìà. Öìóìè äèë òàï-
Äèëàëòû ñèíèð.
ìàã.
ÄÈËÀÐÀ ñèô. [ôàðñ.] øàèð. Öðÿêà÷àí, êþ-
ÄÈË2 èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Öðÿê, êþíöë, ãÿëá.
íöëà÷àí, äèëáÿð; ñåâýèëè (êëàññèê øåèðäÿ ýþ-
Ìöæäÿ, åé äèë, êè ñÿíè ýþðìÿéÿ úàíàí ýÿëäè.
çÿëèí åïèòåòëÿðèíäÿí áèðè). Äÿùàíû ýöëøÿêÿð,
ß.Íÿáàòè. Åé äèë, áàõûðìûñàí ýþëö äÿðéà
çöëôö äèëàðà. ß.Íÿáàòè. Ëåéê ùàíû ñÿíäÿ áÿ-
áèëÿíëÿðÿ. Ú.Úàááàðëû.
ñèðÿò ýþçö; Òà ýþðÿñÿí âÿúùè-äèëàðàñûíû?
◊ Äèë áàüëàìàã – êþíöë áàüëàìàã, öðÿê-
Ì.ß.Ñàáèð. Ðöõñàðè-äèëàðàñûíà áàõ, øåèð åëÿ
äÿí ñåâìÿê, áÿíä îëìàã. Äèë âåðìÿê
èíøàä; Ãîé õÿëã îõóñóí, ñþéëÿñèí, ÿùñÿí
– á à õ äèë áàüëàìàã. Åøãÿ äèë âåðäèì, áÿëà-
ñÿíÿ, óñòàä! Ú.Úàááàðëû.
äÿí áàøãà áèð øåé ýþðìÿäèì. Ù.Úàâèä. Åé
ÄÈËÀÐÀÌ [ôàðñ.] á à õ äèëàðà. Òàêè ñÿí
äèëè-ãàôèë – òÿÿúúöá, ïåøìàí÷ûëûã, òÿÿññöô áèë-
ýåòäèí éàíûìäàí, åé äèëàðàìûì ìÿíèì;
äèðèð. [Éÿùéà Êàìàë:] Åé äèëè-ãàôèë, î íÿ èäè
Ùàëÿòè-âÿñëèí êþíöëäÿ ïàñèáàí ãûëäû ìÿíÿ.
ìÿí éàçäûì! Ìèð Úÿëàë.
Õÿòàéè. [Çèáà õàíûì:] Àõ, ùàðäàäûð áó äèëà-
ÄÈË-ÀÜÛÇ èñ. Öçðõàùëûã ìàùèééÿòèíäÿ îëàí
ðàì ÷ÿíýè? Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Èíäè áèð áàøãà
ñþçëÿð. Äèë-àüûç åòìÿê (åëÿìÿê) – öçðõàù-
äèëàðàìà ïÿðÿñòèøêàðàì. À.Ñÿùùÿò.
ëûã ìàùèééÿòèíäÿ õîø ñþçëÿð ñþéëÿìÿê, éà-
ÄÈËÀÐÕÀÑÛ ñèô. äèë÷. Äèëèí àðõà ùèññÿñè
õóä õîø ñþçëÿð ñþéëÿéÿðÿê ìåùðèáàíëûã ýþñ-
èëÿ àðõà äàìàüûí áèð-áèðèíÿ éàõûíëàøìàñû
òÿðìÿê. Áÿé ýÿëèíÿ äèë-àüûç åòäèêäÿí ñîíðà,
íÿòèúÿñèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí. Äèëèìèçäÿêè ã, ü,
îíóí öçöíö ýþðìÿê èñòÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
ê, õ ñÿñëÿðè äèëàðõàñû ñÿñëÿðäèð.
Ìÿììÿä õàí äèë-àüûç åäèá òÿëÿñìÿìÿëÿðèíè
ÄÈËÀÂßÐ ñèô. [ôàðñ.] 1. Ãî÷àã, èýèä, úÿñóð,
äåäèñÿ äÿ, ëàêèí ãîíàãëàð àç ñîíðà äóðóá
öðÿêëè, ìÿðä. ×ÿòèí ÿëÿ äöøÿð äèëàâÿð ýþçÿë.
ýåòäèëÿð. Ï.Ìàêóëó.
Ã.Çàêèð. Çåéíÿá .. äèëàâÿð, êèìñÿäÿí ãîðõìàç
◊ Äèë-àüûçà ñàëìàã – 1) ùàìûéà éàéìàã,
âÿ ÷ÿêèíìÿç áèð ãàðû èäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ôÿð-
áèëäèðìÿê; 2) ïèñèíÿ äàíûøìàã. Äèëäÿ-àüûç-
ìàí ùÿìèøÿ áåëÿ ãî÷àã âÿ äèëàâÿð ãûçëàðûí
äà ýÿçìÿê – á à õ äèëÿ-àüûçà äöøìÿê.
éàíûíäà ñûõûëàð âÿ þçöíö èòèðÿðäè. ß.Ñàäûã.
Õàë÷àñûíûí øþùðÿòè; Ýÿçèð äèëäÿ-àüûçäà.
// Èñ. ìÿíàñûíäà. Äèëàâÿðëÿð éûüûëäûëàð.
Ì.Ñåéèäçàäÿ. Äèëäÿí-àüûçäàí äöøìÿê
2. Äèëëè, éàõøû äàíûøìàüû áàúàðàí, ìÿùà-
(îëìàã) – á à õ äèëäÿí äöøìÿê (“äèë1”äÿ).
ðÿòëÿ äàíûøà áèëÿí. Î, ÷îõ äèëàâÿð àäàìäûð.
Äèëÿ-àüûçà äöøìÿê – 1) éàéûëìàã, øþùðÿò-
– [Ýþâùÿð ãàðû:] Ýÿðÿê îðòàäà ìÿíèì êèìè
ëÿíìÿê, äèëëÿð ÿçáÿðè îëìàã. Äöøäö øåèðëÿ-
äèëàâÿð áèð àäàì îëà êè, òöêö-òöêäÿí ñå÷ÿ áèëÿ.
ðèí äèëÿ-àüûçà; Øèìøÿêòÿê çöëìÿòèí ãîéíóí-
È.Øûõëû. Äåäèì: – Ñþç óñòàñû, ìàùèð, äèëàâÿð;
äàí ÷àõäûí. Ñ.Ðöñòÿì; 2) ïèñèíÿ äàíûøûëìàã,
Øàèðÿ Ìÿùñÿòè ñÿíìèñÿí ìÿýÿð? Ì.Äèëáàçè.
ïèñ úÿùÿòäÿí ìÿøùóð îëìàã. Äèëè(í)-àüçû(í)
ÄÈËÀÂßÐÀÍß [ôàðñ.] á à õ äèëàâÿðúÿ-
ãóðóñóí! – á à õ äèëè ãóðóìàã 2-úè ìÿíà-
ñèíÿ.
628
ÄÈËÀÂßÐÚßÑÈÍß
ÄÈËÁÈÐ
ÄÈËÀÂßÐÚßÑÈÍß çÿðô Ãÿùðÿìàíúàñûíà,
ÄÈËÁßÐ ñèô. [ôàðñ.] øàèð. Ýþçÿë, ñåâýèëè,
ãî÷àãúàñûíà, ìÿðäúÿñèíÿ. Äèëàâÿðúÿñèíÿ ùÿ-
úàíàí. Äèëáÿð ãûç. Äèëáÿð ýÿëèí. – Çåéíàë þçö-
ðÿêÿò.
íö éàëíûç äèëáÿð áèð ãàäûíûí àüóøóíäà ÿé-
ÄÈËÀÂßÐËßÍÌß “Äèëàâÿðëÿíìÿê”äÿí
ëÿíäèðÿ áèëÿúÿéèíè èääèà åäèðäè. Ñ.Ùöñåéí.
ô.èñ.
// Èñ. ìÿíàñûíäà. Ãèáëÿíöìà ìÿùÿááÿòè äèëáÿ-
ÄÈËÀÂßÐËßÍÌßÊ ô. Äèëàâÿð îëìàã,
ðèí; Ìåéëè áèçäÿí ãåéðè éàíà äþíöáäö. Àøûã
úÿñàðÿòëÿ äàíûøìàã.
ßëÿñýÿð. ..Ìåøÿíèí ÷ûõàúàüûíäà òÿçÿ òöëó
ÄÈËÀÂßÐËßØÌßÊ ô. Äàùà úÿñàðÿòëè îë-
åòìèø ýöí óéãóäàí îéàíìûø äèëáÿð êèìè öçö-
ìàã, öðÿêëÿíìÿê, ãî÷àãëàøìàã.
ìÿ ýöëäö. À.Äèâàíáÿéîüëó. Àëàýþçëö Ýèðä-
ÄÈËÀÂßÐËÈÊ èñ. 1. Èýèäëèê, úÿñàðÿò, ãî-
ìàí äèëáÿðè áóç êèìè ñîéóã ÷åøìÿäÿí ñó
÷àãëûã, ìÿðäëèê. Äèëàâÿðëèê ýþñòÿðìÿê.
ýÿòèðèá éàðàëû úÿíýàâÿðÿ âåðäè. Ì.Ùöñåéí.
2. Äèëëèëèê, ýþçÿë äàíûøìàã ãàáèëèééÿòè,
// Øàèðàíÿ òÿøáåùëÿðäÿ. [Úÿìèë áÿé:] Îð-
äàíûøìàãäà ìàùèðëèê. Ýöëÿñÿð àòàñûíûí âÿ
ìàíëàðû èíëÿäÿí ìóñèãè, ðóùóìóçó ýöëäöðÿí
àíàñûíûí âÿçèééÿòèíè áàøà äöøäö, þçö äÿ ùèññ
áöëáöë íÿüìÿëÿðè íÿ ãÿäÿð ìóíèñ, íÿ ãÿäÿð
åòìÿäÿí äèëàâÿðëèéÿ áàøëàäû.. È.Øûõëû.
äèëáÿð! Ù.Úàâèä.
ÄÈËÀÂÈÇ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Öðÿéè úÿëá åäÿí,
ÄÈËÁßÐÀÍß [ôàðñ.] øàèð. á à õ äèëáÿðúÿ-
öðÿéÿ éàïûøàí, ðóùó îõøàéàí, õîøàýÿëÿí.
ñèíÿ. Åé äèëáÿðàíÿ òÿðçäÿ úþâëàí åäÿí ÷îúóã.
Áóõàüû áÿðýè-ýöë, çöëôö äèëàâèç; Äÿùàíû
Ì.ß.Ñàáèð.
ìèðâàðèä õÿçèíÿñèäèð. ß.Íÿáàòè. Íÿ ãÿäÿð
ÄÈËÁßÐÚßÑÈÍß çÿðô Äèëáÿð êèìè, äèëáÿð
øàèðèí òÿáè ñÿëèì, çåùèíè à÷ûã .. îëñà, áèð î ãÿ-
ÿäàñû èëÿ.
äÿð îíóí ãÿëÿìè(íäÿí) âöúóäà ýÿëÿí íÿãøëÿð
ÄÈËÁßÐËÈÊ èñ. Ýþçÿëëèê, úàíàëûúûëûã.
âÿ òÿñâèðëÿð [ýþçÿë] âÿ äèëàâèç îëàúàãäûð.
ÄÈËÁßÑÒß ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Êþíëö áàüëû,
Ô.Êþ÷ÿðëè. Õÿôèô áèð êöëÿê àðàáèð äèëàâèç ðàéè-
öðÿéè áàüëû; àøûã, âóðüóí.
ùÿñè èëÿ èíñàíûí öðÿéèíè îõøàéûðäû. Ú.Úàááàðëû.
ÄÈËÁÈËßÍ ñèô. âÿ èñ. Äöøöíúÿëè, éîëáèëÿí,
ÄÈËÀÉÐÛ ñèô. Àéðû äèëäÿ äàíûøàí, àéðû
òÿúðöáÿëè. Áàùàðäûð, íÿ áèëèð çþâãö ùÿð íàøû;
ìèëëÿòäÿí îëàí. Ìÿí îíó äèíëÿéèðÿì áþéöê
×àüûð äèëáèëÿíè, éàðû, éîëäàøû. Ì.Ðàùèì. Êÿí-
èø ìåéäàíûíäà; Î éåðäÿ êè àðçóñó áþéöê ùÿ-
äèí àüñàããàëëàðû, äèëáèëÿíëÿðè áèð éåðÿ òîï-
ãèãÿò îëóð; Äèëàéðû áàúûíûí äà, äèëàéðû ãàð-
ëàøäûëàð. ß.Âÿëèéåâ. // Òåç áàøà äöøÿí, ìÿò-
äàøûí äà. Ð.Ðçà.
ëÿá àíëàéàí. Äèëáèëÿí, ñþçàíëàéàí; Áèð íàçëû
ÄÈËÀÇÀÐ ñèô. [ôàðñ.] Èíñàôñûç, ðÿùìñèç,
éàð îëàéäû. (Áàéàòû).
øÿôãÿòñèç, ìÿðùÿìÿòñèç, êþíöëèíúèäÿí, êþ-
ÄÈËÁÈËÌßÇ ñèô. âÿ èñ. Áàøà äöøìÿéÿí,
íöëÿ úÿôà âåðÿí (êëàññèê øåèðäÿ àäÿòÿí ýþ-
àíëàìàéàí, ñþç ãàíìàéàí, ýåú áàøà äöøÿí.
çÿëèí åïèòåòëÿðèíäÿí áèðè). ..Ãîðõóðàì, úèñ-
Äèëáèëìÿçèí áèð ñþçö; Ñèíÿìäÿ ãÿì áàüëàäû.
ìö úàí ñàðàëûá éàíà; Òà éåòèðÿì äèëàçàðà
(Áàéàòû). Ïó÷ åéëÿéÿí, þâðÿò, áó ýþçÿë, ñàäÿ
äÿðäèìè. Ã.Çàêèð. Äèë âåðìÿç èäèì ìÿí ñÿíÿ,
úàâàíû; Äèëáèëìÿç îüóë, âàé! Ì.ß.Ñàáèð.
åé éàðè-äèëàçàð; Áèëñÿéäèì ÿýÿð áþéëÿ äèëà-
[Ñóëòàí áÿé:] Áàøà äöøìöðñÿí? Áÿñ åëÿ èñÿ,
çàð îëàúàãñàí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
äöðöñò ãóëàã àñ, ýþð íÿ äåéèðÿì, à äèë-
ÄÈËÀÇÀÐËÛÃ èñ. Èíñàôñûçëûã, ðÿùìñèçëèê,
áèëìÿç! Ö.Ùàúûáÿéîâ.
øÿôãÿòñèçëèê, ìÿðùÿìÿòñèçëèê.
ÄÈËÁÈËÌßÇËÈÊ èñ. Áàøà äöøìÿìÿçëèê,
ÄÈËÁÀØ èñ. áàéò. Õöñóñèëÿ ãàðàìàëäà áàø
ñþç ãàíìàìàçëûã.
âåðÿí õÿñòÿëèê. Ìàë äèëáàø îëóá.
ÄÈËÁÈÐ ñèô. âÿ çÿðô Ñþçö, ôèêðè, ñèððè áèð;
ÄÈËÁÀÇ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Öðÿêà÷àí, äèë-
ÿëáèð, ùÿìðÿé, ùÿìôèêèð. [Õóäàéàð áÿé:]
áÿð, äèëàðà.
Éîõ, Âÿëèãóëó, ìÿí äÿõè ñÿíèí ñþçöíÿ èíàí-
ÄÈËÁßÄÈË çÿðô êëàñ. Äèë-äèëÿ, ñÿìèìèé-
ìûðàì. Ìÿí åëÿ ýöìàí åäèðÿì êè, àíàííàí
éÿòëÿ, ñÿäàãÿòëÿ. Òóòìóø èäèì ñÿðè-êóéèíäÿ
äèëáèðñÿí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Êÿéàí]
ìÿíçèë; Ýåúÿ-ýöíäöç äàíûøûðäûì äèëáÿäèë.
..èñòÿêëè éîëäàøû Ìàðàë èëÿ î ãÿäÿð õîø, äèëáèð
Ã.Çàêèð. Íîëà, Âàùèä, éàðÿ çöëôöíäÿí ÷ÿêÿí
âÿ öðÿêáèð ùÿéàò ñöðöðäö êè, çþâúÿñèíèí áó
ìþùíÿòëÿðè; Äèë à÷àéäûí, øàíÿòÿê øÿðù åéëÿ-
ñþçöíÿ àíúàã öðÿêäÿí ýöëÿð(äè). ß.ßáöëùÿ-
ñÿéäèì äèëáÿäèë. ß.Âàùèä.
ñÿí. Äèëáèð åëÿìÿê (åòìÿê), äèëáèð îëìàã
629
ÄÈËÁÈÐËÈÊ
ÄÈË-ÄÎÄÀÃ
– ñþçáèð îëìàã, ùÿìðÿé îëìàã, ñþçëÿøìÿê,
äàð îëäóí. Ì.ß.Ñàáèð. Ìÿí äÿ áèð úàì èëÿ
ãÿðàðëàøìàã. [Çÿðáÿëè:] ..Ùÿ, ñèç Íÿçÿðÿëè ÷à-
àðàì òóòàðäûì, ñàãè; Ýÿð éåòèøñÿéäè ÿëèì
âóøíàí äèëáèð îëóí, ìÿíèì îüëóìó ñîëäàò éàç-
éàðè-äèëäàðûí ÿëèíÿ. ß.Âàùèä.
äûðûí, þç óøàãëàðûíûçû äà ýÿðìÿ ãàëàüûíäà
ÄÈËÄÀÐËÛÃ èñ. êþùí. Òÿñÿëëè, òÿñêèíëèê.
ýèçëÿäèí? Áó äà áèð ãîíøóëóãäó? Ú.Ìÿì-
Äèëäàðëûã âåðìÿê – àðõàéûí åòìÿê, òÿñ-
ìÿäãóëóçàäÿ. Ùÿð ùàëäà ýöìàíûì áóäóð êè,
êèíëèê âåðìÿê. Ìÿììÿäáàüûð îíà äèëäàðëûã
ÿëáèð, äèëáèð îëñàã, Õàíïÿðè õàëàíû äöç éîëà
âåðèðäè: – ßñìÿð, ñÿí ìÿíÿ èíàí!.. Ìÿí àëà-
ýÿòèðÿ áèëÿúÿéèê. ß.Âÿëèéåâ.
úàüûì àðâàäû àõûðàäÿê ñàõëàìàéàúàüàì.
ÄÈËÁÈÐËÈÊ èñ. Ñþç áèðëèéè, ôèêèð áèðëèéè,
Ñ.Ùöñåéí. Íöìàéÿíäÿëÿð .. îíëàðû äàíûøäûðäû-
ùÿìðÿéëèê; ñþçëÿøìÿ.
ëàð âÿ äèëäàðëûã âåðÿíäÿí ñîíðà éåíÿ äÿ òàõòà
ÄÈËÚÀÂÀÁÛ çÿðô âÿ ñèô. Øèôàùè, àüûçäàí.
ñêàìéàëàð ãîéóëàí éåðÿ ãàéûòäûëàð. Ï.Ìàêóëó.
Ìàúÿðàíûí òÿôñèëèíè, èíøàëëàù, þçöì ýÿëÿíäÿ
ÄÈËÄÀØ èñ. Åéíè äèëäÿ äàíûøàíëàðäàí ùÿð
äèëúàâàáû íàüûë åäÿðÿì. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
áèðè, åéíè äèëäÿ äàíûøàí àäàì. ..Âÿòÿíèí,
çàäÿ. ..ßìàíÿòèì äÿ, äèëúàâàáû ñèôàðèøèì äÿ
ùÿìúèíñëÿðèí, ùÿìâÿòÿíëÿðèí âÿ äèëäàøëàðûí
âàð. À.Øàèã. [Ãàñûì:] Ùå÷ îëìàñà, ìÿíÿ àèä
òÿÿññöáö ôÿðçäèð, íåúÿ êè àâðîïàëûëàðûí àäÿ-
ìàääÿëÿðè äèëúàâàáû äå. Ñ.Ðÿùìàí.
òèäèð, äèíè ïó÷ ñàéûðëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÄÈËÚÈÊ èñ. Êè÷èê äèë. // Äèëÿ îõøàð ÷ûõûíòû.
ÄÈË-ÄßËÀËßÒ á à õ äÿëàëÿò.
Àéàíûí ãûíà êå÷ÿí ùèññÿñèíäÿ ïÿðäÿøÿêèëëè
ÄÈËÄßÍ-ÄÈËß çÿðô Àüûçäàí-àüûçà, àüûç-
äèëúèê àäëàíàí ÷ûõûíòû îëóð. Ù.Ãÿäèðîâ.
ëàðäàí, úàìààòûí àüçûíäàí, áàøãàëàðûíäàí.
ÄÈËÚÈÊÂÀÐÈ ñèô. Äèëúèéÿ (êè÷èê äèëÿ) îõ-
Ùèúðàí, ÿýÿð÷è ýþðìÿìèøÿì ìöáòÿëàëàðûí;
øàéàí.
Äèëäÿí-äèëÿ åøèòìèø èäèì ìàúÿðàëàðûí.
ÄÈË×ß èñ. Êè÷èê äèë; äèë øÿêëèíäÿ îëàí øåé,
Ñ.ß.Øèðâàíè. Äèëäÿí-äèëÿ äöøìÿê (ýÿç-
àëÿò âÿ ñ.
ìÿê) – àüûçëàðäà äàíûøûëìàã, éàéûëìàã, ìÿø-
ÄÈË×ßÊ èñ. 1. Àüûç áîøëóüóíäà öñò äà-
ùóðëàøìàã, äèëëÿðäÿ äàñòàí îëìàã. Äèëäÿí-
ìàüûí äàë òÿðÿôèíäÿ êîíóñøÿêèëëè ÷ûõûíòû.
äèëÿ äöøäö áó ôÿñàíÿ; Ôàø îëäó áó ìàúÿðà úÿ-
Äèë÷ÿéè ýÿëìÿê – äèë÷ÿéè øèøìÿê. Óøàüûí
ùàíÿ. Ôöçóëè. Ìÿí ÷ÿëèê öðÿêëè áèð éåíè ýÿíúÿì:
äèë÷ÿéè ýÿëèá.
Äèëäÿí-äèëÿ äöøìöø ùåêàéÿòèì âàð. Ì.Ìöøôèã.
2. ìÿú. Ùöíÿð, áàúàðûã ìÿíàñûíäà. Äèëè
ÄÈË-ÄÈØ òîï. Àüûçäàêû äèë âÿ äèøëÿð.
âàðñà, äèë÷ÿéè äÿ âàð. (Àòà. ñþçö). [Úàíÿëè]
◊ Äèëäÿ-äèøäÿ äîëàøäûðìàã – éàéìàã,
áåëÿ îäëó-îäëó äàíûøàí àäàìûí äèëèíÿ ýþðÿ
äèëëÿðÿ ñàëìàã. ..Ñîëìàç þç õÿñòÿ éàòàüûíäà
äèë÷ÿéè äÿ âàð. È.Ìÿëèêçàäÿ.
áåëÿ, Øèðàñëàíû ìöëàùèçÿ åäèð, îíó ñÿñÿ-êöéÿ
ÄÈË×È èñ. Äèë÷èëèê àëèìè, äèë÷èëèê ìöòÿõÿñ-
ñàëìàã, äèëäÿ-äèøäÿ äîëàøäûðìàã èñòÿìèðäè.
ñèñè; äèëøöíàñ.
Ñ.Ðÿùèìîâ. Äèëÿ-äèøÿ äöøìÿê – àüûçëàðäà
ÄÈË×ÈËÈÊ èñ. Äèë ùàããûíäà åëì; äèëøöíàñëûã.
äàíûøûëìàã, àëÿìÿ éàéûëìàã. Ðöñòÿìèí þçö
ÄÈËÄÀÄß ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Áèðèñèíÿ
äÿ .. Ãÿùðÿìàíûí þçöíöí äÿ áó ãÿäÿð äèëÿ-
êþíöë âåðìèø, âóðóëìóø, öðÿéèíè áàüëàìûø;
äèøÿ äöøìÿñèíäÿí íàðàùàò îëóðäó. Ñ.Ðÿùè-
ìÿôòóí, âóðüóí, àøèã. Äèëäàäÿëÿðèí äàäðÿñè,
ìîâ. Áàøìàã ìÿñÿëÿñè äèëÿ-äèøÿ äöøäö. Ìèð
éàâÿðè ñÿíñÿí. Ã.Çàêèð. Øàèð îëäóð êè, ùÿãè-
Úÿëàë. Äèëÿ-äèøÿ ñàëìàã – àüûçëàðà äöøìÿ-
ãÿòëÿðÿ äèëäàäÿ îëà; Øàèðèí ôèêðè, õÿéàëû ýÿðÿê
ñèíÿ, àëÿìÿ éàéûëìàñûíà ñÿáÿá îëìàã, ñþç-
àçàäÿ îëà. À.Ñÿùùÿò. Ùþêì åéëÿéÿúÿêìèø
ñþùáÿò ö÷öí ùÿäÿô åòìÿê, áèðèíèí ñèððèíè,
áöòöí àëÿìäÿ úÿùàëÿò; Äèëäàäåéè-öðôàíëàðû
ñþçëÿðèíè úàìààò àðàñûíäà éàéìàã. ..Êèøèíè
íåéëÿðäèí, èëàùè?! Ì.ß.Ñàáèð. // Ñåâýèëè,
[ßíòÿðçàäÿíè] äèëÿ-äèøÿ ñàëäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
ìÿùáóáÿ.
Àíúàã ýÿë ùÿëÿëèê áóíó äèëÿ-äèøÿ ñàëìàéàã.
ÄÈËÄÀËÀÉÀÍ èñ. áîò. Ìàë éåìè êèìè èø-
ß.Ñàäûã.
ëÿäèëÿí áåøéàðïàãëû îò áèòêèñè.
ÄÈË-ÄÎÄÀÃ òîï. Àüûçäàêû äèë âÿ äîäàãëàð.
ÄÈËÄÀÐ [ôàðñ.] Á à õ äèëáÿð. Øÿìñÿääèí
◊ Äèë-äîäàüû êèëèäëÿíìÿê – äàíûøìàüà
åëèíäÿ, Òîâóç ÷àéûíäà; Ýþçöì áó ýöí áèð
ãöäðÿòè îëìàìàã, ëàëëàøàí êèìè îëìàã. ßñèð
äèëäàðÿ äöøöáäöð. Àøûã Äèëüÿì. Ìÿíÿ ÿâ-
äèíìèð, êèëèäëÿíìèø ñàíêè äèëè-äîäàüû.
âÿëúÿ þçöí éàð îëäóí; Ñåâýèëèìñÿí äåéÿ, äèë-
ß.Úÿìèë. Äèë-äîäàüû ãóðóìàã – 1) áÿðê
630
ÄÈËÄÞÍÌßÇ
ÄÈËßÍÌßÊ
ñóñàìàã; 2) òÿÿúúöá, ùåéðÿò è÷èíäÿ ãàëûá
ÄÈËßÌßÊ ô. Àðçó åòìÿê, èñòÿìÿê. Çàùèä
äàíûøà áèëìÿìÿê, ìàò ãàëûá ñþç òàïìàìàã.
þëìÿêäÿí ãàáàã ìÿãñóäèíÿ ÷àòìàã äèëÿð.
Äèë-äîäàüû éàíìàã – á à õ äèë-äîäàüû ãó-
Ì.ß.Ñàáèð. Ñèòàðÿíèí êþíëö äàùà ÿéëÿíúÿëÿð
ðóìàã 1-úè ìÿíàäà. Äèë-äîäàã à÷ìàã
äèëÿìÿçäè, ôèêðèíäÿí äÿ óøàãëàð èëÿ ëàãåé-
– ñþç äåìÿê, äàíûøìàüà áàøëàìàã. Òÿùðèê
äàíÿ îéíàìàã êå÷ìèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
åéëÿìÿñÿ ñÿáà, ãþí÷ÿíèí; Àüçû íÿäèð à÷à
// Òÿëÿá åòìÿê, õàùèø åòìÿê. Áèð âåðìÿ, áèð
äèë-äîäàã ñÿíÿ. Ã.Çàêèð. Äèë-äîäàã ýÿìèð-
äÿ äèëÿð; Éàòìàüà éåð äÿ äèëÿð. (Àòà. ñþçö).
ìÿê, äèë-äîäàüûíû ýÿìèðìÿê – áÿðê àúûã-
Úàíû úàíàí äèëÿìèø, âåðìÿìÿê îëìàç, åé äèë!
ëàíìàã, ãÿçÿáëÿíìÿê. Çàìàíîâ, ßñýÿð
Ôöçóëè.
äàíûøäûãúà áÿðê ãûçûøûð, ÿñÿáèëÿøèð âÿ äèë-
ÄÈËßÍ×È èñ. 1. Äèëÿíìÿê éîëó èëÿ äîëà-
äîäàüûíû ýÿìèðèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ìÿêòóá
íàí àäàì; éîë÷ó. [Øàìàìà Úàäó:] Äîüðóñó
îõóíóá ãóðòàðûíúà ßçèçëÿ Ñÿìÿä äèë-äîäà-
áóäóð êè, ìÿí äèëÿí÷è .. äåéèëÿì. ß.Ùàãâåð-
üûíû ýÿìèðèð. ß.Âÿëèéåâ.
äèéåâ. Ïèðëÿð, îúàãëàðäà Ìöíÿââÿð õàíûìûí
ÄÈËÄÞÍÌßÇ èñ. ÿäÿá. Àøûã øåèð ôîðìà-
àäû ýÿëÿíäÿ äèëÿí÷èëÿð, ÿëèëëÿð ãàïûéà ùöúóì
ëàðûíäàí áèðè (áó øåèð ôîðìàñûíäà ñþçëÿð åëÿ
÷ÿêèðäèëÿð. Ìèð Úÿëàë. // ìÿú. Äàèì îíäàí-
ñå÷èëèð êè, äèë ñÿñëÿðè, äåìÿê îëàð êè, èøòèðàê
áóíäàí øåé èñòÿéÿí, áàøãàëàðûíäà ùÿð ýþð-
åòìèð). Àøûã ßëÿñýÿðèí äèëäþíìÿçëÿðè.
äöéöíö èñòÿéÿí, àúýþç àäàì ùàããûíäà.
ÄÈËÉÌÌÀ [éóí.] Èêè ìöìêöí (àäÿòÿí àðçó
2. ìÿú. ×îõ éîõñóë, ÷îõ êàñûá, ùå÷ áèð øåéè
îëóíìàéàí) øåéäÿí áèðèíè ñå÷ìÿ çÿðóðÿòè.
îëìàéàí àäàì. Éàç ÿêèí÷è, ãûø äèëÿí÷è. (Àòà.
ÄÈËÅÒÁÍÒ èñ. [ôð.] Õöñóñè ùàçûðëûüû, ñèñ-
ñþçö). Ùÿì ôÿãèðÿì, ùÿì äèëÿí÷è, ùÿì ìÿëèê,
òåìàòèê áèëèéè îëìàäàí ùÿð ùàíñû áèð åëì âÿ
ùÿì ïàäøàù. Íÿñèìè. Åé ìÿíèì éîë÷ó, äèëÿí÷è,
éà ñÿíÿòëÿ ìÿøüóë îëàí àäàì; ùÿâÿñêàð.
ëöò ãàðäàøëàðûì! Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÄÈËÅÒÀÍÒËÛÃ èñ. Õöñóñè ùàçûðëûüû, áèëèéè
ÄÈËßÍ×ÈËßØÄÈÐÈËÌß “Äèëÿí÷èëÿøäè-
îëìàäàí áó âÿ éà äèýÿð åëì, éà ñÿíÿòëÿ
ðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿøüóë îëìà; ùÿâÿñêàðëûã. // Áèð øåéÿ ñÿòùè
ÄÈËßÍ×ÈËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äèëÿí÷è
ìöíàñèáÿò.
ùàëûíà ñàëûíìàã.
ÄÈËßÔÊÀÐ ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Êþíëö
ÄÈËßÍ×ÈËßØÄÈÐÌß
“Äèëÿí÷èëÿøäèð-
éàðàëû; äÿðäëè, ôèêèðëè.
ìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÈËßÔÐÓÇ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Öðÿêà÷àí,
ÄÈËßÍ×ÈËßØÄÈÐÌßÊ ô. Äèëÿí÷è ùàëûíà
ñåâèíäèðÿí, ñåâèìëè.
ñàëìàã, áöòöí âàð-éîõóíäàí ìÿùðóì åòìÿê.
ÄÈËßÊ èñ. Èñòÿê, àðçó, õàùèø, òÿëÿá, òÿ-
ÄÈËßÍ×ÈËßØÌß “Äèëÿí÷èëÿøìÿê”äÿí
ìÿííà. Îíëàðûí äà âàð áèç êèìè öðÿéè; Áèð
ô.èñ.
àðçóñó, áèð åøãè, áèð äèëÿéè. À.Ñÿùùÿò. [Ñö-
ÄÈËßÍ×ÈËßØÌßÊ ô. Äèëÿí÷è ùàëûíà äöø-
äàáÿ Ñÿéàâóø ùàããûíäà:] Áèð äèëÿéèì âàðñà,
ìÿê, áöòöí âàð-éîõó ÿëèíäÿí ÷ûõìàã.
– îíóí âöñàëû. Ù.Úàâèä. [Õÿäèúÿíèí] ùàíñû
ÄÈËßÍ×ÈËÈÊ èñ. Äèëÿí÷èíèí ïåøÿñè; éîë-
õàùèøè âÿ äèëÿéè éåðèíÿ éåòèðèëìèøäè êè, âÿñèé-
÷óëóã. Õåéð, áó äèëÿí÷èëèê ñèôÿòèíè ìÿí ñèçäÿ
éÿòëÿðèíÿ äÿ åùòèðàì åäèëÿ èäè. Ñ.Ùöñåéí.
åùòèìàë åëÿìèðÿì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
Äèëÿê äèëÿìÿê – õàùèø åòìÿê, äèëÿìÿê.
Þçýÿ êþëýÿñèíÿ íèéÿ ñûüûíäûí; Ñÿíè àë÷àëò-
Äÿðäëè Êÿðÿì, äèëÿéèíè äèëÿ ñÿí; Àüëàéàñàí,
ìûðìû áó äèëÿí÷èëèê? Á.Âàùàáçàäÿ.
ñûçëàéàñàí, ýöëÿñÿí. Àøûã Êÿðÿì. Äèëÿê èñ-
ÄÈËßÍ×ÈÏÀÉÛ èñ. Äèëÿí÷èéÿ âåðèëÿí ïóë
òÿìÿê – á à õ äèëÿê äèëÿìÿê.
âÿ ñ.; ñÿäÿãÿ.
ÄÈËßÊËÈ ñèô. Äèëÿéè îëàí, òÿìÿííàñû
ÄÈËßÍÄÈÐÌß “Äèëÿíäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
îëàí; àðçóëó. Áèð äèëÿêëè ìèí öðÿêëÿ; Àëãûø
ÄÈËßÍÄÈÐÌßÊ èúá. Äèëÿíìÿéÿ ìÿúáóð
äåéèð áöòöí äèëëÿð. Ñ.Âóðüóí.
åòìÿê, äèëÿí÷è ùàëûíà ñàëìàã, äèëÿíìÿñèíÿ
ÄÈËßÊÑÈÇ ñèô. Ùå÷ áèð äèëÿéè, òÿìÿííàñû,
ñÿáÿá îëìàã.
àðçóñó, èñòÿéè îëìàäàí.
ÄÈËßÍÌß “Äèëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÈËßÊÑÈÇËÈÊ èñ. Ùå÷ áèð äèëÿéè, òÿìÿí-
ÄÈËßÍÌßÊ ô. 1. Äèëÿí÷èëèê åòìÿê, éîë-
íàñû, àðçóñó, èñòÿéè îëìàìà.
÷óëóã åòìÿê; ñÿäÿãÿ éîëó èëÿ þçýÿäÿí ïóë,
ÄÈËßÌß “Äèëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
÷þðÿê âÿ ñ. èñòÿìÿê. Äèëÿíìÿê ãÿñäèëÿ äöøöá
631
ÄÈËßÇÁßÐ(È)
ÄÈËÕÎØËÓÃ
äÿðáÿäÿð; Ýÿçÿðñÿí áèð åâäÿ, ïàêèçÿ äöõòÿð.
ÄÈËÕÀÙ èñ. [ôàðñ.] êþùí. 1. Àðçó, èñòÿê,
Ã.Çàêèð. Äèëÿí÷è äåäè: – Ìÿí äÿ åëñèç-îáàñûç
êþíëöí èñòÿäèéè øåé. [Ýöëÿíäàì:] Èíäè áóíà
áèð ãîúà, äèëÿí÷èéÿì. Êÿíäëÿðäÿ äèëÿíèðÿì.
êÿëÿê ãóð, îíóí áàøûí ïèéëÿ, äèëõàùûíû ÿìÿëÿ
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ýÿòèð, þçöí ãàë àðàëûãäà àâàðà, ñÿðýÿðäàí.
2. ìÿú. Éàëâàðûðúàñûíà èñòÿìÿê, óììàã.
Í.Âÿçèðîâ. [Íàäèð áÿé:] ..Áèð ãûçû ñÿðâÿòè
Î áàõûøëàðäà ÷ûðïûíàí ðóùóì; Äèëÿíèð ýþç-
ö÷öí äåéèë, äèëõàù âÿ òÿðáèéÿëè îëäóüó ö÷öí
ëÿðèíäÿí èñòèìäàä! À.Øàèã.
àëûðëàð. Ù.Úàâèä.
ÄÈËßÇÁßÐ(È) èñ. ßçáÿð, éàääà ñàõëàìà.
2. Äèëõàùäàí øÿêëèíäÿ – öðÿéè(í) èñòÿäèéè
Äèëÿçáÿð åòìÿê (åéëÿìÿê) – éàääà ñàõ-
øåéäÿí. – Íÿäÿí ìÿðúëÿøìÿê? – Äèëõàùäàí!
ëàìàã, ùå÷ âàõò éàääàí ÷ûõàðìàìàã. Ñþéëÿ-
(áåëÿ äåéÿíäÿ óäóçàí àäàì óäàíûí öðÿéè
éèì ñþçëÿðèì, åéëÿ äèëÿçáÿð; Øèðèí íÿñèùÿòèì
èñòÿäèéè øåéè âåðìÿëèäèð).
ãûë ñèíÿäÿôòÿð. “Êîðîüëó”. Äèëÿçáÿð îëìàã
ÄÈËÕßÑÒß ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Ãÿëáèãûðûã,
– ùÿìèøÿ äåéèëìÿê, äàèì ñþéëÿíìÿê, äèë-
öðÿéèèíúèê, ãÿìëè, êÿäÿðëè. Åé ñÿáà, ìÿí
äÿí äöøìÿìÿê.
àøèãè-äèëõÿñòÿäÿí îë éàðÿ âàð; Áöëáöëè-çàðûí
ÄÈËÔÈÊÀÐ [ôàðñ.] êëàñ. á à õ äèëÿôêàð.
äèëèíäÿí ýöëøÿíö ýöëçàðÿ âàð. Õÿòàéè.
Ýþðÿñÿíìè, éàðÿá, ùàíñû äèëôèêàð; Áó øÿìè-
ÄÈËÕÎÐ ñèô. âÿ çÿðô [ôàðñ.] ×îõ ïÿðò, ÿù-
ðöõñàðûí ïÿðâàíÿñèäèð? ß.Íÿáàòè. Ùå÷ éàäà
âàëû ïîçóëìóø, ãÿìýèí, êÿäÿðëè, ìÿéóñ.
ñàëìàçñàí ìÿí äèëôèêàðû; Ñÿíè íÿ áèìöðâÿò
Ìÿììÿäùÿñÿí ÿìè êàòäàíû éîëà ñàëûá îü-
éàðàäûá òàðû? Àøûã Ìÿùÿììÿä.
ëóíóí äàëûíúà äèëõîð ãîéäó ýåòäè åâèíÿ.
ÄÈËÔÈÐÈÁ ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Ìÿôòóí-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ýåíåðàë áó ýöí ÷îõ
åäèúè, âàëåùåäèúè, úàíàëûúû, ôöñóíêàð; ýþçÿë.
äèëõîð èäè. Ñ.Ðÿùìàí. Äèëõîð åòìÿê (åëÿ-
Áèëëàù êè, áó äèëôèðèá ìÿíçèë; Þéëÿ ìÿíÿ âåð-
ìÿê) – ïÿðò åòìÿê, ÿùâàëûíû ïîçìàã, ìÿ-
äè ðàùÿòè-äèë. Ôöçóëè. [Øåéõ Ñÿíàí:] Î áó-
éóñ åòìÿê. Íÿùàéÿò, Âàãèô äÿ òàìàìèëÿ ìÿ-
ëóäëàð íÿ þéëÿ ðÿíýàðÿíý? Áó íÿ ãöäðÿò, íÿ
ñÿëÿéÿ äÿõëè îëìàéàí ñþùáÿòëÿðÿ êå÷èá, ÷àð
äèëôèðèá àùÿíý? Ù.Úàâèä.
íöìàéÿíäÿñèíè äèëõîð åòäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÄÈËÝÈÐ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. Öðÿéèñûíûã, íà-
[Ìàùìóäó] èíäè áèðúÿ øåé äèëõîð åäèðäè.
ðàçû, èíúèê, äèëõîð, ïÿðò. Ìÿí áèð áåëÿ ìþâ-
ß.ßáöëùÿñÿí. Äèëõîð îëìàã – ÷îõ ïÿðò îë-
ñöìäÿ áàùàð àõøàìû äèëýèð; Áèð ëþâùåéè-åøã
ìàã, ÿùâàëû ïîçóëìàã, ìÿéóñ îëìàã. Àììà
åéëÿð èäèì ãÿëáäÿ òÿñâèð. À.Ñÿùùÿò. ..Ìÿíÿ
áèð ýöí ìÿí ýÿíÿ áÿðê äèëõîð îëäóì. Ú.Ìÿì-
ýèëåé éàçàí øàýèðäëÿðäÿí ìÿí þçöì ÷îõ àð-
ìÿäãóëóçàäÿ. ×èíýèç èìçàëàðû îõóäóãäà
òûã äÿðÿúÿäÿ äèëýèðÿì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
Ãóëóíóí èìçàñûíà ðàñò ýÿëäè, äèëõîð îëäó,
Äèëýèð åòìÿê – öðÿéèíè ñûíäûðìàã, íàðàçû
ðÿíýè ãà÷äû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Éîëäàøûì ÷îõ
åòìÿê, èíúèòìÿê, äèëõîð åòìÿê, ïÿðò åòìÿê.
äèëõîð îëìóø âÿ àðàáà÷ûéà àúûãëàíìàüà
Äèëýèð îëìàã – öðÿéè ñûíìàã, ãÿëáè ãûðûëìàã,
áàøëàìûøäû. Ò.Ø.Ñèìóðã.
èíúèìÿê, äèëõîð îëìàã, ïÿðò îëìàã. Áèðäÿí
ÄÈËÕÎÐ×ÓËÓà äàí. áàõ äèëõîðëóã. [Ãà-
Ðöñòÿì áÿé þç ñþçëÿðèíäÿí äèëýèð îëàðàã
ñûì:] Ùÿ, áèð àç äèëõîð÷óëóãäóð. Ñ.Ðÿùìàí.
ïîçóëäó, áèêåô áèð ùàëäà ìàñàíûí êÿíàðûíà
ÄÈËÕÎÐËÓÃ èñ. Ïÿðòëèê, èíúèêëèê, ìÿéóñ-
÷ÿêèëäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ãîúà Ñöëåéìàí
ëóã, ÿùâàë ïîçüóíëóüó. Àðàéà äèëõîðëóã ñàë-
ìöâÿôôÿãèééÿòñèçëèéèíäÿí òåç äèëýèð îëàðàã
ìàã. – Ïèðèíèí äèëõîðëóüó áèð àíäà ñîâóøäó.
ÿëèáîø ýåðè ãàéûòäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
È.ßôÿíäèéåâ.
ÄÈËÝÈÐËÈÊ èñ. êþùí. Öðÿéèñûíûãëûã, íàðà-
ÄÈËÕÎØ ñèô. [ôàðñ.] Öðÿéè øàä, ôÿðÿùëè,
çûëûã, èíúèêëèê, äèëõîðëóã, ïÿðòëèê.
ðàçû, ìÿìíóí.
ÄÈËÝÖØÀ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Öðÿêà÷àí, êþ-
ÄÈËÕÎØËÓÃ èñ. 1. Øàäëûã, ôÿðÿù, ñåâèíú,
íöëà÷àí, ôÿðÿùâåðÿí, ñÿôàëû, øÿí. Íèãàáûí
ìÿìíóíëóã. Àòàñû äà äèëõîøëóã èëÿ îüëóíà
öçäÿí à÷, åé ýöë; Êèì, îëñóí äèëýöøà ìÿúëèñ.
áàõûðäû âÿ ýþðöðäöì êè, îüëóíóí áèëèéèíÿ
Ñ.ß.Øèðâàíè. Àíúàã îíó äåìÿê ëàçûìäûð êè, î
ãÿëáäÿí ÷îõ-÷îõ ôÿõð åäèðäè. Ú.Ìÿììÿä-
âàõòäàí ýöíäÿí-ýöíÿ áàü äàùà äà äèëýöøà
ãóëóçàäÿ. Ùöíÿð ýÿëÿíäÿ þçö èëÿ øÿíëèê âÿ
âÿ ôÿðÿùÿôçà áèð ìÿíçÿðÿ àëûðäû. Ú.Úàááàðëû.
äèëõîøëóã ýÿòèðÿðäè. Ìèð Úÿëàë.
632
ÄÈËÕÓÍ
ÄÈËÈÌËßÌßÊ
2. äàí. Çàðàôàò, ÿéëÿíìÿ, ìàçàãëàøìà.
ÄÈËÈÊËßÌßÊ ô. Äèëèê-äèëèê åòìÿê, äè-
Äèëõîøëóã åòìÿê – çàðàôàòëàøìàã, ÿé-
ëèêëÿð øÿêëèíÿ ñàëìàã. Ùàøèéÿ òàõòàñûíû äè-
ëÿíìÿê, ìàçàãëàøìàã. Ãóëàììèðçÿ àõøàì
ëèêëÿìÿê. Ïàëòàð ÿòÿéèíè äèëèêëÿìÿê.
òåàòðäàí ãàéûäàíäà éàòàã îòàüûíäà àðâàäû
ÄÈËÈÊËßÍÌß “Äèëèêëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
éàòìûø ýþðöð. ×àðïàéûíûí êÿíàðûíäà ÿéëÿøèð,
ÄÈËÈÊËßÍÌßÊ ìÿúù. Äèëèê-äèëèê åäèë-
äèëõîøëóã åäèð. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìÿê, äèëèêëÿð äöçÿëäèëìÿê.
ÄÈËÕÓÍ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Öðÿéè ãàíëû, ãÿë-
ÄÈËÈÊËßÒÌß “Äèëèêëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
áè éàðàëû, ÷îõ êÿäÿðëè, ÷îõ äÿðäëè. Äèëõóí
ÄÈËÈÊËßÒÌßÊ èúá. Äèëèê-äèëèê êÿñäèð-
åòìÿê (ãûëìàã) – öðÿéèíè éàðàëàìàã, ÷îõ
ìÿê, äèëèêëÿð äöçÿëòäèðìÿê. Éàéëûüû äèëèê-
êÿäÿðëÿíäèðìÿê, ÷îõ äÿðäëÿíäèðìÿê. Åé
ëÿòìÿê.
ýþçëÿðè úÿëëàä, ãàìÿòè ìþâçóí; Áó ãÿäÿð
ÄÈËÈÊËÈ ñèô. Äèëèéè, éà äèëèêëÿðè îëàí. Äè-
áÿíäÿíè åéëÿìÿ äèëõóí. Àøûã Êÿðèì. Ãûëäû
ëèêëè éàõàëûã. ßòÿéè äèëèêëè ïàëòàð. Äèëèêëè ãàëà
äèëõóí íàëåéè-áèèíòèùàñû áöëáöëöí. ß.Íÿçìè.
äèâàðëàðû.
ÄÈËÈÀÚÛ á à õ àúûäèë.
ÄÈËÈÃÛÑÀ á à õ äèëèýþäÿê.
ÄÈËÈÀÚÛËÛÃ á à õ àúûäèëëèê.
ÄÈËÈÃÛÑÀËÛÃ á à õ äèëèýþäÿêëèê.
ÄÈËÈÁÎÇ ñèô. äàí. Äèëäÿí êîáóä, ãàáàäà-
ÄÈËÈÌ èñ. Óçóíóíà äèë êèìè êÿñèëìèø ïàð-
íûøàí.
÷à, éà áó úöð ùèññÿëÿðÿ àéðûëìûø áèð øåéèí ùÿð
ïàð÷àñû. Ïîðòàüàë äèëèìè. Ãîâóíäàí áèð äè-
ÄÈËÈÚÀÍ èñ. [ôð.] Êå÷ìèøäÿ äþðäòÿêÿðëè
ïî÷ò, éà ìèíèê àðàáàñû.
ëèì êÿñ. – Áöðúÿëèéåâ ÷èéíèíè àòà-àòà ýöëäö,
îíóí .. éåìèø äèëèìè êèìè àüàðàí êÿëëÿñè ..
ÄÈËÈÝÞÄßÊ ñèô. Áèðèíèí éàíûíäà åéáè,
àòûëûá-äöøäö. Ñ.Ðÿùèìîâ. Îðòàëûãäà ãàðïûç
íþãñàíû, ãöñóðó, éàõóä ñèððè îëäóüó ö÷öí ùàë
äèëèìëÿðè âàðäû. ß.ßáöëùÿñÿí. Äèëèì ÷ÿê-
âÿ ùÿðÿêÿòèíäÿ èíàìû âÿ úÿñàðÿòè îëìàéàí;
ìÿê – áèð øåéèí öçÿðèíäÿ äèëèì êèìè èçëÿð
äàíûøìàüà, ñþç ñþéëÿìÿéÿ, éàõóä åòèðàç åò-
ÿìÿëÿ ýÿòèðìÿê. ×þðÿéÿ äèëèì ÷ÿêìÿê.
ìÿéÿ ùàããû îëìàéàí.
ÄÈËÈÌ-ÄÈËÈÌ çÿðô âÿ ñèô. Äèëèìëÿð ùàëûí-
ÄÈËÈÝÞÄßÊËÈÊ èñ. Áèðèíèí éàíûíäà åéáè,
äà, äèëèìëÿð øÿêëèíäÿ. Äèëèì-äèëèì êÿñìÿê.
ãöñóðó, íþãñàíû, éàõóä ñèððè îëäóüó ö÷öí
Äèëèì-äèëèì åòìÿê. Ãîâóíó äèëèì-äèëèì
äàíûøìàüà, ñþç ñþéëÿìÿéÿ, éàõóä åòèðàç
äîüðàéûá áîøãàáà éûüìàã. – [Ýöëñÿíÿì]
åòìÿéÿ ùàããû îëìàäûüûíû ùèññ åòìÿ. Äèëè-
..áàëàúà ñòîëóí öñòöíÿ äèëèì-äèëèì äîüðàäû-
ýþäÿêëèéè äÿ î áàáÿòäÿí èäè êè, Ìöíÿââÿð
üû òÿíäèð ÷þðÿéè èëÿ áÿðàáÿð, éàü, áàë âÿ ïåí-
õàíûìûí áèíàäàí-áàøäàí óøàüû îëìóðäó.
äèð äöçìöøäö. Ì.Ùöñåéí. Äèëèì-äèëèì êÿñèë-
Ìèð Úÿëàë.
äè; Òàøùàâóç ãîâóíëàðû. Ñ.Ðöñòÿì. // Óçóí
ÄÈËÈÊ èñ. 1. Íÿéèíñÿ óçóíñîâ ùèññÿñè.
äèëëÿð ùàëûíäà éóõàðû ãàëõàí. Äèëèì-äèëèì
2. êþùí. Áÿçÿê.
àëîâ êèìè áàõûøëàðäàí ãÿçÿá éàüûð. Ñ.Âóð-
ÄÈËÈÊ-ÄÈËÈÊ ñèô. 1. Êÿíàðû äèëèêëÿð øÿê-
üóí. Àëîâ áóõàüûíûí áàúàñûíäàí äèëèì-äèëèì
ëèíäÿ îëàí. Êÿíàðû äèëèê-äèëèê ñöôðÿ.
ãàëõäûãäà Ãÿðÿíôèë õàëà éàüû ÿðèòìÿê ö÷öí
2. Òèêÿ-òèêÿ, ïàð÷à-ïàð÷à. Äèëèê-äèëèê
ñàïûëúàíû îúàüûí öñòöíÿ ãîéäó. ß.Âÿëèéåâ.
åòìÿê – ïàð÷à-ïàð÷à åòìÿê, òèêÿ-òèêÿ åòìÿê.
Äèëèì-äèëèì îëìàã – òèêÿ-òèêÿ îëìàã.
Äèëèê-äèëèê îëìàã – ïàð÷àëàíìàã, ïàð÷à-
Ñîíðà î, äèëèì-äèëèì îëìóø éàéëûüûíûí óúó
ïàð÷à îëìàã. Î, êàüûçû úûðûá àòäû, äèëèê-äèëèê
èëÿ ÷óõóðà äöøìöø áàëàúà áîç ýþçëÿðèíè ñèë-
îëàí õûðäàúà êàüûç ïàð÷àëàðû êÿïÿíÿê êèìè
äè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äèëèì-äèëèì îëàñàí, äèëèì-
ùàâàäà ó÷óá éåðÿ òþêöëÿíÿ ãÿäÿð Òÿðëàí
äèëèì îëìóø – ãàðüûø èôàäÿñè. // Úèçýèëÿð, øû-
êèðïèêëÿðèíè ãûðïìàäû. Ì.Ùöñåéí. Äèëèê-äè-
ðûìëàð, çîëàãëàð ùàëûíäà îëàí.
ëèê îëàñàí (îëñóí)! – ãàðüûø èôàäÿñè. [Ôàòìà
ÄÈËÈÌËßÌß “Äèëèìëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
õàíûì:] À ãûç, ñÿí þéðÿòìÿäèí ýÿäÿíè êè,
ÄÈËÈÌËßÌßÊ ô. Äèëèì øÿêëèíäÿ äîüðà-
ìÿíÿ õîðóçáå÷ÿ äåñèí, à ñÿíè ýþðöì äèëèê-
ìàã, äèëèì-äèëèì êÿñìÿê. Ãàðïûçû, ãîâóíó
äèëèê îëàñàí! Í.Âÿçèðîâ.
äèëèìëÿìÿê. – Ùàìû åâèí ãàáàüûíäà ãîéóëàí
ÄÈËÈÊßÑÈÊ á à õ äèëèýþäÿê.
âÿ öñòöíÿ õàë÷à ñàëûíàí òàõòà ÿéëÿøäè, éåìèøè
ÄÈËÈÊËßÌß “Äèëèêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
êÿñèá äèëèìëÿäèëÿð. Ìèð Úÿëàë.
633
ÄÈËÈÌËßÍÄÈÐÌß
ÄÈËËÈ
ÄÈËÈÌËßÍÄÈÐÌß “Äèëèìëÿíäèðìÿê”-
ÄÈËËßÍÄÈÐÌßÊ èúá. 1. Äèëëÿíìÿéÿ, äà-
äÿí ô.èñ.
íûøìàüà, ñþéëÿìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê. Äÿðäëèéÿ
ÄÈËÈÌËßÍÄÈÐÌßÊ ô. Äèëèì øÿêëèíÿ
ñþç äåìÿéèí; Äÿðä îíó äèëëÿíäèðÿð. (Áàéàòû).
ñàëìàã, äèëèìëÿìÿê.
[ßíòèãÿíè] äèíäèðèá äèëëÿíäèðìÿê ìöìêöí
ÄÈËÈÌËßÍÌß “Äèëèìëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
îëìóðäó. Ìèð Úÿëàë.
ÄÈËÈÌËßÍÌßÊ ìÿúù. Äèëèì øÿêëèíäÿ
2. ìÿú. ×àëìàã, ñÿñëÿíäèðìÿê; ñÿñ ÷ûõàð-
äîüðàíìàã, äèëèì-äèëèì êÿñèëìÿê. Éàðûì-
ìàüà ìÿúáóð åòìÿê, äèëÿ ýÿòèðìÿê. ..Áÿõòè-
êöðÿéÿ îõøàéàí ãàðïûç ïàð÷àñûíûí áèðè äèëèì-
éàð óçàãäàí òàðûí ñèìëÿðèíè äèëëÿíäèðèð.
ëÿíÿðÿê éåéèëìèøäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
À.Øàèã. Ãîúàìàí óñòàëàðûìûçäàí Áàêûõà-
ÄÈËÈÌËßÒÌß “Äèëèìëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
íîâ òàðû äèëëÿíäèðèð. Ñ.Ðöñòÿì.
ÄÈËÈÌËßÒÌßÊ èúá. Äèëèì øÿêëèíäÿ
ÄÈËËßÍÄÈÐÈËÌß “Äèëëÿíäèðèëìÿê”äÿí
äîüðàòìàã, äèëèì-äèëèì êÿñäèðìÿê.
ô.èñ.
ÄÈËÈÌËÈ ñèô. Äèëèìè îëàí, äèëèì-äèëèì.
ÄÈËËßÍÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äèëëÿíìÿéÿ,
ÄÈËÈÐ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. Èýèä, ãÿùðÿìàí, øö-
äàíûøìàüà, ñþéëÿìÿéÿ ìÿúáóð åäèëìÿê;
úàÿòëè.
äàíûøäûðûëìàã, äèëÿ ýÿòèðèëìÿê.
ÄÈËÈØÈÐÈÍ ñèô. 1. Ìåùðèáàí, ñåâèìëè, ãà-
ÄÈËËßÍÄÈÐÌß “Äèëëÿíäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
íûèñòè. Äèëèøèðèí óøàã.
ÄÈËËßÍÌß “Äèëëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
2. Äàíûøàðêÿí áÿçè ñÿñëÿðè, ìÿñ.: “ñ”-íè
ÄÈËËßÍÌßÊ ô. 1. Äàíûøìàã, äèëÿ ýÿë-
“ø”, “ê”-íè “ú” êèìè òÿëÿôôöç åäÿí àäàì
ìÿê, àüçûíû à÷ûá ñþç ñþéëÿìÿê. Ñåâèíúèíäÿí
ùàããûíäà.
ýþçëÿðè éàøàðàí àíà äèëëÿíäè. Ñ.Ðÿùìàí.
ÄÈËÈØÈÐÈÍËÈÊ èñ. Ìåùðèáàíëûã, ãàíûèñòè-
Òàùèðçàäÿ äèëëÿíÿí êèìè ñöêóò áÿðïà îëóíäó.
ëèê, ñåâèìëèëèê.
Ìèð Úÿëàë.
ÄÈËÈÓÇÓÍ ñèô. Èøèíäÿ, ùÿðÿêÿòèíäÿ ùå÷ áèð
2. Ñÿñ ÷ûõàðìàã, îõóìàã, þòìÿê; ÷àëìàã.
íþãñàí âÿ ãöñóð îëìàäûüûíû äóéäóüó ö÷öí,
Áöëáöëëÿð àõøàì-ñÿùÿð; Áóäàãëàðäà äèë-
èøèíäÿ ìöâÿôôÿã îëäóüó ö÷öí úÿñàðÿòëÿ äà-
ëÿíèð. À.Øàèã.
íûøìàüà, èääèàëàíìàüà þçöíö ùàãëû áèëÿí.
ÄÈËËßØÌß “Äèëëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÈËÈÓÇÓÍËÓÃ
èñ. Äèëè óçóí îëìà.
ÄÈËËßØÌßÊ ô. 1. Äàíûøìàã, áèð-áèðè èëÿ
Äèëèóçóíëóã åëÿìÿê – éåðëè-éåðñèç äà-
ñþùáÿò åòìÿê. Ëÿççÿò îëóð éàð-éàð èëÿ äèëëÿ-
íûøìàã, éàõóä þçöíÿ àèä îëìàéàí ñþùáÿòÿ
øÿ; Ùèúðàí ÷ÿêèá ÷è÷ÿêëÿíÿ, ýöëëÿøÿ. Õÿñòÿ
ãàðûøìàã.
Ãàñûì. // Ìÿú. ìÿíàäà. Ãóøëàð áó òåëëÿð
ÄÈËÈ-ÇÀÐ [ôàðñ.] êëàñ. øàèð. Öðÿéè äàüëû,
öñòöíäÿ îòóðóá äèëëÿøèðëÿð. Ìèð Úÿëàë.
öðÿéè éàðàëû. Ãûëäû êÿíàð çöëôöíö ðöõñàðè-
2. Áÿùñëÿøìÿê, ìöáàùèñÿ åòìÿê, ñþçÿ
éàðäÿí; Âåðäè íÿñèìè-ñöáù äèëè-çàðäàí õÿ-
ýÿëìÿê, ñþçëÿøìÿê. Ìöäèðëÿ äèëëÿøìÿê.
áÿð. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ùÿð äÿðäö-ãÿìèí ìÿí ÷ÿ-
Ãîíøó èëÿ äèëëÿøìèøäè.
êèðÿì, êàì àëàí þçýÿ; Ðÿùì åéëÿìÿñèí ãîé
3. ìÿú. Ãàáàãúàäàí äàíûøûá ñþçáèð åëÿ-
äèëè-çàðÿ, þçö áèëñèí. ß.Âàùèä.
ìÿê, ðàçûëûüà ýÿëìÿê, ãÿðàðëàøìàã, äèëáèð
ÄÈËÊÅØ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. 1. Öðÿêà÷àí, êþ-
îëìàã. Ñîí èúëàñäà þçëÿðèíè íåúÿ àïàðìàã
íöëà÷àí, ãÿëáè ñåâèíäèðÿí. Åé úàìàëû ýöíÿø,
ö÷öí äèëëÿøìÿê èñòÿéÿíëÿð .. òîïëàíìûøäû.
çöëôëÿðè äèëêåø; Úàíà ñàëäûí àòÿø, ÷ûõàíäà
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áó ìÿñÿëÿ äèëëÿøìÿäÿí áåëÿ,
ñÿðõîø. Ì.Ï.Âàãèô. Îë ìÿíçÿðåéè-äèëêåøÿ
ùÿð èêè úàâàíûí àðàñûíäà ãÿò îëóíäó.
ìèí ÷åøìëÿ ýóéà; Áèð ðèããÿò èëÿ ÷ÿðõ þçö åé-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëÿðäè òÿìàøà. À.Ñÿùùÿò.
ÄÈËËÈ ñèô. 1. Àüçûíäà äèëè îëàí. // Äàíûøà
2. Àçÿðáàéúàí êëàññèê ìóüàìëàðûíäàí
áèëÿí, äàíûøìàüà ãàäèð îëàí.
áèðèíèí àäû.
2. ìÿú. Äèëàâÿð, äàíûøìàãäà óñòà âÿ úÿ-
ÄÈËÃÀÍÀÄÀÍ èñ. áîò. Áÿçè íþâëÿðèíèí òÿð-
ñàðÿòëè. Äèëëè áàëàëàð èñÿ, – “Àíà, ñóéóìóç
êèáèíäÿ ðÿíý âÿ äÿðìàí ìàääÿëÿðè îëàí áè-
éîõäóð”, – äåéèá áîéóíëàðû áóðóã úàâàá âå-
ðèëëèê âÿ ÷îõèëëèê îò áèòêèñè.
ðèðëÿð. Í.Íÿðèìàíîâ. Î ìÿíè, ìÿí îíó ñåâ-
ÄÈËÃÀÍÀÍ á à õ äèëáèëÿí.
äèéèìäÿí äàùà àðòûã ñåâèðäè, ýþçÿë èäè, äèëëè
634
ÄÈËËÈ-ÀÜÛÇËÛ
ÄÈËÑÈÇ
âÿ áàúàðûãëû èäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // ×îõäàíû-
[Àüà Íÿðèìàí õàí:] Áÿäèðúàùàí, áàðû ñÿí
øàí. Äèëëè àäàì. Äèëëè ãûç.
äèëìàíú îë áèçèì àðàìûçäà.. Í.Âÿçèðîâ.
3. Äèëè îëàí (á à õ äèë1 7-úè ìÿíàäà). Éàñà-
ÄÈËÌÀÍÚËÛÃ èñ. êþùí. Äèëìàíúûí (1-úè
âóë .. äèëëè, åíëè ãàéûøûíû áîéíóíäàí àøûðìûø,
ìÿíàäà) èøè, âÿçèôÿñè; òÿðúöìÿ÷èëèê. Ãóëëóüó-
êþéíÿéèíèí éàõàñûíû à÷ìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìóí àäû äèëìàíúëûã èäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
...äèëëè – áèð ñûðà ñþçëÿðÿ ãîøóëàðàã, äèë (2,
Áó úöð äèëìàíúëûüûí þçöíöí äÿ êÿíä àðàñûíäà
5 âÿ 7-úè ìÿíàëàðäà) èëÿ áàüëû ìöðÿêêÿá ñè-
ùå÷ àç ùþðìÿòè îëìóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ôÿòëÿð äöçÿëäèëèð; ìÿñ.: èêèäèëëè ëöüÿò, õîøäèëëè
ÄÈËÍßÂÀÇ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. øàèð. Êþíëö
àäàì, ãîøàäèëëè à÷àð.
îõøàéàí, öðÿéÿéàòàí, ñîí äÿðÿúÿ õîø. Îíóí
ÄÈËËÈ-ÀÜÛÇËÛ ñèô. Øèðèí äàíûøûãëû, õîø
ñþùáÿòëÿðè ìóñèãè íÿüìÿëÿðèíäÿí äèëíÿâàç
äàíûøàí, íÿçàêÿòëè; äèëëè (2-úè ìÿíàäà). Èíà-
âÿ ñåâèìëèäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äöíéàéà ýÿë-
íûðûã, ýþðöðöê êè, [Ùÿñÿíàüà] ÷îõ äèëëè-
ìÿéèá åëÿ áèð íàçÿíèí ýþçÿë; Äÿðä ÿùëèíÿ òÿ-
àüûçëû ýÿíú îëäóüó êèìè, .. ùÿð áèð ùÿðÿêÿòèí-
ñÿëëè âåðÿ, äèëíÿâàç îëà. ß.Âàùèä.
äÿ ñÿìèìè îëäóüóíó ýþñòÿðèðäè. Ì.Ñ.Îðäó-
ÄÈËÎÐÒÀÑÛ ñèô. äèë÷. Äèëèí îðòà ùèññÿñèíèí
áàäè. Éàõøû èøëÿéèð, äèëëè-àüûçëûäûð, ùàãã-
èøòèðàêû èëÿ òÿëÿôôöç åäèëÿí. Äèëîðòàñû ñÿñëÿð.
ÿäàëÿòíÿí áàõàíäûð. Ìèð Úÿëàë.
ÄÈËÎÒÓ: äèëîòó éåìÿê – ùÿääèíäÿí àð-
ÄÈËËÈ-ÄÈËÀÂßÐ á à õ äèëëè 2-úè ìÿíàäà.
òûã ÷îõ äàíûøìàã, áèðíÿôÿñÿ äàíûøìàã, áàø-
[ßñìÿðäÿ] áèð äóéüó îéàíûðäû: Çèáà êèìè
ãàëàðûíû äàíûøìàüà ãîéìàéûá þçö äàíûø-
áàúàðûãëû, äèëëè-äèëàâÿð, çèðÿê áèð ãûç îëìàã.
ìàã. [Ãûç] äèëîòó éåéèá, îíà ñþç ÷àòäûðìàã
Ñ.Ùöñåéí. Òÿáàáÿòÿ àèä úèùàçëàðûí àäëàðûíû,
îëàð? Ì.Ùöñåéí. Ãóìðó .. Áàáàúàíûí äèëî-
éåðèíè ÿçáÿð áèëÿí, äèëëè-äèëàâÿð áèð øÿôãÿò
òó éåìèø êèìè òþêäöéö äèëëÿðèíÿ ãóëàã àñûðäû.
áàúûñû ùàçûðëàéà áèëìèøäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄÈËËÈ-ÄÈËÀÂßÐËÈÊ èñ. Äèëëèëèê, äèëà-
ÄÈËΠèñ. ìÿù. Äèâàð øêàôû, òàõ÷à,
âÿðëèê. Êàòèá, ãûçûí çèðÿê, äèëëè-äèëàâÿðëèéè
úàõìóäàí.
ùàããûíäà èëê çÿííèíèí äîüðó îëìàüûíäàí
ÄÈËÞÍÖ ñèô. äèë÷. Äèëèí þí ùèññÿñèíèí èøòè-
ìÿìíóí áèð ùàëäà .. àñôàëò éîëà áàõäû. Ìèð
ðàêû èëÿ òÿëÿôôöç åäèëÿí. Äèëþíö ñàèòëÿð. Äèë-
Úÿëàë.
þíö ñàìèòëÿð. ß, å, è, þ, ö äèëþíö ñÿñëÿðäèð.
ÄÈËËÈ-ÔÅÈËËÈ ñèô. 1. Á à õ äèëëè-äèëàâÿð.
ÄÈËÏßÑßÍÄ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Õîøàýÿëÿí,
2. Äàíûøãàí âÿ ÷àëûøãàí.
öðÿéÿéàòàí. Ïÿðèéÿì, ñþéëÿðÿì øàùö-ýÿäà-
ÄÈËËÈËÈÊ èñ. Äèëëè àäàìûí õàññÿñè, ÷îõ
äÿí; Ãàôèéÿ äèëïÿçèð ýÿðÿê áèíàäÿí. Àøûã Ïÿðè.
äàíûøìà, äàíûøãàíëûã. Äèëëèëèê åëÿìÿê –
ÄÈËÐÖÁÀ ñèô. âÿ èñ. [ôàðñ.] øàèð. Öðÿéè
÷îõ äàíûøìàã, äèëèóçóíëóã åòìÿê. ..Óøàã,
úÿëá åäÿí, öðÿê÷ÿêÿí, õîøàýÿëÿí, ìÿôòóí-
àäÿòè õèëàôûíà îëàðàã, áó àõøàì áèð àç äèëëè-
åäèúè. [Áþéöêõàíûì] ýàù-ýàù þç-þçöíÿ äèë-
ëèê åëÿéèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ðöáà áèð ñÿñëÿ îõóéóá àéàãëàðûíû îéíàäûðäû.
ÄÈËÌÀÍÚ èñ. êþùí. 1. ×àð äþâðöíäÿ ìÿù-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. ..Àçÿðøÿùð, äîüðóäàí äà,
êÿìÿäÿ âÿ éà áÿçè áàøãà èäàðÿëÿðäÿ òÿðúö-
Àçÿðáàéúàíûí äèëðöáà áèð ýóøÿñèäèð. Ì.Èáðà-
ìÿ÷è. [Ìÿøÿäè Èáàä:] Ðöñòÿì áÿé! ×îõ
ùèìîâ. // Äèëáÿð, ýþçÿë, úàíàí. Øÿíèíÿ äå-
àäàìëàð ìÿíèìëÿ ãîùóì îëìàã èñòÿäèëÿð,
äèì øèðèí ñþç, áèð øåé îíäàí äàäìàäûì; Áó
ùÿòòà ãóáåðíàòûí äèëìàíúû Úÿôÿð áÿéèí õàëà-
ñÿáÿáäÿí àüçû øÿêêÿð äèëðöáàäÿí êöñìöøÿì.
ñû îüëó Äàøäÿìèð áÿé. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Ìÿì-
Ì.Ï.Âàãèô. Õÿéàëè-éàð åäèá àëäûì áó øÿá îë
ìÿäùÿñÿí ÿìèíèí ñþçöíö íÿ äèëìàíú, íÿ äÿ
äèëðöáàäàí ùÿçç. Ñ.ß.Øèðâàíè. [Äÿðâèø:] Ýå-
êè íÿ÷ÿðíèê áàøà äöøÿ áèëìÿäèëÿð. Ú.Ìÿì-
úÿëÿð áó äèëðöáàíûí êåøèê÷èñè, ýöíäöçëÿð
ìÿäãóëóçàäÿ. Áàõàúàã èøèíÿ ùÿðáè ìÿùêÿ-
ãóëó îëäóì. À.Äèâàíáÿéîüëó.
ìÿ; Åòäè áó ñþçëÿðè äèëìàíú òÿðúöìÿ.
ÄÈËÑÈÇ ñèô. âÿ èñ. 1. Äèëè îëìàéàí, ëàë.
Ù.Ê.Ñàíûëû. // Áÿçÿí èêèäèëëè ëöüÿò ìÿíàñûí-
// ìÿú. Ñÿññèç, úàíñûç. Ñàíêè áöòöí àäàìëàð
äà èøëÿíìèøäèð.
äàø êèìè äèëñèç âÿ úàíñûç èäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
2. ìÿú. Âàñèòÿ÷è ìÿíàñûíäà. Éàðûì óòàí-
Íÿ áàëûãëàð äàíûøûðëàð; Íÿ äÿ úàíñûç äèëñèç
úàã îëñà; Òóòóá äèëìàíú ñàõëàðàì. (Áàéàòû).
äàøëàð. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
635
ÄÈËÑÈÇ-ÀÜÛÇÑÛÇ
ÄÈÌÀÜ
2. ìÿú. Éàçûã, ôàüûð, àúèç, ìöòè, ñàêèò, ùÿ-
õÿñòÿ. Ôöçóëè. Ùàë ïÿðèøàí, äèëøèêÿñòÿ îëäóüóì;
ëèì, äèíìÿç (àäàì). Äèëñèçëÿð ùÿðÿ áèð êöíú-
Äåéÿí âàðìû áèèíñàôà, ýþðÿñÿí? Ã.Çàêèð.
äÿ ïàë÷ûüà áóëàíìûø, àúëûãëàðûíäàí íàëÿ
ÄÈËØÈÊßÑÒßËÈÊ èñ. êëàñ. Öðÿéèñûíûãëûã,
åäèðëÿð. Í.Íÿðèìàíîâ.
êþíëöãûðûãëûã, éàçûãëûã, áè÷àðÿëèê.
ÄÈËÑÈÇ-ÀÜÛÇÑÛÇ á à õ äèëñèç 2-úè ìÿíàäà.
ÄÈËØÖÍÀÑ á à õ äèë÷è. Áóíäàí ÿëàâÿ,
..Äèëñèç-àüûçñûç, ôÿãèð âÿ éàçûã àíàëàðûí ñöäö-
ÿëèôáàìûçäà îëàí íþãñàíëàðäàí áàøãà, ÿðÿá
íö ÿìÿí áàëàëàðäàí ãîðõàã, àúèç âÿ áàúàðûã-
äèëèíè þéðÿíìÿê áèçèì ö÷öí, äèëøöíàñ îëìà-
ñûç íÿñèë ÿìÿëÿ ýÿëÿúÿêäèð. Ô.Êþ÷ÿðëè. Ùÿð êÿñ
äûüûìûçà ýþðÿ, áàøãà áèð ÷ÿòèíëèê äÿ òþðÿäèð.
[ßíèñÿíè] äèëñèç-àüûçñûç, áàúàðûãñûç áèð òàëèáÿ
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
çÿíí åäèðäè. Ñ.Ùöñåéí. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Áåëÿ
ÄÈËØÖÍÀÑËÛà á à õ äèë÷èëèê.
ùÿðú-ìÿðúëèêäÿ îíóí êèìè äèëñèç-àüûçñûçëàð
ÄÈËÒßÍÝ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. Öðÿéè ñûõûë-
òÿëÿôÿ ýåäÿ áèëÿðëÿð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // çÿðô Ñÿñ-
ìûø, êþíëö äàðàëìûø, êÿäÿðëè, ãÿìýèí, ìÿ-
ñèçúÿ, äèíìÿäÿí, äàíûøìàäàí, ñóñàðàã. Ëàë
éóñ. Äèëòÿíý åòìÿê – öðÿéèíè ñûõìàã, êÿ-
Ùöñåéí éåíÿ äèëñèç-àüûçñûç îòóðóá êèðïèê ÷àë-
äÿðëÿíäèðìÿê, òÿíýÿ ýÿòèðìÿê. Äèíìÿç âÿ
ìàäàí áàõûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ñþéëÿìÿç îòóðìàüûìûç ìÿíè äèëòÿíý åòäèéèíÿ
ÄÈËÑÈÇËÈÊ èñ. 1. Ëàëëûã.
ýþðÿ [äÿðâèøëÿ] ñþùáÿò áàøëàìàã ãÿñäè èëÿ
2. ìÿú. Éàçûãëûã, ôàüûðëûã, ùÿëèìëèê, ìöòè-
ñîðäóì. À.Äèâàíáÿéîüëó. Äèëòÿíý îëìàã –
ëèê, àúèçëèê, ñàêèòëèê.
öðÿéè ñûõûëìàã, ãàíû ãàðàëìàã, êÿäÿðëÿíìÿê,
3. ìÿú. Ñÿññèçëèê, ñöêóò. Éàäûìäàäûð î ýöí
ãÿìëÿíìÿê, ïÿðò îëìàã. Ìÿí î ñÿáÿáäÿí
êè, ñÿí ñÿðèëìèøäèí éàòàüà; Ãàðà þëöì äèë-
äèëòÿíý îëäóì êè, áó áèð ñààòûí è÷èíäÿ äîããóç
ñèçëèéè ÷þêìöøäö äèë-äîäàüà. À.Øàèã. Áóðà-
ìàíàòû òàïìàñàì, ìÿúìóÿ äÿõè áèð ýöí äÿ
äà [ãÿáèðèñòàíäà] ùÿð øåé äèëñèçëèê è÷ÿðèñèíäÿ
òÿõèðÿ äöøÿúÿêäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Îä,
èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
òöñòö è÷èíäÿ åòìèøÿì úÿíý; Ùå÷ îëìàìûøàì
ÄÈËÑÓÇ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. 1. Öðÿêéàíäûðàí,
áó íþâ äèëòÿíý. À.Ñÿùùÿò. ßùìÿä áÿé áóíäàí
÷îõ òÿñèðëè. Áèð îääóð åøãè-äèëñóçóí êè, äàø-
äà äèëòÿíý îëóá, ùÿìèøÿëèê õàíÿíèøèí îëóá àëòû-
ëàð è÷ðÿ ïöíùàíäûð. Ôöçóëè. Áó Õÿòàéèíèí äè-
éåääè ñÿíÿ åâèíäÿí ÷ûõìàäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ëèíäÿ åøãè-äèëñóçóí ñÿíèí; Îäà áÿíçÿð êèì,
ÄÈËÒßÍÝËÈÊ èñ. Úàíû ñûõûëìà, äèëõîðëóã,
ùÿìèøÿ äèë êÿáàá öñòöíäÿäèð. Õÿòàéè.
ãÿìýèíëèê, ìÿéóñëóã; êÿäÿð. Ìîëëà Èáðà-
2. Öðÿéèéàíàí, ùÿññàñ, øÿôãÿòëè.
ùèìõÿëèë øèääÿòëè äèëòÿíýëèê èëÿ äåäè..
ÄÈËØÀÄ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Öðÿéè øàä, êþíëö
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
øàä, ôÿðÿùëè. Áèð ëÿùçÿ áÿçìè-éàðäÿ äèëøà-
ÄÈËÒßÐÏßÍÌßÇ á à õ äèëäþíìÿç.
äÿì, åé êþíöë; Àðàì òóò, áó ìÿòëÿáè áèýàíÿ
ÄÈËÓÚÓ1 ñèô. äèë÷. Äèë óúóíóí èøòèðàêû èëÿ
áèëìÿñèí. Ì.ß.Ñàáèð. Äèëøàä åòìÿê (åé-
ÿìÿëÿ ýÿëÿí. Äèëóúó ñÿñ.
ëÿìÿê) – öðÿéèíè øàä åòìÿê, ñåâèíäèðìÿê,
ÄÈËÓÚÓ2 çÿðô Êþíöëñöç, öðÿêñèç, þòÿðè, ãû-
ôÿðÿùëÿíäèðìÿê. Îë åäèð êèìèíè äèëøàä, êèìè-
ñàúà. Äèëóúó ñþéëÿìÿê. Äèëóúó úàâàá âåðìÿê.
íè ìÿùçóí. Ã.Çàêèð. Âàé î ýöíäÿí êè, ìÿíè
– Îòóðàíëàð ùàìûñû áàø ÿéèá äèëóúó ñàëàì âå-
àä åëÿäèç; Åëÿ áèëäèç äÿ êè, äèëøàä åëÿäèç.
ðèðäèëÿð. Ìèð Úÿëàë.
Ì.ß.Ñàáèð. Äèëøàä îëìàã – öðÿéè øàä îëìàã.
ÄÈËÂÀÐÈ ñèô. Äèë êèìè, äèëÿîõøàð, äèë øÿê-
Ñÿíè ñåâÿí îëóð ùÿìèøÿ äèëøàä; Ñîéóí àäÿìè-
ëèíäÿ.
äèð, úèíñèí ïÿðèçàä. Ì.Ï.Âàãèô. Ïèðè-ìåéõàíÿ
ÄÈÌÀÜ èñ. [ÿð.] Áåéèí. // ìÿú. Àüûë, øöóð.
áó èøäÿí òÿêè äèëøàä îëñóí. Ñ.ß.Øèðâàíè. Âàãèô
Ìåé ýÿð÷è ñÿôà âåðÿð äèìàüÿ; Àõäûüû ö÷öí
àíúàã þç äîñòóíäàí éåòèøÿí êàüûçäàí õîøùàë
äöøÿð ÿéàüÿ. Ôöçóëè. Áó ñþçëÿð Òàíéàéà îë-
âÿ äèëøàä îëóá. Ô.Êþ÷ÿðëè.
äóãúà òÿñèð åòäèéèíäÿí, îíóí ãÿëáèíäÿ, äè-
ÄÈËØÀÄËÛÃ èñ. Êþíöë øàäëûüû, ñåâèíú, ôÿ-
ìàüûíäà áèð äÿéèøèêëèê òþðÿòäè. À.Øàèã. Ìó-
ðÿù. Ìÿí áó äóäìàíû ùÿìèøÿ àáàä âÿ è÷èíäÿ
ðàä ýþçëÿðèíè à÷äû. Àéàüà ãàëõäû, äèìàüûíà
äèëøàäëûã ýþðìöøÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ùöúóì åäÿí ãàðà ôèêèðëÿðè þçöíäÿí óçàãëàø-
ÄÈËØÈÊßÑÒß ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Öðÿéèñûíûã,
äûðìàã èñòÿäè. Ñ.Ùöñåéí.
êþíëöãûðûã, áÿäáÿõò, éàçûã, áè÷àðÿ. Áèð ýöí
◊ Äèìàüû ÷àü îëìàã – á à õ äàìàüû ÷àü
Ìÿúíóíè-äèëøèêÿñòÿ; Ñÿùðàäà ýÿçèðäè çàðö
îëìàã (“äàìàã2”äà). Ýöëëÿð à÷ûëäû, äèìàüû
636
ÄÈÌÄßËßÌßÊ
ÄÈÍÀÌÈÊÀ
÷àü îëäó äèëáÿðèí; Ñàãèéà, âåð áàäåéè-ýöë-
ÄÈÌÄÈÊËßØÌß “Äèìäèêëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ýöí êè, ÷àü îëñóí äèìàü. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÄÈÌÄÈÊËßØÌßÊ ãàðø. 1. Áèð-áèðèíè äèì-
ÄÈÌÄßËßÌßÊ ô. ìÿù. Äöðòìÿêëÿìÿê,
äèêëÿ âóðìàã, äèøëÿìÿê, äþéìÿê. Õîðóçëàð
äöðòìÿêëÿ âóðìàã. – Ùå÷ äÿëè îëìàñà, î éå-
ùÿéÿòäÿ äèìäèêëÿøèð.
êÿëèêäÿ äÿ àäàìà äÿëè äåéÿðëÿðìè? – äåéÿ
2. ìÿú. Äàëàøìàã, ÷åéíÿøìÿê, éîëà ýåò-
àðâàä ÿðèíè äèìäÿëÿäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìÿìÿê.
´
ÄÈÌÄÈÊ èñ. Ãóøëàðûí àüûçëàðûíûí èðÿëèéÿ
ÄÈÌÄÈÊËÈ ñèô. 1. Äèìäèéè îëàí. ..Ùÿéÿòäÿ
óçàíìûø áóéíóç êèìè ñÿðò ùèññÿñè. Àüàú-
äÿíëÿíÿí éàñòû ñàðû äèìäèêëè ãàçëàðûí ùÿð-
äÿëÿíèí äèìäèéè áèç êèìè îëóð. Ãûðüûíûí ÿéðè
äÿíáèð ãàããûëòûñûíäàí áàøãà áèð øåé åøèäèë-
âÿ ñÿðò äèìäèéè. – Ãóøëàð éóâàëàðûíäà îòó-
ìèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ðóá äèìäèêëÿðèíè òÿìèçëÿéèðäèëÿð. Í.Íÿðèìà-
2. Äèìäèéÿîõøàð àüçû, éà ãàïàüû îëàí.
íîâ. [Áóüàúûí] òÿðëàí äèìäèéèíÿ áÿíçÿð çÿðèô
Äàõèëÿ èøëÿíÿí äàìúû äÿðìàíëàðû äàìúûëà-
áóðíó .. éóâàðëàã öçöíÿ õöñóñè áèð éàðàøûã
ìàüû íîðìàë âÿ àñàí îëàí äèìäèêëè øöøÿëÿð-
âåðèðäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
´
äÿ áóðàõìàã ëàçûìäûð. Ð.ßëèéåâ.
ÄÈÌÄÈÊ çÿðô âÿ ñèô. 1. ×îõ äèê, ëàï äèê,
ÄÈÌÄÈÐÈ ñèô. ×îõ äèðè, ÷îõ ÷åâèê, ÷îõ çè-
òàìàì äèê. Äèìäèê ãîéóëìóø äèðÿê. Äèìäèê
ðÿê, ÷îõ úÿëä.
éåð. – Ãóðáàí òèêàí êèìè äèìäèê äóðàí ãûë-
ÄÈÌÅÄÐÎË èñ. òèá. Éóõó âÿ àëëåðýèéà äÿð-
ëàðûíû àðõàëûüûíûí éàõàëûüû èëÿ ñûõ-ñûõ þðòÿðÿê
ìàíû.
.. äåäè. À.Øàèã. [Ðöñòÿì áÿé:] Úàíñûç âÿ
ÄÈÍ èñ. [ÿð.] 1. Õàðèãöëàäÿ ãöââÿëÿðÿ, âàð-
ðóùñóç áèð ñöòóí êèìè äèìäèê ãàëäû. ×ÿìÿí-
ëûãëàðà èíàíìàüû ÿñàñ ýþòöðÿí, Òàíðûéà åòèãàäû
çÿìèíëè.
âÿ òàïûíìàüû ñèñòåìëÿøäèðÿí èúòèìàè øöóð ôîð-
2. Äöç, àéàã öñòÿ äóðìóø ùàëäà. [Éóñèô]
ìàñû. Ãîðõó ùèññè éàíëûø îëàðàã äèíèí ìåéäà-
ùèðñèíäÿí àéàüà ãàëõûá äèìäèê äàéàíäû.
íà ýÿëìÿñèíèí ñÿáÿáè ñàéûëûðäû. Äèí áÿøÿðèééÿò
ß.Âÿëèéåâ.
´
òàðèõèíÿ ùàêèì îëàí ÿí áþéöê ãöââÿòäèð. Ôÿë-
ÄÈÌÄÈÊÁÓÐÓÍ ñèô. Áóðíó äèìäèê êèìè
ñÿôÿíèí äÿ, åëìèí äÿ ãàéíàüû äèíäèð.
ÿéðè âÿ óúó èòè.
2. Ùÿìèí èíàì âÿ åòèãàäëàðû àéèí âÿ ìÿ-
ÄÈÌÄÈÊÄÈÁÈ èñ. çîîë. Áèð ãðóï ãóøëàðäà
ðàñèìëÿð øÿêëèíäÿ þçöíäÿ òîïëàéàí äöíéà-
äèìäèéèí äèáèíäÿêè äÿðèíèí ãàëûíëàøìûø
ùèññÿñè.
ýþðöøö, äàâðàíûø âÿ ñïåñèôèê ôÿàëèééÿò. Èñëàì
äèíè. Õðèñòèàí äèíè. Áóääà äèíè. Äèíè àéèíëÿð.
ÄÈÌÄÈÊËßÌß “Äèìäèêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
◊ Äèíäÿí-äîíäàí ÷ûõìàã – éîðóëìàã,
ÄÈÌÄÈÊËßÌßÊ ô. 1. Äèìäèéè èëÿ ýþòö-
ðöá éåìÿê. Áèèõòèéàð îâúóìäàêû äÿíè éåðÿ
óñàíìàã.
´
ñÿïÿðäèì, úöúÿëÿð áèð-áèðèíè äþøëÿéÿðÿê
ÄÈÍÀ èñ. [éóí.] ôèç. Êöòëÿñè áèð ãðàì îëàí
ñÿïäèéèì äÿíè äèìäèêëÿðäè. À.Øàèã.
úèñìÿ áèð ñàíèéÿäÿ áèð ñàíòèìåòð òÿúèë âåðÿí
2. Äèìäèéè èëÿ âóðìàã, äèøëÿìÿê, äþé-
ãöââÿ.
ìÿê. Ãûçûëãóø ïÿíúÿñèíäÿí ãóðòóëóá, þçöíö
ÄÈÍÀÁ á à õ äÿíàá.
´
èíñàí ÿëèíäÿ ÿñèð ýþðÿí êÿêëèê ãóðòóëìàã
ÄÈÍÀÌÈÊ ñèô. [éóí.] 1. Äèíàìèêàéà àèä
ö÷öí ùÿéÿúàíëà ÷ûðïûíûð, ÿëëÿðèìèçè äèìäèê-
îëàí; ùÿðÿêÿòëÿ, ýöúöí òÿñèðè èëÿ ÿëàãÿäàð
ëÿéèðäè. À.Øàèã. Àòà âÿ àíà ãàðüà Íóðÿä-
îëàí. Äèíàìèê áóõàðëàíìà. Äèíàìèê öñóë.
äèíèí áàøû öñòöíö àëûá åëÿ ùÿøèð ñàëäûëàð êè,
Äèíàìèê ìöâàçèíÿò.
äåéÿñÿí, áó ñààò îíó äèìäèêëÿéèá éåðÿ ñàëà-
2. Ùÿðÿêÿòè, òÿñèðè, äàõèëè ãöââÿñè ÷îõ îëàí,
úàãäûëàð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [ßëè ÿìíèééÿáàøû]
äàèì ùÿðÿêÿòäÿ îëàí. Äèíàìèê ñóðÿò. Àêò-
áèð-áèðèíè äèìäèêëÿéèá ùèíÿ äîëóøàí òîéóã-
éîðóí äèíàìèê îéóíó. – È.Ï.Ïàâëîâ ãàí äþâ-
ëàðà áàõäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ðàíûíûí ôèçèîëîýèéàñûíû þéðÿíÿðÿê, öðÿê ôÿàëè-
ÄÈÌÄÈÊËßÍÌß “Äèìäèêëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ééÿòèíèí õöñóñè äèíàìèê ñèíèðëÿð âàñèòÿñèëÿ
ÄÈÌÄÈÊËßÍÌßÊ ãàéûä. Þç-þçöíö äèì-
íèçàìà ñàëûíäûüûíû êÿøô åòìèøäèð. À.Ãàðàéåâ.
äèéè èëÿ òÿìèçëÿìÿê, äèìäèéè èëÿ òÿìèçëÿí-
ÄÈÍÁÌÈÊÀ [éóí.] 1. Ìåõàíèêàíûí, ãöââÿ
ìÿê. Áèð ãàðà òîéóã ýÿëèá Ìàðîíóí éàõûí-
òÿñèðèíäÿí àñûëû îëàðàã úèñèìëÿðäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí
ëûüûíäàúà äèìäèêëÿíäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ùÿðÿêÿòèí ãàíóíëàðûíäàí áÿùñ åäÿí øþáÿñè.
637
ÄÈÍÀÌÈÊÀËÛ
ÄÈÍÚßËÌßÊ
Äèíàìèêàíûí ÿñàñ ìÿãñÿäè úèñèìëÿðèí ùÿðÿ-
äèíú óøàãäûð. Ñ.Ðÿùìàí. Äèíú áóðàõ-
êÿòèíè þéðÿíìÿêäÿí èáàðÿòäèð. Ç.Õÿëèëîâ.
ìàìàã – íàðàùàò åòìÿê, ðàùàò ãîéìàìàã,
2. Áèð øåéèí ùÿðÿêÿò ùàëû, èíêèøàôûíûí, äÿ-
äàèì íàðàùàò åòìÿê. [Ñÿðäàð Ðÿøèä] ìÿíè
éèøìÿñèíèí ýåäèøè. Äþâëÿò áöäúÿñèíèí äèíà-
äèíú áóðàõìûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äèíú äóð-
ìèêàñû. ßìÿê ìÿùñóëäàðëûüûíûí äèíàìèêàñû.
ìàã – áàøãàëàðûíà òîõóíìàìàã, íàðàùàò åò-
Ùàäèñÿëÿðèí äèíàìèêàñû. // ìÿú. Ùÿðÿêÿò.
ìÿìÿê. [Õÿëèôÿ:] ..Äèíú äóðóí, éàçûã-éàçûã
ßñÿðäÿ äèíàìèêà éîõäóð. Ïéåñäÿêè äèíàìèêà.
îðàäà óçàíûáäûð, òàçû êèìè ëÿùëÿéèð. Ú.Úàá-
Îéóíóí äèíàìèêàñû. – Èêèíúè âÿ ö÷öíúö ïÿð-
áàðëû; // ñàêèò äóðìàã, øóëóãëóã, äÿúÿëëèê åò-
äÿëÿðäÿ ùÿðÿêÿò õåéëè ëÿíýèéèð, õûðäà ùàäè-
ìÿìÿê. Ñàðèáàíè-ãÿçà äåäè êè, äèíú äóð!
ñÿëÿð óçàíûð. Àíúàã òàìàøàíûí ñîíóíà äîüðó,
Ã.Çàêèð. Äèíú äóðìàìàã (îòóðìàìàã) –
õöñóñÿí ñîí øÿêèëëÿðäÿ äèíàìèêà àðòûð. Ì.Àðèô.
áàøãàëàðûíû íàðàùàò åòìÿê, ñàòàøìàã, íà-
ÄÈÍÀÌÈÊÀËÛ ñèô. Äèíàìèêàñû îëàí, äèíà-
äèíúëèê åòìÿê, ñàêèò äóðìàìàã. Øÿêè õàíû
ìèê.
Ùàúû ßáäöëãÿäèð äÿ äèíú äóðìóð. ×ÿìÿí-
ÄÈÍÀÌÈÊËÈÊ èñ. Äèíàìèêàñû, ùÿðÿêÿòè,
çÿìèíëè. Íÿáè áóðàäà äèíú îòóðìàéûá áÿé-
äàõèëè ãöââÿñè áîë îëìà. ßñÿðäÿ äèàëîãóí
ëÿðÿ äîëàøûð. “Ãà÷àã Íÿáè”. Äèíúÿ ãîéìàã
äèíàìèêëèéè. Áàëåòäÿ êöòëÿâè ñÿùíÿëÿðèí äè-
ê.ò. – òîðïàüûí ìÿùñóëäàðëûüûíû áÿðïà åòìÿê
íàìèêëèéè.
ö÷öí áèð ìöääÿò îíäà ùå÷ áèð øåé ÿêìÿ-
´
ÄÈÍÀÌÈÒ [éóí.] ßñàñ òÿðêèá ùèññÿñè íèò-
ìÿê. Äèíúÿ ãîéóëìàã – ìÿùñóëäàðëûüû
ðîãëèñåðèíäÿí èáàðÿò îëóá, äàüëàðû, ãàéàëàðû
áÿðïà åäèëìÿê ö÷öí áèð ìöääÿò ùå÷ áèð øåé
ïàðòëàòìà èøëÿðèíäÿ âÿ ñ.-äÿ èñòèôàäÿ åäèëÿí
ÿêèëìÿìÿê (òîðïàãäà). ..Áó éåð àüûð éåðäèð,
ïàðòëàéûúû ìàääÿ. Áèíàíûí äèâàðëàðûíà äèíà-
÷îõäàíäûð êè, äèíúÿ ãîéóëìàìûøäûð. Í.Âÿ-
ìèò ãîéäóãäà õàëãëà áÿðàáÿð áèç äÿ êå÷èá
çèðîâ. Äèíúèíè àëìàã – èñòèðàùÿò åòìÿê, òÿ-
ýåòäèê. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ñóðõàé ïàðòëàäûëàúàã
íÿôôöñ åòìÿê, äèíúÿëìÿê. [1-úè ÿúèííÿ:]
ãàéàéà ýþç ýÿçäèðäè. Äèíàìèò ãîéäóðäó.
Éîðóëäóì, ýÿë áèð àç îòóðàã, äèíúèìèçè àëàã.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. ..Ùÿìèøÿ ýÿçèá éîðóëàíäà
ÄÈÍÀÌÈÒ×È èñ. õöñ. Äèíàìèòëÿ ïàðòëàéûø
áóðàäà äèíúèìè àëûðäûì. À.Äèâàíáÿéîüëó.
èøëÿðè àïàðàí ìöòÿõÿññèñ.
..Îâ ýöíöíäÿí ñîíðà äèíúèìè àëìàã, éåéèá-
ÄÈÍÀÌÈÒËÈ ñèô. õöñ. Äèíàìèòè îëàí. Äè-
è÷ìÿê àðçóñóíäàí àðòûã, Åëäàðäàí Ýþéÿð-
íàìèòëè áîìáà.
÷èíëÿ ÿëàãÿäàð îëàí ñèððè äèíëÿìÿê öìèäè èëÿ
´
ÄÈÍÀÌÈÇÌ [éóí.] á à õ äèíàìèêëèê.
äîñòóìëà áèðëèêäÿ åéâàíà ÷ûõäûì. Ì.Ðçà-
ÄÈÍÁÌÎ [éóí.] á à õ äèíàìîìàøûí.
ãóëóçàäÿ.
ÄÈÍÀÌÎ-ÌÀØÛÍ [éóí. äéíàìèñ âÿ ôð.
2. Ñöëùñåâÿð, õåéèðõàù, ñàêèò.
ìàúùèíå] Äàèìè åëåêòðèê úÿðÿéàíû ùàñèë åäÿí
3. ßìèí-àìàíëûã, ñöëù âÿ äèíúëèê øÿðàè-
ìàøûíûí êþùíÿ àäû; åëåêòðèê ýåíåðàòîðó.
òèíäÿ êå÷ÿí. Äèíú èíêèøàô äþâðö. Äèíú éàðûø.
ÄÈÍÀÌÓÌÅÒÐ [éóí. äéíàìèñ âÿ ìåòðåî
– ..Òåçëèêëÿ äèíú ÿìÿéèìèçÿ ãàéûäà áèëÿðèê.
– þë÷öðÿì] òåõ. Äàðòû ãöââÿñèíè âÿ ôûðëàíìà
Ì.Èáðàùèìîâ. [Íÿúìè:] Áó âàõòà êèìè ÿëáèð-
ìîìåíòèíè þë÷ìÿê ö÷öí úèùàç.
äèëáèð, àñàéèøëÿ éàøàéàí, ùÿìèøÿ äÿ àëûí òÿðè èëÿ
ÄÈÍÀÐ èñ. [ÿð.] 1. òàð. Éàõûí Øÿðãèí áÿçè
ùàëàë ÷þðÿéèíè éåéÿí áó äèíú úàìààòûí àðàñûíà
þëêÿëÿðèíäÿ ãûçûë ïóë. [ßëè õàí] äèðùÿì âÿ
íÿ ö÷öí èüòèøàø äöøñöí? ß.ßáöëùÿñÿí.
äèíàð òÿìÿííàñûíäà îëìàéûá. Ì.Ô.Àõóíä-
ÄÈÍÚ-ÄÈÍÌßÇ á à õ äèíú 1-úè ìÿíàäà.
çàäÿ. [Ãûçûëòàú:] Ìÿí ùþêìäàðûí õÿçèíÿñèíÿ
Äèíú-äèíìÿç àäàì. Ãîéóíëàð ÷ÿìÿíäÿ
äöç èéèðìè ìèí äèíàð âåðìèøÿì. Ì.Ùöñåéí.
äèíú-äèíìÿç (ç.) îòëàéûð.
// Èðàíäà: õûðäà ïóë. Ùåñàá âàð äèíàðëà, áÿõ-
ÄÈÍÚßËÄÈÚÈ ñèô. Äèíúÿëìÿéÿ, ðàùàòëàí-
øèø âàð õàëâàðëà. (Àòà. ñþçö).
ìàüà, ñàêèòëÿøìÿéÿ èìêàí âåðÿí; äèíúÿë-
2. Èðàãäà âÿ Éóãîñëàâèéàäà ïóë âàùèäè.
äÿí, ñàêèòëÿøäèðÿí.
ÄÈÍÚ ñèô. 1. Áàøãàñûíû íàðàùàò åòìÿéÿí,
ÄÈÍÚßËÈØ èñ. Äèíúÿëìÿ, èñòèðàùÿò.
ÿçèééÿò âåðìÿéÿí, éàëíûç þç èøè èëÿ ìÿøüóë
ÄÈÍÚßËÌß “Äèíúÿëìÿê”äÿí ô.èñ.
îëàí; ñàêèò. Ìÿììÿäùÿñÿí ÿìè äèíú àäàìäûð.
ÄÈÍÚßËÌßÊ ô. Èñòèðàùÿòëÿ þç ãöââÿñèíè
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Éîõ, ãàðäàø, .. óøàã ÷îõ
áÿðïà åòìÿê, éîðüóíëóüóíó àëìàã, èñòèðàùÿò
638
ÄÈÍÚßËÌßÇ
ÄÈÍÄÈÐÌßÊ
åòìÿê, äèíúèíè àëìàã, ðàùàòëàíìàã. [Ìÿøÿ-
âåðìÿìÿê – ðàùàò ãîéìàìàã, äàèì íàðà-
äè Ìöðñÿë:] Áóéóð, è÷ÿðè ýÿë, ýÿë äèíúÿë, éî-
ùàò åòìÿê, äèíú ãîéìàìàã. ..Ìÿúèä [Íèíà-
ðóëìóñàí.. Ò.Ø.Ñèìóðã. Îâäàêû éîðüóíëó-
éà] äèíúëèê âåðìèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äèíúëè-
üóí äà, äèíúÿëìÿéèí äÿ áàøãà áèð äàäû âàð.
éè òóòìàìàã – èøñèç, ôÿàëèééÿòñèç, ùÿðÿêÿò-
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Àüúà õàíûìûí éåðèìÿéÿ,
ñèç äóðà áèëìÿìÿê, ðàùàòëûã áèëìÿìÿê.
äàíûøìàüà òàãÿòè ãàëìàñà äà, õÿéàëû äèíúÿ-
2. Àñàéèø, ÿìèí-àìàíëûã, àðõàéûíëûã; ñà-
ëèðäè. Ìèð Úÿëàë. // Èñòèðàùÿòèíè áèð éåðäÿ êå-
êèò, äèíú âÿçèééÿò. Ìÿìëÿêÿòèí ùöäóäëàðûí-
÷èðìÿê. Áó èë ùàðàäà äèíúÿëäèí? – Éàéûí èñòè
äà äèíúëèê ùþêì ñöðìÿéÿ áàøëàìûøäû.
ýöíëÿðèíäÿ; Äèíúÿëìèøèê ýþçÿë, ñÿðèí; Êþë-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ýÿñèíäÿ ìåøÿëÿðèí. Ì.Äèëáàçè. // Ðàùàò îë-
ÄÈÍ×È èñ. Àëëàùûí âàðëûüûíà èíàíàí âÿ
ìàã, ñàêèò îëìàã, ðàùàòëàíìàã, èíòèçàðäàí,
ìÿíñóá îëäóüó äèíèí åùêàìëàðûíà úèääè ñó-
òÿëàøäàí, òÿøâèøäÿí ãóðòàðìàã. Îüëóíäàí áèð
ðÿòäÿ ÿìÿë åäÿí àäàì; ìþìèí. Êÿíäëèëÿð
õÿáÿð îëìàäûüû ö÷öí ùå÷ äèíúÿëÿ áèëìèð. – Éàð
ùÿð øåéäÿí àðòûã äèí÷è èäèëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìÿíäÿí öç äþíäÿðäè; Ãîé äèíúÿëñèí õàëã
ÄÈÍ×ÈËÈÊ èñ. Àëëàùà âÿ äèíÿ èíàíìà, äèíè
èíäè. (Áàéàòû). Ùÿñÿíÿëè áÿé ýåäÿíäÿí ñîíðà
åùêàìëàðû éåðèíÿ éåòèðìÿ.
Ìÿøÿäè ßñýÿðèí öðÿéè áèð àç äèíúÿëìèøäè.
ÄÈÍÄÀÐ [ÿð. äèí âÿ ôàðñ. ...äàð] á à õ äèí-
Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. // Ñàêèò îëìàã, èøèíÿ, ùÿðÿ-
÷è. Äèíäàð àäàì. – Äèíäàð îëàíûí ùàëû ïÿ-
êÿòèíÿ, ôÿàëèééÿòèíÿ àðà âåðìÿê. Òèúàðÿò ÿç-
ðèøàí ýÿðÿê îëñóí; ßôñöðäÿ äèëè, áèñÿðö ñà-
ìèëÿ Ùèíäÿ ýåäÿðäè; Ýåúÿ-ýöíäöç äèíúÿë-
ìàí ýÿðÿê îëñóí. ß.Ãÿìêöñàð. Ìåùðèáàí
ìÿéèá ñöðÿðäè. Ã.Çàêèð. ×ûðàã éàíûð, ìÿíèì
äèíäàð, ÿñêè áèð ìöñÿëìàí àèëÿñèíèí òÿðáèéÿ
éóõóì ýÿëìÿéèð; Âûéûëäàéûð êöëÿê äÿ, äèí-
åäèá éåòèøäèðäèéè áèð ãûçäû. Ñ.Ùöñåéí.
úÿëìÿéèð. À.Ñÿùùÿò. [Ñÿðèééÿ õàëà:] Àüëàìà
ÄÈÍÄÀÐÚÀÑÛÍÀ çÿðô Äèíäàð àäàì êèìè,
îüóë, äèíúÿë, ýåäÿðèê. Áàøûíû äèçèìèí öñòöíÿ
ìþìèíúÿñèíÿ.
ãîé! Ì.Èáðàùèìîâ.
ÄÈÍÄÀÐËÛà á à õ äèí÷èëèê.
ÄÈÍÚßËÌßÇ ñèô. Äèíúëèê áèëìÿéÿí, ðà-
ÄÈÍÄÀØ èñ. Åéíè äèíÿ ìÿíñóá àäàìëàð-
ùàòëûã áèëìÿéÿí, àðàì áèëìÿéÿí.
äàí ùÿð áèðè; áàøãàñû èëÿ áèð äèíäÿ îëàí
ÄÈÍÚßËÒÌß “Äèíúÿëòìÿê”äÿí ô.èñ.
(àäàì). Ñàðû ×îáàíîüëó, ýþçÿë äèíäàøûì; Íÿ
ÄÈÍÚßËÒÌßÊ ô. 1. Ñàêèò åòìÿê, ðàùàò-
÷ÿêÿðñÿí ñÿí äÿðä-ñÿð, àüëàðñàí. Ì.Â.Âèäàäè.
ëàíäûðìàã. Óøàãëàðû äèíúÿëòìÿê.
Ýþðìÿéèðñÿíìè áó áè÷àðÿ âÿòÿíäàøëàðûíû;
2. Èñòèðàùÿò âåðìÿê, äèíúÿëìÿñèíÿ, éîð-
Áàúû-ãàðäàøëàðûíû, ñåâýèëè äèíäàøëàðûíû?
üóíëóüóíóí ÷ûõìàñûíà èìêàí âåðìÿê, øÿ-
À.Ñÿùùÿò. Ïóëó àíúàã éàðàøûð ÷èíëÿéÿñÿí
ðàèò éàðàòìàã. Àòëàðû äèíúÿëòìÿê.
ñÿíäóãÿ; Íÿ êè õÿðú åéëÿéÿñÿí ìèëëÿòÿ, äèí-
ÄÈÍÚËßØÄÈÐÈËÌß “Äèíúëÿøäèðèëìÿê”-
äàøÿ, ÿòÿ. Ì.ß.Ñàáèð.
äÿí ô.èñ.
ÄÈÍÄÀØËÛÃ èñ. Åéíè áèð äèíÿ ìÿíñóá îëìà.
ÄÈÍÚËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äèíúÿ ãî-
ÄÈÍÄÈÐÈËÌß “Äèíäèðèëìÿê”äÿí ô.èñ. Øà-
éóëìàã (òîðïàã).
ùèäëÿðèí äèíäèðèëìÿñè.
ÄÈÍÚËßØÄÈÐÌß “Äèíúëÿøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÈÍÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Èôàäÿ àëûíìàã,
ÄÈÍÚËßØÄÈÐÌßÊ ô. Äèíúÿ ãîéìàã
ñîðüó-ñóàë åäèëìÿê, èñòèíòàã åäèëìÿê (îëóí-
(òîðïàã).
ìàã). Ìöòòÿùèì äèíäèðèëìèøäèð.
ÄÈÍÚËßØÌß “Äèíúëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÈÍÄÈÐÈØ èñ. Äèíäèðìÿ, ñîðüó-ñóàë, èñ-
ÄÈÍÚËßØÌßÊ ô. Ñàêèò îëìàã, äèíú áèð
òèíòàã.
âÿçèééÿò àëìàã.
ÄÈÍÄÈÐÌß “Äèíäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÈÍÚËÈÊ èñ. 1. Ðàùàòëûã, ñàêèòëèê, èñòèðàùÿò.
ÄÈÍÄÈÐÌßÊ ô. 1. Äàíûøäûðìàã, ñþéëÿòìÿê.
Ìÿíÿ àëûí òÿðèìëÿ ãèñìÿò îëäó äèíúëèéèì.
Éàðû õÿëâÿòäÿ ýþðäöì; Äèíäèðìÿäèì äîéóíúà.
Ñ.Ðöñòÿì. Áÿëè, Øàìàìà äèíúëèéè, ðàùàò
(Áàéàòû). // ìÿú. ßçèçëÿìÿê, îõøàìàã. Éåð-
îòóðìàüû áàøãà úöðÿ áàøà äöøÿí àäàìäû.
ëÿðäÿ ñöðöíäöí, éåòèøÿð, ýþéëÿðÿ ãàëäûð; Äèí-
ß.ßáöëùÿñÿí. Äèíúëèê áèëìÿìÿê – èñòèðà-
äèð ãóúàüûíäà. Ù.Úàâèä. Öðêÿê áàõûøëàðûíëà
ùÿò åòìÿìÿê, ðàùàòëûã áèëìÿìÿê, äàèì ÷à-
ðóùóìó äèíäèðÿéäèí; Ìÿíè ñåâèíäèðÿéäèí.
ëûøìàã, èøëÿìÿê, ôÿàëèééÿòäÿ îëìàã. Äèíúëèê
Ì.Ìöøôèã. // ìÿú. ×àëìàã, ñÿñëÿíäèðìÿê.
639
ÄÈÍÝ
ÄÈÏËÎÌ
Ñîíðà êàìàí÷àíû äà áèðèñèíÿ âåðÿðÿê: – Ôèðè-
2. Ñÿñëÿíìÿê, åøèäèëìÿê. Î, èíäè äöøöíöð
äóí õàí, àë, áèð áóíó äèíäèð, ýþðöì, – äåäè.
ùÿéàòà äàèð; Äèíèð ãóëàüûíäà òîïëàðûí ñÿñè.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Ðöáàáÿ] äèâàðäàí òàðû àëûá
Ñ.Âóðüóí. Òîïëàðûìûç äèíÿí çàìàí ñóëàð îëóð
èñòÿêëè êèìè áàüðûíà áàñäû, ñèìëÿðè äèíäèðäè.
ëàë. ß.Úÿìèë.
Ìèð Úÿëàë. // Èíêàð øÿêëèíäÿ: äèíäèðìÿìÿê
3. Àúûãëàíìàã, ñþç äåìÿê, êåôèíÿ äÿé-
– äàíûøäûðìàìàã, êöñöëö îëìàã. ×îõäàíäûð
ìÿê. Ñÿíÿ äèíìÿäèêúÿ, ÿáëÿù, àçûõûá éîëóí
áèð-áèðëÿðèíè äèíäèðìèðëÿð. – Õàòûðûíäà âàðìû,
÷àøûðñàí! Ì.ß.Ñàáèð.
ùÿðäÿí êöñöøöá; Äåéÿðäèí: – Äàíûøìà, äèí-
ÄÈÍÌßÌßÇËÈÊ èñ. Äèíìÿìÿ, äàíûøìà-
äèðìÿ ìÿíè? Ð.Ðçà.
ìà, ñóñìà.
2. Áèð èøè àéäûíëàøäûðûá ìöÿééÿíëÿøäèð-
ÄÈÍÏßÐßÑÒ ñèô. âÿ èñ. [ÿð. äèí âÿ ôàðñ.
ìÿê ö÷öí äàíûøäûðìàã, ñîðüó-ñóàë åòìÿê,
...ïÿðÿñò] êþùí. á à õ äèí÷è.
èñòèíòàã åòìÿê. Ìÿùêÿìÿäÿ áó ýöí øàùèäëÿðè
ÄÈÍÏßÐßÑÒËÈÊ á à õ äèí÷èëèê.
äèíäèðÿúÿêëÿð. – Âàùèäèí þçöíö äÿ ÷àüûðûá
ÄÈÍÏßÐÂßÐ ñèô. [ÿð. äèí âÿ ôàðñ. ...ïÿð-
ìöòòÿùèì êèìè ãàïû àüçûíäà õåéëè äàéàí-
âÿð] á à õ äèíïÿðÿñò.
äûðäûëàð âÿ ñîíðà äèíäèðäèëÿð. Ìèð Úÿëàë.
ÄÈÍÏßÐÂßÐËÈÊ á à õ äèíïÿðÿñòëèê.
ÄÈÍÝ èñ. ×ÿëòèéè äþéöá äÿíëÿðèíè ãàáû-
ÄÈÍÑÈÇ ñèô. âÿ èñ. 1. Ùå÷ áèð äèíÿ èíàíìà-
üûíäàí ÷ûõàðìàã ö÷öí ãóðüó. Ñó äèíýè. Àéàã
éàí; àòåèñò. [Øåéõ Ñÿíàí:] Äÿëèëèê áàøãà áèð
äèíýè. Äèíý äþéìÿê. Äèíýè èøëÿòìÿê. ßë äèí-
ôÿçèëÿòäèð; Äèíñèç îëìàã äà áèð òÿðèãÿòäèð.
ýè (ùÿâÿíýäÿñòÿ). – Øþùðÿòèì âàð, èøëÿéèð äèí-
Ù.Úàâèä.
ýèì, äÿéèðìàíûì ìÿíèì. ß.Íÿçìè.
2. ìÿú. çàð. Ãÿääàð, ìÿðùÿìÿòñèç, èíñàôñûç
ÄÈÍÝß1 èñ. ìÿù. 1. Ùöíäöð éåð.
àäàì ùàããûíäà. Äèíñèçèí þùäÿñèíäÿí èìàíñûç
2. Ñþùáÿò, èñòèðàùÿò ö÷öí úàìààòûí òîïëàí-
ýÿëÿð. (Àòà. ñþçö).
äûüû éåð.
ÄÈÍÑÈÇËÈÊ èñ. Ùå÷ áèð äèíÿ èíàíìàìà,
ÄÈÍÝß2 èñ. ìÿù. Ãàäûí áàø ýåéèìè.
ùå÷ áèð äèíÿ ìÿíñóá îëìàìà, äèíëÿðè ðÿää
ÄÈÍÝÈ èñ. áîò. Øèòèë, ãÿëÿì.
åòìÿ; àòåèñòëèê. Äèíñèçëèê èëÿ êÿñá îëóíàí áèð
ÄÈÍÈ ñèô. [ÿð.] Äèíëÿ ÿëàãÿäàð îëàí, äèíÿ àèä
ìÿäÿíèééÿò; Âÿùøèééÿòèí ÿí ãîðõóëó ñÿùðàñû
îëàí. Äèíè àéèíëÿð, àäÿòëÿð. Äèíè ÿôñàíÿëÿð.
äåéèëìè?! Ì.ß.Ñàáèð.
ÄÈÍÈÁ-ÄÀÍÛØÌÀÃ 1. Á à õ äèíìÿê 1-úè
ìÿíàäà. Çûíãûðîâëó ôàéòîíäà ùå÷ êÿñ äèíèá-
ÄÈÏÄÈÐÈ ñèô. 1. ×îõ äèðè, ÷îõ úàíëû, äèðè-
äàíûøìûðäû.. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Èñêÿíäÿð] äèíèá-
áàø, ãûâðàã, áöòöí ýöúöíö þçöíäÿ ñàõëàìûø.
äàíûøìûðäû. Ì.Ùöñåéí.
Î, ãîúà îëñà äà, ùÿëÿ äèïäèðèäèð.
2. Èíêàð øÿêëèíäÿ: äèíèá-äàíûøìàìàã
2. Á à õ äèðè 2-úè ìÿíàäà.
– ñóñìàã, äàíûøìàìàã, ùå÷ áèð ñþç äåìÿ-
ÄÈÏËÓÌ [ôð. ÿñëè éóí.] 1. Àëè âÿ éà õöñóñè
ìÿê, ñöêóò åòìÿê. Íèéÿ äèíèá-äàíûøìûðñàí?
îðòà ìÿêòÿá ãóðòàðìàã, ùàáåëÿ áèð àä âÿ éà
Î, áàéàãäàí ñóñóá, äèíèá-äàíûøìûð.
åëìè äÿðÿúÿ àëìàã ùàããûíäà øÿùàäÿòíàìÿ. Àëè
ÄÈÍ-ÈÌÀÍ èñ. Äèí, ìÿçùÿá, åòèãàä. Äèíè-
ìÿêòÿá äèïëîìó. Åëìëÿð íàìèçÿäè äèïëîìó. –
èìàíû äàíûá, éîëäàí àçûáäûð, áàáûäûð. Ì.ß.Ñà-
Íÿðèìàí èíøààò ìöùÿíäèñè äèïëîìóíó àëàí
áèð. Óíóòìóð Àéèøÿ áèð àí Îñìàíû; Áàüëûäûð
ýöíöí ñàáàùû Êÿðèì áÿé éàõûí éîëäàøëàðû èëÿ
Îñìàíà äèíè-èìàíû. Ù.Ê.Ñàíûëû. // ìÿú. ßí
ÿíúèðëè ùÿéÿòÿ íèøàí àïàðäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
ìöãÿääÿñ, ÿí ÿçèç øåé ùàããûíäà. Êîðîüëó-
2. Óíèâåðñèòåòè, èíñòèòóòó âÿ ñ. ãóðòàðìàã
íóí äèí-èìàíû; Åéâàç, áó ýÿëÿíäèð, ýÿëÿí.
ùàããûíäà øÿùàäÿòíàìÿ àëà áèëìÿê ö÷öí éà-
“Êîðîüëó”.
çûëàí ÿñÿð, ëàéèùÿ âÿ ñ. Òàðèõäÿí äèïëîì èøè.
ÄÈÍÈØ èñ. Øàëáàí êèìè èøëÿäèëÿí ãàëûí òàõòà.
– Àéíà äèïëîì èøèíè éàçûð, ìÿí äÿ ãÿçåòÿ áà-
ÄÈÍÌßÊ ô. 1. Äàíûøìàã, ñþç ñþéëÿìÿê.
õûðäûì. È.ßôÿíäèéåâ. Ãÿùðÿìàí çàðàôàòëà äåäè:
Ùÿ àäàì èñòÿéèð ùèðñèíè éåñèí, äèíìÿñèí,
– Ñöðìÿ øÿðò ãîéóáäóð êè, äèïëîìó ìöäàôèÿ
èíñàíû þçáàøûíà ãîéìóðëàð, äèíäèðèðëÿð.
åëÿìÿìèø òîé îëìàéàúàã. Ì.Ñöëåéìàíîâ.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áàëà ôÿðÿùëÿíäè, àíà
3. Áèð øÿõñÿ, éà ìöÿññèñÿéÿ ùÿð ùàíñû áèð
ñåâèíäè; Ýàù Ýöëÿð äàíûøäû, ýàù Ðÿíà äèíäè.
ùöãóã âåðèëäèéèíè òÿñäèã åäÿí ñÿíÿä. 1-úè
Ì.Ðàùèì.
äÿðÿúÿëè äèïëîì. Äöíéà ÷åìïèîíó äèïëîìó.
640
ÄÈÏËÎÌÀÍÒ
ÄÈÐÅÊÒÈÂ
ÄÈÏËÎÌÁÍÒ èñ. [ôð.] á à õ äèïëîì÷ó.
ÄÈÐÀÁÈ: äèðàáè ïàïàã êþùí. – äðàïäàí
ÄÈÏËÎÌÁÒ [ôð.] 1. Õàðèúè äþâëÿòëÿðëÿ ÿëà-
òèêèëìèø êèøè ïàïàüû. Ùÿðÿñè áàøûíà ãàðà
ãÿ ñàõëàìàã âÿ éàõóä ìöçàêèðÿëÿð àïàðìàã
ðÿíýëè áèð äèðàáè ïàïàã ãîéäó.. “Êèðïè”.
ö÷öí áèð äþâëÿò òÿðÿôèíäÿí âÿêèë åäèëìèø âÿçè-
ÄÈÐ×ßËÄÈËÌß “Äèð÷ÿëäèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ôÿëè øÿõñ. Õàðèúè äèïëîìàòëàð. Äèïëîìàòëàð
ÄÈÐ×ßËÄÈËÌßÊ ìÿúù. 1. ßââÿëêè âÿ-
êîðïóñó (á à õ äèïëîìàòèê 1-úè ìÿíàäà).
çèééÿòèíÿ íèñáÿòÿí äàùà ñàüëàì ùàëà ýÿòèðèë-
2. ìÿú. Ìÿãñÿäèíè ýèçëÿäÿðÿê ìÿùàðÿòëÿ
ìÿê; ñàüëàìëàøäûðûëìàã.
þçöíö àïàðìàüû, äàíûøìàüû áàúàðàí, òåç áàøà
2. Òÿçÿäÿí ìåéäàíà ýÿòèðèëìÿê, òÿçÿäÿí
äöøÿí, ñèéàñÿò÷è àäàì ùàããûíäà. Î, ÷îõ äèï-
ôÿàëèééÿòÿ ýÿòèðèëìÿê; úàíëàíäûðûëìàã.
ëîìàò àäàìäûð. – Ìÿí ñèçèíëÿ áèð èðàíëû êèìè
ÄÈÐ×ßËßÍÌßÊ äàí. á à õ äèð÷ÿëìÿê.
äàíûøûðàì, – äåäè, – ìÿí äèïëîìàò äåéèëÿì,
Îò, àüàú äèð÷ÿëÿíèð, ùÿð áèðèñè úàíÿ ýÿëèð.
äèïëîìàò äèëè èëÿ äàíûøàíëàðû äà ñåâìÿðÿì.
Ð.ßôÿíäèéåâ.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄÈÐ×ßËÈØ èñ. Äèð÷ÿëìÿ, úàíëàíìà, èíêè-
ÄÈÏËÎÌÀÒÚÀÑÛÍÀ çÿðô Óñòàëûãëà, ìÿ-
øàô åòìÿ; èíêèøàô ïðîñåñè. Äèð÷ÿëèø äþâðö.
ùàðÿòëÿ; äèïëîìàò êèìè.
ÄÈÐ×ßËÌß 1. “Äèð÷ÿëìÿê”äÿí ô.èñ. Úóìà
´
þçöíäÿ áèð äèð÷ÿëìÿ .. ùèññ åòìèøäè. ß.ßáöë-
ÄÈÏËÎÌÀÒÈÊ ñèô. [ôð.] 1. Äèïëîìàòèéàéà
àèä îëàí, äèïëîìàòèéà èëÿ ÿëàãÿäàð îëàí, äèï-
ùÿñÿí.
ëîìàòèéàéà õèäìÿò åäÿí. Äèïëîìàòèê äàíû-
2. Á à õ äèð÷ÿëèø.
øûãëàð. Äèïëîìàòèê ìöíàñèáÿò. Äèïëîìàòèê íö-
ÄÈÐ×ßËÌßÊ ô. 1. ßââÿëêè âÿçèééÿòèíÿ
íèñáÿòÿí éàõøûëàøìàã, éàâàø-éàâàø ãöââÿòè
ìàéÿíäÿëèê (áèð äþâëÿòèí áàøãà õàðèúè þëêÿ-
þçöíÿ ãàéûòìàã, áÿðêèìÿê, ñàüëàìëàøìàã,
äÿ ðÿñìè íöìàéÿíäÿëèéèíè ùÿéàòà êå÷èðÿí
þçöíö ÿââÿëêèíÿ íèñáÿòÿí äàùà éàõøû ùèññ
èäàðÿ). Äèïëîìàòèê êîðïóñ (áèð þëêÿäÿ îëàí
åòìÿê. Õÿñòÿ äèð÷ÿëèð. – Óøàã áþéöìöø, ðÿíýè
õàðèúè äèïëîìàòèê íöìàéÿíäÿëÿðèí ùàìûñû).
à÷ûëìûø, äèð÷ÿëìèø, ÷åâèêëÿøìèøäè. Ìèð Úÿëàë.
Äèïëîìàòèê êóðéåð (äèïëîìàòèê ïî÷òó ýÿòèðèá-
2. ìÿú. Úàíëàíìàã, úàíà ýÿëìÿê, éàâàø-
àïàðàí âÿçèôÿëè øÿõñ).
éàâàø ãöââÿòëÿíìÿê. Àüàúëàð äèð÷ÿëÿíäÿ;
2. ìÿú. ×îõ èíúÿ äöçÿëäèëìèø, óñòàëûãëà
Î ìÿêòÿáëè óøàãëàð; ×ûõìûøäû äàü äþøöíÿ.
ãóðóëìóø; äèïëîìàòà (2-úè ìÿíàäà) õàñ
Ì.Ðàùèì. ..Òîðïàã éåíèúÿ äèð÷ÿëìÿéÿ áàø-
îëàí. Äèïëîìàòèê úàâàá. – Èñìàéûëçàäÿ òÿáèÿ-
ëàäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
òÿí äèïëîìàòèê ùèéëÿëÿðÿ éàä áèð àäàìäûð.
3. ìÿú. Áþéöìÿê, èíêèøàô åòìÿê.
Ì.Ùöñåéí.
ÄÈÐ×ßËÒÌß “Äèð÷ÿëòìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÈÏËÎÌÁÒÈÉÀ èñ. [ôð.] 1. Ùþêóìÿòèí þç
ÄÈÐ×ßËÒÌßÊ ô. Äèð÷ÿëìÿñèíÿ êþìÿê
õàðèúè, áåéíÿëõàëã ñèéàñÿòèíè ùÿéàòà êå÷èð-
åòìÿê, äèð÷ÿëìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìàã; éåíèäÿí
ìÿê ñàùÿñèíäÿ àïàðäûüû èø, ôÿàëèééÿò.. Ëàêèí
úàíëàíäûðìàã, éåíèäÿí áÿðïà åòìÿê; ãöâ-
Ãàôãàçûí úÿëá åòìÿê õàñèééÿòè ìÿùç áèð äèïëî-
âÿòëÿíäèðìÿê, ñàüëàìëàòìàã. Ùÿêèìëÿð õÿñ-
ìàòèéà ìÿñÿëÿñèäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
òÿíè äèð÷ÿëòäèëÿð. – Òîðïàã ýöíÿøè ÷ÿêÿðÿê
2. ìÿú. Ùÿð ùàíñû áèð ìÿãñÿäÿ äîüðó éþ-
áóüëàíûð, ãîéíóíäàêû êþðïÿ áèòêèëÿðè áÿñëÿ-
íÿëäèëìèø ùÿðÿêÿò âÿ äàíûøûãëàðäà èíúÿëèê,
éÿðÿê äèð÷ÿëäèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ùèéëÿýÿðëèê, ÷åâèêëèê áàúàðûüû.
ÄÈÐ-ÄÈÐÐÈÊ òîï. á à õ äèððèê2.
ÄÈÏËÎÌÀÒËÛÃ èñ. 1. Äèïëîìàòûí èøè, âÿ-
ÄÈÐÉÊÑÈÉÀ [ëàò.] õöñ. Áèð èäàðÿíèí, ìö-
çèôÿñè.
ÿññèñÿíèí, ìÿêòÿáèí, áàøäà äèðåêòîð îëìàã
2. ìÿú. Ùÿðÿêÿòäÿ âÿ äàíûøûãäà èíúÿëèê,
öçðÿ, ðÿùáÿðëèê åäÿí éöêñÿê îðãàíû; ìöäè-
óñòàëûã, åëàñòèêëèê, ùèéëÿýÿðëèê.
ðèééÿò. Èíñòèòóòóí äèðåêñèéàñû. Òåàòðûí äèðåê-
ÄÈÏËÎÌ×Ó èñ. Äèïëîì èøè éàçàí òÿëÿáÿ.
ñèéàñû. Äèðåêñèéàíûí ñÿðÿíúàìû.
´
ÄÈÏËÎÌËÓ ñèô. Äèïëîìó îëàí, äèïëîì àë-
ÄÈÐÅÊÒÈÂ [ôð.] 1. èñ. Áèð èøè éåðèíÿ éåòèð-
ìûø. Äèïëîìëó òåõíèê. Äèïëîìëó ìöÿëëèì.
ìÿê ö÷öí àëè îðãàí òÿðÿôèíäÿí àøàüû îðãàí-
Äèïëîìëó àãðîíîì.
ëàðà âåðèëÿí ýþñòÿðèø, ÿìð, òÿëèìàò âÿ ñ. Ïàð-
ÄÈÏËÎÌÑÓÇ ñèô. Äèïëîìó îëìàéàí. Äèï-
òèéà ãóðóëòàéûíûí äèðåêòèâëÿðè. Äèðåêòèâÿ ÿìÿë
ëîìñóç ìöùÿíäèñ.
åòìÿê.
641
ÄÈÐÅÊÒÎÐ
ÄÈÐßÊËÈÊ
2. ñèô. ßìð, òÿëèìàò, ýþñòÿðèø ìàùèééÿòèíäÿ
ëàéûøëàðûí ùàðàäà îëàúàüûíû õÿáÿð âåðäè.
îëàí. Äèðåêòèâ ýþñòÿðèøëÿð. Äèðåêòèâ ìÿêòóá.
ß.Ñàäûã. // Äîðàüàúû. Áàòóìè ëèìàíûíäà äó-
ÄÈÐÉÊÒÎÐ èñ. [ëàò.] Ìöÿññèñÿ, èäàðÿ, éà-
ðàí ýÿìèëÿðèí äèðÿêëÿðè óçàãäàí êè÷èê ãó-
õóä ìÿêòÿá ìöäèðè. Çàâîä äèðåêòîðó. Òåàòð
òóëàðà òàõûëìûø êèáðèò ÷þïö êèìè ýþðöíöðäö.
äèðåêòîðó. – Äÿðñ ùèññÿ ìöäèðèíèí, ìÿêòÿá
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äèðåêòîðóíóí êàáèíåòëÿðèíäÿ äàéàíìàäàí èø
2. ìÿú. Àðõà, êþìÿê, äàëäàíàúàã ìÿíà-
ýåäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñûíäà. Áþéöê îüóë àèëÿíèí äèðÿéèäèð. – Àãèë êèøè
ÄÈÐÅÊÒÎÐÁÒ [ëàò.] á à õ äèðåêòîðëóã
äóðáèí ýÿðÿêäèð; Äöíéàäà öìèä áèð äèðÿêäèð.
2-úè ìÿíàäà.
Ôöçóëè. Ãûðàòäû ìÿíèì äèðÿéèì. “Êîðîüëó”.
ÄÈÐÅÊÒÓÐÈÉÀ [ôð.] Áÿçè ùþêóìÿòëÿðèí,
Øàèð äåéÿð ìàùíûñûíäà: “Åëëÿð áèçèì àíàìûç-
ìÿñÿëÿí, Ôðàíñàäà Ôðàíñà èíãèëàáû âàõòûíäàêû
äûð; Åâèìèçèí åëëÿð àäëû áèð éûõûëìàç äèðÿéè
(1795-1799) ùþêóìÿòèí àäû.
âàð”. Ñ.Âóðüóí. Äèðÿê îëìàã – àðõà äóð-
ÄÈÐÅÊÒÎÐËÓÃ èñ. 1. Äèðåêòîð âÿçèôÿñè,
ìàã, êþìÿê åòìÿê. Äå ýÿë éîõñóëëàðà îëýè-
äèðåêòîðóí ôÿàëèééÿòè. Äèðåêòîðëóã åòìÿê. Äè-
ëÿí äèðÿê; Éåòèìëè äóëëàðà âåðýèëÿí ÷þðÿê.
ðåêòîðëóã âÿçèôÿñè.
Ù.Ê.Ñàíûëû.
2. Á à õ äèðåêñèéà. Áó èøè äèðåêòîðëóã ùÿëë
◊ Äèðÿéè ãûçûëäàí îëìàã – ÷îõ âàðëû, çÿí-
åòìÿëèäèð. Ìÿñÿëÿíè äèðåêòîðëóüóí ìöçàêè-
ýèí, äþâëÿòëè àäàì ùàããûíäà. Äèðÿê êèìè
ðÿñèíÿ âåðìÿê.
´
– ÷îõ óçóí àäàì ùàããûíäà. Ñóðõàé äèðÿê êèìè
ÄÈÐÅÊÒÐÈÑÀ [ôð.] ðèéàç. Àíàëèòèê ùÿíäÿ-
äèìäèê äóðóð, òÿðïÿíìÿéèðäè. Ì.Ùöñåéí.
ñÿäÿ: êîíóñ êÿñèéè ÿéðèëÿðèíèí îõóíà øàãóëè
ÄÈÐßÊÚß èñ. Êè÷èê äèðÿê, äèðÿêúèê.
îëàí èêèíúè òÿðòèáëè ÿéðè.
ÄÈÐßÊÚßËÈ ñèô. Äèðÿêúÿñè îëàí. Î àä-
ÄÈÐß: äèðÿ ÷ÿêìÿê (òóòìàã) – ÿçàá âåð-
äûìëàéûá íàçèê äèðÿêúÿëè åéâàíäà äàéàíäû.
ìÿê, äèâàí òóòìàã. Î ìÿùêóì èíñàíà òóòóëàí
Ñ.Ðÿùèìîâ.
äèðÿ; Þçöí ýþðöðñÿí êè, áèð ôàúèÿäèð. Ñ.Âóðüóí.
ÄÈÐßÊÚÈÊ èñ. Êè÷èê äèðÿê, ãûñà äèðÿê,
ÄÈÐßÄÞÉÌß èñ. Êöòëÿâè óøàã îéóíëà-
íàçèê äèðÿê.
ðûíäàí áèðèíèí àäû. [Íÿñèá] äàùà äèðÿäþéìÿ
ÄÈÐßÊËßÌß “Äèðÿêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
îéíàìàãäàí éîðóëìóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ. ..Äèðÿ-
ÄÈÐßÊËßÌßÊ ô. Äèðÿê âóðìàã, äèðÿê
äþéìÿ îéíàéàí úàâàí óøàãëàð Âåéñè ýþðÿí-
ñàëìàã, äàéàã âóðìàã, äèðÿêëÿ áÿðêèòìÿê,
äÿ íÿ èñÿ ãîðõó ãàðûøûã ùþðìÿòëÿ äàéàíûá
äèðÿêëÿ ñàõëàìàã.
äóðäóëàð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄÈÐßÊËßÍÌß “Äèðÿêëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÈÐßÕØÀÍ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. Ïàðëàéàí, èøûã
ñà÷àí, ïàðëàã. Âåðèá àéèíÿ êèìè àðèçè-çèáàéÿ
ÄÈÐßÊËßÍÌßÊ ô. 1. ìÿúù. Äèðÿê ñàëûí-
ñÿôà; Ùöñíö ýþð, øþâêÿòÿ áàõ, ìåùðè-äèðÿõ-
ìàã, äèðÿê âóðóëìàã, äàéàã âóðóëìàã, äè-
øàí ýÿëäè. ß.Íÿáàòè. Äèðÿõøàí îëìàã
ðÿêëÿ áÿðêèäèëìÿê.
– ïàðëàìàã, íóðëàíìàã. Áàéàã îíóí ãÿì âÿ
2. Äèðÿê êèìè ãàëõìàã, óúàëìàã, éöêñÿë-
ãöññÿ áèëìÿéÿí âÿ ùÿìèøÿ Úÿëèëèí ìÿùÿááÿòè-
ìÿê. Íåôò ãóéóëàðûíûí ùàìûñûíäàí àëîâ ýþéÿ
íÿ äèðÿõøàí îëàí êþíëö âÿ öðÿéè èíäè ãàí àü-
äèðÿêëÿíÿúÿê âÿ ýöíàùêàðëàðû áèð-áèð òÿïÿñè
ëàéûðäû. È.Ìóñàáÿéîâ.
öñòöíäÿ ãóéóëàðà ñàëàúàãëàð. ß.Ùàãâåðäè-
ÄÈÐßÊ èñ. 1. Áèð øåéè ñàõëàìàã ö÷öí àëòû-
éåâ. Ýþðäö äèðÿêëÿíèá ýþéÿ òîç, ãàðà òöñòö
íà âóðóëàí òèð, ñöòóí, äàéàã. Àüàú äèðÿê.
÷îõ ãÿëèç. ß.Íÿçìè. Ãàðà âÿ ãîðõóíú òöñòö
Äàø äèðÿê. – Øèðÿëè äàõìàíûí äèðÿéèíÿ ãûñûë-
áóðóì-áóðóì ýþéÿ äèðÿêëÿíäè. ß.Âÿëèéåâ.
äû. Ì.Ùöñåéí. Åéâàíûí äèðÿéèíäÿí àñûëìûø
ÄÈÐßÊËßÒÌß “Äèðÿêëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
êè÷èê áèð êèñÿäÿí áèð îâóú äÿí ýþòöðöá ùÿéÿ-
ÄÈÐßÊËßÒÌßÊ èúá. Äèðÿê âóðäóðìàã,
òÿ ñÿïäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. // Åëåêòðèê, òåëåôîí
äèðÿê ñàëäûðìàã.
ìÿôòèëëÿðèíè àñìàã ö÷öí äèêèíÿ áàñäûðûëìûø
ÄÈÐßÊËÈ ñèô. Äèðÿéè, éàõóä äèðÿêëÿðè îëàí,
äÿìèð, áåòîí, éà àüàú ñöòóí. Éîëëàð áîéó
äèðÿê ñàëûíìûø, äèðÿê âóðóëìóø. Äèðÿêëè ÷à-
óçàíìûøäûð åëåêòðèê äèðÿêëÿðè... Ì.Ðàùèì.
äûð. Äèðÿêëè äàì. Äèðÿêëè äèâàð.
Èø ìÿíòÿãÿñèíèí ìöõòÿëèô éåðëÿðèíäÿ äèðÿê-
ÄÈÐßÊËÈÊ ñèô. Äèðÿê ö÷öí éàðàðëû. Äè-
ëÿðÿ âóðóëìóø ðàäèî úèùàçëàðû äèëëÿíèá ïàðò-
ðÿêëèê àüàú.
642
ÄÈÐßÊÑÈÇ
ÄÈÐÈÁÀØ
ÄÈÐßÊÑÈÇ ñèô. Äèðÿéè îëìàéàí, äèðÿêëÿ
íàëÿ âÿ íèôðèí ýþéÿ äèðÿíèáäèð. ß.Ùàãâåðäè-
áÿðêèäèëìÿìèø. Äèðÿêñèç ÷àäûð. Äèðÿêñèç åâ.
éåâ. Îíëàð àòëàðûíû òÿðïÿäèá éîõóøà äèðÿí-
ÄÈÐßÌß “Äèðÿìÿê”äÿí ô.èñ.
äèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÈÐßÌßÊ ô. 1. Äàéàìàã, ñþéêÿìÿê.
ÄÈÐßØÌß “Äèðÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
[Õÿäèúÿ] ÿëëÿðèíè éåðÿ äèðÿäè, ãàëõûá îòóð-
ÄÈÐßØÌßÊ ô. äàí. Ýþçëÿðèíè äèðÿìÿê, äè-
ìàã èñòÿéèðäè. Ñ.Ùöñåéí. [Ôÿðùàä] ÿââÿëúÿ
ðÿíèá áàõìàã (áèð ÷îõëàðû). Öçöíÿ äèðÿøìÿê.
ñàü ÿëèíÿ ñþéêÿíèá ýöúëÿ ãàëõäû, ñîë ÿëèíè äÿ
ÄÈÐÙßÌ èñ. [ÿð.] 1. 3,12 ãðàìà áÿðàáÿð
éåðÿ äèðÿäè. ß.Âÿëèéåâ. Ëåéëà àëíûíû ïÿíúÿðÿ
÷ÿêè þë÷öñö.
øöøÿñèíÿ äèðÿäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
2. Áÿçè ÿðÿá þëêÿëÿðèíäÿ ýöìöø ïóë âàùèäè.
2. Çèëëÿìÿê, äèããÿòëÿ áàõìàã (áó ìÿíàäà
Ùÿð íÿ âåðñÿí, âåð, ìÿáàäÿ âåðìÿ áèð äèð-
àäÿòÿí “ýþçöíö”, “ýþçëÿðèíè” ñþçö èëÿ). [Õó-
ùÿì çÿêàò. Ì.ß.Ñàáèð. Ö÷ ìèí äèðùÿì î ãÿ-
äàéàð áÿé] ..ýþçöíö åâèí ñÿãôèíÿ äèðÿéèá,
äÿð äÿ áþéöê áèð ïóë äåéèë.. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äåéÿñÿí, ïÿðäè ñàéûðäû. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÄÈÐÈ ñèô. 1. Úàíû îëàí, úàíëû, ñàü, éàøàéàí
3. ìÿú. Èðÿëè âåðìÿê, ñèíÿ ýÿðìÿê, ñèïÿð
(þëö çèääè). Äèðèäèð, þëìÿìèø Ñèìîí ùàëà;
åòìÿê. Ðöñòÿì êèøè ñèíÿñèíè áó àäñûç, ëàêèí
Îíà ôöðñÿò âåðÿðìèéèì? Ù.Úàâèä. // Þëäöðöë-
à÷ûã çÿðáÿëÿðèí ãàáàüûíà äèðÿéèá, èêè äÿôÿ
ìÿìèø, áàøû êÿñèëìÿìèø, úàíû ÷ûõìàìûø. Äèðè
þçöíäÿí ÷ûõûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
ãóø. Äèðè áàëûã. – [Ãóøó] äèðè (ç.) ñàõëàìàã
◊ Àéàüûíû éåðÿ äèðÿìÿê – á à õ àéàã äè-
íèééÿòè èëÿ öñóëëóúà ÷àíòàéà ñàëûá Åëäàðûí
ðÿìÿê (“àéàã1”äà). [Ãóëó:] Éîõ, ôÿëÿê äÿ
éàíûíà ãàéûòäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Äèðè åò-
àéàüûíû éåðÿ äèðÿñÿ, ìÿí áó éåðè ñàòìàéà-
ìÿê – äèðèëòìÿê, éàøàòìàã, ÿáÿäèëÿøäèðìÿê.
úàüàì. À.Øàèã. Äèâàðà äèðÿìÿê – á à õ äè-
Òÿÿúúöá áóäóð êè, ìÿðùóì Ìîëëà Âÿëè Âèäà-
âàð. Èêè àéàüûíû áèð áàøìàüà äèðÿìÿê –
äèíèí .. àñàð âÿ ÿøàðûíäàí âÿ òÿðúöìåéè-ùà-
á à õ àéàã1.
ëûíäàí áèõÿáÿðäèðëÿð âÿ îíóí àäûíû äèðè åò-
ÄÈÐßÍÌß “Äèðÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿéÿ ÿñëà ùöììÿò âÿ ãåéðÿò ýþñòÿðìÿéèðëÿð.
ÄÈÐßÍÌßÊ ô. 1. Ñþéêÿíìÿê, äàéàíìàã.
Ô.Êþ÷ÿðëè. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Þëöëÿð åëÿ áèëèð-
Äèðÿíìèø ÷îìàüà, Îñìàí äóðóðäó; Öðÿéè
ëÿð êè, äèðèëÿð ùàëâà éåéèð. (Àòà. ñþçö). Äåìÿê
íåùðÿòÿê ýóï-ýóï âóðóðäó. Ù.Ê.Ñàíûëû.
îëìàç äèðèëÿðòÿê éàòûá, ÿëáÿò, äóðàúàã; Þëöëÿð
2. Ýÿëèá äÿéìÿê, óçàíûá áèð éåðÿ (øåéÿ)
éàòìàüûäûð, éîõ áóíà ïàéàí, þëöá... ÿ!
òîõóíìàã, òÿìàñ åòìÿê, ðàñòëàøìàã. Øÿùÿðèí
Ì.ß.Ñàáèð. Äèðè ãàëìàã – éàøàìàã, þëìÿ-
áèð óúó éîëà äèðÿíèðäè. – Ñåéðÿíýàùûí áèð òÿ-
ìÿê, âàð îëìàã. Ôàðñëàðûí Ñÿäè âÿ Ùàôèçè
ðÿôè ãàéàéà äèðÿíìèøäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // ìÿú.
äèðè ãàëàí êèìè, áèçëÿðèí äÿ Çàêèðè, Ñåééèäè,
Áèð ìàíåÿéÿ ðàñò ýÿëìÿê.
Íÿáàòèñè, Ñàëèêè, Àðèôè ýÿðÿê äèðè ãàëñûíëàð.
3. Äèê ãîéóëìàã (ñàíúûëìàã). Áåëëÿð éåðÿ
Ô.Êþ÷ÿðëè.
äèðÿíäè. ß.Âÿëèéåâ. // Äèê äóðìàã.
2. Éàõøû áèøìÿìèø; ÷èé. Õþðÿéèí äöéöñö
4. Äèêèëìÿê (áó ìÿíàäà àäÿòÿí “ýþçö”,
äèðèäèð.
“ýþçëÿðè” ñþçö èëÿ). Ñÿìÿä õàí äöéöäÿí áèð
3. Ñÿðò, úîä. Äèðè ïàð÷à.
ëîüìà éåéÿðÿê äóðìóøäó, îíóí íèì÷ÿéÿ äè-
4. ìÿú. Ãöââÿòëè, ÷åâèê, ãûâðàã, äèðèáàø,
ðÿíÿí ýþçö éîë ÷ÿêèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ãîúà
ÿëëè-àéàãëû, áàúàðûãëû. Äèðè àäàì. Äèðè ãîúà-
ãàðû öçöíö éîëà-éîëà ýÿëèá ãàáàüûìäà äà-
äûð. // Úàíëû, ãöââÿòëè. Ñàôîíóí áàëäûðû ìèí
éàíûá, äèðÿíìèø ëàï ýþçöìöí è÷èíÿ áàõäû, ñîí-
äÿôÿ ñÿíèíêèíäÿí äèðèäèð. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Úàí-
ðà äåäè.. À.Äèâàíáÿéîüëó. Ýþçëÿð ãûð ðÿíýëè
ëû, èôàäÿëè. Óøàüûí èðè âÿ äèðè ýþçëÿðè ìóíúóã
òîðïàüà äèðÿíèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
êèìè ïàðûëäàäû. Ìèð Úÿëàë.
5. ìÿú. Öñòöíäÿ äóðìàã, èñðàð åòìÿê, úèä-
ÄÈÐÈÁÀØ ñèô. Úÿëä, ÷åâèê, çèðÿê, áàúàðûãëû.
äèééÿòëÿ òÿëÿá åòìÿê, èíàä åòìÿê. ßýÿð ìö-
[Èñêÿíäÿð áÿé:] Õàëà, ñÿí íÿ äèðèáàø ãàðû-
äèð äèðÿíñÿ âÿ âåðìÿê èñòÿìÿñÿ, îíäà ñÿí äÿ
ñàí? Í.Âÿçèðîâ. [Ãÿùðÿìàí:] Éîëäàøëàðûìûí
äå êè, ýåäèá àíáàðûí ùÿð éåðèíè àõòàðàúàüàì.
áèðè íàçèê, àðûã, àëàýþçëö, .. ãàðàñà÷ëû, äèðè-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
áàø áèð ãûç èäè. Ù.Íÿçÿðëè. Ëà÷ûí ùÿëÿ éåääèúÿ
6. Ãàëõìàã, ãàëõìàüà áàøëàìàã. [Õàúÿ
éàøûíäà èêÿí, ÷îõ äèðèáàø, ÷åâèê, ÿëëè-àéàãëû
Ôèðóç:] Úàìààò ùÿìèøÿ àçàð âÿ ÿçèééÿòäÿ, àùö-
áèð óøàãäû. Ì.Ùöñåéí. Äÿðñäÿí ñîíðà áèð
643
ÄÈÐÈÁÀØËÀØÌÀ
ÄÈÐÈËÌßÊ
äÿñòÿ þçö êèìè äèðèáàø óøàüû áàøûíà éûüûðäû.
ÄÈÐÈËÄÈÚÈ ñèô. Äèðèëäÿí, úàí âåðÿí, ðóù
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
âåðÿí, ùÿéàò âåðÿí.
ÄÈÐÈÁÀØËÀØÌÀ “Äèðèáàøëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÄÈÐÈËÈÊ èñ. 1. Äèðè, úàíëû úèñìèí ùàëû, äèðè
ÄÈÐÈÁÀØËÀØÌÀÃ ô. Äèðèáàø îëìàã, äèðè-
ùàëäà îëìà; ñàüëûã. Þëö þëäö, äèðèéÿ äèðèëèê
áàøëûüû äàùà äà àðòìàã; ÷åâèêëÿøìÿê, çèðÿê-
ýÿðÿê. (Àòà. ñþçö). // Âàðëûã, ìþâúóäëóã, âàð
ëÿøìÿê.
îëìà, ìþâúóä îëìà. [Ãÿäèð:] Ìÿí éåêÿëèêäÿ
ÄÈÐÈÁÀØËÛ á à õ äèðèáàø.
àäàìûí äèðèëèéèíè äàíûðëàð. Ìèð Úÿëàë.
ÄÈÐÈÁÀØËÛà èñ. Úÿëäëèê, ÷åâèêëèê, çèðÿê-
2. Ùÿéàò, éàøàéûø, ýöçÿðàí. [Ñÿôäÿðãóëó:]
ëèê, áàúàðûãëûëûã. Çåéíÿá õàíûì .. úàâàíêÿí
..Àëëàù êÿññèí áåëÿ äèðèëèéè, áåëÿ ýöíö!
äèðèáàøëûüû âÿ ìöäðèêëèéè èëÿ àòà-àíàñûíûí
Í.Âÿçèðîâ. Øÿùÿðèí ýóðóëòóëó éàøàéûøûíäàí
ùåéðÿòèíÿ ñÿáÿá îëàðäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Úÿ-
ñîíðà êÿíäÿ ìÿõñóñ àñóäÿ, ñÿññèç áèð äèðèëèéÿ
ëèëçàäÿíèí .. Ñàðàíûí äèðèáàøëûüûíäàí õîøó
àäÿò åëÿìÿäèéèìäÿí áèð íþâ äàðûõûðäûì.
ýÿëèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ò.Ø.Ñèìóðã. Äèðèëèê åòìÿê – éàøàìàã, ùÿ-
ÄÈÐÈÚß “Äèðè”äÿí îõø.
éàò ñöðìÿê. ßçèç áàëàëàð!.. Áöòöí ìèêðîáëàð
ÄÈÐÈ-ÄÈÐÈ çÿðô 1. Äèðè ùàëäà, þëäöðìÿäÿí,
ùàâàäà, éåðäÿ âÿ ñóäà äèðèëèê åäèðëÿð.
þëìÿìèø. Ãóøó äèðè-äèðè òóòìàã. – Àììà ðàçû
Í.Íÿðèìàíîâ. Äèðèëèê ñóéó (÷åøìÿñè, áóëà-
îëäóãäà þçöìö äèðè-äèðè îä è÷èíÿ ñàëìûø
üû) øàèð. – á à õ àáè-ùÿéàò (“àá”äà). Äèðèëèê
îëóðäóì. Ò.Ø.Ñèìóðã. [Áèðèíúè êÿíäëè:] Àé
ñóéó ùàðäà èäè êè, Õûçð è÷ÿéäè, äèðè ãàëàéäû.
Ìèðçÿ, áàøûíà äþíöì, .. Ñÿôÿð áÿé áèçè äèðè-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ñÿíèí ýþçëÿðèíìè ýÿíúëèê
äèðè ãûðûá òÿëÿô åäèð.. Á.Òàëûáëû. Äèíè ôàíàòèçì
áàüûíäà; Éîõñà íÿðýèçëÿðèí ñàéðûøûá îéíàð;
íÿ ãÿäÿð èíñàí ãöââÿñèíè áîüóá þëäöðìöø,
Éîõñà ÷ûõûëìàéàí åøãèí äàüûíäà; Þìðöíöí
äèðè-äèðè ÷öðöòìöøäöð. Ì.Èáðàùèìîâ.
äèðèëèê ÷åøìÿñè îéíàð. Ì.Ìöøôèã. Ýþçÿë ùÿ-
2. Ëàçûìûíúà ÷åéíÿìÿäÿí. Äèðè-äèðè óä-
éàò, ýþçÿë ýöíÿ; Òàëåéèíè ãóðòàðàíà Õûçûð
ìàã.
äåäè; ×îõ àðàäû äèðèëèéèí áóëàüûíû. Ð.Ðçà. Äè-
ÄÈÐÈÝÞÇËÖ ñèô. 1. Úàíëû, äèðè. [ßñýÿð:]
ðèëèê âåðìÿê – ùÿéàò âåðìÿê, ðóù âåðìÿê,
Ìÿí àðøûíû èêè øàùûëûã ÷èòè ýþðìÿìèø àëìàéû-
éàøàòìàã, úàí âåðìÿê. Ùÿð áèð øåéÿ äèðèëèê âÿ
ðàì; Ùàëáóêè äèðèýþçëö àðâàä îëà! Ö.Ùàúû-
çèíÿò âåðÿí ìÿùÿááÿòäèð. Ô.Êþ÷ÿðëè.
áÿéîâ.
3. ìÿú. Âàð-éîõ, ùÿéàò ìÿíáÿéè. Îíóí
2. Èòèýþðÿí, çèðÿê. Áó óøàãëàð äèðèýþçëö,
äèðèëèéè éàëíûç èêè þêöç âÿ áèð ïàð÷à ÿêèí éå-
òÿïÿäÿí-äûðíàüà ãÿäÿð ñèëàùëàíìûø äöø-
ðèíäÿí èáàðÿò îëäóüóíäàí î, ðÿíúáÿðëèê åò-
ìÿíëÿ âóðóøóðäóëàð.. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ìÿéÿ ìÿúáóð îëóðäó. À.Øàèã.
3. çÿðô Äèðè-äèðè, äèðè ùàëäà. Îíëàð àðàëûüà
4. ìÿú. Úàíëûëûã, úîøãóíëóã, ùÿéàò ÿëàìÿ-
ñàëûá Àëûõàí àüàíû äèðèýþçëö òóòäóëàð.
òè. Áóäÿôÿêè ñÿñèíäÿ áèð äèðèëèê, áèð öìèä ÿñÿ-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðè âàðäû. À.Øàèã. Ìÿí áó ãàäûíû áèð àç òàíû-
ÄÈÐÈÆÁÁË [ôð.] È÷ÿðèñè ãàçëà äîëäóðóëìóø
éûðäûì. ..Éàíàãëàðûíäà .. áèð ãûðìûçûëûã, ýþç-
êîðïóñó îëàí, õöñóñè ìöùÿððèêëè, ùàâàäàí
ëÿðèíäÿ áèð äèðèëèê ìþâúóä èäè. Ñ.Ùöñåéí.
éöíýöë, ó÷óúó àïàðàò; èäàðÿ îëóíàí àåðîñòàò.
5. Ñÿðòëèê, úîäëóã. Äöéöíöí äèðèëèéè.
ÄÈÐÈÆÓÐ [ôð.] Îðêåñòðè, õîðó, îïåðà, éà
ÄÈÐÈËÌß “Äèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
áàëåò òàìàøàñûíû èäàðÿ åäÿí øÿõñ. Áàëåò äèðè-
ÄÈÐÈËÌßÊ ô. 1. Úàíëàíìàã, úàíà ýÿëìÿê,
æîðó. Îðêåñòð äèðèæîðó. – Ñÿáðè äèðèæîð ÷óáó-
äèð÷ÿëìÿê; ãöââÿñè, ýöúö, úÿñàðÿòè þçöíÿ
üóíó éóõàðû ãàëäûðàðêÿí ñàëîí êèðèäè, àëãûø
ãàéûòìàã. Áÿííàñûç ùþðýö ùþðöëìÿç; Òÿáèáñèç
äÿðèí âÿ ìÿíàëû áèð ñöêóòà ÷åâðèëäè. Ì.Ùö-
õÿñòÿ äèðèëìÿç. “Êîðîüëó”. Ìÿñòàí áÿé äèðèëäè.
ñåéí. Äàâóä ÿëëÿðèíè êÿíàðà à÷ûá, äèðèæîð
Ïàïàüûíû ãàøûíûí öñòÿ ÷ÿêèá áûüëàðûíû òóìàð-
êèìè èøàðÿ âåðÿíäÿ îòóðàíëàðûí ùàìûñû äèë-
ëàäû.. Á.Òàëûáëû.
ëÿíäè. Ìèð Úÿëàë.
2. Äèíè òÿñÿââöðëÿðäÿ: þëö ùàëûíäàí úàíëû
ÄÈÐÈÆÎÐËÓÃ èñ. Äèðèæîðóí èøè, ñÿíÿòè,
– äèðè ùàëà ýÿëìÿê, éåíèäÿí úàíëû îëìàã, úàíû
âÿçèôÿñè. Äèðèæîðëóã åòìÿê (îðêåñòðè, õîðó
þçöíÿ ãàéûòìàã. Þëö äèðèëìÿç. – Àììà áóäó
èäàðÿ åòìÿê).
çÿííèì êè, äèðèëñÿ Ëîüìàí; Ùÿðýèç åäÿ áèëìÿç
644
ÄÈÐÈËÒÌß
ÄÈÐÑßÊÂÀÐÈ
ãÿìè-ùèúðàíÿ èëàú. Ñ.ß.Øèðâàíè. [Èáëèñ:] Èñà
ÄÈÐÐÈÊ×È èñ. Äèððèê÷èëèêëÿ ìÿøüóë îëàí
äèðèëèá ýÿëñÿ äÿ, ãîðõàð ãÿçÿáèìäÿí. Ù.Úàâèä.
àäàì; áîñòàí÷û. Äèððèêëÿðäÿ äèçèíÿúÿí ÷èð-
ÄÈÐÈËÒÌß “Äèðèëòìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿêëè äèððèê÷èëÿð ëÿê ñóëàéûðäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
ÄÈÐÈËÒÌßÊ ô. 1. Úàíëàíäûðìàã, ùÿéàòà
ÄÈÐÐÈÊ×ÈËÈÊ èñ. Äèððèê÷èíèí èøè, ïåøÿñè,
ãàéòàðìàã, éåíèäÿí åíåðæè âÿ ãöââÿò âåð-
ìÿøüóëèééÿòè; äèððèê áåúÿðìÿ èøè; áîñòàí÷ûëûã.
ìÿê, ðóùëàíäûðìàã. Îðãàíèçìè äèðèëòìÿê. Áó
ÄÈÐÑßÊ èñ. 1. Ãîë èëÿ áèëÿê àðàñûíäà îëàí
ñó ìÿíè äèðèëòäè. Äàü ùàâàñû õÿñòÿíè äèðèëòäè.
áöêöéöí áàéûð ùèññÿñè. Áÿçÿí Äèëøàä õàíûì
– [Ùÿúÿð õàíûì:] Îüëóì, ×èíýèç, ìÿíÿ éå-
öçöãîéëó óçàíûá, äèðñÿêëÿðèíè éåðÿ ãîéàðàã
íèäÿí ðóù âåðèá äèðèëòäèí, Àëëàù ñÿíè ùÿð áÿ-
÷àéû íÿëáÿêè èëÿ è÷ÿð âÿ àéàãëàðûíû ïàðò-ïàðò
ëàäàí ùèôç åòñèí. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
éåðÿ äþéÿðäè. Ò.Ø.Ñèìóðã. Äèéàð êèøè äèðñÿéè
2. Äèíè-ìèñòèê òÿñÿââöðëÿðäÿ: þëö ùàëûíäàí
èëÿ àðâàäûíà òîõóíóá ïû÷ûëäàäû.. ß.Ìÿì-
úàíëû – äèðè ùàëà ýÿòèðìÿê, úàí âåðìÿê. Áàäè-
ìÿäõàíëû.
ñÿáà Èñà êèáè ýÿð÷è äèðèëäèð þëöéè; ßíáÿðôèøàí
2. Èêè âÿ äàùà ÷îõ ùèññÿäÿí èáàðÿò îëàí áèð
çöëôöí äÿìè áàäè-ñÿáàéÿ òÿí åäÿð. Íÿñèìè.
øåéèí áóúàã øÿêëèíäÿ áèðëÿøÿí ÷ûõûíòûñû, óçóí
[Íàçëû:] Àíà, äåéèðëÿð, áó ýÿëÿí ãîíàüûìûç
áèð øåéèí ÿéèëÿðÿê òÿøêèë åòäèéè áóúàãøÿêèëëè
þëöëÿðè äèðèëäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
áöêöê, áóúàã ýóøÿ.
3. ìÿú. Ýþç ãàáàüûíà ýÿòèðìÿê, ýþç þíöí-
3. Àøàüû ÿéèëÿí, éûõûëàí áèð øåéèí àëòûíà
äÿ úàíëàíäûðìàã. Øåðèì, áó ùèêìÿòè àëÿìÿ
âóðóëàí ïàéà, äÿñòÿê, àüàú âÿ ñ.; äàéàã.
◊
áèëäèð; Õÿéàë þëÿíëÿðè áÿçÿí äèðèëäèð. Ì.Ðàùèì.
Äèðñÿê ýþñòÿðìÿê – öç äþíäÿðìÿê,
äàë ÷åâèðìÿê. [Åøèêàüàñû:] Þìÿð õàí êèìè
// ìÿú. Óíóäóëìóø, õàòèðÿäÿí ñèëèíìèø, òÿðê
áèð äèëàâÿð [Ôÿòÿëè õàíà] ãûëûã åëÿéèð, àììà
åäèëìèø áèð øåéè éåíèäÿí áÿðïà åòìÿê; äèð-
àõìàã Ìÿììÿäùÿñÿí äèðñÿê ýþñòÿðèðäè.
÷ÿëòìÿê.
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÄÈÐÈÍÝß èñ. 1. Á à õ äèðèíýè. Àðàáèð äè-
ÄÈÐÑßÊÚÈÊ èñ. Êè÷èê äèðñÿê.
ðèíýÿ (îéóí ùàâàñû) ÷àëàíäà ìöòðöá îéíà-
ÄÈÐÑßÊËßÌß “Äèðñÿêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ìàüà áàøëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè. [Íàçëû] åëÿ áèë,
ÄÈÐÑßÊËßÌßÊ ô. 1. Äèðñÿéè èëÿ éàâàøúà
÷àëüûñûç, äèðèíýÿñèç äÿ îëñà, áó äÿãèãÿ ùþê-
âóðìàã, èòÿëÿìÿê; äèðñÿéèíè òîõóíäóðàðàã
ìÿí îéíàìàã èñòÿéèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
áèð øåé áèëäèðìÿê. Éàíûíäà îòóðàíû äèðñÿêëÿ-
2. Óøàãëàðû, èëê àéàã à÷àðêÿí éåðèìÿéÿ
éèá îéàòäû.
àëûøäûðàí àðàáàúûã; éöéöðÿê.
2. Äèðñÿéèíäÿí òóòìàã.
ÄÈÐÈÍÝÈ èñ. ìóñ. Ìóüàìàò ùèññÿëÿðè àðà-
ÄÈÐÑßÊËßÍÌßÊ 1. ìÿúù. Äèðñÿêëÿ éà-
ñûíäà ÷àëûíàí éöíýöë âÿ îéíàã ìóñèãè ïàð-
âàøúà âóðóëìàã.
÷àëàðû. Àçÿðáàéúàí õàëã ìóñèãèñè þë÷öëÿðèí-
2. ãàéûä. Äèðñÿéè èëÿ ñþéêÿíìÿê. Äèðñÿê-
äÿí ÿí ÷îõ èíêèøàô åäÿí, ñàçÿíäÿëÿð àðàñûí-
ëÿíäè, áàøûíû ãîéäó âÿ éàòäû. – Äèðñÿêëÿíäè
äà “ö÷ áàäàì áèð ãîç” äåéèëÿí âÿçí ÿñàñûí-
éåðèíäÿ; Ýþç ýÿçäèðäè îòàüà. Ð.Ðçà. Êè÷èê-
äà îëàí äèðèíýèëÿðäèð. ß.Áÿäÿëáÿéëè. // Öìó-
õàíûì ïÿíúÿðÿéÿ äèðñÿêëÿíèá ÷ÿíÿñèíè îâúó-
ìèééÿòëÿ, îéíàìàã ö÷öí ÷àëûíàí éöíýöë
íà àëìûø, ùÿéÿòÿ áàõûðäû. Ìèð Úÿëàë. Éàñàâóë-
ùàâà. Äèðèíýè ÷àëìàã.
áàøûíûí àëòûíäàêû äþøÿê, äèðñÿêëÿíäèéè áàëûø âÿ
ÄÈÐÈÑÎÉÀÍ èñ. äàí. Àìàíñûç, ðÿùìñèç,
ìöòÿêêÿëÿð éóìøàã ãóçó éóíóíäàí, çÿðèô ãó
èíñàôñûç. // Ùÿääèíäÿí àðòûã òàìàùêàð àäàì
òöêöíäÿí èäèñÿ äÿ, î éåíÿ äèíúÿëÿ áèëìèðäè.
ùàããûíäà.
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ÄÈÐÐÈÊ1 èñ. Ñÿáçÿâàò, ýþéÿðòè âÿ ñ. ÿêèëÿí
ÄÈÐÑßÊËÈ ñèô. 1. Äèðñÿéè îëàí, éàõóä äèð-
éåð; áîñòàí. Äèððèê áèòêèëÿðè. – Áÿçè àäàìëàð
ñÿêëÿð øÿêëèíäÿ îëàí (á à õ äèðñÿê 2 âÿ 3-úö
äà þç äèððèê éåðëÿðèíäÿ ÷àëûøûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìÿíàëàðäà). Äèðñÿêëè âàë, áîðó.
..Áàéðàì áÿçÿí èøÿ ýåòìèðäè. Þç ùÿéÿòèíèí
2. ìÿú. äàí. Ãöââÿòëè, ãîëóýöúëö, ñþçöêå-
÷ÿïÿðèíè ìþùêÿìëÿíäèðèð, àüàúëàðûíà ãóëëóã
÷ÿí. Äèðñÿêëè àäàì.
åäèð, ñóéó þç ùÿéÿòèíÿ ýÿòèðèá äèððèéèíè, àüàú-
ÄÈÐÑßÊØßÊÈËËÈ á à õ äèðñÿêâàðè.
ëàðûíû ñóâàðûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
ÄÈÐÑßÊÂÀÐÈ ñèô. Äèðñÿéÿ îõøàéàí, äèð-
ÄÈÐÐÈÊ2 èñ. äàí. Åâ ìöõÿëëÿôàòû, åâ øåéëÿðè.
ñÿê øÿêëèíäÿ îëàí, äèðñÿê êèìè áöêöê îëàí.
645
ÄÈÑÙÀÐÌÎÍÈÊ
ÄÈÑÒÈËËß
´
ÄÈÑÙÀÐÌÎÍÈÊ ñèô. Ùàðìîíèéàñûç, àùÿíý-
ÄÈÑÏËÅÉ èñ. [èíý.] Êèíåñêîïëó ãóðüó,
ñèç.
úèùàç.
´
ÄÈÑÙÀÐÌÓÍÈÉÀ [éóí.] ìóñ. Ùàðìîíè-
ÄÈÑÏÓÒ èñ. [ëàò.] Åëìè, ÿäÿáè âÿ ñ. ìþâ-
éàíûí ïîçóëìàñû; àùÿíýñèçëèê.
çóéà äàèð à÷ûã ìöáàùèñÿ. ßäÿáè äèñïóò. Òàìà-
ÄÈÑÊ [éóí.] 1. Éàñòû, äàèðÿâè ëþâùÿ. // èäì.
øàäàí ñîíðà ÿñÿð ùàããûíäà äèñïóò êå÷èðèëäè.
Óçàüà àòìàã ö÷öí ùÿìèí øÿêèëäÿ îëàí èäìàí
ÄÈÑÏÓÒ×Ó èñ. Äèñïóòäà èøòèðàê åäÿí àäàì,
àëÿòè. Äèñê òóëëàìà éàðûøû. // Ìàøûíûí âÿ ñ. ãóð-
äèñïóò èøòèðàê÷ûñû.
üóíóí éàñòû, äàèðÿ, ùàëãà øÿêëèíäÿ îëàí ùèññÿ-
ÄÈÑÑÅÐÒÁÍÒ [ëàò.] Ìöäàôèÿéÿ äèññåðòà-
ñè. Òåëåôîíóí äèñêè. – Ãàçûìà òóðáèíèíèí äèñê-
ñèéà ùàçûðëàéàí âÿ éà äèññåðòàñèéà ìöäàôèÿ
ëÿðè ïîëàääàí, éà äþéöëÿí ÷óãóíäàí òþêìÿ
åäÿí øÿõñ.
öñóëó èëÿ ùàçûðëàíûð. Ñ.Ãóëèéåâ.
ÄÈÑÑÅÐÒÁÑÈÉÀ [ëàò.] Åëìè äÿðÿúÿ àëìàã
2. àñòð. Ýöíÿøèí, Àéûí, ïëàíåòëÿðèí Éåð-
ö÷öí òÿãäèì åäèëÿí åëìè òÿäãèãàò ÿñÿðè. Äèñ-
äÿí ýþðöíÿí äàèðÿâè ÷åâðÿñè. Àíúàã âàõòà-
ñåðòàñèéà öçÿðèíäÿ èøëÿìÿê. – [Ñÿäÿô:] Ïðîôåñ-
øûðû Àé äèñêèíèí ýàù øÿðã, ýàù ãÿðá, ýàù øè-
ñîð, ýþçöíöç àéäûí, äàùà áèð ñöðïðèç. Øåéäà
ìàë, ýàù äà úÿíóá êÿíàðëàðûíäà ÿêñ éàðûì-
äèññåðòàñèéàñûíäà áèçÿ áàëòà ÷àëûð. ß.Ìÿì-
êöðÿäÿí åíñèç çîíàëàð ìöøàùèäÿ åòìÿê îëóð.
ìÿäõàíëû.
ÄÈÑÑÈÄÅÍÒ èñ. [ëàò.] Áàøãà úöð äöøöíÿí,
ÄÈÑÊÁÍÒ [ëàò.] ìóñ. Çèë óøàã ñÿñè. // Áó
úöð ñÿñè îëàí îõóéàí óøàã.
áàøãà ôèêèðëè.
ÄÈÑÑÈÌÈËÉÁÑÈÉÀ [ëàò.] 1. Îõøàðëûüû, áÿí-
ÄÈÑÊÅÒ èñ. òåõ. Êîìïéóòåðäÿ éàçûì äèñêè.
çÿðëèéè ïîçàí äÿéèøèêëèê.
ÄÈÑÊËßÌß “Äèñêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
2. áèîë. Îðãàíèçìèí ôÿàëèééÿòè ïðîñåñèíäÿ
ÄÈÑÊËßÌßÊ ô. ê.ò. Òîðïàüû äèñêëè ìàëà,
ìöðÿêêÿá öçâè ìàääÿëÿðèí äàüûëìàñû, ïî-
êóëòèâàòîð âÿ ñ. èëÿ áåúÿðìÿê.
çóëìàñû, ïàð÷àëàíìàñû. Îðãàíèçìäÿ úàíëû
ÄÈÑÊËßÍÌß “Äèñêëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ìàääÿëÿðèí éàðàíìàñû (òîïëàíìàñû) èëÿ ÿëà-
ÄÈÑÊËßÍÌßÊ ìÿúù. ê.ò. Äèñêëè ìàëà,
ãÿäàð îëàðàã, ùöúåéðÿëÿðèí âÿ úàíëû ìàääÿ-
êóëòèâàòîð âÿ ñ. èëÿ áåúÿðèëìÿê (òîðïàã).
ëÿðèí ïàð÷àëàíìàñû ïðîñåñè äÿ ýåäèð êè, áóíà
ÄÈÑÊËÈ ñèô. Äèñêè îëàí. Äèñêëè ìàëà. Äèñêëè
äà äèññèìèëéàñèéà äåéèëèð. “Ãàðàìàë”.
àëÿò.
3. äèë÷. Àðäûúûë ýÿëÿí åéíè ñÿñëÿðäÿí áèðè-
ÄÈÑÊÚÑÑÈÉÀ [ëàò.] Ùÿð ùàíñû áèð ìöáà-
íèí áàøãà ñÿñëÿ ÿâÿç îëóíìàñû (ìÿñ.: “çÿðÿð”
ùèñÿëè ìÿñÿëÿíèí èúëàñäà, ìÿòáóàòäà âÿ ñ. äÿ
ÿâÿçèíÿ “çÿðÿë”).
àçàä, à÷ûã ìöçàêèðÿñè. Äèñêóññèéà êå÷èðìÿê.
ÄÈÑÑÎÍÁÍÑ [ôð.] ìóñ. Ñÿñëÿðäÿ àùÿíý-
ßäÿáèééàò ìÿñÿëÿñèíÿ ùÿñð îëóíìóø äèñêóñ-
ñèçëèê, ãàðûøûãëûã, óéüóíñóçëóã; àùÿíý ïîç-
ñèéà. – Äèñêóññèéàäà éàçû÷ûëàð, ÿäÿáèééàòøö-
üóíëóüó. [Ýöëñàáàù:] ×ûüûðìàã ëàçûì äåéèë,
íàñëàð, òÿíãèä÷èëÿð, àëèìëÿð èøòèðàê åòìèøëÿð.
éîëäàø Ìèðçÿ Úàìàë... ×ûüûðûðñûíûç, òîíäàí ÷û-
ÄÈÑÏÀÍÑÉÐ [ôð.] Õöñóñè ìöàëèúÿ âÿ ìöí-
õàðûðñûíûç, äèññîíàíñ ÿìÿëÿ ýÿëèð. Ú.Úàááàðëû.
òÿçÿì òèááè íÿçàðÿò éîëó èëÿ õÿñòÿëèêëÿðèí
ÄÈÑÒÁÍÑÈÉÀ [ëàò.] 1. Ìÿñàôÿ, àðà, ìÿíçèë.
ãàáàüûíû àëìàãëà ìÿøüóë îëàí òèááè ìöÿññèñÿ.
2. Äÿìèð éîëóíäà, øîñå âÿ ñó éîëóíäà
Âÿðÿì äèñïàíñåðè.
èíçèáàòè-òåõíèêè áþëýö ìÿíòÿãÿñè. Éîë äèñ-
ÄÈÑÏÀÍÑÅÐÈÇÁÑÈÉÀ [ôð.] á à õ äèñïàí-
òàíñèéàñû.
ñåðëÿøäèðìÿ.
ÄÈÑÒÈËËÁÒ [ëàò.] êèì. Äèñòèëëÿ íÿòèúÿñèí-
ÄÈÑÏÀÍÑÅÐËßØÄÈÐÌß ô.èñ. òèá. Äèñïàí-
äÿ àëûíàí ìàéå. Áóõàðëàíìà âÿ éà ãàéíàìà
ñåðëÿð âàñèòÿñèëÿ íÿçàðÿò âÿ òèááè-ïðîôèëàêòèê
ïðîñåñèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí áóõàðëàðû àéûðûá
éàðäûì ñàùÿñèíäÿ ýþðöëÿí òÿäáèðëÿð ñèñòåìè.
ìàéåëÿøäèðèðëÿð. Áó ïðîñåñÿ äèñòèëëÿ, àëûíìûø
ÄÈÑÏÉÒ×ÅÐ [èíý.] õöñ. Íÿãëèééàòûí ùÿðÿ-
ìàéåéÿ èñÿ äèñòèëëàò äåéèëèð. Ì.Ìÿììÿäëè.
êÿòèíè, éàõóä ìöÿññèñÿíèí èøèíèí ýåäèøèíè áèð
ÄÈÑÒÈËËÁÒÎÐ [ëàò.] õöñ. Ìàéåëÿðè äèñòèëëÿ
ìÿðêÿçè ìÿíòÿãÿäÿí èäàðÿ åäÿí èø÷è. Äÿ-
åäÿí úèùàç; ÿíáèã.
ìèðéîë ñòàíñèéàñû äèñïåò÷åðè. Áàø äèñïåò÷åð.
ÄÈÑÒÈËËß [ëàò.] õöñ. Ìàéåëÿðè ãàéíàäà-
ÄÈÑÏÅÒ×ÅÐËÈÊ èñ. Äèñïåò÷åðèí èøè, âÿçè-
ðàã ÿñàñ òÿðêèá ùèññÿëÿðèíÿ àéûðìàãëà òÿìèç-
ôÿñè. Äèñïåò÷åðëèê åòìÿê.
ëÿìÿ, ñàôëàøäûðìà; òÿãòèð. Ñóéó äèñòèëëÿ åò-
646
ÄÈÑÒÐÎÔÈÉÀ
ÄÈØ
ìÿê. – Ùÿðýàù ìàéå áÿðê ìàääÿíèí ìÿùñó-
ìÿê – áîéóí ÿéìÿìÿê, áîéóí ãà÷ûðìàã.
ëó øÿêëèíäÿäèðñÿ, îíó àéûðìàã ö÷öí äèñòèëëÿ
Äèø ùÿäèéè – óøàãëàðûí äèø ÷ûõàðìàñû ìöíà-
öñóëóíäàí èñòèôàäÿ åäèðëÿð. Ì.Ìþâñöìçàäÿ.
ñèáÿòèëÿ áèøèðèëÿí éåìÿê. Äèø èòèëÿìÿê
..Ñöçýÿú êàüûçûíû áöêäöêäÿí ñîíðà îíó ãûôà
– 1) ãèñàñ, èíòèãàì àëìàã, ÿâÿç ÷ûõìàã ö÷öí
êèï éåðëÿøäèðèá äèñòèëëÿ åäèëìèø ñó èëÿ èñëàäûð-
ñÿáÿá àðàìàã, ùàçûðëàíìàã; 2) áèð øåéÿ ýþç
ëàð. Ù.Øàõòàõòèíñêè.
äèêìÿê, ÿëÿ êå÷èðìÿéÿ ùàçûðëàíìàã. Äèø
ÄÈÑÒÐÎÔÈÉÀ èñ. [ëàò.] Ìàääÿëÿð ìöáà-
êå÷èðìÿê – ùàããû îëìàéàí áèð èøÿ ãàðûøìàã.
äèëÿñè èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã, îðãàíèçìèí ãèäà-
Äèø êèðÿñè êþùí. – 1) êå÷ìèøäÿ êÿíäëèëÿðäÿí
ëàíìà ïîçüóíëóüó.
àëûíàí âåðýèëÿðäÿí áèðèíÿ õàëã àðàñûíäà âåðè-
ÄÈØ èñ. 1. Éåéèëÿí øåéè òóòìàã, äèøëÿìÿê,
ëÿí àä; 2) ãîíàãëûãäàí ÿëàâÿ ãîíàüà âåðèëÿí
õûðäàëàìàã âÿ ÷åéíÿìÿê ö÷öí àüûçäà îëàí
ïóë, ìàë âÿ ñ. Äèø ãûúàìàã (ãûúàòìàã) –
ñöìöê òþðÿìÿ. Óøàüûí äèøè ÷ûõûð. Äèøè àüðû-
1) ùÿäÿëÿìÿê, ãîðõóòìàã. Êèíàéÿëè áàõûø-
ìàã. Äèøè èëÿ òóòìàã. Äèøè èëÿ ãîïàðìàã. Äèøè
ëàðëà äèø ãûúàéûð áèð èáëèñ òÿê; Àéûðìàéûð ýþç-
ãàìàøìàã. Äèøëÿðèíè õûð÷ûëäàòìàã. Àüûë
ëÿðèíè î, çÿíúèíèí äîäàüûíäàí.. Ñ.Âóðüóí;
äèøè – èéèðìè éàøäàí ñîíðà ÷ûõàí àõûðûíúû áþ-
2) ÿëÿ êå÷èðìÿê íèééÿòèíäÿ îëìàã, ýþç äèêìÿê.
éöê äèø. Äèøè äîëäóðìàã – äèøè ïëîìáëàìàã,
Äèø ãóðäàëàìàüà áèð ÷þïö éîõäóð – ÷îõ
äèøÿ ïëîìá ãîéìàã. Êÿñÿí äèøëÿð – àüçûí
êàñûáäûð, ùå÷ íÿéè éîõäóð. Äèø ñàëìàã
ãàáàã òÿðÿôèíäÿ îëóá, éåéèëÿí øåéè êÿñèá
– 1) ãîúàëìàã (ùåéâàíëàð ùàããûíäà); 2) ñöíè
äîüðàìàã âÿçèôÿñèíè ýþðÿí äèøëÿð. Êþïÿê
äèø ãîéìàã. Ùÿêèì îíóí äèøëÿðèíè ñàëäû. Äèø
äèøëÿð – àüçûí éàí òÿðÿôèíäÿ îëàí äèøëÿð.
òàããûëäàòìàã – ùÿäÿëÿìÿê, ãîðõóòìàã. Äèø
Ãàáàã äèøëÿð – á à õ þí äèøëÿð. Þí äèøëÿð
éåðè – áèð øåéèí äèøëÿíäèéè éåðäÿ ãàëàí äèø èçè,
– á à õ êÿñÿí äèøëÿð. ßëëèñèíäÿ ÿëèô ãÿääèí
äèøëÿê éåðè. Äèø(è)-äûðíàüû èëÿ; äèøè èëÿ,
÷ÿêèëÿð; Àëòìûøûíäà þí äèøëÿðèí òþêöëÿð. “Êîð-
äûðíàüû èëÿ – ÿçàáëà, ÿçèééÿòëÿ, ÷îõ ìÿøÿã-
îüëó”. Ñöä äèøè – óøàüûí àüçûíäà ÷ûõàí âÿ
ãÿòëÿ. Òåëëè äèøè èëÿ, äûðíàüû èëÿ ÷àëûøìûø,
àëòû éàøäàí ñîíðà òþêöëöá äàèìè äèøëÿðëÿ ÿâÿç
àõûðäà Èñëàì ö÷öí ÿìÿëëè-áàøëû áèð åâ-åøèê
îëóíàí áèðèíúè äèøëÿð. Ãàðàúà äÿäÿ èñÿ áà-
äöçÿëòìèøäè. Ñ.Ùöñåéí. // Âàð ýöúö èëÿ, áà-
øûíû àøàüû ñàëûá ñÿññèçúÿ ýöëöðäö âÿ ãîúàíûí
úàðäûüû ãÿäÿð. Àéàç äà äèø-äûðíàüû èëÿ äöø-
ýöëöøö ñöä äèøëÿðè òÿçÿúÿ òþêöëìÿéÿ áàøëà-
ìÿíëÿðè ÿçèð, êå÷èð; Ãûëûíú, ãàëõàí øàããûëòûñû
ìûø áèð óøàã ýöëöøöíö àíäûðûðäû. ß.Ìÿì-
ãîðõó ñàëûð öðÿêëÿðÿ. À.Øàèã. Éåíÿ î èíñàí
ìÿäõàíëû. Ñöíè äèø, òàõìà äèø – ñîíðàäàí
äàøëàðäàí, ãàéàëàðäàí òóòàúàã, äèøè èëÿ,
ãàéðûëìà äèø, ãîéìà äèø. Éàí äèøëÿð – á à õ
äûðíàüû èëÿ òîðïàãäàí éàïûøûá ãóðòàðìàüà
êþïÿê äèøëÿð.
÷àëûøàúàãäûð. Ì.Èáðàùèìîâ. Äèøÿ âóðìàã –
2. Ìöõòÿëèô àëÿòëÿðèí, ìàøûí ùèññÿëÿðèíèí,
á à õ äèøèíÿ âóðìàã. Àíúàã ùÿëÿ áèð äèøè-
÷àðõëàðûí êÿíàðëàðûíäà, öñòöíäÿ, éàõóä óú
ìèçÿ âóðàã, áÿðêèíè-áîøóíó áèëÿê. Ú.Úàá-
òÿðÿôèíäÿ îëàí óúóèòè ÷ûõûíòû âÿ éà äèëèê-äèëèê
áàðëû. Äèøÿ-äèëÿ äöøìÿê – á à õ äèëÿ-äèøÿ
ùèññÿëÿðäÿí ùÿð áèðè. Ìèøàðûí äèøëÿðè. Ñààò
äöøìÿê (“Äèë-äèø”äÿ). Äèøè áàüûðñàüûíû
÷àðõûíûí äèøëÿðè. Äàðàüûí äèøëÿðè.
êÿñìÿê – äàõèëÿí ÿñÿáè ùàë êå÷èðìÿê, ÿñÿ-
3. Áÿçè ìåéâÿëÿðèí äèëèì øÿêëèíäÿ îëàí
áèëÿøìÿê, ùèðñèíè áöðóçÿ âåðÿ áèëìÿìÿê.
ùèññÿëÿðèíäÿí ùÿð áèðè. Áèð äèø ñàðûìñàã.
Äèøè áàüûðñàüûíû êÿñÿí Øèðçàä áóðà ãÿäÿð
4. Ìåéâÿíèí ùÿð äÿôÿñèíäÿ äèøëÿ ãîïàðû-
äóðóá ýþçëÿäè. Ì.Èáðàùèìîâ. ..Âåéñ äèøè áà-
ëàí ùèññÿñè. Áèð äèø àëìà. Áèð äèø õèéàð.
üûðñàüûíû êÿñÿ-êÿñÿ äöøöíäö. ß.ßáöëùÿñÿí.
◊ Úàíûíû äèøèíÿ òóòìàã – á à õ úàí. Äèø
Äèøè áàòìàã – þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿê, ýöúö
àüàðòìàã – á à õ äèøèíè àüàðòìàã 1-úè ìÿ-
÷àòìàã. Äèøè áàòìàìàã – þùäÿñèíäÿí ýÿëÿ
íàäà. Äèø äÿéèøìÿê – 1) á à õ äèø äèøÿìÿê;
áèëìÿìÿê, ýöúö ÷àòìàìàã, òÿñèðè îëìàìàã,
2) ìÿú. éåìÿéèíè äÿéèøìÿê, ùÿìèøÿ áèð øåé
òÿñèð åäÿ áèëìÿìÿê. [Êîñàîüëó:] ..Êÿíäèìèç-
éåìÿìÿê. Äèø äèøÿìÿê – äèø òÿçÿëÿìÿê,
äÿ ìÿíèì ÿëåéùèìÿ ãðóïïà âàð. Àíúàã îíó
éåíèäÿí äèø ÷ûõàðìàã. Óøàã êå÷ÿí èë äèø-
áèëèí êè, ìÿíÿ ùå÷ êÿñèí äèøè áàòìàéàúàã.
ëÿðèíè äèøÿìÿéÿ áàøëàìûøäûð. Äèø ÿòè – àüûçäà
È.Øûõëû. Äèøè äèøèíÿ äÿéìÿê – á à õ äèøëÿðè áèð-
äèøëÿðèí äèáèíè ÿùàòÿ åäÿí ÿò. Äèø ýþñòÿð-
áèðèíÿ äÿéìÿê. ..Áàëàúà Íèéàç ñîéóãäàí äèøè
647
ÄÈØÀ×ÀÍ
ÄÈØßÊËÈ
äèøèíÿ äÿéäèêäÿ ãåéðè-èõòèéàðè îëàðàã àíàñû-
ÄÈØÚÈÊ èñ. 1. Êè÷èê äèø.
íûí ãîëóíäàí éàïûøäû.. Ì.Èáðàùèìîâ. Äèøè
2. õöñ. Á à õ äèø 2-úè ìÿíàäà.
ãàðíûíäà îëìàã – ùèéëÿýÿð, ýèçëè èø ýþðÿí
ÄÈØÚÈÊËÈ ñèô. õöñ. Äèøúèêëÿðè îëàí (á à õ
àäàì ùàããûíäà. Éîõ, äöøìÿíèí äèøè ãàðíûí-
“äèøúèê” 2-úè ìÿíàäà).
äà îëóð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äèøèíäÿ øèðÿ ãàëìàã –
ÄÈØ×ßÊßÍ èñ. Éàðàðñûç äèøè ÷ÿêìÿê ö÷öí
äàäàíìàã, àëûøìàã, þéðÿøìÿê, àäÿò åòìÿê.
àëÿò. // Éàðàðñûç äèøè ÷ÿêÿí ùÿêèì.
Äèøèíÿ âóðìàã – ñûíàìàã, äàäìàã. Äèøèíè
ÄÈØ×ÞÏÖ èñ. Äèøëÿðèí àðàñûíû òÿìèçëÿìÿê
àüàðòìàã – 1) àúûã âåðìÿê, ýöëìÿê, èñòåù-
ö÷öí ÷þï âÿ ñ.
çà åòìÿê. Âåéñ äàõèëè áèð ùÿçëÿ [Ùÿìçÿéÿ]
ÄÈØ-ÄÀÌÀÃ èñ. äèë÷. Äèø âÿ äàìàüûí âà-
äèøèíè àüàðòäû. ß.ßáöëùÿñÿí; 2) á à õ äèøëÿðè-
ñèòÿñèëÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí (ñÿñ âÿ ñ.). Äèø-äàìàã
íè àüàðòìàã. Äèøèíè äèøèíÿ ãûúàìàã – áÿðê
ñàèòëÿðè.
ùèðñëÿíìÿê. Ôÿðìàí äèøèíè äèøèíÿ ãûúàäû:
ÄÈØÄÀÍ ñèô. äàí. 1. Äèøè äöøìöø.
– Úÿùÿííÿì îë!.. ß.Àáàñîâ. Äèøèíè ãûúà-
2. Äèøëÿðè èðè îëàí.
ìàã – èíòèãàì àëìàã ö÷öí áÿùàíÿ àðàìàã,
ÄÈØÄÀØÛ èñ. Äèøëÿðäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí äàøà-
öçÿðèíÿ àòûëìàüà ùàçûðëàøìàã. Èíäè äÿ äèøèíè
îõøàð õûðäà òþðÿìÿ.
ãûúàìûø Ãàúàð; Èðàíû òàëàéûð î ãàðò úàíàâàð.
ÄÈØÄßÊ1 èñ. ìÿù. Ùÿñèð òîõóíìàñûíäà èø-
Ñ.Âóðüóí. Äèøèíèí äèáèíäÿí ÷ûõàíû äåìÿê
ëÿäèëÿí äèøëè àüàú àëÿò.
– àüçûíà ýÿëÿíè äåìÿê, áÿðê ñþéìÿê. [Òàùèð:]
ÄÈØÄßÊ2 á à õ äèøëÿê. [Øàùãóëó:] Àðòûã
Éÿíè àòàí äåéèð êè, ìÿíÿ äèøèíèí äèáèíäÿí ÷û-
äàíûøñàí, âàëëàù, ñÿíäÿí äèøäÿê àëëàì êè,
õàíû äåýèíÿí? Ì.Ùöñåéí. Úàìààò õþðÿê èñòÿ-
öðÿéèí ýåäÿð, ãÿøø åéëÿðñÿí. Í.Âÿçèðîâ.
éèð, ìöäèð äÿ ãàïûíûí àüçûíäà äàéàíûá ùÿð
äèøäÿê-äèøäÿê á à õ äèøëÿê-äèøëÿê.
ýÿëÿíÿ åëàí åëÿéèð êè, àøïàç ãà÷ûá, ñîíðà äà
ÄÈØÄÈ ìÿù. á à õ äèøëÿ.
Óìóäóí ãàðàñûíúà äèøèíèí äèáèíäÿí ÷ûõàíû
ÄÈØ-ÄÈØ ñèô. Äèøëÿð ùàëûíäà îëàí; öçÿðèíäÿ
äåéèð. È.Ìÿëèêçàäÿ. Äèøëÿðè áèð-áèðèíÿ äÿé-
äèøëÿð, ÷ûõûíòûëàð, êÿðòèêëÿð îëàí; êÿðòèê-êÿð-
ìÿê, äèøëÿðè òàããûëäàìàã – 1) ñîéóãäàí,
òèê. Ôàðàíûí èøûüû ùöíäöð äàø ùàñàðûí äèø-
ãîðõóäàí, âàùèìÿäÿí ãåéðè-èðàäè îëàðàã äèø-
äèø äèâàðûíà òîõóíóá éàéûëäû. È.Ìÿëèêçàäÿ.
ëÿðè áèð-áèðèíÿ äÿéìÿê. Äèøëÿðè áèð-áèðèíÿ äÿ-
éèð, áöòöí áÿäÿíè ÿñèì-ÿñèì ÿñèðäè. Ì.Ðçàãó-
Äèø-äèø îëìàã – äèëèì-äèëèì îëìàã, äè-
ëóçàäÿ; 2) áÿðê öøöìÿê.
ëèêëÿíìÿê, öçÿðèíäÿ ÷îõëó ÷ûõûíòû ÿìÿëÿ
Äèøëÿðèíè àüàðòìàã
– ñÿáÿáñèç ýöëìÿê, èðèøìÿê. Èíäè èñÿ ùþðìÿòëè
ýÿëìÿê, êÿëÿ-êþòöð îëìàã.
áèð òàíûø êèìè ìÿíÿ ñàëàì âåðèð âÿ äèøëÿðèíè
ÄÈØß1 èñ. áîò. ×þëäÿ áèòÿí âÿ ùåéâàí éåìè
àüàðäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Òàìàù äèøèíè ÷ÿê-
êèìè èñòèôàäÿ îëóíàí äÿíëè îò íþâö. Éàçûí
ìÿê. – á à õ òàìàù.
äóìàíëû ýöíëÿðèíäÿ éåðäÿí ýþéÿðÿí äèøÿ
ÄÈØÀ×ÀÍ èñ. õöñ. ×àðõëàðäà, ìåõàíèçìëÿð-
îòëàðû éåéÿí àò ùþðöêäÿ èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äÿ âÿ ñ.-äÿ äèø (2-úè ìÿíàäà) à÷àí àëÿò, äÿç-
ÄÈØß2 èñ. [ôàðñ.] Äèøÿìÿ àëÿòè. Äèøÿ èëÿ äè-
ýàù, ìàøûí âÿ ñ. Áóíëàðûí àðàñûíäà äèøà÷àí
øÿìÿê.
ìàøûí, ôðåçåð àâòîìàòû, ïðåñëÿð âÿ ñ. âàðäûð.
ÄÈØßÁßÍÇßÐ ñèô. Øÿêèëúÿ äèøÿ îõøàéàí.
ÄÈØÀÐÀÑÛ ñèô. äèë÷. Äèøëÿðèí àðàñûíäà òÿ-
ÄÈØßÄßÉßÐ ñèô. Éåéèëÿ áèëÿí, éåìÿëè.
ëÿôôöç îëóíàí. Äèøàðàñû ñàìèòëÿð.
Åâäÿ äèøÿäÿéÿð áèð øåé éîõäóð.
ÄÈØÀÐÕÀÑÛ ñèô. 1. Äèøëÿðèíèí äàë òÿðÿôèíÿ
ÄÈØßÊ òèú. Áèð øåéèí öçÿðèíäÿ, êÿíàðûíäà
éàïûøûã, éà éàõûí îëàí. Äèøàðõàñû ÿòëÿð.
îëàí äèøëÿð, îéóãëàð, ÷ûõûíòûëàð.
2. äèë÷. Äèøëÿðèí àðõà òÿðÿôèíäÿ òÿëÿôôöç îëó-
ÄÈØßÊ-ÄÈØßÊ: äèøÿê-äèøÿê åòìÿê – áèð
íàí. Äèøàðõàñû ñÿñëÿð.
øåéèí öçÿðèíè äèøÿêëÿ îéóã-îéóã, êÿëÿ-êþ-
ÄÈØÁÀÒÀÍ ñèô. Çÿèô éåðè îëàí, ìþùêÿì
òöð åòìÿê.
îëìàéàí.
ÄÈØßÊËÈ ñèô. 1. Äèøÿéè îëàí.
ÄÈØÁÀÒÌÀÇ ñèô. Ìþùêÿì, éåíèëìÿç,
2. Êÿëÿ-êþòöð, ýèðèíòèëè-÷ûõûíòûëû.
ýöú÷àòìàç.
3. Êÿíàðëàðû äèø-äèø, äèøÿê-äèøÿê îëàí. Äè-
ÄÈØÁÀÒÌÀÇËÛÃ èñ. Ìþùêÿìëèê, éåíèë-
øÿêëè éàðïàã. // Äàëàéàí. Ýèúèòêÿí éàðïàüû äè-
ìÿçëèê, ýöú÷àòìàçëûã.
øÿêëè îëóð.
648
ÄÈØßËßÌßÊ
ÄÈØËßÍÌßÊ
ÄÈØßËßÌßÊ á à õ äèøÿìÿê.
ÄÈØÈËÈÊ èñ. Äèøè úèíñèí ùàë âÿ êåéôèééÿòè.
ÄÈØßÌß “Äèøÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÈØÃÀÐÛ èñ. “Äûøàðû” ñþçöíöí ãÿäèì ôîð-
ÄÈØßÌßÊ ô. 1. Äÿéèðìàí äàøûíû äèøÿ èëÿ
ìàñû. ßùàëè áèð-áèð êîìàëàðûíäàí äèøãàðû ÷û-
êÿëÿ-êþòöð åòìÿê. Ãîúà èêèàüûçëû éîíüó ÷ÿ-
õûá, .. êÿíäèí ýåí áèð êö÷ÿñèíÿ äîüðó ýåäèðëÿð.
êèúè èëÿ äàø äèøÿéèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ö.Ùàúûáÿéîâ.
2. Àüçû äèø-äèø îëàí àëÿòëÿðè èòèëÿìÿê. Ìè-
ÄÈØÃÎÇÓ èñ. Ãàáûüû íàçèê, õûðäà ãîç.
øàðû äèøÿìÿê. Îðàüû äèøÿìÿê.
ÄÈØËß èñ. [ðóñ.] Àðàáàéà ãîøóëìóø ãîøà àòûí
3. Éàø éåääèéÿ ÷àòàíäà äèø òþêìÿê. Óøàã
àðàñûíäà îëóá, ãàáàã òÿêÿðëÿðèí îõóíà áÿíä
äèøÿìÿéÿ áàøëàäû.
åäèëÿí óçóí àüàú. Ôàéòîíóí äèøëÿñè. Äèøëÿ àòû.
ÄÈØßÍÌß “Äèøÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÈØËßÊ 1. èñ. Äèøëÿíìèø áèð ïàð÷à. Äèø-
ÄÈØßÍÌßÊ ìÿúù. 1. Äèøÿ èëÿ äèø-äèø åäèë-
ëÿê âóðìàã (ýþòöðìÿê) – äèøëÿìÿê, äèøëÿ
ìÿê, îéóã-îéóã åäèëìÿê, êÿëÿ-êþòöð åäèëìÿê.
ãîïàðìàã. ..Àðàáà÷û .. àðìóäà äèøëÿê âóðà-
2. Èòèëÿíìÿê (àüçû äèø-äèø îëàí àëÿòëÿð).
âóðà àòëàðû òÿðïÿòäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
Áû÷ãû äèøÿíìÿëèäèð. Îðàãëàð äèøÿíäè.
2. èñ. Äèø éåðè.
ÄÈØßÐÌß “Äèøÿðìÿê”äÿí ô.èñ.
3. ñèô. Äèøëÿíìèø, äèøëÿ ãîïàðäûëìûø, äèø éåðè
ÄÈØßÐÌßÊ ô. Úöúÿðìÿê, ÷ûõìàã. Äàüëàð,
ãàëìûø.
÷þëëÿð äèøÿðäè; Íîâðóçýöëö ýþéÿðäè. À.Ñÿùùÿò.
äèøëÿê-äèøëÿê çÿðô Ùÿð éåðè äèøëÿíìèø ùàëäà.
ÄÈØßÐÒÈ èñ. Òÿçÿ úöúÿðìèø áèòêè. Ëÿêëÿð-
ÄÈØËßÌ èñ. á à õ äèøëÿê 1 âÿ 2-úè ìÿíà-
äÿ äèøÿðòèëÿð ýþðöíöð.
ëàðäà. Äèøëÿì-äèøëÿì åòìÿê – ùÿð éåðèíè
ÄÈØßÒÄÈÐÌß “Äèøÿòäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
äèøëÿìÿê, äèøëÿíìÿìèø éåð ãîéìàìàã.
ÄÈØßÒÄÈÐÌßÊ á à õ äèøÿòìÿê.
ÄÈØËßÌß “Äèøëÿìÿê”äÿí ô.èñ. Äèøëÿìÿ
ÄÈØßÒÌß “Äèøÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
÷àé – êè÷èê ãÿíä ïàð÷àñû âÿ éà øèðíè èëÿ è÷èëÿí
ÄÈØßÒÌßÊ “Äèøÿìÿê”äÿí èúá. Äÿéèð-
÷àé; àúû ÷àé. Äóñòàãëàðûí ùÿðÿñèíÿ áèð éåêÿ
ìàíûí äàøûíû óñòàéà äèøÿòìÿê.
ãàðà ÷þðÿê èëÿ áèð ñòÿêàí äèøëÿìÿ ÷àé ýÿòèð-
ÄÈØÈ ñèô. âÿ èñ. 1. Úàíëûëàðûí äîüàí âÿ éó-
äèëÿð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Õîðòäàí:] Áèð
ìóðòëàéàí úèíñè (åðêÿê çèääè). Äèøè áóçîâ.
íÿôÿð .. ãàáàüûíäà áèð ñòÿêàí äèøëÿìÿ ÷àé .. áèð
Ìàäéàí àòëàðûí äèøèñèíÿ äåéèëèð. Äèøè êÿïÿ-
êÿíäëè èëÿ ìöáàùèñÿ åëÿéèðäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
íÿéèí ãàáàã ãàíàäëàðû òöíä-äàð÷ûíû ðÿíýÿ
[Ãÿíáÿðãóëó:] [ßñýÿðèí] éåäèéè, è÷äèéè ùÿìèøÿ
÷àëûð. – ..Ùÿð éóâàäà áèðúÿ äèøè àðû îëàð, îíà
äèøëÿìÿ ÷àé èëÿ ãóðó ÷þðÿê èäè. Á.Òàëûáëû.
øàù äåéÿðëÿð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // Ãàäûí úèíñè,
ÄÈØËßÌßÊ ô. 1. Äèøëÿðè àðàñûíäà ñûõìàã,
ãàäûí ìÿíàñûíäà.
äèøëÿðèíè áàòûðìàã. Úàâàí àíà þç êþðïÿñèíèí
2. äàí. Àëÿòëÿðèí áÿçè íþâëÿðèíèí àäûíà ÿëà-
òîïïóø àéàãëàðûíû áèðäÿí äèøëÿéèð, óøàã ãû-
âÿ îëóíóð. Äèøè ðÿíäÿ èëÿ òàõòàëàðäà íîâ à÷ûðëàð.
äûãëàíûá ýöëöðäö.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
3. Àüàú âÿ îäóíëàðûí éóìøàã íþâö. Äèøè
2. Äèøëÿðè èëÿ ñûõûá ãîïàðòìàã, êÿñìÿê.
ãîâàã àüàúû. Äèøè øàì àüàúû.
Àðìóäó äèøëÿìÿê. ×þðÿêäÿí áèð òèêÿ äèøëÿ-
4. äàí. ×èáàí êèìè éàðàëàðûí áàø åëÿìÿ-
ìÿê. – Àü àëìàíû äèøëÿäèì; Äþðä éàíûí ýö-
éÿí íþâö. Äèøè ÷èáàí.
ìöøëÿäèì. (Áàéàòû). // Éåìÿê ìÿíàñûíäà.
ÄÈØÈÚÈÊ èñ. áîò. Áèòêè ÷è÷ÿêëÿðèíèí äèøè
Èøëÿìÿéÿí äèøëÿìÿç. (Ìÿñÿë).
äþëëöê îðãàíû. [Àéûäþøÿéèêèìèëÿð ôÿñèëÿñè-
3. Ñàíúìàã, äàëàìàã. Ýèúèòêÿí äèøëÿéèð.
íèí] äèøèúèê âÿ éóìóðòàúûãëàðû îëìàäûüû ö÷öí
– Ùÿð êÿñ ìÿíäÿí ñÿíè éàìàí ãàíäûðñà; Éà
òîõóìëàðû ÷ûëïàãäûð. Òîõóìëàðû éåòèøÿíäÿ
ÿãðÿá äèøëÿñèí, éà èëàí, ïÿðèì! Àøûã Àááàñ.
ãîçàëàðû .. ýèëÿìåéâÿ øÿêëèíè àëàðàã ÿòëÿøèð.
ÄÈØËßÌËÈÊ ñèô. Àäÿòÿí, ñàéëàðëà – ...äÿôÿ
Ù.Ãÿäèðîâ
äèøëÿìÿê, äèøëÿéèá ãîïàðòìàã ö÷öí êèôàéÿò
ÄÈØÈÚÈÊËÈ ñèô. áîò. Äèøèúèéè îëàí (÷è÷ÿê).
åäÿí. Èêè äèøëÿìëèê ãÿíä.
Íàðûí÷è÷ÿéè ö÷ òèïäÿ: óçóí äèøèúèêëè, ãûñà äè-
ÄÈØËßÍÌß “Äèøëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
øèúèêëè âÿ îðòà äèøèúèêëè îëóð. È.Àõóíäçàäÿ.
ÄÈØËßÍÌßÊ ìÿúù. 1. Äèøëÿð àðàñûíäà
ÄÈØÈÚÈÊÑÈÇ ñèô. áîò. Äèøèúèéè îëìàéàí
ñûõûëìàã.
(÷è÷ÿê).
2. Äèø èëÿ ãîïàðûëìàã, êÿñèëìÿê.
649
ÄÈØËßÍÌÈØ
ÄÈÂÀÍ
ÄÈØËßÍÌÈØ ô.ñèô. 1. Äèø éåðè ãàëìûø, äèø
øöð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Éåòèì óøàãëàð,
èçëÿðè ýþðöíÿí.
êàñûá àäàìëàð, êå÷ÿëëÿð íàüûëûí àõûðûíäà äèâ-
2. Äèøëÿ ãîïàðäûëìûø, äèøëÿ ñûíäûðûá ãîïàð-
ëÿðÿ, ÿæäàùàëàðà, ïàäøàùëàðà ãàëèá ýÿëäèêäÿ,
äûëìûø. Äèøëÿíìèø ãÿíä.
áàëàúà Ñöëåéìàíûí äà ñåâèíúèíèí ùÿääè-
ÄÈØËÈ ñèô. 1. Äèøè, äèøëÿðè îëàí; äèø-äèø.
ùöäóäó îëìàçäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // ìÿú. ×îõ
Äèøëè ÷àðõ. Êÿíä òÿñÿððöôàòû ìàøûíãàéûðìà
ýöúëö, ãöââÿòëè, úÿñàìÿòëè àäàì âÿ ñ. ùàã-
çàâîäëàðû ö÷ úöð äèøëè ìàëà áóðàõûðäû.
ãûíäà. Ñþêöá äàüûäàðäûí ñàùèëëÿðèíè; Ãàéà-
2. ìÿú. äàí. Ñþçöêå÷ÿí, àüûçëû, íöôóçëó.
ëàð áèëèðäè äèâ ùöíÿðèíè. Ð.Ðçà.
Äèøëè àäàì. – [Àëëàùéàð:] Þçöí áèëèðñÿí êè,
◊ Äèâ àääûìëàðû èëÿ òÿíò. – ÷îõ áþéöê ñö-
îíëàð äèøëè òàéôàäûðëàð. È.Øûõëû.
ðÿòëÿ, ÷îõ èòè. Äèâ àääûìëàðû èëÿ èðÿëèëÿìÿê.
ÄÈØËÈÚß èñ. áîò. Ñÿùëÿá ôÿñèëÿñèíäÿí áèð-
ÄÈÂÀÍ1 èñ. [ôàðñ.] êþùí. 1. Ìÿùêÿìÿ, òðè-
ëÿïÿëè áèòêè (éàðïàãëàðû õàëã àðàñûíäà áîéàã-
áóíàë. ßýÿð Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðèí îíà èêè éöç
÷ûëûãäà èøëÿäèëèð).
ìàíàò áîðúó âàð, êàüûçûíû ãîéñóí äèâàíà.
ÄÈØËÈËÈÊ èñ. 1. Äèøëè øåéèí ùàëû âÿ êåé-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Òàðâåðäè:] Èñòÿìèðÿì
ôèééÿòè.
ìÿñóì áèð ãûç ìÿíèì ö÷öí äèâàíëàðà ñöðöë-
2. ìÿú. äàí. Ñþçö êå÷ìÿ, íöôóçëóëóã, àüûç-
ñöí.. Ú.Úàááàðëû. Ùÿð èêè îáà äèâàí ãàáà-
ëûëûã.
üûíäà îíëàðûí öçÿðèíÿ áàñãûí îëäóüóíó èñ-
ÄÈØÐß êþùí. á à õ äûøàðû. Êèì, äèøðÿäÿ
áàòà ãàëõìûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äèâàí ãóð-
èñòÿéÿì íèøàíûí; Áèð þçýÿ ìÿêàí áèëÿì ìÿ-
ìàã – ìÿùêÿìÿ ãóðìàã. [Øÿìñÿääèí áÿé:]
êàíûí. Ôöçóëè. Ùàìû ÷ûõäû, àíúàã Éóñèô øàù
Ìÿíÿ áþéöê äèâàí ãóðìóøäó. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ãàëäû òÿõòèí öñòöíäÿ, ãàáàüûíäà Õàúÿ Ìö-
Íÿñèìè çàùèäëÿ äóðäó öç-öçÿ; Ñþéëÿäè: –
áàðÿê, áàøãà áèð íå÷ÿ õàúÿ èëÿ âÿ ßçèì áÿé
Ùÿãã àäëû áèð äèâàí ãóðàã. Ñ.Âóðüóí. Äèâà-
ïèøõèäìÿòáàøû âÿ áèð íå÷ÿ ïèøõèäìÿò âÿ îòàã-
íûíû êÿñìÿê – ìöáàùèñÿëÿðèíè (äàâàëàðûíû)
äàí äèøðÿ ôÿððàøëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Êþ-
ùÿëë åòìÿê. [Õàí:] Âàëëàù, áèëìèðÿì êè, áóí-
íöëäÿí äèøðÿ áèð éåð îëäóüóí àøèã õÿéàë åò-
ëàðûí äèâàíûíû íåúÿ êÿñèì? Ùå÷ áåëÿ ÷ÿòèí
ìÿç.. Á.Âàùàáçàäÿ.
äàâàéà ðàñò ýÿëìÿìèøäèì. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÄÈØÑÈÇ ñèô. 1. Àüçûíäà äèøëÿðè îëìàéàí.
2. òàð. Àëè ùþêóìÿò ìÿúëèñè; äèâàíõàíà,
Äèøñèç àüûç – äèøñèç äÿéèðìàí. (Àòà. ñþçö).
ùþêóìÿò èäàðÿñè, äþâëÿò äÿôòÿðõàíàñû. Äþâ-
Êèøè ãóðó ÷þðÿéè äèøñèç äàìàüûíäà þâêÿëÿ-
ëÿòëèéèê, ÿëáÿòòÿ, øÿðàôÿò äÿ áèçèìäèð; Äèâàí
äèêúÿ ÷ÿíÿñè øàããûëäàéûð, ýèúýàùëàðûíäàêû
áèçèì, ÿðáàáè-ùþêóìÿò äÿ áèçèìäèð. Ì.ß.Ñà-
äàìàðëàð îéíàéûðäû. È.Øûõëû.
áèð. Äèâàí ãóðóëìàã – àëè ùþêóìÿò
2. ìÿú. äàí. Çÿèô, ñþçö êå÷ìÿéÿí, àüçû-
ìÿúëèñè ÷àüûðûëìàã. // êþùí. Öìóìèééÿòëÿ,
áîø, íöôóçñóç, èðàäÿñèç. [Çöáåéäÿ:] Ãîúà
ùþêóìÿò èäàðÿëÿðè, ùþêóìÿò. Ìÿðä îëóá íÿð
èíäè äèøñèç áèð èëàíäûð, þìðöíöí ãàëàíûíû çèí-
êèìè ýèðÿê ìåéäàíà; Ýöúöìöçö ýþñòÿðÿê áó
äàíäà ãàëìàëûäûð. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ýöí äèâàíà. “Ãà÷àã Íÿáè”. [Äèëÿí÷è:] Îü-
ÄÈØÑÈÇËÈÊ èñ. 1. Àüûçäà äèøëÿðèí îëìàäû-
ëóì, èíäè ýÿðÿê àäûíû äà äÿéèøäèðÿñÿí, ÷öíêè
üû ùàë.
ßìèðàñëàí ñÿíèí èòìÿéèíè, éÿãèí, äèâàíà
2. ìÿú. äàí. Çÿèôëèê, ñþçöêå÷ìÿçëèê, èðà-
ìÿëóì åäÿúÿêäèð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Âåðäè ãà-
äÿñèçëèê.
÷àãëàðà áó íþâ õÿáÿð: – Äèâàí òÿäáèð åäèá
ÄÈÒÄÈËÈ èñ. ìÿù. Àüúàãàíàä. Ãÿðâÿíä ÷îõ
ñèçè òóòìàüà. Ù.Ê.Ñàíûëû. // êþùí. Ùþêóìÿò
äèòäèëè âÿ ìèë÷ÿê îëàí éåðäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìÿìóðëàðû âÿ éà íöìàéÿíäÿëÿðè. Åëÿ îëìàñûí
Äóðüóí ñóéóí ãûðàüûíäà òîç êèìè äèòäèëè
êè, äèâàí êÿíäÿ ýèðñèí, ìÿí ùàìûäàí ñîíðà
ó÷óøóðäó. Ìèð Úÿëàë.
äóéóã äöøöì. Ñ.Ðÿùèìîâ. Éàçûã êèøè àú-
ÄÈÂ èñ. [ôàðñ.] Øÿðã íàüûëëàðûíäà: ìöñáÿò
ñóñóç, àéàãéàëûí, áàøûà÷ûã, ýþçöéàøëû .. äèâàí
ãÿùðÿìàíëàðà ãàðøû ãîéóëàí ÷èðêèí, åéáÿúÿð,
àäàìëàðûíà éàëâàðûðäû. Ìèð Úÿëàë.
ùÿääÿí àðòûã úÿñàìÿòëè, áóéíóçëó ÿôñàíÿâè
◊ Äèâàí(ûíû) åòìÿê – úÿçàëàíäûðìàã, òÿí-
âöúóä, ùåéâàí. Äèâ èëÿ ïÿðè îëóðìó ùÿì-
áåù åòìÿê, òîé òóòìàã. [Ùàúû Ìóðàä:] Ìÿ-
äÿì? Ôöçóëè. Þçýÿëÿðè ìåøÿäÿ àéûäàí åùòè-
íèì õÿáÿðèì éîõäóð, áó ñààò ñèçèí äèâàíûíûçû
éàò åëÿéÿíäÿ ìöñÿëìàíëàðûí éàäûíà äèâ äö-
åäÿúÿéÿì. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Äèâàí òóòìàã
650
ÄÈÂÀÍ
ÄÈÂÀÍÕÀÍÀ
– ìÿúáóð åòìÿê, éàõóä úÿçàëàíäûðìàã ìÿã-
ìÿç éàõàíäàí ÿë; ×îõ ÷ÿêäèì èìòàùàíÿ áó
ñÿäè èëÿ àìàíñûçúàñûíà çîð èøëÿòìÿê. [Àüà
çöëôö ãÿðàëÿðè. ß.Âàùèä.
Ìÿùÿììÿä øàù Ãàúàð:] Ýÿðÿê ýöúëö ãîøóí
ÄÈÂÀÍßÚßÑÈÍß á à õ äÿëèúÿñèíÿ.
ýþòöðöá ýåäÿñÿí Êèðìàíà. .. Ýÿðÿê Êèðìàí
ÄÈÂÀÍßËßÍÌß “Äèâàíÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ÿùëèíÿ áèð äèâàí òóòàñàí êè, úÿìè Èðàí
ÄÈÂÀÍßËßÍÌßÊ ô. Äèâàíÿ îëìàã, äÿëè
òèòðÿñèí. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àììà àðõàéûí îë,
îëìàã. Ýåíÿ áèð ëåéëèâÿø éàðÿ äèë âåðäè; Êþ-
ÿçèç âÿ óíóäóëìàç Âÿòÿí, ãûçëàðûíà íÿ ãÿäÿð
íöë Ìÿúíóí òÿêè äèâàíÿëÿíìèø. Ì.Â.Âèäàäè.
äèâàí òóòñàëàð äà, îíëàðûí ìÿðä ðóùó ãûðûë-
// Äÿëèëèê åòìÿê.
ìûð, îíëàðûí äèëè äöøìÿíÿ éàëâàðìûð. ß.Ìÿì-
ÄÈÂÀÍßËßØÌß “Äèâàíÿëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿäõàíëû.
ÄÈÂÀÍßËßØÌßÊ ô. Äèâàíÿ îëìàã, äÿ-
ÄÈÂÀÍ2 èñ. [ôàðñ.] Éàõûí âÿ Îðòà Øÿðã
ëèëÿøìÿê, ýåòäèêúÿ àüëûíû èòèðìÿê.
ÿäÿáèééàòûíäà: áèð âÿ éà áèð íå÷ÿ øàèðèí ãà-
ÄÈÂÀÍßËÈÊ èñ. Äÿëèëèê. Òà äöøäö äèëëÿðÿ
ôèéÿ âÿ éà ðÿäèôëÿðèíèí àõûðûíúû ùÿðôëÿðèíÿ
ãÿìè-åøãèì ùåêàéÿòè; Äèâàíÿëèêäÿ òóòäó
ýþðÿ ÿëèôáà ñûðàñû èëÿ äöçöëìöø øåèðëÿð ìÿú-
ñþçöì ùÿð âèëàéÿòè. Ñ.ß.Øèðâàíè. Äèâàíÿ-
ìóÿñè. Ôöçóëè äèâàíû. – [Õîðòäàí:] Òàíûìà-
ëèê åòìÿê – äÿëèëèê åòìÿê, äÿëè êèìè ùÿðÿêÿò
éàíëàð âàð èñÿ, âÿçèð Ìèðçÿ Àüàñûíûí äèâà-
åòìÿê, àõìàã ùÿðÿêÿò åòìÿê, àüûëñûçëûã åò-
íûíû îõóñóíëàð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìÿê. [Ñèòàðÿ:] Íÿ èøäèð áó, áó íÿ äèâàíÿ-
ÄÈÂÀÍ3 èñ. [ôàðñ.] Îòóðìàã âÿ éà óçàíìàã
ëèêäèð åéëÿéèðñÿí ñÿí? Ú.Úàááàðëû.
ö÷öí óçóí éóìøàã òàõò. Éóìøàã ìåøèí äèâàí-
ÄÈÂÀÍßÑßÐ [ôàðñ.] êëàñ. á à õ äèâàíÿ-
ëàðäà, áèëìèðÿì, íÿ õàñèééÿò âàð êè, åëÿúÿ îòó-
âàð. Ñîíðà ýöíäÿí-ýöíÿ äèâàíÿñÿð åòäèí
ðàí êèìè éóõóéà úóìóðñàí. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
ìÿíè ñÿí; Ìÿêòÿáèìäÿí ñîéóäóá, äÿðáÿäÿð
çàäÿ.
åòäèí ìÿíè ñÿí. À.Ñÿùùÿò. Àíúàã äåìÿ òà-
ÄÈÂÀÍ4 èñ. [ôàðñ.] òàð. Òöðêèéÿ ñóëòàíëûüûí-
úèðëÿðÿ åøãèí ÿñÿð åòäè; Äèâàíÿñÿð åòäè.
äà ìÿøâÿðÿò÷è îðãàí.
Ì.ß.Ñàáèð.
ÄÈÂÀÍÁßÉÈ èñ. òàð. ÕÛÕ ÿñðäÿ: ìàùàë
ÄÈÂÀÍßÂÀÐ çÿðô [ôàðñ.] êëàñ. Äÿëè êèìè,
èíçèáàò èäàðÿñèíèí ðÿèñè. [Ìöñéþ Æîðäàí:] Áó
äÿëèúÿñèíÿ. Ñàäûã áÿé ýåäèð, õàí äèâàíÿâàð
ñààòäà Òÿáðèçäÿ îòóðàí èíýèëèñ êîíñóëóíäàí
ýÿçèíèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ñèçèí äèâàíáÿéèíèç ìÿíÿ êàüûç éåòèðäè.
ÄÈÂÀÍßÂßØ [ôàðñ.] êëàñ. á à õ äèâàíÿ-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ìÿììÿäÿëè:] Çàðàôàò
âàð. Ìÿíèì äèâàíÿâÿø êþíëöì; Áèð çöëôè-ïè-
äåéèë. Ñÿí àüçûíäà äèâàíáÿéè äåéèðñÿí.
÷ó òàá èñòÿð. Ìÿùÿììÿä áÿé àøûã.
Í.Âÿçèðîâ.
ÄÈÂÀÍÕÀÍÀ èñ. [ôàðñ.] êþùí. 1. Áîëøåâèê
ÄÈÂÀÍÁßÉÈËÈÊ èñ. òàð. Äèâàíáÿéè âÿçèôÿñè.
èíãèëàáûíäàí ÿââÿë: éåðëÿðäÿ îëàí èíçèáàòè ùþ-
ÄÈÂÀÍ-ÄßÐß äàí. êþùí. á à õ äèâàí1.
êóìÿò èäàðÿëÿðèíÿ âåðèëÿí öìóìè àä. // Áó
[Àéäÿìèð:] Ìÿí äåéèðäèì, äèâàí-äÿðÿ ýþð-
èäàðÿëÿðèí éåðëÿøäèéè áèíà. Áóíëàðûí ÷îõó
ìÿìèø ãûç ãàïûëàðà äöøìÿñèí. Ú.Úàááàðëû.
áèëìèð êè, íÿ èøäÿí þòðö, íÿ òÿãñèðèí âÿ ùàíñû
[Ãÿäèð:] Äèâàí-äÿðÿ ãàïûñû ýþðìÿìèøÿì.
ÿìÿëèí óúóíäàí îíëàðû äèâàíõàíà ãàáàüûíà
Áèðèíÿ ýöëäÿí àüûð ñþç äåìèðÿì. Ìèð Úÿëàë.
òîïëàéûáëàð. Ô.Êþ÷ÿðëè.
Ìÿí ñà÷-áèð÷ÿéèìè äèâàí-äÿðÿ ãàïûñûíäà
2. Ìÿùêÿìÿ âÿ îíóí éåðëÿøäèéè áèíà.
àüàðòìûøàì. ß.Âÿëèéåâ.
[Ùàúû Ôÿðÿú:] Äèâàíõàíàëàðäà áöòöí ìÿ-
ÄÈÂÀÍß èñ. [ôàðñ.] Äÿëè. Ìÿúíóí òÿê äè-
ìóðëàðû òÿíýÿ ýÿòèðìèøÿì. Í.Âÿçèðîâ. Àð-
âàíÿéÿì; Ýÿçèðÿì äàüäà-äàøäà. (Áàéàòû).
âàä áÿäáÿõò îëóá àòàñû åâèíäÿ ãàëàðäû. Àòàñû
Äèâàíÿìèñÿí? Éàõóä äà àõìàã? Ýåò, éîõñà
äà àõóíä îòàüûíäà, äèâàíõàíàëàðäà êÿáèí
éåéÿðñÿí ÿëëè òîõìàã. Õÿòàéè. // Ñèô. ìÿíà-
âÿ òàëàã äàâàñû åäÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
ñûíäà. Äèâàíÿ äÿðâèø. – Ãÿì ÷ÿêìÿ áó ãÿ-
3. òàð. Øÿðã þëêÿëÿðèíäÿ: ïàäøàù ñàðàé-
äÿð, äèâàíÿ êþíöë; Ùÿìèøÿ ðóçèýàð áåëÿ äàð
ëàðûíäà ðÿñìè ãÿáóë îòàüû. Ôÿõðÿääèí âÿ ßëÿä-
îëìàç. Ãóðáàíè. Äèâàíÿ ãàäûíûí î àü ñà÷-
äèí áàø åíäèðèá Òîüðóëóí äèâàíõàíà îòàüûí-
ëàðû; Äàüûëûá ÷èéíèíÿ ñÿïÿëÿíìèøäèð. Ñ.Âóð-
äàí ÷ûõäûëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Øÿðã þëêÿëÿðèíäÿ
üóí. Äèâàíÿ åòìÿê – äÿëè åòìÿê, àüëûíû
ñàðàé ñÿúèééÿëè éàøàéûø áèíàëàðûíûí ðÿñìè ãÿ-
áàøûíäàí àëìàã. Äèâàíÿ åòìÿéèíúÿ ýþòöð-
áóë ùèññÿñè äèâàíõàíà àäëàíûð. ß.Ñàëàìçàäÿ.
651
ÄÈÂÀÍÈ
ÄÈÉÀÐÁßÄÈÉÀÐ
ÄÈÂÀÍÈ1 èñ. [ôàðñ.] ôîëê. Ùÿð ìèñðàñû 15 ùå-
ÄÈÂÀÐÚÛà èñ. Êè÷èê äèâàð, àë÷àã äèâàð.
úàäàí, ùÿð áÿíäè èñÿ 4 ìèñðàäàí èáàðÿò îëàí
ÄÈÂÀÐËÛ ñèô. Äèâàðû îëàí, äèâàð (ùàñàð) ÷ÿ-
àøûã øåèð ôîðìàñû.
êèëìèø. Äèâàðëû áàü. Ñàðû ñàìàíëà ñóâàíìûø
ÄÈÂÀÍÈ2 ñèô. [ôàðñ.] êþùí. 1. Äèâàíà, ùþ-
îëàí ïàë÷ûã äèâàðëû îòàãëàðûí áèðèíäÿ áþéöê
êóìÿòÿ àèä îëàí.
øàèðÿ Ìÿùñÿòè õàíûì, î áèðèíäÿ èñÿ øàèðèí þçö
2. Õöñóñÿí ðÿñìè ôÿðìàí âÿ ÿìðëÿðèí éà-
éàøàéûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
çûëäûüû ÿðÿá éàçûñû íþâëÿðèíäÿí áèðèíèí àäû.
ÄÈÂÀÐËÛÃ ñèô. Äèâàð ö÷öí éàðàðëû, ìöíà-
ÄÈÂÀÐ èñ. [ôàðñ.] 1. Áèíàëàðûí öñòöíö ñàõ-
ñèá. Äèâàðëûã äàø.
ëàìàã âÿ äàõèëèíè áþëìÿëÿðÿ àéûðìàã ö÷öí
ÄÈÂÚÈÊ á à õ äèâçàä.
ìöõòÿëèô òèêèíòè ìàòåðèàëëàðûíäàí ÷ÿêèëÿí
ÄÈÂÅÐÑÁÍÒ [ëàò.] Äèâåðñèéà (òÿõðèáàò) èøè
ñÿää. Äàø äèâàð. Äèâàðà êàüûç ÷ÿêìÿê. Äè-
àïàðàí àäàì, òÿõðèáàò÷û.
âàðûí öç òÿðÿôè. – Ìóõòàð ÿìè åâèí åøèê äèâà-
ÄÈÂÉÐÑÈÉÀ [ëàò.] 1. Çÿðáÿ âóðóëàúàã
ðûíà ñþéêÿíäè. Ì.Ùöñåéí. Äèâàðäàí àñûëìûø
éåðäÿí äöøìÿíèí ôèêðèíè éàéûíäûðìàã ö÷öí
øÿêèë ßçèçè áèð àç ãÿìýèí åëÿäè. Ñ.Ðÿùìàí.
àïàðûëàí ùÿðáè ÿìÿëèééàò.
Äèâàð êàüûçû – ñóâàíìûø îòàã äèâàðëàðûíà
2. Õàðèúè äþâëÿò âÿ éà ñèíôè äöøìÿí òÿøêè-
éàïûøäûðûëàí íàõûøëû êàüûç. Äèâàð ãÿçåòè êþùí.
ëàòëàðû àýåíòëÿðè òÿðÿôèíäÿí àïàðûëàí òÿõðè-
– èäàðÿíèí, ìöÿññèñÿíèí, éàõóä ìÿêòÿáèí
áàò÷ûëûã èøè.
èøëÿðèíè, ìöâÿôôÿãèééÿò âÿ íþãñàíëàðûíû ÿêñ
ÄÈÂÅÐÒÈÑÌÉÍÒ [ôð.] ßñàñ òàìàøàéà âÿ
åòäèðÿí, äèâàðäàí àñûëàí ãÿçåò. .. [Äèëáÿð]
éà êîíñåðòÿ ÿëàâÿ îëàðàã ýþñòÿðèëÿí ìóñèãè-
“Éöêñÿê ìÿùñóë” àäëû äèâàð ãÿçåòèíè ÷ûõàð-
ëè, éàõóä äðàìàòèê òàìàøà.
ìàüà ÷îõ âàõò ñÿðô åäèðäè. ß.Ñàäûã. Äèâàð
ÄÈÂÝÞÂÄß(ËÈ) ñèô. Ýþâäÿñè ÷îõ éåêÿ,
ïå÷è (ñîáàñû) – äèâàðûí è÷èíäÿ ùþðöëìöø ïå÷,
÷îõ úÿñàìÿòëè âÿ áè÷èìñèç.
áóõàðû. Äèâàð ïå÷ëÿðè ùÿëÿ òÿçÿúÿ ãàëàíûðäû.
ÄÈÂÈÄÉÍÄ [ëàò.] ìàë. Ñÿùìäàðëàð úÿ-
Ñ.Ðÿùèìîâ. Äèâàð ñààòû – äèâàðäàí àñûëàí
ìèééÿòè öçâëÿðè àðàñûíäà áþëöíìÿëè îëàí ýÿ-
ñààò. Äèâàð ñààòû ýåúÿ ñààò áèð çÿíýèíè òÿçÿúÿ
ëèðèí áèð ùèññÿñè; ùÿð áèð ñÿùìäàðûí ïàéûíà
âóðìóøäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äÿùëèçäÿêè äèâàð
äöøÿí ýÿëèð.
ñààòûíäà îí èêè îëìóøäó. Ì.Ùöñåéí. Äèâàð
ÄÈÂÈÇÈÓÍ [ôð. ÿñëè ëàò.] 1. Òîï÷ó, áÿçÿí
øêàôû – äèâàðûí è÷èíäÿ îëàí øêàô. Øîôåðèí ôèêðè-
çèðåùëè òàíê âÿ àòëû ãîøóí ùèññÿëÿðèíäÿ áþë-
çèêðè éåíÿ äèâàð øêàôûíäà èäè. Ì.Ùöñåéí.
ìÿ. Äèâèçèîí êîìàíäèðè. Äèâèçèîí ãÿðàðýàùû.
2. Ùÿéÿòëÿðèí (êå÷ìèøäÿ ùÿì äÿ øÿùÿð âÿ
2. Åéíè òèïëè ùÿðáè ýÿìèëÿð äÿñòÿñè. Ñóàëòû
ãàëàëàðûí) ÿòðàôûíû ÿùàòÿ åäÿí äàøäàí, êÿð-
ãàéûãëàð äèâèçèîíó. Ìèíà ýÿìèëÿðè äèâèçèîíó.
ïèúäÿí âÿ ñ.-äÿí òèêèëÿí óúà áàðû; ùàñàð. Ãàëà
´
ÄÈÂÈÇÈÉÀ èñ. [ëàò.] Áèð íå÷ÿ àëàé âÿ áðèãà-
äèâàðû. Êðåìë äèâàðëàðû. – Óúà àòûí öñòöíäÿ
äàäàí èáàðÿò ãîøóí áèðëÿøìÿñè. Ïèéàäà äèâèçè-
îòóðóá êÿíäèí àë÷àã äèâàðëàðûíäàí ùÿéÿòèí
éàñû. Òàíê äèâèçèéàñû.
ùàìûñûíû ýþðöðäöì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÄÈÂÃÛËÛÃ ñèô. Äèâ õàñèééÿòëè, ïèñ õàñèé-
3. Ìöõòÿëèô ãàáëàðûí, éåøèê, ÷ÿëëÿê âÿ ñ.
éÿòëè, éîëàýåòìÿç. Äèâãûëûã àäàì.
øåéëÿðèí éàí òÿðÿôè. ×ÿíèí äèâàðû. Ñàíäûüûí äè-
ÄÈÂÇÀÄ èñ. [ôàðñ.] Íàüûëëàðäà: äèâ áàëàñû,
âàðëàðû. Áîðóíóí äèâàðû. // Áÿçè áÿäÿí öçâ-
áàëàúà äèâ.
ëÿðèíèí éàí òÿðÿôè. Áàüûðñàüûí äèâàðëàðû. Ýþç
ÄÈÉÀÐ èñ. [ÿð.] Þëêÿ, ìÿìëÿêÿò.
àëìàñûíûí äèâàðû ö÷ ãèøàäàí èáàðÿòäèð.
äèéàð-äèéàð á à õ äèéàðáÿäèéàð. Î ýþ-
4. ìÿú. Ìàíåÿ, ñÿää ìÿíàñûíäà. Àðàìûç-
éÿð÷èí êè, ýÿçäè äöíéàíû äèéàð-äèéàð; öëôÿòèí
äà áèð äèâàð âàðäûð.
úàð÷ûñû êèìè; ñÿíèí ãÿëáèíèí úàíëû ïàð÷àñû
◊ Äèâàðà äèðÿìÿê (ãûñíàìàã) – äàíûøûã
êèìè. Ð.Ðçà.
âÿ éà ìöáàùèñÿ çàìàíû áèðèíè ÷ûõûëìàç âÿ-
ÄÈÉÀÐÁßÄÈÉÀÐ çÿðô Áó þëêÿäÿí î þë-
çèééÿòÿ ñàëìàã, ñûõûøäûðìàã. Äþðä äèâàð(ûí)
êÿéÿ; þëêÿëÿðè äîëàøàðàã. Àøûã äåéÿð, áóäó
àðàñûíäà âÿ éà è÷èíäÿ ãàëìàã (îòóðìàã) –
éàð; Õàëûí äåéÿð, áóäó éàð; Ãîéäóí êàìàíà
õàðèúè àëÿìëÿ, ùå÷ êÿñëÿ ÿëàãÿ ñàõëàìàìàã.
ìÿíè; Àòäûí äèéàðáÿäèéàð. Ñàðû Àøûã. [Ðÿ-
[Àñéà Ýöë÷þùðÿéÿ:] Ñÿí áó äþðä äèâàðûí è÷èí-
ùèì:] Îí èëäèð ìÿí äèéàðáÿäèéàð äöøöá îí-
äÿ êèìè ýþðÿ áèëÿðñÿí, à éàçûã!.. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ëàðûí àòà-àíàñûíû àõòàðûðàì.. Í.Âÿçèðîâ.
652
ÄÈÉß
ÄÈÇÅË
ÄÈÉß èñ. [ÿð.] êþùí. Êå÷ìèø çàìàíäà: þë-
// Øàëâàðûí, ãû÷ûí ùÿìèí éåðèíè þðòÿí ùèññÿñè.
äöðöëìöø àäàì âÿ éà ùåéâàí ÿâÿçèíÿ þëäö-
Øàëâàðûí äèçëÿðè ñöðòöëöá.
ðÿíèí âåðìÿëè îëäóüó ìàë âÿ éà ïóë; ãàíáà-
2. Ãû÷ûí äèç îéíàüûíäàí áóäà ãÿäÿð îëàí
ùàñû. [ßââÿëèíúè ÿðèçÿ÷è:] Èíäè àò ìÿñðÿôäÿí
ùèññÿñè. Óøàüû äèçè öñòöíäÿ îòóðòìàã. – ..Êÿð-
÷ûõûáäûð, äèéÿñèíè èñòÿðÿì.. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
áÿëàéû Úÿôÿð äèçè öñòÿ îòóðóá öçöãîéëó äöø-
ÄÈÉÈÍ èñ. ìÿù. Àòûí áîéíóíà áàüëàíàí èï;
ìöøäö ÷þðÿéèí öñòÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
÷àòû. [Äÿðâèø:] Äèéèí àòûí áîüàçûíäà èðÿëèäÿí
◊ Äèç ÷þêäöðìÿê, äèç öñòÿ ÷þêäöðìÿê
ùàçûð èäè. À.Äèâàíáÿéîüëó.
– çîðëà òàáå åòìÿê, òàáå îëìàüà, òÿñëèì îë-
ÄÈÉÈÐÚßÊ èñ. 1. Éåíè àéàã à÷àí óøàãëàðû
ìàüà ìÿúáóð åòìÿê. Òàðèõè ÿçìèéëÿ éàðà-
éåðèìÿéÿ þéðÿòìÿê ö÷öí àðàáàúûã; éöéöðÿê.
äàíëàðû; Íèéÿ ÷þêäöðäöíöç áó ýöí äèç öñòÿ?
2. Êè÷èê ìåòàë òÿêÿðúèê (ìÿñ.: ìåáåëëÿ-
Á.Âàùàáçàäÿ. Äèç ÷þêìÿê, äèç öñòÿ ÷þê-
ðèí, ðîéàëëàðûí âÿ ñ. àéàãëàðû àëòûíäà).
ìÿê – 1) äèçëÿðèíè éåðÿ äàéàéàðàã îòóðìàã
3. Òÿêÿðúèêëè êîíêè.
âÿ éà òÿçèì ÿëàìÿòè îëàðàã äèçëÿðèíè éåðÿ
4. òåõ. Ìöõòÿëèô ìàøûí âÿ ìåõàíèçìëÿð-
ãîéàðàã ÿéèëìÿê. Óøàãëàðûí ÿëëÿðèíäÿí òó-
äÿ: áàðàáàíà âÿ éà òÿêÿðÿîõøàð êè÷èê áëîê.
òóá ýåäèðÿì î áÿäáÿõòèí éàíûíà, äèç öñòÿ ÷þ-
ÄÈÉÈÐÚßÊËÈ ñèô. Äèéèðúÿéè, éàõóä äèéèð-
êöá éàëâàðûðûã, ÿëàú îëìàéûð. Í.Âÿçèðîâ.
úÿêëÿðè îëàí, äèéèðúÿê öçÿðèíäÿ äóðàí, äèéèð-
Ìÿùêóì àéàüà ãàëõàðàã, Àááàñãóëó àüà-
úÿê âàñèòÿñèëÿ ùÿðÿêÿò åäÿí. Äèéèðúÿêëè ñòîë.
íûí ãàðøûñûíäà äèç ÷þêäö... ß.Ñàäûã; 2) ìÿú.
Äèéèðúÿêëè êîíêè.
òàáå îëìàã, èòàÿò åòìÿê, òÿñëèì îëìàã. [Ãÿ-
ÄÈÉÈÐËßÊ èñ. Àüûð áèð øåéè áèð éåðäÿí
òèáÿ:] ßëàùÿçðÿòèí þçö, Ãûçûë Àðñëàíûí ãàðøû-
áàøãà áèð éåðÿ äèéèðëÿäèá àïàðìàã ö÷öí àë-
ñûíäà äèç ÷þêÿúÿéèíè ýþðÿúÿêäèð. Ì.Ñ.Îðäó-
òûíà ãîéóëàí äÿéèðìè àüàú, áîðó ïàð÷àñû âÿ
áàäè. Òàðèõ þçö øàùèä îëóá; Áó äîñòëóüóí
ñ. Âûøêà þç åëåêòðîìîòîðó âàñèòÿñèëÿ ÷ÿêèë-
ãàðøûñûíäà; Äöøìÿíèí äèç ÷þêäöéöíÿ. Ð.Ðçà.
äèêäÿ, âûøêàíûí âÿ ñàðàéûí àëòûíà éåíÿ äÿ äè-
Äèçÿ ÷ûõìàã – ùÿääÿí àðòûã ÷îõ îëìàã. Çè-
éèðëÿêëÿð ãîéóëóð. Ñ.Ãóëèéåâ.
áèë äèçÿ ÷ûõûðäû. – Ýöí èñòè, éåð ãûçüûí, òîç ÷û-
ÄÈÉÈÐËßÌß “Äèéèðëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
õûð äèçÿ; ×èáèíëÿð, ìèë÷ÿêëÿð ñîõóëóð ýþçÿ.
ÄÈÉÈÐËßÌßÊ á à õ äèéèðëÿòìÿê.
Ù.Ê.Ñàíûëû. Äèçëÿðèíè ãóúìàã (ãóúóá îòóð-
ÄÈÉÈÐËßÍÌß “Äèéèðëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ìàã) – ìÿéóñ, àúèç, íàÿëàú áèð ùàëäà îòóð-
ÄÈÉÈÐËßÍÌßÊ ô. Éóâàðëàíàðàã áèð èñòè-
ìàã, éàçûã-éàçûã îòóðìàã. Áèð íå÷ÿ ýöí áóí-
ãàìÿòÿ äîüðó ùÿðÿêÿò åòìÿê, éóâàðëàíìàã
äàí ÿãäÿì øàäëûüûíäàí áèëìèðäèí íÿ åäÿñÿí,
(äÿéèðìè, éóâàðëàã øåéëÿð ùàããûíäà). Äèéèð-
èíäè äèçëÿðèíè ãóúóá ãàôèëÿñè âóðóëìóø ÿðÿáÿ
ëÿíÿí áó éþíäÿìñèç .. äöøìÿí òàíêû èäè.
îõøàéûðñàí, ìÿýÿð íÿ îëóá? Í.Âÿçèðîâ.
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
äèç-äèçÿ á à õ äèçáÿäèç. Îòóðàéäûì äèç-
ÄÈÉÈÐËßÒÌß “Äèéèðëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
äèçÿ; Áàõàéäûì ýöë öçöíÿ. (Áàéàòû). Òÿáèÿò
ÄÈÉÈÐËßÒÌßÊ èúá. Äÿéèðìè, éóâàðëàã
áèçèìëÿ äóðóá äèç-äèçÿ; Áàøûíäàí êå÷ÿíè
øåéè áèð èñòèãàìÿòÿ äîüðó éóâàðëàäàðàã ùÿ-
äàíûøûð áèçÿ. Ñ.Âóðüóí.
ðÿêÿò åòäèðìÿê. ×ÿëëÿéè äèéèðëÿòìÿê. – Âàëëà
ÄÈÇÀËÒÛ ñèô. Äèçèí àëò òÿðÿôèíäÿ îëàí.
îéóíúàã àâòîìàøûíûíû ôÿðèøèí öñòö èëÿ äèéèð-
Äèçàëòû äàìàð.
ëÿäÿðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÈÇÀÉÍ èñ. [èíý.] Êîìïîçèñèéà, ãóðóëóø,
ÄÈÇ èñ. 1. Ãû÷ûí äèç îéíàüû îëàí ùèññÿñè, áö-
òÿðòèá.
êöëÿí éåðè. Äèçëÿðèíè áöêìÿê. – Ýåòäèì áàüà
ÄÈÇÁßÄÈÇ çÿðô Öç-öçÿ, áèð-áèðèíÿ ëàï éà-
öçöìÿ; Òèêàí áàòäû äèçèìÿ. (Áàéàòû). Ýþé îò
õûí. Äèçáÿäèç îòóðìàã.
äèçäÿí éóõàðû ãàëõìûøäû. Ú.Ìÿììÿä-
ÄÈÇ-ÄÈÇÈ çÿðô Äèçëÿðè öñòöíäÿ, äèçëÿðè öñ-
ãóëóçàäÿ. Äèç ãàïàüû – äèçèí öñòöíäÿêè
òöíäÿ ñöðöíÿðÿê. Äèç-äèçè éåðèìÿê. – Óøàãëà-
ñöìöê. [Íóðÿääèíèí] ñàü àéàüû äèç ãàïà-
ðûí ÷îõóñó ùÿôòÿëÿðëÿ éåðèéÿ áèëìÿçäè, ìîëëàõà-
üûíäàí ÷ûõìûøäûð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ãÿäèð] ..
íàäàí åâëÿðèíÿ äèç-äèçè ýåäÿðäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè.
îâóúëàðû èëÿ äèç ãàïàãëàðûíû îâäó, àéàãëàðû-
´
ÄÈÇÅË [àëìàí èõòèðà÷ûñû Äèçåëèí àäûíäàí]
íû îéíàòäû. Ìèð Úÿëàë. Äèç îéíàüû – áàëäûð
1. Ìàéå éàíàúàãëà èøëÿéÿí ìöùÿððèê. Äèçåë
ñöìöéöíö áóä ñöìöéö èëÿ áèðëÿøäèðÿí îéíàã.
ìöùÿððèêè.
653
ÄÈÇÅËËÈ
ÄÎÄÀÃ
2. äàí. Äèçåë ìöùÿððèêè èëÿ èøëÿéÿí àâòî-
ðóéóúó âàñèòÿëÿðäÿí, ìÿñÿëÿí, ñèïÿðëÿðäÿí,
áóñ. [Ãóðáàí:] Áèç äÿ òÿðïÿíÿê, Òåëëè, ÷àìà-
äèçëèêëÿðäÿí âÿ ñ.-äÿí èñòèôàäÿ åäèëìÿñèíäÿí
äàíû áÿðè âåð, äèçåë áóðàäà, ãàïû àüçûíäàäûð.
èáàðÿòäèð. ß.Áàáàéåâ.
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÄÈÇÌÀÐÛ èñ. ìÿù. 1. Ýèëÿñè áþéöê, òóìëàðû
ÄÈÇÅËËÈ ñèô. Äèçåë ìöùÿððèêè îëàí, äèçåë
èðè öçöì íþâö.
èëÿ èøëÿéÿí, ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðèëÿí. Äèçåëëè àâòî-
2. Ùÿìèí öçöìäÿí ãóðóäóëìóø ìþâöú.
ìîáèë. Äèçåëëè ãàòàð.
ÄÈÇÎÒÓ èñ. áîò. Ðöòóáÿòëè ÷ÿìÿíëèêëÿðäÿ
´
ÄÈÇÅÍÒÅÐÈÉÀ èñ. [éóí.] òèá. Êÿñêèí éîëó-
áèòÿí îò áèòêèñè.
õóúó áàüûðñàã õÿñòÿëèéè; ãàíëû èñùàë. Àòÿâÿëè-
ÄÎ1 íèäà. Þêöç, úàìûø êèìè ùåéâàíëàðû
éèíèí êþêëÿðèíäÿí äèçåíòåðèéà õÿñòÿëèéèíèí
ñÿñëÿìÿê ö÷öí ÷ûõàðûëàí ñÿñ. Äî äåìÿê
ìöàëèúÿñèíäÿ èñòèôàäÿ åäèëèð. Ð.ßëèéåâ.
– 1) ùåéâàíû “äî” ñÿñè èëÿ ñÿñëÿìÿê. Ùåé-
ÄÈÇÅÍÒÅÐÈÉÀËÛ ñèô. Äèçåíòåðèéàéà (ãàí-
âàíëàðà áèð “äî!” äå, áÿðè ýÿëñèíëÿð; 2) äàí.
ëû èñùàëà) òóòóëìóø. Äèçåíòåðèéàëû õÿñòÿ.
êþìÿê åòìÿê, èìäàäà éåòìÿê. Îíóí áèð èøÿ
ÄÈÇÈÍ-ÄÈÇÈÍ çÿðô Äèç öñòÿ, äèç-äèçè.
äî äåäèéèíè ùÿëÿ åøèòìÿäèì.
Äèçèí-äèçèí ñöðöíìÿê (ñöðöíäöðìÿê)
ÄÎ2 [èòàë.] Ìóñèãè ãàììàñûíûí áàøëàíüûú
– 1) àéàã öñòöíäÿ äóðà âÿ éà ýåäÿ áèëìÿéèá
ñÿñè, ùàáåëÿ áó ñÿñè ýþñòÿðÿí íîò.
äèç öñòÿ ñöðöíìÿê (ñöðöíäöðìÿê). Áèð àüðû
ÄÎÄ: äîä âåðìÿê – á à õ äîäó âåðìÿê
òóòäó êè, äèçèí-äèçèí ñöðöíöá ÿëèìëÿ îò éîë-
(“äîäó”äà).
äóì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ìèñèðëè äîñòëàð! Ýþç
ÄÎÄÀÜÀÁßÍÇßÐ ñèô. Èíñàí äîäàüûíà
äèêèá òîðïàüûíûçà ãÿñáêàðëàð ñèçèí; Ñöðöíöð
áÿíçÿéÿí, äîäàüà îõøàéàí.
êþëýÿíèçúÿ ÿëèáû÷àãëû äèçèí-äèçèí. Î.Ñàðûâÿë-
ÄÎÄÀÜÀÎÕØÀÐ á à õ äîäàüàáÿíçÿð.
ëè. Ìîëëà .. øèêàðà éàõûíëàøìàã ìÿãñÿäè èëÿ
ÄÎÄÀÜÛÑÀËËÀÃ ñèô. Àëò äîäàüû ñàëëàí-
äèçèí-äèçèí îíà, Ôàòìàéà äîüðó ñöðöíäö.
ìûø ùàëäà îëàí. Äîäàüûñàëëàã àäàì.
Ï.Ìàêóëó; 2) ãàðüûø âÿ éà àíä éåðèíäÿ èøëÿ-
ÄÎÄÀÜÛÑÞÇËÖ èñ. äàí. Áÿçÿê÷è, ñþçáàç.
íèð. [Íóðúàùàí:] À ñÿíè ýþðöì, äèçèí-äèçèí
ÄÎÄÀÜÛÉÎÜÓÍ á à õ ãàëûíäîäàã.
ñöðöíÿñÿí! Í.Âÿçèðîâ. [Ìèðçÿ Ùåéäÿð:] Ñÿ-
ÄÎÄÀÃ èñ. 1. Àüûç êÿíàðëàðûíû òÿøêèë åäÿí
íèí åâèíäÿ éåäèéèì ÷þðÿê ìÿíè äèçèí-äèçèí
èêè ìöòÿùÿððèê äÿðè-äàìàð áöêöêëÿðèíäÿí ùÿð
ñöðöíäöðñöí, ÿýÿð ìÿí áó áàðÿäÿ ãÿëÿì
áèðè. Àäàìûí èêè äîäàüû îëóð. Àëò äîäàã. Öñò
÷àëìûøàì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
äîäàã. Íàçèê äîäàã. – [ßùìÿä:] Ãàðà ñà÷-
ÄÈÇËßÌß “Äèçëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ëàðû, åøãëÿ äîëó óçóí êèðïèêëè ýþçëÿðè, ÿðÿáè
ÄÈÇËßÌßÊ ô. Äèçè èëÿ âóðìàã.
áóðíó, ùàìûñûíäàí àðòûã ýþçÿë áàëàúà àüçû,
ÄÈÇËÈÊ èñ. 1. Êèøèëÿðèí øàëâàð àëòûíäàí ýåé-
ãûðìûçû äîäàãëàðû ìÿíèì õîøóìà ýÿëäè.
äèêëÿðè (ÿñàñÿí àüäàí òèêèëÿí) àëò òóìàí. Éà-
Ò.Ø.Ñèìóðã.
ñàâóë øàëâàðûíû ÷èéíèíÿ àòìûø, àü äèçëèêäÿ éîë-
2. Áèð øåéèí (ãàáûí âÿ ñ.-íèí) êÿíàðû, ãû-
ëàðäà òîçà áàòà-áàòà ñöðöíöðäö. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðàüû. Áàíêà äîäàüûíà ãÿäÿð äîëóäóð. // Ìÿú.
..Äèçëèêëÿðèìè éàìàéûð, ÷àðûãëàðûìû òÿìèçëÿ-
ìÿíàäà. Äÿíèçèí äîäàãëàðû òîðïàüû þïÿí
éèð. Ìèð Úÿëàë.
éåðäÿ; Áèð ãóë êèìè áàüëàíìûø; Ñàùèëëÿðÿ àíà
2. Ãàäûíëàðûí öñòäÿí ýåéäèêëÿðè åíëè òó-
éóðäó; Áàäàì ýþçëö ÷èíëèëÿðèí. Ð.Ðçà.
ìàí. Êþùíÿ ÷àðãàò, êþùíÿ àü ÷èò àðõàëûã âÿ
// Áÿçÿí ÷è÷ÿêëÿðèí äîäàã øÿêëèíäÿ îëàí áþ-
êþùíÿ ñîëìóø øèëÿéè äèçëèê – þâðÿòèí ëèáàñû áó-
ëöêëÿðèíÿ äåéèëèð.
äóð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äþøÿêúÿ, òóìàí
3. Ìöõòÿëèô àëÿòëÿðèí òóòóúó, ñûõûúû ùèññÿñè
àäûíà; Ýåéÿðäèëÿð î äèçëèéè; Òóòàðäû îí àäàì
(áó ìÿíàäà àíúàã úÿì øÿêëèíäÿ èøëÿíèð).
éåðè; Îíó ýåéÿíäÿ Õàíáàúû. Ì.Ìþúöç. Àëà-
Ìÿíýÿíÿíèí äîäàãëàðû.
÷ûãëàðûí éàíûíäà äèçëèê ýåéìèø, áåëèíÿ øàë áàü-
◊ Äîäàüû ãà÷ìàã – á à õ äîäàãëàðû ãà÷-
ëàìûø èêè-ö÷ ãàäûí òÿðïÿíèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìàã. [Ñàðõàí] ýÿëÿíäÿ ÿí ãàøãàáàãëû àäàì-
3. Çÿðáÿäÿí, çÿäÿëÿíìÿäÿí ãîðóìàã
ëàðûí äà äîäàüû ãà÷ûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. ßçèç
ö÷öí äèçÿ ñàðûëàí, éàõóä êå÷èðèëÿí ñàðüû âÿ ñ.
ýöëöìñöíäö, ãûçûí äà äîäàüû ãà÷äû. ß.Âÿ-
Äÿðè äèçëèê. – ..Èäìàíäà çÿäÿëÿíìÿ ùàëëàðû-
ëèéåâ. Äîäàüû éåð ñöïöðìÿê – á à õ äîäàüû
íûí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí ÿí éàõøû ãàéäà ãî-
éåðëÿ ýåòìÿê. Äîäàüû éåðëÿ ýåòìÿê – êöñ-
654
ÄÎÄÀÃ
ÄÎÄÀÃËÀÍÌÀÃ
ìÿê, èíúèìÿê, ÷îõ ïÿðò îëìàã, ãàøãàáàüûíû
Äîäàãëàðû ãà÷ìàã – ýöëöìñöíìÿê. Ìó-
ñàëëàìàã. Ñàäûã êèøèíèí ãàøëàðû ÷àòûëìûøäû.
ðàäûí äîäàãëàðû ãà÷äû. Öçöíäÿ áèð ýöëöì-
Äîäàüû äà éåðëÿ ýåäèðäè. Ì.Ùöñåéí. Äîäà-
ñÿìÿ ÿëàìÿòè âàðäû. Ñ.Ùöñåéí. Äîäàãëàðûíû
üûíû áöçöøäöðìÿê – á à õ äîäàã áöçìÿê
÷åéíÿìÿê – ãÿçÿá ÿëàìÿòè îëàðàã äîäàãëà-
2-úè ìÿíàäà. Äîäàüûíû äèøëÿìÿê – áèðäÿí
ðûíû ýÿìèðìÿê. Íàäèð éóìðóüóíó ãàëäûðûá,
áèð øåé éàäûíà äöøìÿê, õàòûðëàìàã. Àéíà
áöòöí ýöúö èëÿ äèçèíÿ âóðäó. Äîäàãëàðûíû
äîäàãëàðûíû äèøëÿäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Äî-
÷åéíÿìÿéÿ áàøëàäû. Á.Òàëûáëû. Äîäàãëàðûíû
äàüûíû ñàëëàìàã – êöñìÿê, ãàøãàáàüûíû
ñàëëàìàã – á à õ äîäàüûíû ñàëëàìàã. [Êîñà]
òþêìÿê, àúûã åëÿìÿê, ïÿðò îëìàã. [Ìèðçÿ]
ñóñòàëàðàã ÷àðïàéûíûí éàíûíäà äàéàíìûø,
äîäàüûíû ñàëëàìûøäû. Ìèð Úÿëàë. Äîäàüûíûí
ÿëèíè ãîéíóíà ãîéìóø, äîäàãëàðûíû ñàëëà-
àëòûíäà – á à õ äîäàãàëòû. Áàùàäûð äÿðèí-
ìûø, ìàò-ìàò òàìàøà åäèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äÿðèí ôèêèðäÿ èêÿí, Íîâðóç äîäàüûíûí àëòûíäà
Àëò äîäàüû éåð ñöïöðìÿê – á à õ äîäàüû
îõóéóðäó.. Í.Íÿðèìàíîâ. Ðÿíà äîäàüûíûí
éåðëÿ ýåòìÿê. Õàíïÿðè .. ãîçàëàðûí åéíè âàõò-
àëòûíäà ìûðûëäàíäû... Ñ.Ðÿùèìîâ. Äîäàüû-
äà à÷ûëìàéàúàüûíû ôèêèðëÿøäèêúÿ àëò äîäàüû
íûí àëòûíäàí ýöëìÿê – èñòåùçà åòìÿê, èñ-
éåð ñöïöðöðäö. ß.Âÿëèéåâ. Íÿ äèë áèëñèí, íÿ
òåùçà éîëó èëÿ ýöëöìñÿìÿê, ãûìûøìàã. Äî-
äîäàã – á à õ äèë1.
äàüûíûí àëòûíäàí ñþéëÿíìÿê – ìûðòûëäàí-
ÄÎÄÀÃÀËÒÛ çÿðô 1. Éàâàøúàäàí, ïÿñ-
ìàã, äåéèíìÿê, äîíãóëäàíìàã. Äîäàã
äÿí, þç-þçöíÿ. Éàëíûç Ìèíà èëÿ Õÿäèúÿ àðà-
áöçìÿê, äîäàüûíû (äîäàãëàðûíû) áöçìÿê
áèð äîäàãàëòû ñþéëÿíèð, áó ãÿðàðäàí ìÿìíóí
– 1) íàðàçûëûã ýþñòÿðìÿê; 2) èñòåùçà åòìÿê.
îëìàäûãëàðûíû áèëäèðèðäè. À.Øàèã. Äîäàãàëòû
Ãîúà êÿíäëè ýöëÿðÿê áó ñþçÿ äîäàã áöçäö;
ñåýàù äåéÿí ãîúà áÿííàëàð; Ñàë äàøëàðäàí
ßìíèééÿ ðÿèñèíè áàøäàí-àéàüà ñöçäö.
òÿìÿë ãîéóð, äèâàð ùþðöðäö. ß.Úÿìèë.
Ñ.Ðöñòÿì; 3) àüëàìñûíìàã, êþâðÿëìÿê, äî-
2. Èñòåùçà èëÿ. Äîäàãàëòû ýöëìÿê íÿäèð,
ëóõñóíìàã. Óøàüà àúûãëàíäûì, äîäàüûíû
ñþéëÿ, éà? Ì.ß.Ñàáèð. [Àëòûàéëûã] äîäàãàëòû
áöçäö; 4) íàç ÿëàìÿòè îëàðàã äîäàãëàðûíû
ýöëÿ-ýöëÿ ÿëèíè äþøöíÿ ãîéóá úàìààòà áàø
áöçìÿê; ýöëöìñöíìÿê. Êè÷èêáÿéèì àëáàëû
ÿéÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
ðÿíýëè äîäàãëàðûíû õîø áèð ÿäà èëÿ áöçäö.
ÄÎÄÀÃÀÐÀÑÛ á à õ äîäàãàëòû. Éàðìÿì-
×ÿìÿíçÿìèíëè. Äîäàã ÷óõóðó – öñò äîäà-
ìÿä íÿ èñÿ äîäàãàðàñû àíëàøûëìàç áèð øåé
üûí îðòàñûíäà áóðóíóí ãàáàüûíäàêû áàòûã
ìûçûëäàäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
éåð. Öñò äîäàüûí ÷óõóðó èêè áûüûí àðàñûäûð.
ÄÎÄÀÃÁÀÄÎÄÀÃ á à õ àüûçáààüûç 1-úè
Äîäàã ñàëëàìàã – êöñìÿê, ãàøãàáàüûíû
ìÿíàäà.
òþêìÿê, àúûã åëÿìÿê, ïÿðò îëìàã. Äîäàã-
ÄÎÄÀÃÚÛà èñ. Êè÷èê (èíúÿ, çÿðèô) äîäàã.
äîäàüà – äîäàãëàðûíû áèð-áèðèíÿ éàïûøäûðà-
ðàã. [ßøðÿô Ðîçàéà:] ..ßòðàôûìûçäàêû ÷è÷ÿê-
ÄÎÄÀÃ×È×ßÊËÈËßÐ èñ. áîò. Íàíÿ,
ëÿðèí äîäàã-äîäàüà þïöøìÿñè íÿ ãÿäÿð ìó-
àäà÷è÷ÿéè âÿ ñ.-íèí ìÿíñóá îëäóüó áèòêè ôÿ-
íèñ, íÿ ãÿäÿð øàèðàíÿ. Ù.Úàâèä. Äîäàã-äî-
ñèëÿñèíèí àäû.
äàüà âåðìÿê – àüûç-àüûçà âåðìÿê. Äàéàí,
ÄÎÄÀÃÄßÉÌßÇ èñ. ÿäÿá. Àøûã øåèð ôîð-
ìÿí äÿ ÷ûõûì åâäÿí áàü÷àéà; Þòÿê âåðèá
ìàëàðûíäàí áèðè (áó øåèð ôîðìàëàðûíäà ñþçëÿð
äîäàã-äîäàüà, áöëáöë! Ì.Ðàùèì. Äîäàã-
åëÿ ñå÷èëèð êè, äîäàã ñÿñëÿðè, äåìÿê îëàð êè,
ëàðû àüàðìàã – áèð ùàäèñÿíèí òÿñèðè íÿòèúÿ-
èøòèðàê åòìèð). Àøûã ßëÿñýÿðèí äîäàãäÿé-
ñèíäÿ äîäàãëàðûíûí ãàíû ãà÷ìàã, äîäàãëàðû
ìÿçëÿðè õàëã àðàñûíäà ìÿøùóðäóð.
áîçàðìàã. Äîäàãëàðû àëòûíäà – á à õ äî-
ÄÎÄÀÃËÀÌÀ ñèô. Àüçûíà ãÿäÿð äîëó;
äàãàëòû. Ìèõàèë áàáà äîäàãëàðû àëòûíäà ìû-
àüûçáààüûç, ëÿáÿëÿá. Áèð äîäàãëàìà äîë÷à
ðûëäàíàðàã êöðêöíö áàøûíà ÷ÿêäè. Ñ.Ñ.Àõóí-
àéðàí è÷äè.
äîâ. Äîäàãëàðû áöçöëìÿê – 1) íàðàçûëûã,
ÄÎÄÀÃËÀÍÀÍ ô.ñèô. äèë÷. Äîäàãëàð âàñè-
õîøíóäñóçëóã èôàäÿ åòìÿê. Ãàäûí î ñààò
òÿñèëÿ òÿëÿôôöç åäèëÿí. Äîäàãëàíàí ñÿñëÿð.
äÿéèøèëäè, ýþçÿë äîäàãëàðû áöçöëäö, ãàøëàðû
ÄÎÄÀÃËÀÍÌÀ “Äîäàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
ãàëõäû, öçöíäÿ áèð õîøíóäñóçëóã èôàäÿñè
ÄÎÄÀÃËÀÍÌÀÃ ô. äèë÷. Äîäàãëàð âàñè-
äóéóëäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè; 2) àüëàìñûíìàã.
òÿñèëÿ òÿëÿôôöç îëóíìàã.
655
ÄÎÄÀÃËÀÍÌÀÉÀÍ
ÄÎÜÌÀÃ
ÄÎÄÀÃËÀÍÌÀÉÀÍ ô.ñèô. äèë÷. Äîäàãëàð
îëàí àäàìëàðûí áèðè Ìèðãàñûìäûð êè, äîüìà
âàñèòÿñèëÿ òÿëÿôôöç åäèëìÿéÿí. Äîäàãëàí-
áàúûñû Ñÿêèíÿíèí ìàëûíû éåìÿê ãÿñäè èëÿ ñàõ-
ìàéàí ñÿñëÿð.
òà êàüûç äöçÿëòìèøäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÄÎÄÀÃËÀØÌÀ “Äîäàãëàøìàã”äàí ô.èñ.
// Þýåé îëìàéàí. Äîüìà áàëà. Äîüìà àòà
ÄÎÄÀÃËÀØÌÀÃ ãàðø. Äîäàã-äîäàüà
(àíà). – Ñÿùÿðèñè ýöí Áóäàã äîüìà äàéûñûíû
þïöøìÿê.
òàïäû âÿ 1921-úè èëÿ êèìè îíóí éàíûíäà ãàë-
ÄÎÄÀÃËÛ ñèô. Äîäàüû, äîäàãëàðû îëàí.
äû. ß.Âÿëèéåâ.
Õöñóñè éåð àéðûëûá; ñÿðâáîéëó, ïöñòÿ äîäàãëû
3. ñèô. Àíàäàí îëäóüó, äîüóëäóüó, ìåé-
úàíàíà. Ð.Ðçà.
äàíà ýÿëäèéè, ùÿéàòà ýÿëäèéè (éåð âÿ ñ.). Èíäè
ÄÎÄÀÃËÛÃ èñ. Íÿôÿñëè ìóñèãè àëÿòëÿðèíèí
[ìöÿëëèì] õàòûðëàéûðäû êè, øÿùÿðäÿ íÿ ö÷öí
äîäàã äàéàäûëàí ùèññÿñè; àüûçëûã.
äàðûõûðäû. Îðà êè þçöíöí äîüìà éóðäó èäè.
ÄÎÄÀÃÓÚÓ çÿðô Öðÿêñèç, èñòÿìÿäÿí,
Ñ.Ùöñåéí. Ýÿëèð âÿòÿí îüëó äîüìà äèéàðà.
ùÿâÿññèç. Äîäàãóúó ñàëàì âåðìÿê. – Çåéíÿá
Ì.Ðàùèì. Äîüìà äèë – àíà äèëè. [ßìèð
äîäàãóúó ýöëöìñÿéèá Ðöñòÿì êèøèíè ñöçäö.
Ñàôèéÿ õàòóíà:] ×öíêè ÿðÿáúÿ øåèðëÿð ñÿíèí
Ì.Èáðàùèìîâ. Ýöëñÿíÿì àðâàä äîäàãóúó ýö-
äîüìà äèëèíäÿ äåéèëäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ëöìñÿäè, ýþçëÿðèíè éåðÿ äèêäè, àñòàäàí êþêñöíö
4. ñèô. ßí éàõûí, ÿí ÿçèç, ÿí ìåùðèáàí, ñå-
þòöðäö. Ì.Ùöñåéí.
âèìëè. Ñèëñèëÿ äàüëàðäà àõàí ñåëëÿðèí; Äîü-
ÄÎÄÀÃÂÀÐÈ á à õ äîäàüàáÿíçÿð.
ìà áèð îüëóéàì, äîüìà øàèðè. À.Øàèã. Äîü-
ÄÎÄÓ èñ. 1. êþùí. Êå÷ìèøäÿ: ÷þì÷ÿ èëÿ
ìà øèðèí íÿüìÿëÿðèíè; Äÿéèøìÿðÿì áó äöí-
îéíàíûëàí ýöëìÿëè áèð îéóí.
éàíûí äþâëÿòèíÿ, ìàëûíà. Í.Ðÿôèáÿéëè. Î
2. äàí. Ùèéëÿ, êÿëÿê, ôÿíä.
ãîõëàéûð Ðåéùàíûíûí; Èñòè äîüìà íÿôÿñèíè.
◊ Äîäó âåðìÿê äàí. – áàøûíû òîâëàìàã,
Ì.Äèëáàçè.
éàëàí âÿäëÿðëÿ àëäàòìàã. Äîäó ýÿëìÿê –
ÄÎÜÌÀÚÀ “Äîüìà” (2-úè ìÿíàäà) ñþç.
àëäàòìàã, êÿëÿê ýÿëìÿê, ôÿíä ýÿëìÿê.
îõø. Ìöãÿññèð êÿíääÿ ùàìûíûí éàõøû òàíûäû-
ÄÎÜÀÍ ô.ñèô. Áàëà âåðÿí, þâëàä âåðÿ áè-
üû Òàùèðèí äîüìàúà ÿìèñè .. Ùöììÿòÿëè èäè.
ëÿí, ãûñûð îëìàéàí. Äîüàí èíÿê. Äîüàí ùåé-
Ì.Ùöñåéí.
âàí. – Éöç ìèí ìàìà÷à îëñà äà, ýöú äîüàíà
...äîüðàéàí Áèð ñûðà ñþçëÿðÿ ãîøóëàðàã ùÿ-
äöøÿð. (Àòà. ñþçö).
ìèí ñþçëÿðëÿ ÿëàãÿäàð àëÿò àäëàðû äöçÿëäèëèð,
ÄÎÜÀÍÀÃ èñ. 1. Áèð-áèðèíÿ áÿíä åòìÿê
ìÿñ.: éåìäîüðàéàí, ÿòäîüðàéàí âÿ ñ.
ö÷öí þðêÿíèí, ñèúèìèí óúóíà áàüëàíàí àüàú
ÄÎÜÌÀÃ ô. 1. Äöíéàéà áàëà ýÿòèðìÿê;
ùà÷àúûã (ãàðìàã); þðêÿí ùàëãàñû. Þðêÿí íÿ
áàëàëàìàã. Óøàã äîüìàã. Áàëà äîüìàã.
ãÿäÿð óçóí îëñà, éåíÿ ýÿëèá äîüàíàãäàí êå-
– Ñÿíèí êèìè îüëàíû; Àíàëàð òÿê-òÿê äîüàð.
÷ÿð. (Ìÿñÿë).
(Áàéàòû). ..Áàúûì Ôàòìà äà ùàìèëÿ èäè âÿ
2. Àøûëàíìûø äÿðèíè éóìøàëòìàã ö÷öí ùà-
äîüìàüûíà áèð íå÷ÿ ýöí ãàëàíäà ÿðè Èñìàéûë
÷àøÿêèëëè äÿìèðäÿí ãàéðûëìûø è÷ÿðèñè òèéÿëè
áÿé äÿ ýÿëäè Èðÿâàíà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
àëÿò. Àøûëàíìûø äÿðè äîüàíàãäàí êå÷ìÿñÿ,
Áèð èë ñîíðà Çåéíÿá áèð îüëàí äîüäó.
éóìøàëìàç.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ÄÎÜÀÍÀÃËÀÌÀ “Äîüàíàãëàìàã”äàí
2. ìÿú. ×ûõìàã, ýþðöíìÿê, òöëó åòìÿê
ô.èñ.
(ýþé úèñèìëÿðè ùàããûíäà). Àé äîüäó, èøûã
ÄÎÜÀÍÀÃËÀÌÀÃ ô. Äîüàíàã âàñèòÿñèëÿ
âåðäè; Éàðà éàðàøûã âåðäè. (Áàéàòû). Ñÿùÿð
äÿðèíè éóìøàëòìàã. Äÿðèíè äîüàíàãëàìàãëà
îëäó, àé ýèçëÿíäè, ýöí äîüäó. Ã.Çàêèð. [Äóð-
éóìøàëäûðëàð.
ñóí:] Ñÿëèìãûçû, áèëäèð÷èíëÿð ñÿùÿð ýöíÿø äî-
ÄÎÜÀÐ ñèô. ßñàñÿí áàëà âåðìÿê ö÷öí
üàðêÿí, àõøàì ýöíÿø áàòàðêÿí îõóéóðëàð.
ñàõëàíûëàí, äîüàí. Äîüàð èíÿê. Äîüàð úàìûø.
Ú.Úàááàðëû. Áó ýåúÿ äîüìóø ùÿãèãÿò ýöíÿøè;
ÄÎÜÄÓÐÌÀ “Äîüäóðìàã”äàí ô.èñ.
Ïàðëàìûø öçëÿðÿ çÿùìÿò ýöíÿøè. Ì.Ìöøôèã.
ÄÎÜÄÓÐÌÀà “Äîüìàã”äàí èúá.
3. Ìåéäàíà ÷ûõìàã, îðòàéà ÷ûõìàã, ÿìÿ-
ÄÎÜÌÀ 1. “Äîüìàã”äàí ô.èñ.
ëÿ ýÿëìÿê, òþðÿìÿê, èðÿëè ýÿëìÿê, íÿøÿò åò-
2. ñèô. Åéíè àòà âÿ àíàäàí îëìóø, áèð ãà-
ìÿê, ùàñèë îëìàã. Ãÿëÿì òåç-òåç ãÿëÿìäàí-
ðûíäàí ÷ûõìûø. Äîüìà ãàðäàø. – ..Äÿñòÿäÿ
äàêû äàâàòà áàòûðûëûá êàüûçûí öçÿðèíäÿ äîëà-
656
ÄÎÜÐÀÌ
ÄÎÜÐÀÉÛÚÛ
øûð, ñÿòèð-ñÿòèð äàëûíúà äîüóð, ãÿìëè øàèðèí
ÄÎÜÐÀÌÀÃ ô. 1. Äîüðàéûúû, êÿñèúè àëÿò-
öðÿéèíè éöíýöëëÿøäèðèðäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ëÿ áèð øåéè õûðäà-õûðäà êÿñìÿê, ïàð÷à-ïàð÷à
4. êþùí. Äîüóëìàã.
êÿñìÿê; ïàð÷àëàéûá, ñûíäûðûá êè÷èê-êè÷èê ùèñ-
ÄÎÜÐÀÌ èñ. Áèð äÿôÿ äîüðàìàãäàí ùàñèë
ñÿëÿðÿ àéûðìàã. Îäóí äîüðàìàã. Ãÿíä äîü-
îëàí ìèãäàð, éàõóä äîüðàíìûø, êÿñèëèá ïàð-
ðàìàã. – ..ßòéåéÿí ùåéâàíûí, ìÿñÿëÿí, ïè-
÷àëàðà àéðûëìûø øåé. Áèð äîüðàì îäóí ýÿòèð.
øèéèí äèøëÿðèíèí ùàìûñû èòè áû÷àã êèìèäèð. ×öí-
Äîüðàì åòìÿê – á à õ äîüðàì-äîüðàì
êè ÿòè äîüðàìàã, éÿíè êÿñìÿê èëÿ õûðäàëàìàã
åòìÿê (“äîüðàì-äîüðàì”äà). [Ìÿùáóñ-
îëóð. Ù.Çÿðäàáè. // Áèð áîéäà, áèð þë÷öäÿ
ëàð:] Ãóðáàí ÿòè òÿê ÿòèìèçè äîüðàì åäÿúÿê;
êÿñìÿê. Àñëàíîâ ùÿëÿ ÷þðÿê äîüðàìàìûø,
Ëÿçèç òÿàìëàð áèøèðèá õàëãà âåðÿúÿê.
øîðáàäàí áèð-èêè ãàøûã è÷èá äàäûíà áàõäû.
Ö.Ùàúûáÿéîâ.
Ì.Ùöñåéí. // Àüçû èòè áèð êÿñÿðòè âÿ éà àëÿòëÿ
äîüðàì-äîüðàì çÿðô Òèêÿ-òèêÿ, ïàð÷à-
áèð øåéè êÿñèê-êÿñèê åòìÿê, òèêÿ-òèêÿ åòìÿê,
ïàð÷à. Äîüðàì-äîüðàì åòìÿê – òèêÿ-
ïàð÷àëàìàã. [Ôÿðùàä] êÿëáÿòèíè êÿìÿðèíäÿí
òèêÿ äîüðàìàã, òèêÿ-òèêÿ åòìÿê. Äÿðèñèíè ñîé-
÷ûõàðûá ìÿôòèëëÿðè äîüðàìàüà áàøëàäû.
ìàäàí [úàìûøûí] ãàðíûíû éàðäûëàð, ìÿäÿñèíè,
ß.Âÿëèéåâ. // ìÿú. Ïàðà-ïàðà åòìÿê. Äîüðàäû
áàüûðñàãëàðûíû áàéûðà òþêäöëÿð. Ùÿð øåéè
ãÿìçÿí õÿäÿíýè áàüðûìû, ãàí åéëÿäè. Íÿñè-
äîüðàì-äîüðàì åëÿäèëÿð. È.Øûõëû.
ìè. Äîüðàéàúàã ñÿñèì äàüäà äóìàíû; Äèí-
ÄÎÜÐÀÌÀ 1. “Äîüðàìàã”äàí ô.èñ.
ëÿéÿúÿê ìÿíè äàüûí ÷îáàíû. ß.Úàâàä. [Åòè-
2. èñ. È÷èíÿ ÷þðÿê äîüðàíìûø ñöä, ãàòûã âÿ
áàðûí] ýþç éàøëàðû Äèëàðàíûí ùÿññàñ àíà ãÿë-
éà àéðàíäàí ùàçûðëàíàí äóðó éåìÿê. Ãàòûã
áèíè òèêÿ-òèêÿ äîüðàäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
äîüðàìàñû. – ×îáàí Èáðàùèì ßæäÿðÿ ÷îõ
2. Áþëìÿëÿðÿ, àðàêÿñìÿëÿðÿ àéûðìàã. Òàõ-
ùþðìÿò åëÿéèá, ñöä ñàüûá îíà ñöä äîüðàìàñû
òàíû áþëìÿëÿðÿ äîüðàìàã.
âåðäè. (Íàüûë). Äå ýþðöì, ñÿí äàðû úàäûíû àé-
3. ìÿú. äàí. Ëàô âóðìàã, éàëàíäàí âÿäÿ
ðàíà äîüðàéûá éåéÿíäÿ, àüà äà áèð ãàøûã ýþ-
âåðìÿê ìÿíàñûíäà.
òöðöá ñÿíèíëÿ î äîüðàìàäàí éåéÿúÿêäèðìè?
ÄÎÜÐÀÍÌÀ “Äîüðàíìàã”äàí ô.èñ.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÄÎÜÐÀÍÌÀà 1. ìÿúù. Ïàð÷à-ïàð÷à êÿ-
3. ñèô. Áèð áîéäà, áèð þë÷öäÿ, áèð áÿðàáÿð-
ñèëìÿê, õûðäà-õûðäà åäèëìÿê, òèêÿ-òèêÿ åäèë-
äÿ áþëöíìöø (êÿñèëìèø, äîüðàíìûø). Äîü-
ìÿê. Îäóí äîüðàíäû.
ðàìà òÿíáÿêè. // èñ. Õûðäà-õûðäà, áèð áîéäà
2. ò-ñèç. Ïàð÷à-ïàð÷à îëìàã, òèêÿ-òèêÿ îëìàã.
äîüðàíìûø òàõòà âÿ ñ.
ÄÎÜÐÀÍÌÛØ ô.ñèô. Ïàð÷à-ïàð÷à êÿñèëìèø,
ÄÎÜÐÀÌÀÚ èñ. Õûðäà-õûðäà äîüðàíìûø
õûðäà-õûðäà (òèêÿ-òèêÿ) åäèëìèø. Äîüðàíìûø
÷þðÿêëÿ ãàòûãäàí, àéðàíäàí ùàçûðëàíàí âÿ
ãÿíä. Äîüðàíìûø îäóí.
÷îõ âàõò õèéàð, ýþéÿðòè âÿ ñ. ãàòûëàí ñîéóã
ÄÎÜÐÀÍÒÛ òîï. Äîüðàíìûø, êÿñèëìèø øåé-
éåìÿê. Êåøíèøëè äîüðàìàú. Äîüðàìàúû ñöô-
ëÿð; ãûðûíòû; äîüðàìàã íÿòèúÿñèíäÿ ùàñèë îë-
ðÿéÿ ñîéóäóëìóø ùàëäà âåðèðëÿð. – Ñàäûã êèøè
ìóø òþð-òþêöíòö. [Éóíèñ Ñÿëèìîâà:] Íÿäèð
äîüðàìàúûí éàðûäàí ÷îõóíó éåéÿíäÿí ñîí-
î? Áèð éûüûí äîüðàíòû òþêöáñöíöç, ùÿéÿòèíèç-
ðà, àðàäàêû ñöêóòó ïîçäó. Ì.Ùöñåéí. ×ÿð-
äÿí êå÷ìÿê îëìóð! Ìèð Úÿëàë.
êÿç àðïà ÷þðÿéèíè îâúóíäà îâõàëàéûá ãàòûüûí
ÄÎÜÐÀÒÄÛÐÌÀ “Äîüðàòäûðìàã”äàí ô.èñ.
è÷èíÿ òþêäö. Àüàú ãàøûãëà ãàðûøäûðûá äîüðà-
ÄÎÜÐÀÒÄÛÐÌÀÃ á à õ äîüðàòìàã.
ìàú åòäè. È.Øûõëû.
ÄÎÜÐÀÒÌÀ “Äîüðàòìàã”äàí ô.èñ.
ÄÎÜÐÀÌÀÚËÛÃ ñèô. Äîüðàìàú ö÷öí éà-
ÄÎÜÐÀÒÌÀÃ èúá. Áèð øåéèí õûðäà-õûðäà,
ðàéàí, äîüðàìàú ö÷öí îëàí. Äîüðàìàúëûã
ùèññÿ-ùèññÿ, áèð áîéäà, áèð þë÷öäÿ êÿñäèð-
ýþéÿðòè, õèéàð.
ìÿê, ïàð÷àëàòìàã. Îäóíó äîüðàòìàã. Êàð-
ÄÎÜÐÀÌÀ×Û èñ. õöñ. Òàõòà ïàð÷àëàðûí-
òîòåêà ö÷öí êàüûç äîüðàòìàã.
äàí ãàïû, ïÿíúÿðÿ, ÷ÿð÷èâÿ êèìè øåéëÿð ãà-
ÄÎÜÐÀÉÛÚÛ èñ. õöñ. Áèð øåéè äîüðàìàã
éûðàí óñòà, äöëýÿð.
ö÷öí èøëÿäèëÿí àëÿò âÿ ñ. // Ñèô. ìÿíàñûíäà.
ÄÎÜÐÀÌÀ×ÛËÛà èñ. Äîüðàìàúûíûí èøè,
Áÿðê ñöõóðëàðû ãàçûìàã ö÷öí äîüðàéûúû áàë-
ïåøÿñè, ñÿíÿòè.
òàëàð èøëÿíèð. Ñ.Ãóëèéåâ.
657
ÄÎÜÐÓ
ÄÎÜÐÓËÀÌÀÃ
ÄÎÜÐÓ1 ñèô. 1. Äöçýöí, äöç, ùàãã. Äîü-
ÄÎÜÐÓ2 ãîø. Éþí, òÿðÿô, èñòèãàìÿò, úÿùÿò
ðó éîë. Äîüðó ñþçÿ íÿ äåìÿê îëàð. – Éàð éà-
áèëäèðèð. Íàøû îâ÷ó áÿðÿ áÿêëÿð, ÿéëÿíÿð; Ìà-
íûíäà ýöíàùêàðàì; Äîüðó ñþçöì éàëàí îëäó.
ðàëëàð ñàéðûøûð éîëëàðà äîüðó. Ãóðáàíè. Àë-
Àøûã ßëÿñýÿð. Áàð âåðìÿç ÿêäèêëÿðèí, äîüðó
ìàç áèð ñåâèíúëÿ Ôóàäà äîüðó àòûëàðàã îíó
ñþçöìäöð, èíàí; Ãàòìàñàí áó òîðïàüà þç
ãóúóìàã èñòÿéèð. Ú.Úàááàðëû. Ýöíÿø öôöãÿ
àëíûíûí òÿðèíè. Ñ.Ðöñòÿì. Äàùà äîüðóñó
äîüðó ÿéèëÿíäÿ áó àäàì àðòûã Ùåéáÿò ñòàí-
– ùÿãèãÿòäÿ, ùÿãèãÿòÿí ÿñëèíäÿ.
ñèéàñûíäàí óçàãëàðäà èäè. Ñ.Ðÿùìàí.
2. Òÿìèç, ñàô, íàìóñëó, ñàôãÿëáëè, ñÿäà-
ÄÎÜÐÓÚÀ çÿðô 1. Äîüðó, äöç. Äîüðóúà
ãÿòëè, äîüðó÷ó. Áó ìöùÿíäèñè ìÿí èíñàôëû,
äåéèð.
øÿðÿôëè âÿ îëäóãúà äîüðó áèð àäàì òàíûéûð-
2. Äöçúÿ, äîëàøûãñûç, ÿíýÿëñèç; áèëàâàñèòÿ,
äûì. Á.Òàëûáëû. [Ñÿëèì:] Ìÿí ñÿíè áèð äîüðó
äöç, áèðáàøà. Áó éîë äîüðóúà êÿíäÿ ýåäèð.
ãûç çÿíí åäÿðäèì; Ñÿíäÿ êè àëäàòìàã äà âàð-
ÄÎÜÐÓÚÓË á à õ äîüðó÷ó.
ìûø? Ù.Úàâèä. // Èñ. ìÿíàñûíäà. Äöçýöí àäàì,
ÄÎÜÐÓÚÓËËÓÃ á à õ äîüðó÷óëóã.
äöç àäàì, öðÿéè ñàô àäàì, ñÿìèìè àäàì.
ÄÎÜÐÓ×Ó ñèô. Éàëàí ñåâìÿéÿí, ùÿìèøÿ
Äàèì ùàãäûð Âèäàäèíèí äåìÿéè; Äîüðóëàðûí
äöç äàíûøàí, äöçëöê ñåâÿí, äöçöíö äåéÿí,
ùÿðýèç èòìÿç ÿìÿéè. Ì.Â.Âèäàäè.
ùÿãèãÿò÷è; ùÿãèãÿò, äöçýöí èø òÿðÿôäàðû. Äîü-
3. Ùÿãèãè, ñÿùèù, ýåð÷ÿê, ùÿãèãÿòÿ óéüóí,
ðó÷ó àäàì. – Äþâëÿò î ãÿäÿð äèããÿòëè âÿ
óéäóðìà îëìàéàí. Äîüðó ùàäèñÿ. Äîüðó
ãàéüûêåø îëìàëûäûð êè, îíóí ìÿìóðëàðû ìÿù-
ìÿëóìàò. – Äîüðó õÿáÿðäèð, àíûí ö÷öí äàðÿ
êÿìÿ èøëÿðèíäÿ ôþâãÿëàäÿ ÿäàëÿòëè, äîüðó÷ó
âÿ ùàãã òÿðÿôäàðû îëñóíëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
äöøìöøÿì. Íÿñèìè. Áó, íàüûë äåéèë, äîüðó
“Äöíéàäà ñÿáÿáñèç áèð øåé éîõäóð”, – äåéÿí-
ÿùâàëàòäûð. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. // Èñ. ìÿíàñûí-
ëÿð íÿ ãÿäÿð äîüðó÷ó, íÿ ãÿäÿð àëèúÿíàá øÿõñ-
äà. Äîüðó, äöçýöí, ýåð÷ÿê, ùÿãèãè ñþç âÿ ñ.
ëÿð èìèø. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Ùÿãèãè; óéäóðìà,
Þìðöíäÿ ýÿëìÿéèá äîüðó äèëèíÿ. Ã.Çàêèð.
éàëàí÷û îëìàéàí. Ñèòàðÿ èëê äÿôÿ äöíéàéà
Éàõøû îëóð äîüðó, äöçöí àõûðû. Àøûã Ïÿðè.
ùÿãèãÿò íÿçÿðè èëÿ áàõäû: úàâàí ãûçûí ãàáà-
// Ùàãëû, ÿäàëÿòëè. Êèì äîüðóäóð? Äîüðó èø.
üûíäà õÿéàëè ìÿøóãó ÿâÿçèíäÿ äîüðó÷ó ÿðè
– [Óëóü:] Áóäóð ÿí äîüðó âÿ ñàüëàì òÿäáèð;
äóðìóøäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
Îëñóí ö÷ ãîíøó áó ýöíäÿí ÿëáèð. À.Øàèã.
ÄÎÜÐÓ×ÓËÓà èñ. Äöçëöê, ùÿãèãÿò÷èëèê,
4. Ñÿùâñèç, õàòàñûç, äöçýöí. Èôàäÿ ÷îõ äîü-
íàìóñëóëóã.
ðó èôàäÿäèð. – Çåéíàë ÷àëäûüû êèìè îõóéàðäû
ÄÎÜÐÓÄÀÍ çÿðô Ùÿãèãÿòÿí, äöçöíö äå-
äà, èääèà åäÿðäè êè, ÷àðýàùû þçö êèìè äöç âÿ
ñÿê ÿñëèíäÿ. [Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè:] Èççÿò,
äîüðó (ç.) îõóéàí éîõäóð. Ñ.Ùöñåéí.
äîüðóäàí ïÿéÿäÿ àüëàéàí ñÿí èäèí? Ú.Ìÿì-
5. Õÿáÿð øÿêèë÷èñè èëÿ: äîüðóäóð – 1) äöç-
ìÿäãóëóçàäÿ. // Àðà ñþç ìÿíàñûíäà (÷îõ âàõò
äöð, ùÿãèãÿòäèð. Äîüðóäóð, î áó ýöí ýåäèð.
“äà” ÿäàòû èëÿ áèðëèêäÿ). Àçÿðøÿùð, äîüðóäàí
– Äîüðóäóð, Ìàùìóä àðâàäûíû ÷îõ ñåâèðäè
äà, Àçÿðáàéúàíûí äèëðöáà áèð ýóøÿñèäèð.
âÿ îíóí ìèñèëñèç ýþçÿëëèéèíÿ áÿíä îëäóüó
Ì.Èáðàùèìîâ. Äîüðóäàí äà, ýåòäèêúÿ Ñîëìà-
ö÷öí ùÿð áèð ýöíàùûíäàí êå÷èðäè. Á.Òàëûáëû.
çûí éåðè ýþðöíöð, î øóõ òÿðëàíûí ñÿñè åøèäèë-
Äîüðóäóð, çÿðèôëèéèí àäû áàøãàäûð; Ãöââÿòÿ
ìèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ýÿë, ãöââÿòèí äàäû áàøãàäûð. Ì.Ìöøôèã;
äîüðóäàí-äîüðóéà 1) á à õ äîüðóäàí.
2) ùÿð÷ÿíä, ùÿð÷ÿíä êè. Äîüðóäóð, êÿíäëÿð-
Àììà äîüðóäàí-äîüðóéà Áàêûäà ìÿí ãÿáç-
äÿ âÿ áàëàúà øÿùÿðëÿðäÿ ãûøûí î ãÿäÿð áèð ñÿ-
áàçëûüû àðòûã áèð øåé áèëèðÿì. Ú.Ìÿììÿäãó-
ôàñû éîõäóð, àììà Òèôëèñ êèìè éåðäÿ ãûø áþ-
ëóçàäÿ; 2) áèëàâàñèòÿ. Áó èø äîüðóäàí-äîüðó-
éöê áèð ãÿíèìÿòäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
éà ñèçÿ àèääèð.
Äîüðóäóð, íàõîøäóð Òàïäûã, òåç òàïàð ëàêèí
äîüðóäàí-äîüðóñó á à õ äîüðóñó.
øÿôà. Ú.Úàááàðëû. Äîüðóäóð, ßíòèãÿ àíàñû-
ÄÎÜÐÓ-ÄÖÐÖÑÒ ñèô. âÿ çÿðô Äöç, äöç-
íûí ñîí ñþçöíö àíëàìàäû, àíúàã ñîðóøìàäû.
ýöí, ùÿãèãè. [Áÿé] åëÿ áèëèðäè, ñÿíäÿí äîüðó-
Ìèð Úÿëàë. // Åéíè ìÿíàäà áÿçÿí “êè” áàü-
äöðöñò àäàì éîõäóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ëàéûúûñû èëÿ èøëÿíèð. Äîüðóäóð êè, éàç ùÿð éåð-
ÄÎÜÐÓËÀÌÀÃ ô. Òÿñäèã åòìÿê, “äîü-
äÿ éàõøû îëóð. Ìèð Úÿëàë.
ðóäóð” äåìÿê, äîüðóëóüóíó ãÿáóë åòìÿê.
658
ÄÎÜÐÓËÀÍÌÀ
ÄÎÜÓÌ
ÄÎÜÐÓËÀÍÌÀ “Äîüðóëàíìàã”äàí ô.èñ.
ðÿò, öðÿê; Äèë à÷ûá äàíûøûð ùÿð ýöë, ùÿð ÷è÷ÿê.
ÄÎÜÐÓËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Òÿñäèã åäèëìÿê,
Ñ.Âóðüóí.
äîüðó îëäóüó àøêàðà ÷ûõàðûëìàã.
2. Ýåð÷ÿêëèê, ñÿùèùëèê, äöçýöíëöê, ùÿãè-
ÄÎÜÐÓËÌÀ “Äîüðóëìàã”äàí ô.èñ.
ãÿòÿ óéüóíëóã. Ñþçöí äîüðóëóüó. Õÿáÿðèí
ÄÎÜÐÓËÌÀÃ ô. 1. Äöçÿëìÿê, äèêÿëìÿê,
äîüðóëóüó. Úàâàáûí äîüðóëóüó. – [Ùàúû
äöç äóðìàã, äèê ãàëõìàã. Îòåë ñàùèáè ýöðúö
Ìÿùÿììÿäùàøûìà:] Åâèíèçÿ âàðèä îëàíäàí
Äìèòðè îíóí ÿëëÿðèíè éàõàñûíäàí ðÿää åäèá
ñîíðà, ìÿíèì ñþçëÿðèìäÿ äîüðóëóã òàïìà-
èòÿëÿäè, î, äÿùëèçèí äèâàðûíà äÿéèá äîüðóëäó.
ñàí ãàéûäàðñàí áóðàéà, ìÿí ñÿíèí ïóëóíó
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áèð íÿôÿð éîëäàøû èëÿ éöêö
þçöíÿ ãàéòàðàðàì. Á.Òàëûáëû. Ðöñòÿì áÿé
éåðáÿéåð åäÿí ýþäÿê, éîüóí âÿ ÷åâèê áèð ôÿùëÿ
éóìøàëäû âÿ Úÿôÿðÿ áàõàðàã áèð àç äà ýö-
Ãöäðÿòè ýþðöá äîüðóëäó. Ì.Ùöñåéí. // Ãàëõ-
ëöìñöíäö. Úÿôÿð ýöìàíûíûí äîüðóëóüóíó
ìàã, àéàüà äóðìàã. Áèðäÿí Ñàáèð äîüðóëäó,
äóéóá ëîâüàëàíäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
áÿäÿíèíäÿ øèääÿòëè áèð àüðû ùèññ åäÿðÿê öç-
ÄÎÜÐÓÑÓ àðà ñ. Äîüðóäàí ÿñëèíÿ áà-
ýþçöíö òóðøóòäó. Ì.Ùöñåéí.
õàíäà, äöçö. [Ùàúû Ùÿñÿí:] Øåéõÿíà, äîü-
2. Éþíÿëìÿê, èñòèãàìÿò àëìàã, áèð òÿðÿôÿ
ðóñó, ìÿí þâëàääàí éàíà áÿäáÿõò îëìóøàì.
öç òóòóá ýåòìÿê. Åâÿ òÿðÿô äîüðóëóá ýåòäè.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áàõäûãúà áó äàüëàð-
3. Ùÿãèãÿò îëìàã, äöç ÷ûõìàã, ýåð÷ÿê-
äàêû ãàðòàëëàðà ùåéðàí; Ñàêèò äóðà áèëìèð
ëÿøìÿê, ùÿéàòà êå÷ìÿê. Öìèäëÿðèì äîüðóë-
öðÿéèì, äîüðóñó, áèð àí. Ñ.Ðöñòÿì. Äàùà
ìàäû.
äîüðóñó – äàùà äöðöñò äåñÿê, äöçöíÿ ãàëñà.
Î ìÿíèì îòàüà äàõèë îëäóüóìó áèëìÿéèð;
ÄÎÜÐÓËÒÌÀ “Äîüðóëòìàã”äàí ô.èñ.
äàùà äîüðóñó, ýóðóëòóíóí øèääÿòèíäÿí
ÄÎÜÐÓËÒÌÀÃ ô. 1. Ýþçëÿíèëÿí öìèäè
àéàãëàðûìûí ñÿñèíè åøèòìèðäè. Ù.Íÿçÿðëè.
äîüðóéà ÷ûõàðìàã; âåðèëÿí àäà, ýþñòÿðèëÿí
Áÿëè, áèçèì êÿíä, äàùà äîüðóñó, áèçèì îáà
åòèáàðà âÿ ñ.-éÿ ëàéèã îëäóüóíó ýþñòÿðìÿê,
“Ñÿíýÿð” àäëàíàí, ìåøÿëè, îðìàíëû óúà äà-
ñöáóò åòìÿê, ýåð÷ÿêëÿøäèðìÿê. Ýþñòÿðèëÿí
üûí ÿòÿéèíäÿ éåðëÿøèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
åòèìàäû äîüðóëòìàã. // Áÿðàÿò ãàçàíäûðìàã.
ÄÎÜÐÓÉÀÁßÍÇßÐ, ÄÎÜÐÓÉÀÎÕØÀÐ
Çåéíàë þç éàðàìàçëûãëàðûíû äîüðóëòìàã
ñèô. Ùÿãèãÿòÿ éàõûí îëàí, èíàíûëà áèëÿí. Äîü-
ö÷öí ìöùèòëÿðèíè ëÿêÿëÿíäèðìÿéÿ ÷àëûøàí áèð
ðóéàáÿíçÿð õÿáÿð. Äîüðóéàîõøàð ÿùâàëàò.
ãðóï àäàìëàðà ìÿíñóá èäè. Ñ.Ùöñåéí. Ìàéà
ÄÎÜÓ èñ. Ýöíäîüàí, ýöí÷ûõàí; ýöíäîüàí,
ùàããûíäàêû åùêàì Ïÿðøàíû áÿðê òóòìóøäó.
ýöí÷ûõàí òÿðÿô. Äîüó òÿðÿôäÿí êöëÿê ÿñèð.
Îíó ãûçëàðûí íÿçÿðèíäÿ äîüðóëòìàã èñòÿéèð-
ÄÎÜÓÁ-ÒÞÐßÌßÊ ô. Òþðÿéèá àðòìàã.
äè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÄÎÜÓËÌÀ “Äîüóëìàã”äàí ô.èñ.
2. Áåëèíè äèêÿëòìÿê, äöç ñàõëàìàã, äöç
ÄÎÜÓËÌÀÃ ô. 1. Àíàäàí îëìàã, äöíéà-
ãàëäûðìàã (÷îõ âàõò “þçöíö” ñþçö èëÿ). Êÿ-
éà ýÿëìÿê. Íèçàìè 1141-úè èëäÿ äîüóëìóøäóð.
ðèì áàáà þçöíö áèð äÿ äîüðóëäàðàã: – Ìÿ-
– Òóòàëûì ñÿí î âàõò îëìàìûñàí; Àíàäàí, éà
íèì àòàì äà ýþçÿë îâ÷ó èäè, – äåäè. À.Øàèã.
êè ùå÷ äîüóëìàìûñàí. À.Ñÿùùÿò. Øàä îëäóì
Ñÿôÿð êèøè úÿëä àéàüà ãàëõäû, þçöíö äîüðóëò-
î ýöí êè, ñÿí äîüóëäóí; Ìèí øöêð åëÿäèì êè,
äó. Ìèð Úÿëàë.
îüëóì îëäóí. Ì.ß.Ñàáèð.
3. Íèøàí àëìàã, òóøëàìàã. Áèð äàøà ñþé-
2. ìÿú. Òþðÿìÿê, ìåéäàíà ýÿëìÿê. Áèð
êÿíèá òöôÿíýèìè äîüðóëòäóì. À.Øàèã. // Éþ-
íÿüìÿ êè äîüóëìóøäóð ìöáàðèçÿ ñóðÿòèíäÿí.
íÿëòìÿê. Àðàáàíû éîëà äîüðóëòìàã.
Ð.Ðçà. Öìóìèééÿòëÿ, “Ìîëëà Íÿñðÿääèí”
4. ßâÿçèíè ÷ûõàðòìàã (÷îõ âàõò “þçöíö”
ñóñìàüû áàúàðìûðäû, î, åòèðàç åòìÿê ö÷öí äî-
ñþçö èëÿ). Ãîéóëàí õÿðú þçöíö äîüðóëòäó.
üóëìóøäó. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÄÎÜÐÓËÓÃ èñ. 1. Äöçýöíëöê, ùÿãèãèëèê,
ÄÎÜÓËÓØ èñ. 1. Àíàäàí îëìà, äöíéàéà
äöçëöê; ñÿäàãÿò, ñÿìèìèééÿò. Ñÿé åëÿ, ñÿí
ýÿëìÿ.
äÿ áåëÿ èíñàí îë! Äîüðóëóãäà áó àäà øàéàí
2. ìÿú. Ìåéäàíà ýÿëìÿ, òþðÿìÿ.
îë! À.Ñÿùùÿò. [Âèäàäè:] Äöíéà äÿéèøèëìèø,
ÄÎÜÓÌ èñ. Óøàã (áàëà) äöíéàéà ýÿëìÿñè
ÿùä, âÿôà, ñÿäàãÿò, äîüðóëóã ãàëìàìûøäûð.
ôèçèîëîæè ïðîñåñè; äîüìà, äîüóëìà; äîüóø.
×ÿìÿíçÿìèíëè. Ìÿùÿááÿò, äîüðóëóã, úÿñà-
Äîüóì åâè – äîüóì çàìàíû ãàäûíëàðà
659
ÄÎÜÓÌÃÀÁÀÜÛ
ÄÎÃÃÀÇËÀÍÌÀÃ
òèááè éàðäûì ýþñòÿðìÿê ö÷öí òèáá ìöÿññè-
Äîõñàíûíúû èëëÿð (áèð ÿñðèí 90-úû èëèíäÿí 99-úó
ñÿñè. Áóðàäà êèòàáõàíà, êþðïÿëÿð åâè, ùÿëÿ
èëèíÿ ãÿäÿð îëàí äþâð).
òèêèëèá èñòèôàäÿéÿ âåðèëìÿìèø äîüóì åâè éåð-
ÄÎÕÑÀÍÉÀØËÛ ñèô. Äîõñàí éàøû îëàí,
ëÿøèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
äîõñàí éàøûíäà. Äîõñàíéàøëû ãîúà.
ÄÎÜÓÌÃÀÁÀÜÛ ñèô. Äîüóì éàõûíëàøäû-
ÄÎÊ [èíý.] Ýÿìèëÿðèí òÿìèð îëóíäóüó
üû çàìàí îëàí; äîüóøãàáàüû. Äîüóìãàáàüû
êàðõàíà. Öçöúö äîê.
àüðûëàð.
ÄÎÊÒÎÐ [ëàò.] 1. Ùÿêèì, òÿáèá. Úàí
ÄÎÜÓÐÜÀÍ ñèô. ×îõ äîüóðàí, éàõøû äþë
äîêòîðó. Óøàã äîêòîðó. Äîêòîð ÷àüûðìàã. –
âåðÿí.
Äåäè: – Éàíìûø ÷þðÿê éåäèì, äîêòîð! Éåäè-
ÄÎÜÓÐÌÀ “Äîüóðìàã”äàí ô.èñ.
éèì áèð ÿëàâÿ øåé éîõäóð. Ì.ß.Ñàáèð. [Ðÿ-
ÄÎÜÓÐÌÀÃ ô. 1. Á à õ äîüóçäóðìàã.
øèä:] Ìÿëóì øåéäèð êè, êÿíääÿ ùÿêèì, äîêòîð-
2. ìÿú. Òþðÿòìÿê, ìåéäàíà ýÿòèðìÿê,
çàä òàïûëìàç. Ò.Ø.Ñèìóðã.
ÿìÿëÿ ýÿòèðìÿê; òþðÿìÿñèíÿ, ÿìÿëÿ ýÿëìÿ-
2. Äîêòîðëóã äèññåðòàñèéàñû ìöäàôèÿñè
ñèíÿ ñÿáÿá îëìàã. ..Åëì âÿ ñÿíÿòè èíñàíëàðûí
ÿñàñûíäà âåðèëÿí éöêñÿê åëìè äÿðÿúÿ âÿ áó
åùòèéàúû äîüóðìóøäóð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áó
äÿðÿúÿíè àëìûø øÿõñ. Òàðèõ åëìëÿðè äîêòîðó.
áÿõòèéàð öçëÿðäÿ íÿ íàäèð éàðàøûã âàð! Ñîí-
Èíúÿñÿíÿò äîêòîðó.
ñóç ñåâèíú äîüóðàð èøûãëàðûí éàíìàñû. Ð.Ðçà.
ÄÎÊÒÎÐÁÍÒ [ëàò.] Äîêòîðëóã äèññåðòà-
Íÿðýèç õàíûìûí êèòàáõàíàñû èñÿ ùÿêèìëÿð
ñèéàñû ùàçûðëàìàã ö÷öí áèð åëìè èäàðÿéÿ òÿù-
àëÿìèíäÿ ãèáòÿ äîüóðàí ÷îõ çÿíýèí êèòàáõà-
êèì îëóíìóø àëèì.
íà èäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÄÎÊÒÎÐÀÍÒËÛÃ èñ. 1. Á à õ äîêòîðàí-
ÄÎÜÓØ èñ. 1. Á à õ äîüóì.
òóðà.
2. Ýþé úèñèìëÿðèíèí ÷ûõìàñû, öôöãäÿ ýþ-
2. Äîêòîðàíòóðàäà îëìà, åëìëÿð äîêòîð-
ðöíìÿñè; òöëó. Ýöíöí äîüóøó. Àéûí äîüóøó.
ëóüóíà ùàçûðëàíìà. Äîêòîðàíòëûã äþâðö.
– ×öí ýöí äîüóøó áóðàõäû òÿëÿò; Ìÿí õÿñ-
ÄÎÊÒÎÐÀÍÒÚÐÀ [ëàò.] Åëìëÿð àêàäå-
òÿéÿ éåíÿ äöøäö ôèðãÿò. Õÿòàéè. Áèð ìöÿééÿí
ìèéàëàðûíäà éöêñÿê èõòèñàñëû åëìè èø÷èëÿð
ãàíóí öçðÿäèð ùÿéàò; Áèð äîüóø, áèð òÿêà-
– åëìëÿð äîêòîðëàðû ùàçûðëàìà ñèñòåìè.
ìöë, áèð èíùèòàò. À.Ñÿùùÿò.
ÄÎÊÒÎÐËÓÃ èñ. 1. Ùÿêèìëèê ñÿíÿòè, ùÿ-
ÄÎÜÓØÃÀÁÀÜÛ á à õ äîüóìãàáàüû.
êèìëèê èõòèñàñû, ùÿêèìèí èøè, ïåøÿñè; ùÿêèì-
ÄÎÜÓÇÄÓÐÌÀ “Äîüóçäóðìàã”äàí ô.èñ.
ëèê, òÿáèáëèê. Äîêòîðëóã åòìÿê.
ÄÎÜÓÇÄÓÐÌÀÃ èúá. 1. Äîüóì çàìàíû
2. Äîêòîð åëìè äÿðÿúÿñè. Äîêòîðëóã äèñ-
êþìÿê åòìÿê, óøàüûíû òóòìàã.
ñåðòàñèéàñû.
2. Ìåéäàíà ýÿòèðìÿê, ñÿáÿá îëìàã, áàèñ
´
ÄÎÊÒÐÈÍÀ [ëàò.] Åëìè, ôÿëñÿôè âÿ éà ñèéàñè
îëìàã, òþðÿòìÿê, îéàòìàã.
íÿçÿðèééÿ, ñèñòåì.
ÄÎÜÓÇÄÓÐÓËÌÀÃ ìÿúù. Ìåéäàíà ýÿ-
ÄÎÃÃÀÇ èñ. Àäÿòÿí êÿíä éåðëÿðèíäÿ
òèðèëìÿê, òþðÿäèëìÿê. Àíúàã áó ýöíÿø þç-þç-
åâèí, ùÿéÿòèí, áàüûí âÿ ñ.-íèí ùàñàðûíäà áèð-
ëöéöíäÿ äîüäóüó ùàëäà, .. àü ýöí ýöíÿøè þç-
áèðèíÿ êå÷èðèëÿí àüàúëàðäàí èáàðÿò ñàäÿ ãàïû.
þçöíÿ ÿìÿëÿ ýÿëìèð, çîð-ýöúëÿ, ãàí-ãàäà
Äîããàç àüàúû. – [Áàëàãûç:] Ñÿôèîüëó Èñêÿí-
èëÿ äîüóçäóðóëóð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äÿð ýåúÿëÿð ñÿùÿðÿäÿê ñèçèí äîããàçäà áàéàòû
ÄÎÜÓÇÌÀ “Äîüóçìàã”äàí ô.èñ.
÷àüûðûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÄÎÜÓÇÌÀÃ äàí. á à õ äîüóðìàã.
ÄÎÃÃÀÇ×À èñ. 1. Äîããàçà êå÷èðèëÿí àüàú.
ÄÎÕÑÀÍ ñàé. 90 ñàéûíûí àäû; 90 ðÿãÿìè;
Äîããàç÷àíû òàõ, ùÿéÿòÿ ìàë-ãàðà ýèðìÿñèí.
äîããóç îíëóãäàí èáàðÿò ñàé. Äîõñàí ðÿãÿìè
2. Áàëàúà äîããàç.
îíà áþëöíöð. Øÿùÿðäÿí äîõñàí êèëîìåòð
ÄÎÃÃÀÇÊßÑÌß èñ. åòíîãð. Êå÷ìèøäÿ:
óçàãäà. Äîõñàí éàøûíäà ãîúà. Äîõñàí ìà-
ýÿëèí êþ÷ÿíäÿ éîëäà äîããàçûí ãàáàüûíû
íàò. – Áèçèì êÿíääÿ, äîõñàí èýèä ãàéûòìàäû;
êÿñèá õÿðúëèê àëìà àäÿòè.
Äîõñàí àíà éîëà áàõäû; äîõñàí öìèä ãàéûò-
ÄÎÃÃÀÇËÀÍÌÀ “Äîããàçëàíìàã”äàí
ìàäû. Ì.Àðàç.
ô.èñ.
ÄÎÕÑÀÍÛÍÚÛ Ñÿêñÿí äîããóçóíúóäàí
ÄÎÃÃÀÇËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Áàüëàíìàã,
ñîíðà ýÿëÿí ñûðà ñàéû. Äîõñàíûíúû íþìðÿ.
êèëèäëÿíìÿê (äîããàç).
660
ÄÎÃÃÀÇËÛ
ÄÎËÀÃ
ÄÎÃÃÀÇËÛ ñèô. Äîããàçû îëàí.
ÄÎË èñ. êþùí. Êå÷ìèøäÿ ãóéóäàí ñó, íåôò
ÄÎÃÃÓÇ ìèãä. ñ. Ñÿêêèçäÿí ñîíðà ýÿëÿí
(ìàçóò) ÷ÿêìÿê ö÷öí ìàë äÿðèñèíäÿí,
âÿ 9 ðÿãÿìè èëÿ èøàðÿ îëóíàí ñàé âÿ ìèãäàð.
éàõóä áðåçåíòäÿí âÿ ñ.-äÿí òèêèëÿí òóëóã.
Ñÿêêèçäÿí ñîíðà äîããóç ýÿëèð.
Êÿëëÿ÷àðõäàí àñûëàí ìàçóò äîëëàðû äàð àüà-
ÄÎÃÃÓÇÀÉËÛÃ ñèô. Äîããóç àé äàâàì
úûíäàí àñûëàí ìÿùêóìëàð êèìè ñàëëàíûðäû.
åäÿí, äîããóç àé ìöääÿòèíäÿ îëàí, ÿìÿëÿ
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Éàõøû éàäûìäàäûð î äîë, áà-
ýÿëÿí, äîããóç àé þìðö îëàí. Äîããóçàéëûã
üàðà; Ùÿðëÿíèá íåôò ÷ÿêÿí ýþçöáàüëû àò.
ùåñàáàò. Äîããóçàéëûã óøàã.
Ì.Ðàùèì. // Àüàúäàí (òàõòàäàí) âÿ éà äÿ-
ÄÎÃÃÓÇÚÀ ñàé. Àíúàã äîããóç. Äîã-
ìèðäÿí ãàéðûëìûø âåäðÿ. Äîëëà ãóéóäàí ñó
ãóçúà ìàíàò ïóëóì ãàëûá.
÷ÿêìÿê. – [Êÿðÿì:] Éàíûãëûéàì, ñó âåð, è÷èá
ÄÎÃÃÓÇÄÎÍ èñ. áîò. Ìåøÿëÿðäÿ áèòÿí,
ýåäèðÿì; Áèð úàì âåðèí, è÷èì, äîë ñèçèí îë-
ïàðê âÿ áàüëàðäà èñÿ ÿêèëÿí êîë áèòêèñè. Äîã-
ñóí. “ßñëè âÿ Êÿðÿì”.
ãóçäîíóí îäóíúàüû ÷îõ äàâàìëû îëóð.
ÄÎËÀ á à õ äîâëà.
ÄÎÃÃÓÇËÓÃ ñèô. Äîããóç âàùèääÿí èáà-
ÄÎËÀÁ1 èñ. Åâèí äèâàðûíäà äöçÿëäèëÿí ðÿô,
ðÿò îëàí; äîããóç õàëû îëàí, 9 ðÿãÿìè èëÿ èøàðÿ
øêàô. Äîëàáûí ãàðøûñûíäà áèð áîøãàáûí ãûðûã-
îëóíàí. [Úÿáè:] Ìÿí Ìåùäè áÿéèí éåðèíÿ îë-
ëàðû ýþðöíöðäö. Ñ.Ùöñåéí. [Ôàòìà àðâàä] ýö-
ñàéäûì, îíëóüà âóðóëàíäà ãà÷àðäûì äîã-
ìöø ñòÿêàíàëòûëàðûíû, ãàøûãëàðûíû òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ
ãóçëóüà. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. // 9 íþìðÿëè.
äîëàáäàí ÷ûõàðûð. Ìèð Úÿëàë. // Öìóìèééÿòëÿ,
◊ Äîããóçëóã ãîéìàã (ýÿëìÿê) – ùèéëÿ
øêàô. Ìÿí [õàððàòû] êèòàá äîëàáûìû òÿìèð åòìÿê
ýÿëìÿê, ôÿíä ýÿëìÿê, êÿëÿê ýÿëìÿê, àë-
ö÷öí ÷àüûðìûøäûì. Ò.Ø.Ñèìóðã. // Ãÿôÿñÿ.
äàòìàã. Ìÿíÿ äîããóçëóã ýÿëìÿ! – Èíäè ìÿ-
Äöêàíûí äîëàáëàðû ìàëëà äîëóäóð. – [Ñòóäåíò]
íèì ÿçèç ýöíöìäÿ êèìÿ äîããóçëóã ãîéóð?
áèðäÿí-áèðÿ åâ ñàùèáëÿðèíèí ãîíàã îòàãëàðûí-
Ìèð Úÿëàë.
äà áèð äîëàá êèòàá îëäóüóíó õàòûðëàäû. ×ÿìÿí-
ÄÎÃÃÓÇÌßÐÒßÁß(ËÈ)
ñèô. Äîããóç
çÿìèíëè.
ìÿðòÿáÿñè îëàí. Äîããóçìÿðòÿáÿëè áèíà.
ÄÎËÀÁ2 èñ. Ãóéóäàí ñó ÷ûõàðìàüà ìÿõñóñ
ÄÎÃÃÓÇÓÍÚÓ ñûðà ñ. 8-úèäÿí ñîíðà ýÿ-
÷àðõ. Ñó ãóéóñóíóí äîëàáû õàðàá îëìóøäóð.
ëÿí, ñûðàñû, äÿðÿúÿñè, íþâáÿñè äîããóç îëàí.
ÄÎËÀÁ3 èñ. Êÿëÿê, ùèéëÿ, ôÿíä, áèúëèê, äî-
Äîããóçóíúó ñêàìéà. Äîããóçóíúó ñûðà.
ëàøûã èø. Äîëàá ýÿëìÿê – ùèéëÿ ýÿëìÿê,
ÄÎÃÃÓÇÉÀØËÛ ñèô. Äîããóç èë éàøû îëàí,
àëäàòìàã, ôûðûëäàã èøëÿòìÿê. Äîëàá ãóðìàã
äîããóç éàøûíäà. Äîããóçéàøëû ãûç.
– ùèéëÿ äöçÿëòìÿê, êÿëÿê ãóðìàã. Äîëàáà
ÄÓÃÌÀ [éóí.] êèò. Áöòöí äþâðëÿð âÿ òàðè-
äöøìÿê – ùèéëÿëè èøÿ äöøìÿê, äîëàøûã èøÿ
õè øÿðàèò ö÷öí äÿéèøìÿç áèð ùÿãèãÿò êèìè
äöøìÿê. Äîëàáà ñàëìàã – ÿíýÿëÿ ñàëìàã,
ãÿáóë åäèëÿí ùþêì, ìöääÿà; åùêàì.
äîëàøûã èøÿ ñàëìàã. [Áÿùðàì:] Àù, þçöìö íÿ
ÄÎÃÌÀ×Û èñ. Äîãìàòèçìÿ ìàèë îëàí
òÿùëöêÿëè áèð äîëàáà ñàëäûì! Ú.Úàááàðëû.
àäàì; åùêàì÷û.
ÄÎËÀÁ×À èñ. Êè÷èê äîëàá (á à õ äîëàá1).
ÄÓÃÌÀÒ [éóí.] á à õ åùêàì.
ÄÎËÀÁ×Û ñèô. äàí. Ùèéëÿýÿð, ôûðûëäàã÷û,
´
ÄÎÃÌÀÒÈÊ ñèô. [éóí.] 1. Äîãìà (åùêàì)
êÿëÿêáàç, áèú.
ìàùèééÿòèíäÿ îëàí, äîãìàéà àèä îëàí.
ÄÎËÀÁ×ÛËÛà èñ. äàí. Ùèéëÿýÿðëèê, ôûðûë-
2. Ìöúÿððÿä, àáñòðàêò, ñõåìàòèê. Äîãìà-
äàã÷ûëûã, êÿëÿêáàçëûã, áèúëèê.
òèê èçàù öñóëó. – [Óñòà Çåéíàëûí] äèíè åòèãàäû
ÄÎËÀÁËÛ ñèô. Äîëàáû îëàí. Äîëàáëû äèâàð.
î äÿðÿúÿäÿ äîãìàòèê øÿêèë àëìûøäû êè, àòäûüû
ÄÎËÀà èñ. 1. Ãûë÷àéà ñàðûëàí, éóíäàí âÿ
àääûìûíà, ýþðäöéö èøèíÿ äÿ àðõàéûí äå-
ñ.-äÿí òîõóíìà ñàðüû, éàõóä ïàð÷à çîëàüû.
éèë(äè). Ì.Èáðàùèìîâ.
Äîëàãñûç ýåäÿí îüëàí; Äîëàã òàìàì îëäó,
ÄÎÃÌÀÒÈÊËÈÊ èñ. Äîãìà (åùêàì) ìà-
ýÿë. (Áàéàòû). Áèð ÿñýÿð êÿùðèç áàøûíäàêû ãà-
ùèééÿòèíäÿ îëìà. Øÿðùèí äîãìàòèêëèéè. // Ìö-
ðàüàúà ñþéêÿíèá äîëàãëàðûíû áàüëàéûðäû. Ìèð
úÿððÿäëèê, àáñòðàêòëûã, ñõåìàòèêëèê.
Úÿëàë. // Ïàòàâà. [Äþéöø÷öíöí] øèíåëè, øàëâà-
´
ÄÎÃÌÀÒÈÇÌ [éóí.] êèò. Äîãìàëàðà (åù-
ðûíûí äèçëÿðè, äîëàüû, ÷ÿêìÿñè áàøäàí-áàøà
êàìëàðà) ÿñàñëàíàí ãåéðè-òÿíãèäè òÿôÿêêöð;
ïàë÷ûã è÷èíäÿ èäè. ß.Âÿëèéåâ.
åùêàì÷ûëûã.
2. õöñ. Äîëàìàüà, ñàðûìàüà éàðàéàí ùÿð øåé.
661
ÄÎËÀÃÀÐÄÛ
ÄÎËÀÍÀÚÀÃ
ÄÎËÀÃÀÐÄÛ èñ. ìÿù. Áè÷èí÷èëÿðèí ãîëëà-
÷àðõäà ñó ÷ÿêèðäè. Ñ.Ùöñåéí. // Ýÿìèëÿðäÿ
ðûíà ñàðûäûãëàðû ñàðüû.
ëþâáÿðè ãàëäûðìàã ö÷öí ÷àðõ.
ÄÎËÀÃËÀÌÀ “Äîëàãëàìàã”äàí ô.èñ.
ÄÎËÀÌÀÃ ô. 1. Ñàðûìàã, ñàðûãëàìàã. Äî-
ÄÎËÀÃËÀÌÀÃ ô. Äîëàã ñàðûìàã. // Ñà-
ëàüû àéàüûíà äîëàäû, ÷ÿêìÿñèíè ýåéäè. – [Äóð-
ðûìàã.
íà:] ×àé áàøûíäàí ýÿëèðêÿí ñà÷ëàðûìû ÿëëÿðèíÿ
ÄÎËÀÃËÀÍÌÀ “Äîëàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
äîëàäû, êÿíäèí è÷èíäÿí ñöðöäö. Ú.Úàááàðëû.
ÄÎËÀÃËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Äîëàã ñàðûíìàã.
2. ìÿú. äàí. Òàïøûðìàã, öçÿðèíÿ éöêëÿ-
// Ñàðûíìàã.
ìÿê, ùÿâàëÿ åòìÿê, þùäÿñèíÿ ãîéìàã. Áó
ÄÎËÀÃËÛ ñèô. Ãûë÷àñûíà äîëàã ñàðûìûø.
èøè ùÿð àäàìà äîëàìàã îëìàç.
Äîëàãëû ÿñýÿð.
3. Áàñìàã, âóðìàã ìÿíàñûíäà. Êÿíä è÷ÿ-
ÄÎËÀÃËÛÃ èñ. Äîëàüà éàðàéàí, äîëàüà éå-
ðèñèíäÿ Íÿáèýèëè ýöëëÿéÿ äîëàäûëàð. Íÿáèíèí
òÿúÿê ãÿäÿð îëàí. Áèð äîëàãëûã øàë ïàð÷à.
äÿñòÿñè ãà÷ûá åâëÿðèí äÿùëèçëÿðèíÿ äîëäóëàð.
ÄÎËÀÌ èñ. Ñàðûëàí áèð øåéèí ùÿð áèð ñàð-
“Ãà÷àã Íÿáè”. Áàõûø áÿé Úàìàëûí áàø-ýþ-
üûñû, äþâðÿñè. // Ñàðûëàí áèð øåéèí ùÿð äÿôÿ-
çöíö øàëëàüà äîëàäû. ß.Àáàñîâ.
äÿêè ñàðûëìûø ìèãäàðû.
4. ìÿú. äàí. Ëàüà ãîéìàã, ÿëÿ ñàëìàã,
äîëàì-äîëàì ñèô. Äîëàìà-äîëàìà, ÿéðè-
ñàðûìàã, ìàñãàðà åòìÿê (áÿçÿí “ÿëÿ”,
öéðö, äîëàìàëàð ùàëûíäà îëàí. Äîëàì-
“ÿëèíÿ”, “äèëèíÿ”, “áàðìàüûíà” ñþçëÿðè èëÿ).
äîëàì îëìàã – ãûâðûëìàã, áóðóì-áóðóì
[Ñÿðäàð:] Áó íÿ ñþçäöð, Éóñèô øàù! ..Àòàìûí
îëìàã. Èëàí äîëàì-äîëàì îëóá ñÿð÷ÿíèí áà-
ÿðâàùû ö÷öí, ñÿíè äîëàìûðûã. À.Øàèã. Ãàðà
ëàñûíû óäìàã èñòÿéèðäè.
îüëàí èñÿ ýÿëÿí ãàäûíû à÷ûãäàí-à÷ûüà äîëà-
ÄÎËÀÌÀ1 1. “Äîëàìàã”äàí ô.èñ.
ìàüà ÷àëûøûðäû. Ì.Ùöñåéí. Áèëìèðÿì, äîü-
2. ñèô. Äöìäöç îëìàéàí; áèðáàøà, äöç
ðóäàíìû áó ôèêèðäÿñÿí, éà áèçè äîëàéûðñàí.
õÿòëÿ ýåòìÿéÿí, î éàíà-áó éàíà áóðóëàí,
ß.Ñàäûã.
ÿéðè-öéðö, äîëàíáàú. Äîëàìà éîë. Äîëàìà
ÄÎËÀÌ-ÄÎËÀØÛÃ ñèô. âÿ çÿðô Òàìàìèëÿ
úûüûð. Äîëàìà êö÷ÿ. – Ãàðàíëûã êö÷ÿäÿí
äîëàøûã, ÷îõ äîëàøûã, àíëàøûëìàç. Áóðìàáûü
ñîíðà éîëóìóç äîëàìàäûð. Í.Âÿçèðîâ. Äî-
ðÿèñ áîüóã ñÿñëÿ þç ãÿçàñûíäà éàðàíàí ìö-
ëàìà éîëëàðëà åíèðêÿí áÿçè éîëäàøëàðûìûç
ðÿêêÿá âÿçèééÿòäÿí äîëàì-äîëàøûã ðàïîðò âåð-
âàùèìÿéÿ äöøäö. Ñ.Ðöñòÿì. Òèôëèñèí äîëàìà
ìÿéÿ áàøëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàð êö÷ÿñèíäÿ; ßëèíäÿ êàìàí÷à áèð àøûã ýå-
ÄÎËÀÍÀÚÀÃ èñ. Éàøàìà øÿðàèòè; ýöçÿ-
äèð. Ì.Ðàùèì. // èñ. Äþíöì, äþíöø, äþíýÿ.
ðàí, ìÿèøÿò, êå÷èíÿúÿê, éàøàéûø. Ìèðçÿ Ôÿ-
Íÿùàéÿò, äàüëàðûí ñÿðèí êöëÿéè ÿñìÿéÿ áàø-
òÿëè êîìåäèéàëàðûíäà ùÿð íÿ éàçûáñà, äîëà-
ëàäû, àðòûã øÿùÿðÿ áèð-èêè äîëàìà ãàëûðäû.
íàúàüûìûçûí åéíèíäÿí âÿ ìÿèøÿòèìèçèí þçâàè-
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÿùâàëûíäàí ýþòöðöáäöð. Ô.Êþ÷ÿðëè. Àíúàã
3. ñèô. Áóðüó øÿêëèíäÿ îëàí, áóðóã-áóðóã,
àíàì Àëëàù ðÿùìÿòèíÿ ýåòäèêäÿí ñîíðà,
âèíòâàðè. Äîëàìà áîðó. Äîëàìà ïèëëÿêÿí.
äîüðóñó êè, äîëàíàúàã ìÿíèì ö÷öí ÷îõ ÷ÿ-
äîëàìà-äîëàìà ñèô. ßéðè-öéðö, äþíýÿëÿðè,
òèí îëìóøäó. Á.Òàëûáëû. // Ùÿéàò, ùÿéàò øÿðàè-
äîëàìàëàðû ÷îõ îëàí, òåç-òåç î éàíà-áó éàíà
òè, ùÿéàò òÿðçè, éàøàéûø öñóëó, éàøàìàã ãàé-
áóðóëàí, äîëàíáàú. Äîëàìà-äîëàìà éîë.
äàñû. [ßñýÿð:] Áåëÿ, äåéèðÿì êè, áó úöðÿ äî-
– Äîëàìà-äîëàìà äàø ïèëëÿêÿíëÿð; Áèð òöðáÿ
ëàíàúàüûí àõûðû íÿ îëñóí?.. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
éàíûíà ãàëäûðûð áèçè. Ñ.Âóðüóí. Îíëàð äàíûøà-
Àðàáà÷ûìûç õîøñþùáÿò èäè. Éîë óçóíó ùÿð áèð
äàíûøà äàüûí äþøöíäÿêè äîëàìà-äîëàìà úû-
áèëäèéè øåéäÿí äàíûøûðäû. Äàíûøäûãëàðûíûí
üûðëà èðÿëèëÿéèðäèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
÷îõó êÿíä äîëàíàúàüûíà âÿ òÿñÿððöôàòûíà àèä
ÄÎËÀÌÀ2 èñ. Äûðíàã àëòûíûí èëòèùàáû âÿ
èäè. Ò.Ø.Ñèìóðã. // Éàøàìàã ö÷öí âÿñàèò,
èðèíëÿìÿñè; ãûëáàø. Áàðìàüûíà äîëàìà ÷ûõûá.
ìÿíáÿ. Áàùàäûðûí àòàñû ãÿäèì áÿéëÿðäÿí
ÄÎËÀÌÀ×ÀÐÕ èñ. Ãóéóäàí äîë âÿ ñ.
îëóá, äîëàíàúàüû àíúàã ìöëêëÿðèíÿ áàüëû èäè.
âàñèòÿñèëÿ ñó ÷ÿêìÿê, êå÷ìèøäÿ íåôò ÷ûõàð-
Í.Íÿðèìàíîâ. Åâèí äîëàíàúàüû àíúàã Ìèð-
ìàã ö÷öí îíóí öçÿðèíäÿ ãóðóëàí ñàäÿ, ãàë-
çÿ Úàâàäûí ãÿëÿìèíÿ áàüëû èäè. ß.Ùàãâåðäè-
äûðûúû (÷àðõëû) ãóðüó. Áèð ÷îúóã àòëà äîëàìà-
éåâ. Ãóëäóðëàðëà âóðóøàíäàí áèð àé ñîíðà
662
ÄÎËÀÍÁÀÚ
ÄÎËÀÍÌÀÃ
Ùöììÿòéàð äîëàíàúàã ö÷öí Áàêûéà ýåäèð.
ëàðûíû äîëàíäûðñûí. “Ì.Í.ëÿòèô.”. [Äóðíà] ÿðèí-
ß.Âÿëèéåâ.
äÿí ñîíðà þçöíäÿí áàøãà Ôÿðìàíû äà äîëàí-
ÄÎËÀÍÁÀÚ 1. ñèô. ×îõ äîëàøûã, ÿéðè-öéðö.
äûðìàëû îëìóøäó. ß.Ñàäûã.
Úûüûð äîëàíáàú éîë êèìè ÿéðè èäè. Ì.Èáðàùè-
4. ìÿú. Àëäàòìàã, áàøûíû òîâëàìàã. Ùÿð
ìîâ. Îüóë! – äåéÿ Ýöëëö àðâàä, äîëàíáàú
çàìàí Çåéíàë [Ìåùðèáàíû] áèð òàãûì ãóðó âÿ
éîëëàðëà éîõ, þç àíà öðÿéè èëÿ äóéóá-àíëàäû-
áîø âÿäÿëÿð èëÿ äîëàíäûðûðäû. Ñ.Ùöñåéí.
üû êèìè à÷ûã-à÷ûüûíà ñþçÿ áàøëàäû. ß.ßáöë-
◊ Áàø(ûíû) äîëàíäûðìàã – á à õ áàø.
ùÿñÿí. // Äöç îëìàéàí, ÿéðè, äîëàøûã. Äî-
Áàøäà äîëàíäûðìàã – á à õ áàø.
ëàíáàú èø.
ÄÎËÀÍÛØ èñ. 1. Äîëàíàúàã, äîëàíìà òÿðçè
2. èñ. ìÿú. ×ûõìàç, ÷ûõûëìàç âÿçèééÿò,
âÿ øÿðàèòè.
÷ÿòèí âÿçèééÿò. Áàêû äÿðñëÿðè îëìàñà, áèçèì
2. Äîëàíìà, ùÿðëÿíìÿ, äþíìÿ, äþâðÿ âóð-
êÿíäèñòàí äîëàíáàúäà ãàëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìà, äþâð åòìÿ. Ùàâàíû òèòðÿäÿðÿê èòè ñöðÿòëÿ
ÄÎËÀÍÁÀÚÛ çÿðô Äöç õÿòò èëÿ éîõ, ÿéðè-
áàëàúà áèð òÿééàðÿ Òÿáðèçèí öñòöíäÿ ùÿðëÿ-
öéðö, äîëàìà õÿòò öçðÿ. [Êèøè] ãàðàãóø êèìè
íèðäè. Èêèíúè äîëàíûøäà î íÿ èñÿ òþêäö.
ãàíàä ýÿðèá, .. äîëàíáàúû ýåòìÿéÿ áàøëàäû.
Ì.Èáðàùèìîâ.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÎËÀÍÛØÀÚÀÃ äàí. á à õ äîëàíàúàã.
ÄÎËÀÍÁÀÚËÛ ñèô. Äîëàìà, ÿéðè-öéðö,
[Èìðàí:] Íÿ âàõòàäÿê áèçèì äîëàíûøàúàüûìûç
äîëàíáàú îëàí. Äÿëè âÿ àçüûí äÿðÿäÿí äî-
áåëÿ ýåäÿúÿêäèð? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ëàíáàúëû éîëëàðëà ùöúóì åäÿí áóëàíûã ñåëëÿ-
ÄÎËÀÍÛØÛÃ äàí. á à õ äîëàíàúàã.
ðèí ÿêèíëÿðè, òèêèíòèëÿðè áàñìàñûíà, óøàã
ÄÎËÀÍÌÀ1 “Äîëàíìàã1”äàí ô.èñ.
àïàðìàñûíà äþçìÿêìè îëàð? Ìèð Úÿëàë.
ÄÎËÀÍÌÀ2 1. “Äîëàíìàã2”äàí ô.èñ.
ÄÎËÀÍÄÛÐÛÚÛ
èñ.
Àäàì àëäàòìàüû
2. èñ. Ùÿéàò, éàøàéûø; ùÿéàò, éàøàéûø øÿðà-
þçöíÿ ïåøÿ åòìèø àäàì; ôûðûëäàã÷û, àëäàäûúû.
èòè. Èêèíúè ýöíö Ðóãèééÿ øÿùÿð äîëàíìàñûí-
ÄÎËÀÍÄÛÐÛÚÛËÛÃ èñ. Äîëàíäûðûúûíûí èøè,
äàí óñàíäû. À.Äèâàíáÿéîüëó.
ïåøÿñè; ôûðûëäàã÷ûëûã.
ÄÎËÀÍÌÀÃ1 ô. 1. Áèð øåéèí ÿòðàôûíäà ôûð-
ÄÎËÀÍÄÛÐÛËÌÀ “Äîëàíäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
ëàíìàã, ùÿðëÿíìÿê, äþâð åëÿìÿê, àéëàí-
ÄÎËÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. 1. Ùÿðëÿíäèðèë-
ìàã; äþâðÿ âóðìàã. Áó áèíàíûí ÿòðàôûíû îí
ìÿê, ôûðëàíäûðûëìàã.
äÿãèãÿéÿ äîëàíìàã îëàð. – Ùöñåéíàüà øåé-
2. Ýÿçäèðèëìÿê.
ëÿðèí äàøûíìàñûíû ýþçëÿìÿäÿí éóõàðû ÷ûõûá
ÄÎËÀÍÄÛÐÌÀ “Äîëàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
áóðóüó äîëàíäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Äþðä òÿðÿ-
ÄÎËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Ùÿðëÿíäèðìÿê, ôûð-
ôèìäÿêè ìÿðçëÿðëÿ çÿìèíèí äþâðÿñèíè äîëà-
ëàíäûðìàã, àéëàíäûðìàã, äþâð åòäèðìÿê.
íûðäûì. ß.Ñàäûã.
×àðõû äîëàíäûðìàã. – Î ÿëëÿð .. úÿùðÿ äîëàí-
2. ìÿú. Äþâð åòìÿê. Ðÿéèìúÿ äîëàíìàäû
äûðìàãäàí, ëöëÿ ñàðûìàãäàí ãàáàð îëóá àüà-
áó äþâðàí; Áèëìÿì êè, íÿäÿíäóðóð áÿëàñû.
úà äþíìöøäöð! ß.ßáöëùÿñÿí. // Ýÿçäèðìÿê.
ßìàíè. Áó íÿ êåéôèééÿòäèð, áó íÿ ìàúÿðà;
Óøàüû àïàð, áàüäà äîëàíäûð, ýÿòèð. – Ãóð-
Ðÿéèìúÿ äîëàíìàç òÿãäèðè-ãÿçà. Ã.Çàêèð. //
áàíÿëè áÿéèí íþêÿðè êÿùÿð àòûí úèëîâóíäàí
Ýÿëèá êå÷ìÿê, þòöá êå÷ìÿê. Äîëàíäû ãûø,
éàïûøûá, áèð àç êÿíàðäà äîëàíäûðûðäû. Ú.Ìÿì-
ýÿëäè áàùàð; Ýþëëÿðäÿ þðäÿê, ãàç ýþðäöì.
ìÿäãóëóçàäÿ. // Äþíäÿðìÿê, ÷åâèðìÿê.
“Êîðîüëó”. Ñàãèéà, áåëÿ àù-óô åòìÿ; Äîëà-
Öçöíö äîëàíäûðûá ìÿíÿ äåäè.. Ýþçöíö
íàð áó çÿìàíÿ, èíøàëëàù. Ì.Ìþúöç.
(ýþçëÿðèíè) äîëàíäûðìàã – á à õ ýþç.
3. Ýÿçìÿê, äîëàøìàã. Ýåäÿê áèð àç äîëà-
2. äàí. Èäàðÿ åòìÿê. Þëêÿíè äîëàíäûðìàã.
íàã, ãàéûäàã. – Áèð àé ðàìàçàíû ìþìèí ìö-
Èøëÿðè äîëàíäûðìàã. – Îíó ýþíäÿðäèëÿð êè,
ñÿëìàíëàð ñÿùÿðäÿí àõøàìàäÿê êåôëè êèìè
àçàðëàìûø ìöÿëëèìèí éåðèíè áèðòÿùÿð äîëàí-
äîëàíûðëàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Òàïäûã:]
äûðñûí.. Ö.Ùàúûáÿéîâ. // Éîëà âåðìÿê. Îíó
Ñèòàðÿ, ìÿí îí èë ýÿçäèì, äîëàíäûì èøòèéà-
áèðòÿùÿð äîëàíäûð.
ãûíäà. Ú.Úàááàðëû.
3. Äîëàíàúàüûíû òÿìèí åòìÿê, ñàõëàìàã.
4. Éàõûí ýÿëìÿê, áèð éåðÿ ýÿëìÿê; áèð øåéèí
Àèëÿíè äîëàíäûðìàã. – Éàç àüçû ìîëëà áàçàð-
ÿòðàôûíäà, éàõûíëûüûíäà ýÿçìÿê, ýþðöíìÿê.
äàí áèð èêèúàíëû êå÷è àëûð êè, ñöäö èëÿ óøàã-
[Ìÿøÿäè ßùìÿä:] Ùå÷ êÿñ ìÿíèì ãàïûìà
663
ÄÎËÀÍÌÀÃ
ÄÎËÀØÄÛÐÌÀÃ
äîëàíà áèëìÿç. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Òàüûéåâ] ÷ÿ-
ÄÎËÀØ2 ñèô. äàí. Äîëàøûã, ïûðòëàøûã.
òèí ýöíëÿðäÿ äàèìà ýèçëÿíÿð âÿ ãÿðàðýàùà äî-
äîëàø-äîëàø: äîëàø-äîëàø îëìàã – äîëàø-
ëàíìàçäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìàã, äîëàøûã äöøìÿê. Èï äîëàø-äîëàø îëóá
5. ìÿú. Úàíëàíìàã, äàèìà õàòèðèíäÿ, òÿ-
à÷ûëìûð.
ñÿââöðöíäÿ îëìàã. Òàùèðèí ýþçëÿðè äÿíèçÿ
ÄÎËÀØÀ èñ. çîîë. Ãàðüà úèíñèíäÿí êè÷èê
áàõûð, àììà òÿñÿââöðöíäÿ éàëíûç âÿ éàëíûç
ãàðà ðÿíýëè ãóø; çàüúà. Äîëàøà éóâàñû. Äî-
Ëÿòèôÿ äîëàíûðäû. Ì.Ùöñåéí. Ýöëíàç ùå÷ øåé
ëàøàíû ÿëÿ þéðÿòìÿê îëóð.
ýþðìöðäö, áöòöí öçëÿð âÿ ýþçëÿð, äóìàíëû áèð
ÄÎËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Äîëàøäûðûëìàã”äàí ô.èñ.
ïÿðäÿíèí äàëûíäà áèð-áèðèíÿ ãàðûøìûø êèìè
ÄÎËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ
“Äîëàøäûðìàã”äàí
ýþçëÿðèíäÿ äîëàíûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
(1, 2, 3, 5 âÿ 6-úû ìÿíàëàðäà) ìÿúù.
6. Òÿäàâöëäÿ îëìàã. [Ìÿøÿäè Àëëàùâåðÿ-
ÄÎËÀØÄÛÐÌÀ “Äîëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
íèí] ùÿëÿ áèð àç áàíêäà, áèð àç äà ÿëëÿðäÿ
ÄÎËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. 1. Äîëàøûã ñàëìàã, ãà-
ïðîñåíò èëÿ ïóëëàðû äîëàíûð èäè. Í.Íÿðèìàíîâ.
ðûøäûðìàã; ïûðòëàøäûðìàã. Èïè (ñàïû) äîëàø-
7. Ñàðûëìàã. Ìèñðè ãûëûíú ýÿëìÿëÿðè êÿñÿí-
äûðìàã.
äÿ; Áàüûðñàãëàð úÿìäÿêëÿðÿ äîëàíà. “Êîð-
2. Áàüëàìàã, äöéìÿê, äîëàìàã, áÿíä åò-
îüëó”. Èøèí øèðèí éåðèíäÿ ÷àéûí ñóéóíäàí
ìÿê, èëèøäèðìÿê. Àòûí íîõòàñûíû àüàúà äî-
äàùà ñîéóã áèð øåé Åéâàç êèøèíèí ñîë ãîëóíà
ëàøäûðìàã.
äîëàíäû. ß.Âÿëèéåâ.
3. ìÿú. Ùèéëÿ ãóðóá áèðèíè áÿäáÿõò åòìÿê,
8. Èëèøìÿê, äîëàøìàã. Éåðèéÿíäÿ àéàãëàðû
éàõóä ìÿñóëèééÿòÿ úÿëá îëóíìàã ö÷öí ïèñ
áèð-áèðèíÿ äîëàíûð.
áèð èøÿ úÿëá åòìÿê, øÿð âÿ áþùòàí àòàðàã
9. Äþíìÿê, ÷åâðèëìÿê, äÿéèøìÿê. Èíäè áö-
òÿãñèðëÿíäèðèëìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìàã. [Èáðàùèì
òöí èø äîëàíûá ëàü-ëàüà; Äÿðñ îõóäóð ùÿð áàøû
áÿé:] Áèð êÿðáÿëàéû Ãóëàì âàð, ÿëëÿì-ãÿëëÿì,
ôÿñëè ÷àüà. Ì.ß.Ñàáèð. Àç âÿãòäÿ ôèêðè äÿéè-
.. ùàúûíû éàìàí äîëàøäûðûá. Í.Âÿçèðîâ.
øèá ðÿéè äîëàíäû. ß.Íÿçìè.
[Íàìàç:] ßëàâÿ, þçöí áèëèðñÿí êè, ïðîêóðîð
10. Ùÿðÿêÿò åòìÿê, äàâðàíìàã, þçöíö ùÿð
ñÿíè äîëàøäûðìàüà ìàùíà àõòàðûð. ß.Ùàã-
ùàíñû áèð òÿðçäÿ àïàðìàã. Ïÿðâèç õàí ôûðûë-
âåðäèéåâ. ..Âÿòÿíèì âàð èäè, íÿ åòìÿëè, äè-
äàã êÿëìÿñèíäÿí äèëõîð îëìóøäó. Ëàêèí þç
äÿðýèí ñàëäûëàð, ìÿí äÿ îíó óíóòäóì.. Ìÿíè
åòèãàäûíû ïîçìàéàðàã ÿäÿá äàèðÿñèíäÿ äî-
ëàíûðäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ãîúà àðâàä éåíÿ
íàùàã éåðÿ äîëàøäûðäûëàð; äóðìàäûì, èòêèí
Ëà÷ûíûí öçöíäÿí þïäö, åùòèéàòëû äîëàíìàüû
äöøäöì. À.Äèâàíáÿéîüëó. Þçöíö äîëàø-
ìÿñëÿùÿò ýþðöá ýåòäè. Ì.Ùöñåéí.
äûðìàã – þçö áèëìÿäÿí, éàõóä áèëÿðÿêäÿí
11. Éîëà ýåòìÿê, éîëäàøëûã åòìÿê, êå÷èí-
íÿòèúÿñè áÿëëè îëìàéàí áèð èøäÿ èøòèðàê åò-
ìÿê. Îíëàð áèð éåðäÿ äîëàíà áèëìèðëÿð.
ìÿê. [Ìÿøÿäè Ùÿñÿí:] Áèëñÿ èäèì, ÿñëÿí
ÄÎËÀÍÌÀÃ2 ô. Þç ùÿéàòûíû, äîëàíàúàüû-
þçöìö äîëàøäûðìàç èäèì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
íû áèð âàñèòÿ èëÿ òÿìèí åòìÿê, êå÷èíìÿê, éà-
4. ×àøäûðìàã, êàðûõäûðìàã, äöç éîëäàí
øàìàã, ýöçÿðàí åòìÿê. Î èíäè ÷îõ éàõøû äî-
ñàïäûðìàã, ñþçö äþíäÿðèá àçäûðìàã. Îðòàéà
ëàíûð. // Öìóìèééÿòëÿ, éàøàìàã, ýöçÿðàí êå-
ñþç àòûá áèçè äîëàøäûðìà. – Äîëàøäûðäû áèçè
÷èðìÿê, ùÿéàò ñöðìÿê. Áèð íþâ äîëàíûðäûã,
àíúàã êÿú ãÿçà; Ýÿëäè áàøûìûçà áþéöê áèð
ìÿí ïàëàç òîõóéóá ñàòàðäûì, î äà þç èøèíÿ
õÿòà. Ù.Ê.Ñàíûëû.
ìÿøüóë èäè. Í.Âÿçèðîâ. Èíäè ñÿêêèç èë èäè êè,
5. Ìÿíòèãè ÿëàãÿíè èòèðÿðÿê, ôàêòëàðû ãàðûø-
ìóçäóð Ìÿøÿäè ßñýÿð Ãàíëûòÿïÿäÿ áèð àð-
äûðàðàã ñþéëÿìÿê, ìÿòëÿáè ÷àøáàø ñàëìàã;
âàäû âÿ ö÷ áàø õûðäàúà óøàãëàðû èëÿ àéäà
êàðûõìàã. Ñþçöíö äîëàøäûðìàã. // Ãÿñäÿí
èéèðìèúÿ ìàíàò ìÿâàúèáÿ ãÿíàÿò åäèá äîëà-
àíëàøûëìàç, äîëàøûã ùàëà ñàëìàã. Úèíàéÿòäÿ
íûðäû. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Ôÿðùàä âÿ Çöëåéõà
âàõò óçàòìàã áàøëûúà øÿðòëÿðäÿí áèðèñèäèð.
áàëàúà Àñëàíûí çÿùìÿòè ñàéÿñèíäÿ äîëàíûðäû.
Âàõò óçàíäûãúà úàíè èøëÿðè äîëàøäûðàð..
Ú.Úàááàðëû.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÎËÀØ1 á à õ äîëàøà. Äÿéèðìàíûí, áóëàã-
6. Ýöëëÿëÿðè äàëáàäàë, ìöíòÿçÿì õÿçèíÿ-
ëàðûí ñóéó äîíìóø, ãóðóìóø; Ñÿð÷ÿ, äîëàø éåì
éÿ âåðìÿìÿê, èëèøäèðìÿê. Áó òöôÿíý ùÿìèøÿ
àõòàðûð, ãàð öñòöíÿ ãîíìóøäóð. À.Ñÿùùÿò.
äîëàøäûðûð.
664
ÄÎËÀØÛÃ
ÄÎËÀÉ
7. Ýÿçäèðìÿê. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí àüà äö-
2. Äîëàíìàã, ñàðûëìàã, èëèøìÿê. Ùÿð÷ÿíäè
øöíäö, òÿêðàð Âàãèôèí öçöíÿ áàõäû. Ëàêèí
îéíàìàã îíà éàðàøûð; Ñèéàù çöëôö ãàìÿòèíÿ
Âàãèôèí öçöíö ýþðìöðäö, äöøöíúÿ âÿ ÿíäè-
äîëàøûð. Àøûã Ùöñåéí. Àéû çÿíúèðè èëÿ àüàúà
øÿëÿð îíó áàøãà áèð àëÿìäÿ äîëàøäûðûðäû.
äîëàøûá äàðòûíûð âÿ áàüûðûðäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
×ÿìÿíçÿìèíëè.
[Øèðçàä] éåðèäèêúÿ ùöíäöð ãàëõìûø ãàíãàë âÿ
ÄÎËÀØÛÃ ñèô. 1. Äîëàøìûø ùàëäà îëàí,
ñèðêàí êîëëàðû ãû÷ûíà äîëàøûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ïûðòëàøûã, áèð-áèðèíÿ äîëàøìûø, áèð-áèðèíÿ ãà-
3. Ýÿçìÿê, äîëàíìàã. Äîëàøäûì äöíéà-
ðûøìûø, áèð-áèðèíèí è÷èíÿ êå÷ìèø. Äîëàøûã èï
íû, ýÿçäèì áàø-áàøà; Ñÿíèí êèìè ýþçÿë ýþð-
(ñàï). Äîëàøûã ñà÷.
ìÿäèì, ùàøà! Àøûã ßëÿñýÿð. [Úàâàä áÿé:]
2. Äöç ýåòìÿéÿí, ÿéðè-öéðö, äîëàíáàú.
Ãîé áèð àç äèíúÿëñèí, îâäà äà äîëàøñûí, îíäà
Äîëàøûã éîë. Äîëàøûã êö÷ÿ. // ìÿú. ×ÿòèíëèê-
Ôèðóç áÿéèí òÿáè ýÿëÿð, éàçàð. Ò.Ø.Ñèìóðã.
ëÿðëÿ, ìàíåÿëÿðëÿ äîëó; àüûð. [Çöëåéõà] ..ùÿ-
// Ó÷àðàã äþâðÿ âóðìàã. Ãàðòàëëàð ýþé öçöí-
éàòûí äîëàøûã éîëëàðûíà àéàã áàñìàìûøäû.
äÿ äîëàøûð. – Ýþðöðëÿð òÿééàðÿëÿð ýþé öçöí-
Ì.Èáðàùèìîâ.
äÿ äîëàøûð. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
3. Àíëàøûëìàéàí, àéäûí îëìàéàí, ãàðûøûã.
4. Éàéûëìàã, èíòèøàð åòìÿê. Çàâîääà ïóë-
Äîëàøûã èôàäÿ. Äîëàøûã úöìëÿ. – ..Ãÿëáèìäÿ
ëàðûí òàïûëäûüûíà äàèð øàä áèð õÿáÿð äîëàøäû.
àüûð-àüûð äÿðäëÿðèì, áàøûìäà äîëàøûã ôèêèð-
Ñ.Ðÿùìàí. // “Àüûçäàí-àüûçà”, “àüûçëàð-
ëÿðèì, õÿéàëûì, ùÿðú-ìÿðú ýþçëÿðèì óëäóç-
äà”, “äèëëÿðäÿ” ñþçëÿðè èëÿ – äåéèëìÿê, éà-
ëàðäà, áèð ìöääÿò éàòà áèëìÿäèì. À.Äèâàí-
éûëìàã. [Çåéíàë:] ..Ìÿíèì àäûì áó âàõ-
áÿéîüëó.
òàäÿê äèëäÿí-äèëÿ äîëàøûð. Ú.Úàááàðëû. [Ðçà-
4. ×îõ ìöðÿêêÿá, àéäûí îëìàéàí, áÿëëè
ãóëó õàíûí] Ïàðèñèí òåàòð âÿ ñàèð ÿäÿáèééàò
îëìàéàí, ùÿëëè ÷ÿòèí îëàí. Äîëàøûã ìÿñÿëÿ.
ñÿùíÿëÿðèíäÿ îõóäóüó ëåêñèéàëàð âÿ ìöÿññèð
// Èñ. ìÿíàñûíäà. Àéäûí îëìàéàí âÿçèééÿò,
õèòàáÿëÿð àüûçäàí-àüûçà äîëàøàðàã, íÿùà-
ãàðûøûã âÿçèééÿò, ÷ÿòèí âÿçèééÿò, èø âÿ ñ. Áèð
éÿò, ãÿçåòëÿðäÿ âÿ æóðíàëëàðäà äÿðú îëóíàðäû.
äîëàøûüûì âàð, äöçÿëäÿ áèëìèðÿì. – Éîõ,
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
Øàìî! Èíäèêè äîëàøûãäà îíëàðûí è÷èíÿ ýèðìÿ-
5. ìÿú. äàí. Íàùàãäàí èøÿ äöøìÿê, ÷ÿòèí
éè áàúàðìàã, îíëàðà úöðÿòëÿ ùÿðÿêÿò åòìÿéè
âÿ ÷ûõûëìàç âÿçèééÿòÿ äöøìÿê.
áàøà ñàëìàã ëàçûìäûð.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
◊
6. ìÿú. Ñàòàøìàã, òîõóíìàã, þúÿøìÿê.
Äîëàøûüà äöøìÿê – ÷ÿòèíÿ äöøìÿê.
Äîëàøûã äöøìÿê – äîëàøìàã. Ùàòÿì äàéû ..
Åé ìîëëà äàéû, ýÿë áó ìöñÿëìàíÿ äîëàøìà!
òÿïÿëÿð àðàñûíäà èïëèê êèìè äîëàøûã äöøÿí úû-
ß.Ãÿìêöñàð. Áÿéëÿðÿ, õàíà äîëàøìàã äà
üûðëàðà áàõûðäû. Ìèð Úÿëàë. Äîëàøûã ñàëìàã
çàðàôàòìû ìÿýÿð? ß.Íÿçìè.
– äîëàøäûðìàã, àéûðà áèëìÿìÿê. Éàçû-ïîçó
7. ×àøìàã, êàðûõìàã, ñþçöíöí äàëûíû ýÿ-
áèëìÿéÿí Ëåéëÿê áåøëèéè, îíëóüó, áèð äÿ éåä-
òèðÿ áèëìÿìÿê, ãàðûøäûðìàã. Î, ñþçöíöí
äè ìàíàò éàðûìëûüû äîëàøûã ñàëûá ùåñàáû èòèð-
àõûðûíäà äîëàøäû.
ìÿêäÿí ãîðõäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
8. Áèð ñûðà ñþçëÿðÿ ãîøóëàðàã ìöõòÿëèô èôà-
ÄÎËÀØÛÃËÛ ñèô. 1. ßéðè-öéðö, äîëàìà, äî-
äÿëÿð âÿ òÿðêèáëÿð ÿìÿëÿ ýÿòèðèð, ìÿñ.: ÿë-
ëàøûã. [Ñöðöúö] äîëàøûãëû éîëäà ñöðÿòè àðòûð-
àéàüà äîëàøìàã, àüëû äîëàøìàã, äèëè äîëàøìàã.
ìàüûí ãîðõóëó îëäóüóíó ñåçèá à÷ûã äåéèðäè.
ÄÎËÀÉ èñ. Äàüûí, òÿïÿíèí äþøöíäÿí ýå-
Ìèð Úÿëàë.
äÿí êþíäÿëÿí âÿ ÿéðè-öéðö, äîëàìà éîë; úû-
2. Á à õ äîëàøûã 4-úö ìÿíàäà.
üûð. Ãàðäàøûì! Ýþðöðÿì äàüëàðäàí êå÷ÿí;
ÄÎËÀØÛÃËÛÃ èñ. Äîëàøûã øåéèí ùàëû. Ôèê-
Éàøûë äîëàéëàðäà àéàã èçèíè. Ñ.Âóðüóí. Óçàã
ðèí äîëàøûãëûüû. Ìÿñÿëÿíèí äîëàøûãëûüû. – Èë-
éîëëàðäàí êå÷èá äîëàéëàðäàí ãàëõûðûã. Í.Ðÿôè-
éàñ ýöëöíú áèð ùåéðÿò, ãÿðèáÿ áèð äîëàøûãëûã
áÿéëè. // Äîëàìà, äþíýÿ. Øîñå éîëóíóí äî-
è÷èíäÿ ÷àøûá äîíìóøäó. Ìèð Úÿëàë.
ëàéëàðû äà ÿí óçàãäàí ýþðñÿíèð. Ú.Ìÿììÿä-
ÄÎËÀØÌÀ “Äîëàøìàã”äàí ô.èñ.
ãóëóçàäÿ. Õûíàëûã êÿíäèíÿ äöç éîë îëñà, Ãó-
ÄÎËÀØÌÀÃ ô. 1. Äîëàøûã äöøìÿê, ïûðò-
áàäàí 30-35 êèëîìåòð ìÿñàôÿäèð. Áèç ÿéðè äî-
ëàøìàã, áèð-áèðèíÿ ãàðûøìàã. Ñà÷ëàðû äîëàøäû.
ëàéëàðûíäà ìàøûí éîëþë÷ÿíèíèí àúèç ãàëäûüû áó
Èï äîëàøûá.
ìÿñàôÿíè éåääè ñààòäàí àðòûüà ýÿëäèê. Ð.Ðçà.
665
ÄÎËÀÉÛ
ÄÎËÄÓÐÌÀÃ
ÄÎËÀÉÛ 1. Á à õ äîëàìà1 2-úè ìÿíàäà.
ñ.-íèí è÷èíÿ ãîéìàã, òþêìÿê. Ïàëòàðëàðû ÷à-
..Àììà áóíóíëà áÿðàáÿð, áèëìèðÿì, íèéÿ
ìàäàíà äîëäóð. Áó àëìàëàðû éåðäÿí éûüûá
äîëàéûäàí äþíÿíäÿ öðÿéèì ãûðòûëäàäû.
òàáàüà äîëäóð. // Éöêëÿìÿê, ãîéìàã. Äîëó
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
êèñÿëÿðè ìàøûíà äîëäóðäóëàð. Âàãîíëàðû éöêëÿ
2. Ãîøìà ìÿíàñûíäà: ...ýþðÿ, ...ñÿáÿáè
äîëäóðìàã. – Àëëàôëàð ÷óâàë-÷óâàë àðïà, áóü-
èëÿ, ...öçöíäÿí. Áèð äÿôÿ áèð íÿôÿð øÿõñ äÿô-
äà âÿ ñàìàí àëûá àðàáàëàðà äîëäóðóð, åø-
òÿðõàíàéà ýÿëèá êàòèáäÿí þç êàüûçûíäàí äî-
øÿêëÿðÿ éöêëÿéèðäèëÿð. À.Øàèã. // Êöòëÿ ùàëûí-
ëàéû ìÿëóìàò èñòÿéèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ãûç
äà áèð éåðÿ éûüìàã, òîïëàìàã, áèð éåðäÿ
ùÿéàäàíìû, éàõóä íÿäÿí äîëàéû èñÿ úàâàá
úÿìëÿøäèðìÿê, áèð éåðÿ äàõèë åòìÿê, ñàë-
âåðìÿç. Ð.ßôÿíäèéåâ.
ìàã. Ãàðîâóë÷óëàð àäàìëàðû êàìåðàëàðà
◊ Äîëàéû éîëëà ìÿú. – äöç-äöçöíÿ, áèëà-
äîëäóðäóëàð. Ìèð Úÿëàë. // ìÿú. Éàéûëìàã,
âàñèòÿ äåéèë, áàøãà éîëëàðëà, áàøãà âàñèòÿ èëÿ,
òóòìàã, ÷óëüàëàìàã, áöðöìÿê; éàéûëàðàã
áàøãàñû âàñèòÿñèëÿ. Äîëàéûñû èëÿ – 1) á à õ
áöðöìÿê. Äóìàí äÿðÿíè äîëäóðìóøäóð.
äîëàéû éîëëà. Ìèñòåð Òîìàñ, èíýèëèñëÿðÿ
Ýöëëÿðèí ÿòðè îòàüû äîëäóðìóøäóð. – Àüëà-
ìÿõñóñ áèð ñîéóãëóãëà ìÿñÿëÿíè äîëàéûñû èëÿ
éàí àðâàä-óøàüûí ñÿñè êö÷ÿíè äîëäóðìóøäó.
Ùÿêèìöëìöëêÿ áèëäèðìÿéè ãÿðàðà àëäû.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. ..Ãóøëàð þç êåôëÿðèíäÿ èäèëÿð
Ì.Èáðàùèìîâ; 2) öçöíäÿí, ñÿáÿáèíäÿí, íÿ-
âÿ úÿù-úÿù èëÿ ìèí úöð íÿüìÿëÿð îõóéóá ìå-
òèúÿñèíäÿ. ßýÿð áèðúÿ äÿãèãÿ áÿðê êöëÿê ÿññÿ
øÿíè ñÿäàëàðû èëÿ äîëäóðìóøäóëàð. À.Äèâàí-
âÿ éà áèð òÿñàäöô äîëàéûñû èëÿ àéàüû ñöðöøñÿ,
áÿéîüëó. // Êöòëÿ ùàëûíäà áèð éåðÿ äàõèë îë-
ôÿùëÿ .. äÿíèçÿ äöøÿúÿêäèð. Ì.Ùöñåéí.
ìàã, äîëóøìàã, éåðëÿðèí ùàìûñûíû òóòìàã.
ÄÎË×À èñ. Ñó âÿ áàøãà ìàéå òþêìÿê ö÷öí
Òàìàøà÷ûëàð çàëû äîëäóðìóøäóëàð.
àøàüûñû íèñáÿòÿí åíëè âÿ àüûç òÿðÿôÿ äîüðó
2. Òàìàìèëÿ éåðèíÿ éåòèðìÿê, ùÿéàòà êå-
ýåòäèêúÿ äàðàëàí óçóíñîâ ãàá. [Ýöëçàð] áàø-
÷èðìÿê, þäÿìÿê. Ïëàíû äîëäóðìàã. – Òàùèð
ãà áèð ãîúà ãàäûíû ñóéà ýåäÿí ýþðöíúÿ, ýå-
òðåñòëÿðèíèí ùàìûäàí ãàáàãäà ýåòäèéèíè âÿ áèð
äèá äîë÷àñûíû àëûð, äîëäóðóá ýÿòèðèð. Ú.Úàá-
íå÷ÿ ýöí ÿââÿë èëëèê ïëàíû äîëäóðäóãëàðûíû
áàðëû. [ßùìÿä:] Áèðäÿí [Ýöëíàç] áàøûíäà ÷à-
ñþéëÿäè. Ì.Ùöñåéí.
äðàñû îëäóüóíó äöøöíöá öçöíö þðòìÿê èñòÿäè,
3. Àíêåòèí, áëàíêûí âÿ ñ.-íèí áîø ãîéóë-
ëàêèí áàúàðìàäû, ÿëèíäÿ ñöä äîë÷àñû âàð èäè.
ìóø éåðëÿðèíÿ ëàçûì îëàí øåéëÿðè éàçìàã.
Ò.Ø.Ñèìóðã. Áÿçÿí Ìÿëÿê áàúû èøäÿí ãàéû-
Àíêåò äîëäóðìàã. Ïî÷ò áëàíêûíû äîëäóðìàã.
äàðêÿí åéâàíäà ñòîëóí öñòöíäÿ äÿéèðìàíäàí
4. Òöôÿíý, òàïàí÷à âÿ á. îäëó ñèëàùëàðà áàðûò,
éåíèúÿ ýÿòèðèëìèø áèð òàáàã óí, òÿçÿ áèøèðèëìèø
ýöëëÿ âÿ ñ. ãîéóá àòûëìàüà ùàçûðëàìàã. Øèðÿëè
÷þðÿê âÿ éà áèð äîë÷à ñöä ýþðÿðäè. ß.Ñàäûã.
÷èéíèíäÿêè òöôÿíýè äîëäóðäó.. Ì.Ùöñåéí. Èíäè
ÄÎËÄÓÐÌÀ “Äîëäóðìàã”äàí ô.èñ.
òöôÿíýèíè äîëäóð, ùàçûð ãîé; Þçöí äÿ äèããÿòëè,
ÄÎËÄÓÐÌÀÃ ô. 1. Áîø øåéè äîëó åòìÿê,
åùòèéàòëû îë. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Ùÿìçÿ èëÿ Ãÿäèð
áèð øåéèí è÷èíÿ äîëóíúàéà ãÿäÿð øåé ãîéìàã
äÿ .. ×àéãûðàüû òÿðÿôè íèøàí àëàðàã àòûð, áèðè
(òþêìÿê), äîëó ùàëà ýÿòèðìÿê. Êèñÿíè óíëà
àëìàí òîï÷ó òöôÿíýèíè, èêèíúèñè èñÿ ìàóçåðèíè
äîëäóðìàã. Âåäðÿíè ñó èëÿ äîëäóðìàã. Òîïó
äîëäóðóð, áîøàëäûðäûëàð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ùàâà èëÿ äîëäóðìàã. Àíáàðû îäóíëà äîëäóð-
5. Äÿíèçÿ, ýþëÿ, áàòàãëûüà âÿ ñ.-éÿ äàø,
ìàã. – Ãóðáàí .. êöïÿíè ýþòöðöá åíäè ùÿéÿ-
òîðïàã âÿ ñ. òþêìÿêëÿ ãóðó ùàëà ýÿòèðìÿê,
òÿ, àðõäàí êöïÿíè äîëäóðóá ýÿòèðäè, ëÿéÿíÿ
ãóðóòìàã. Áàòàãëûãëàðû äîëäóðìàã. Ñàùèëèí
ñó òþêäö.. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ..Èíÿêëÿðè
äàéàç éåðëÿðèíè äîëäóðäóëàð. // ×óõóð áèð
ñàüûá ö÷ãóëïëó ãàçàíû äîëäóðäóã. À.Äèâàí-
éåðÿ äàø, òîðïàã âÿ ñ. òþêöá îíó äöçëÿíäèð-
áÿéîüëó. Äèéàð êèøè ÷óáóüóíà òÿíáÿêè äîë-
ìÿê. ×àëàíû äîëäóðìàã. Õÿíäÿéè äîëäóð-
äóðìàüà áàøëàäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Áèð
ìàã. Ãóéóíó äîëäóðìàã.
øåéèí òÿðêèáèíÿ ùÿääÿí àðòûã áàøãà øåéëÿð
6. ßñêèê îëàí øåéè òàìàìëàìàã, áèð øåéèí
äàõèë åòìÿê. Ìÿãàëÿñèíè ñèòàòëàðëà äîëäóð-
êÿñèðèíè òàìàì åòìÿê. Ãûçûí ãîùóì-ÿãðÿ-
ìóøäóð. – [Øàèð ßðÿñòóí:] ..Áó áàøëûãëàðûí
áàëàðû ùÿðÿ áèð úöðÿ ïàé ýÿòèðèá, ãûçûí úåùè-
àëòûíû çÿíýèí øåèð ìèñðàëàðû èëÿ äîëäóðìàã
çèíäÿ îëàí íþãñàí øåéëÿðè äîëäóðàúàãëàð.
ëàçûìäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Áèð øåéè áèð ãàáûí âÿ
Ð.ßôÿíäèéåâ.
666
ÄÎËÄÓÐÒÌÀ
ÄÎËÌÀ
ÄÎËÄÓÐÒÌÀ “Äîëäóðòìàã”äàí ô.èñ.
ùÿðòÿðÿôëè. [Ðÿøèä] ùÿðòÿðÿôëè, äîëüóí, ñàíáàë-
ÄÎËÄÓÐÒÌÀà “Äîëäóðìàã”äàí èúá.
ëû áèð ìöÿëëèì èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÎËÄÓÐÓÚÓ ñèô. õöñ. Áèð øåéè äîëäóð-
6. ìÿú. Ìÿíàëû, çÿíýèí ìÿçìóíëó, äÿðèí,
ìàã ö÷öí éàðàéàí. Äîëäóðóúó ìàòåðèàëëàð.
ùÿð-òÿðÿôëè. Äîëüóí ìÿçìóí. Äîëüóí íèòã.
ÄÎËÄÓÐÓËÌÀ “Äîëäóðóëìàã”äàí ô.èñ.
7. Òàì, ÷îõ, ÷îõúà.
ÄÎËÄÓÐÓËÌÀÃ ìÿúù. 1. Áîø áèð øåéèí
8. ìÿú. ×îõ ìöòÿÿññèð, öðÿéè äîëìóø, äî-
è÷èíÿ äîëóíúàéà ãÿäÿð øåé ãîéóëìàã (òþêöë-
ëóõñóíìóø, êþâðÿëìèø. Áè÷àðÿ .. éàøàðìûø
ìÿê), äîëó ùàëà ýÿòèðèëìÿê. Êèñÿëÿð óíëà äîë-
ýþçëÿðèíè Êÿðáÿëàéû Ìÿùÿììÿäÿ äþíäÿðèá
äóðóëäó. Áàêëàð ñó èëÿ äîëäóðóëäó. – [Ãÿùðÿ-
äîëüóí ñÿñè èëÿ: – Åù, Àëëàù ìÿðäèìàçàðûí
ìàí:] Þçöìö òîðïàã äîëäóðóëìóø òîðáàíûí
åâèíè éûõñûí! – [äåäè] ×ÿìÿíçÿìèíëè. // Éàø-
àðõàñûíà éûõäûì. Ù.Íÿçÿðëè. Ïèéàëÿëÿð éåíè-
ëà äîëìóø. Áèð àéà áÿíçÿäè úàìàëû ñîëüóí;
úÿ äîëäóðóëìóøäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Áèð øå-
Áèð ãûçà áÿíçÿäè ýþçëÿðè äîëüóí. Ñ.Âóðüóí.
éèí òÿðêèáèíÿ ùÿääÿí àðòûã áàøãà øåéëÿð äàõèë
ÄÎËÜÓÍËÀØÌÀ “Äîëüóíëàøìàã”äàí ô.èñ.
åäèëìÿê. ßñÿð ìÿòëÿáÿ äÿõëè îëìàéàí òÿôÿð-
ÄÎËÜÓÍËÀØÌÀÃ ô. 1. Êþêÿëìÿê, ÿòÿ-
ðöàòëà äîëäóðóëìóøäóð. // Éöêëÿìÿê, ãîéóë-
úàíà ýÿëìÿê. Ñÿëèì äàùà äîëüóíëàøûðäû.
ìàã. Ìàøûíëàð òàõûëëà äîëäóðóëäóãäàí ñîí-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðà éîëà äöøäö. // Áèð éåðäÿ áèð øåéèí ÷îõëó-
2. Éåòêèíëÿøìÿê, êàìàëà éåòìÿê.
üóíó áèëäèðèð. Îòàã ïàïèðîñ òöñòöñö èëÿ äîë-
3. Äàùà äà ìÿíàëû îëìàã, ìÿçìóíëó îë-
äóðóëìóøäóð.
ìàã; ìÿíàúà, ìÿçìóíúà çÿíýèíëÿøìÿê.
2. Òàìàìèëÿ éåðèíÿ éåòèðèëìÿê, þäÿíèë-
Òÿíãèä âÿ ñàòèðà ýöúëÿíèð, ìöíäÿðèúÿ ýåò-
äèêúÿ äîëüóíëàøûð.
ìÿê, ùÿéàòà êå÷èðèëìÿê. Ïëàí àðòûãëàìàñû
èëÿ äîëäóðóëìóøäóð.
ÄÎËÜÓÍËÓÃ èñ. 1. Êþêëöê, äîëóëóã.
2. Äîëìóø øåéèí ùàëû.
3. Áîø ãîéóëìóø éåðëÿðèíÿ ëàçûìè éàçûëàð
3. ìÿú. Éåòêèíëèê.
éàçûëìàã. Àíêåò äîëäóðóëäó.
4. ìÿú. Ìÿíàúà, ìÿçìóíúà ìöêÿììÿë-
4. Ýöëëÿ âÿ ñ. ãîéóëàðàã àòûø ö÷öí ùàçûð
ëèê. Ìÿçìóí äîëüóíëóüó. ßñÿðèí èäåéàúà
âÿçèééÿòÿ ñàëûíìàã. Òöôÿíýëÿð äîëäóðóëäó.
äîëüóíëóüó.
Òîïëàð äîëäóðóëäó.
ÄÎËÜÓÍÌÀÃ ô. Äîëüóíëàøìàã, éåòèø-
5. Äàø, òîðïàã âÿ ñ. òþêöëÿðÿê äöçëÿíäè-
ìÿê. Úàâàí ãûç ñèííè-øÿáàáÿòÿ éåòìèøäè...
ðèëìÿê, éà ãóðóäóëìàã. ×àëàëàð äîëäóðóëäó.
Áîé óúàëûá, êþêñö äîëüóíóá, ñèìàñûíäà äà
Ñàùèëèí äàéàç éåðëÿðè äîëäóðóëäó. Ñóñóç ãó-
àéðû ìÿëàùÿò ýþðöíöðäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
éóëàð äîëäóðóëäó.
ÄÎËÜÓÍÑÈÔßÒ(ËÈ) ñèô. ñèôÿòè äîëó, êþê;
ÄÎËÜÓÍ ñèô. 1. Îðòà äÿðÿúÿäÿ êþê, äîëó,
êîïïóøñèôÿò. [Òåéìóð] äîëüóíñèôÿò, åíëèêö-
ÿòëè-úàíëû. Äîëüóí éàíàã. – ..Øÿðÿô .. ãÿëÿìÿ
ðÿê, áÿäÿíúÿ ñàüëàì, ÷åâèê áèð îüëàíäû.
àüàúëàð êèìè øàõ âÿ íàçèê áÿäÿíëè Øèðçàäû, ..
Ì.Ùöñåéí.
äîëüóí, ãàðàéàüûç Ãûçéåòÿðè è÷ÿðè áóðàõäû.
ÄÎËÜÓÍÂÖÚÓÄ(ËÓ) á à õ äîëüóí 1-úè
Ì.Èáðàùèìîâ. Êàòèá äîëüóí, ñàðûñà÷ëû, îðòà-
ìÿíàäà. Áèð àç ñîíðà éåìÿê îòàüûíà èêè òÿ-
áîéëó áèð ãûç èäè. ß.Âÿëèéåâ. Áàòàëéîí êîìàí-
ëÿáÿ äÿ ýèðäè: áèðè äîëüóíâöúóä, ãûðìûçûñèôÿò
äèðè ùöíäöðáîéëó, èðèýþâäÿëè, ãûðõ éàøëàðûíäà,
èäè, î áèðè àðûã, îðòàáîéëó èäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
äîëüóí áèð Ìàéîð èäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
ÄÎËËÀÐ èñ. [èíý.] 100 ñåíòÿ áÿðàáÿð ïóë
2. Äîëìóø, øèøìèø, êþïìöø.
âàùèäè.
3. Àüçûíà ãÿäÿð äîëäóðóëìóø; äîëó.
ÄÎËÌÀ1 “Äîëìàã”äàí ô.èñ.
4. Ýóð, ãöââÿòëè, ýöúëö. Êÿðàìÿòèí ÷èë, äîëó
ÄÎËÌÀ2 èñ. Òÿíÿê éàðïàüûíà âÿ éà êÿëÿì
÷þùðÿñè êèìè äîëüóí äà ñÿñè âàðäû. ß.ßáöë-
éàðïàüûíà áöêöëìöø, äþéöëìöø ÿòäÿí âÿ äö-
ùÿñÿí.
éöäÿí ùàçûðëàíàí õþðÿê. Éàðïàã äîëìàñû.
5. Ëàçûìè äÿðÿúÿéÿ ÷àòìûø, êàìàëà éåò-
Êÿëÿì äîëìàñû. – [Úÿáè:] Àøïàçû þâðÿò ýþí-
ìèø; éåòèøìèø, éåòêèí. Ýÿíúëèéèí áÿçÿêëè âÿ
äÿðìèøäè áàçàðà, äîëìà ö÷öí êÿëÿì àëìàüà.
äîëüóí ÷àüû; Áèçÿ öìèä âåðèð, áèçÿ úàí âåðèð.
ß.Ùàãâåðäèéåâ. Àðàáèð ïëîâ, éàçäà äà äîëìà
Ñ.Âóðüóí. // Ùàçûðëûãëû, òÿúðöáÿëè, ñàíáàëëû,
ùàçûðëàíûðäû. Ò.Ø.Ñèìóðã. // Öìóìèééÿòëÿ, è÷è
667
ÄÎËÌÀÃ
ÄÎËÓ
ãèéìÿ, äöéö âÿ ñ. èëÿ äîëäóðóëìóø òÿðÿâÿç-
8. Òàìàìèëÿ éåðèíÿ éåòèðèëìÿê, þäÿíèë-
äÿí ùàçûðëàíàí õþðÿê. Áàäûìúàí äîëìàñû.
ìÿê, ùÿéàòà êå÷èðèëìÿê. Ïëàíëàðûí ùàìûñû
ÄÎËÌÀÃ ô. 1. Áèð éåðÿ äàõèë îëóá îíó äîë-
äîëìóøäóð.
äóðìàã, áàøäàí-áàøà ùÿð éåðèíè òóòìàã, áîø
ÄÎËÌÀËÛÃ ñèô. Äîëìàéà éàðàéàí. Äîë-
éåð ãîéìàìàã. Åâÿ àäàìëàð äîëäó. Îòàüà
ìàëûã ÿò, éàðïàã.
ñîéóã ùàâà äîëäó. Ìèíèêëÿð ýÿìèéÿ äîëäó-
ÄÎËÌÓØ ô.ñèô. 1. Äîëó ùàëà ýÿëìèø, è÷èí-
ëàð. – Ñàð ýÿëñèí äàüà äîëñóí; Áöëáöëëÿð áàüà
äÿ áîø éåð ãàëìàìûø. Äîëìóø ãàá.
äîëñóí. (Áàéàòû). Ìàë-ãàðà êÿíäÿ äîëóá ùàé-
2. ìÿú. Äîëóõñóíìóø.
êöé ñàëìàãäà èäè. ß.Âÿëèéåâ. // Äîëó ùàëà
ÄÎËÓ1 ñèô. 1. È÷ÿðèñè áîø îëìàéàí, àüçûíà
ýÿëìÿê, àüçûíà ãÿäÿð áèð øåéëÿ äîëó îëìàã,
ãÿäÿð áèð øåéëÿ äîëäóðóëìóø, éà äîëìóø.
áîøëóã ãàëìàìàã. Ñòÿêàíëàð ÷àéëà äîëäó.
Äîëó øöøÿ. Äîëó ãàá. Äîëó ùîâóç. – Ýöíëÿ-
– Ìöáàùèñÿ àçûíäàí áèð ñààò ÷ÿêäè. ×óáóã-
ðèìèç êå÷ÿéäè ãûçüûí ôÿðÿùëÿð êèìè; Äîëó ãÿ-
ëàð äà äîëóðäóëàð, áîøàëûðäûëàð. Ú.Ìÿììÿä-
äÿùëÿð êèìè. Ì.Ìöøôèã. Àááàñ êèøè äîëó áèð
ãóëóçàäÿ. Ìÿêòÿá ùÿéÿòè îüëàí-ãûçëà äîë-
ùåéáÿ ùàçûðëàéûá éÿùÿðèí ãàøûíà ñàëäû. Ìèð
ìóøäó. Ìèð Úÿëàë. Áèð ÷îõëàðû éûüûëûá áóðàéà
Úÿëàë. Èðè îúàãëàð öñòöíäÿ äîëó ãàçàíëàð áóü-
ýÿëäè, åâ-åøèê àäàìëà äîëäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ëàíûð.. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
// Ìÿú. ìÿíàäà. [Îðõàí:] Àù, ãÿëáèìÿ ñàíêè
2. Áèð øåéèí ÷îõëóüóíó, áîëëóüóíó áèëäèðèð.
îä-àëîâ äîëìóø. Ù.Úàâèä. Ýöëñÿùÿð ãûçëàðûíû
Òàìàøà÷ûëàðëà äîëó çàë. Ìàüàçàëàð ìàëëà
ýþðöíúÿ öðÿéè ôÿðÿùëÿ äîëäó. ß.Âÿëèéåâ. ßçè-
äîëóäóð. Áàçàð ìåéâÿ èëÿ äîëóäóð. – Êö÷ÿ èëÿ
çèí öðÿéè àòàëûã ãöðóðó èëÿ äîëäó. Ñ.Ðÿùìàí.
áèð ýöí êå÷ÿðêÿí ìàò âÿ ìÿÿòòÿë ãàëäûì: áèð
Íÿáèíèí öðÿéèíÿ øöáùÿ äîëäó: “Éÿãèí êè, áÿé
áþéöê èìàðÿò êÿíäëè ãàäûíëàðû èëÿ ëÿáÿëÿá äîëó
Éóñèôè äþéìÿéÿ ýÿëèá”. ß.Àáàñîâ.
èäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Åâè ùÿð ýöí àõøà-
2. Ýèðìÿê, äàõèë îëìàã (÷îõëó ìèãäàðäà).
ìàäÿê îíóí éàíûíà çèéàðÿòÿ ýÿëÿíëÿðëÿ äîëó
Ãóëàãëàðûìà ñó äîëäó. – Ãàðøûäàêû èêèòàüëû
îëóð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Áàðæûí ýþéÿðòÿñè éöêäà-
áþéöê ïÿíúÿðÿäÿí èøûã è÷ÿðè äîëóðäó.
øûéàí àäàìëàðëà äîëó èäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
Ì.Èáðàùèìîâ. // Íöôóç åòìÿê. Ýöëøàä ãàïû-
3. ìÿú. Áèð øåéèí ýöúëö òÿçàùöðöíö áèëäè-
íû à÷ûá è÷ÿðè ýèðÿíäÿ îòàãäàêû ñîéóã áÿäÿíè-
ðèð. Øóõ ñÿñëÿðëÿ äîëó èñòè éóâàëàð; Äàøãûí
íÿ äîëäó. ß.Âÿëèéåâ.
÷àéëàð, äóðüóí ýþëëÿð áèçèìäèð. À.Øàèã. Åâè
3. Éàéûëûá ùÿð òÿðÿôè òóòìàã, áöðöìÿê, þðò-
äÿðèí áèð ìàðàã èëÿ äîëó ñöêóò áöðöìöøäö.
ìÿê, ãàïëàìàã. ßòðàôà ñÿñ äîëäó. // Þðòöë-
Ù.Íÿçÿðëè. // Åéíè ìÿíàäà ùèññèééàò ùàããûí-
ìÿê, òóòóëìàã. ×þëëÿð éóõóäàí îëóíúà áèäàð;
äà. [Ãûçûíûí] ùÿðýöíêö áó òÿëàø äîëó ñóàëûíû
Ìèí ðÿíý ÷è÷ÿêëÿ äîëäó ýöëçàð. À.Øàèã. Ýö-
îõóìàüà àíà âÿðäèø åòìèøäè. ß.Ìÿììÿä-
íÿø áàòàíäàí àçúà ñîíðà, ñèíÿñè éàðûã-éà-
õàíëû.
ðûã, áþéöê ñÿùðàíûí öñòöíäÿêè áóëóäñóç
4. Äîëüóí, áèð ãÿäÿð êþê, ÿòëè-úàíëû. [Ñà-
ýþéëÿð óëäóçëàðëà äîëäó. Ì.Èáðàùèìîâ. Òÿí-
äûüûí] áîéó óúàäûð, ìÿíèì áîéóì àë÷àãäû,
äèðèí áèð òÿðÿôè äîëìàìûø, î áèðè òÿðÿôäÿ ÷þ-
àììà ìÿí îíäàí äîëóéàì. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
ðÿê ãûçàðûð, êþïöðäö. Ìèð Úÿëàë.
çàäÿ. [Àüúà õàíûìûí] äîëó ñèôÿòè ÷ÿéèðäÿê êèìè
4. Êþêÿëìÿê, ÿòÿ-úàíà ýÿëìÿê. ßòÿ äîë-
ãóðóìóøäó. Ìèð Úÿëàë. Ýöëàðà õàíûì ãûðõ-
ìàã.
ãûðõ èêè éàøëàðûíäà, àüñèôÿò, äîëó áèð ãàäûí
5. Äîëóõñóíìàã, êþâðÿëìÿê, òóòóëìàã, ÿù-
èäè. Ñ.Ðÿùìàí.
âàëû ïîçóëìàã, ùèääÿòëÿíìÿê, àúûãëàíìàã. Î
5. Áàðûò, ýöëëÿ, ïàòðîí âÿ ñ. ãîéóëóá àòûë-
äîëäó, ãàøãàáàüû ãàðà áóëóä êèìè öñòäÿí
ìàüà ùàçûðëàíìûø. Äîëó òöôÿíý. – Àéàüà ÷ÿ-
àøàüû ñàëëàíäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
êèëìèø äîëó àâòîìàòû áîøàëòìàã îëìàçäû.
6. Ýèðìÿê, ÷àòìàã, éåòìÿê. Àüàáÿéèì
Ì.Èáðàùèìîâ. [Ìîëëàéåâ] éàòàíäà áàëûøûíûí
àüà àðòûã áþéöéöá, 14-15 éàøûíà äîëìóøäó.
àëòûíäà ùÿìèøÿ äîëó òàïàí÷à ñàõëàéûðäû.
×ÿìÿíçÿìèíëè.
Ì.Ùöñåéí.
7. Éåòèøÿðÿê øèðÿ ùàñèë åòìÿê, ñöòöëëÿø-
6. Äÿíÿëÿðè ÷îõëó, øèðÿëè âÿ ñûõ îëàí. Äîëó
ìÿê. Ñöíáöëëÿð éàâàø-éàâàø äîëóð.
ñöíáöë. – Ôàçèëîâ äîëó âÿ øöøÿ êèìè øÿôôàô áèð
668
ÄÎËÓ
ÄÎÌÁÀËÀÃ
ñàëõûì ýþòöðöá .. î éàí-áó éàíà ÷åâèðäè.
ÄÎËÓÕÑÓÍÌÀÃ ô. Áèð øåéäÿí ìöòÿÿññèð
Ìèð Úÿëàë.
îëàðàã ýþçëÿðèíÿ éàø äîëìàã; àüëàìñûíìàã,
7. çÿðô Äÿðèíäÿí. [Òàïäûã] äîëó áèð íÿôÿñ
àüëàìàüû ýÿëìÿê. Áÿéèì äîëóõñóíäó, ãÿëÿì
àëûá ìöÿëëèìÿ òÿðÿô áàõäû. ß.Âÿëèéåâ.
ÿëèíäÿ òèòðÿäè, ýþçëÿðèíäÿí éàøëàð àõûá éàç-
äîëó-äîëó çÿðô Àüçûíàúàí äîëó îëäóüó
äûüû ìèñðàëàðûí öñòöíÿ ñÿïèëäè. ×ÿìÿíçÿ-
ùàëäà.
ìèíëè. Ãûâðûì áàøûí ÿéèëìèøäèð; Äîëóõñóí-
ÄÎËÓ2 èñ. Ùàâàäà äîíóá òþêöëÿí éàüìóð
ìóø ãàðà ýþçöí. Ð.Ðçà. Ðöáàáÿ äîëóõñóí-
äÿíÿëÿðè. Äîëó éàüìàã. – Ýàù äîëó òþêöð,
äó, ùèðñèíäÿí àüëàäû. Ìèð Úÿëàë.
ýàù ýóðøàä éàüûð, ñåë-ñó áèð-áèðèíÿ ãàðûøûð.
ÄÎËÓËÓÃ èñ. 1. Äîëó øåéèí ùàëû. Ãàáûí
Ñ.Ðÿùèìîâ. ßââÿë õûðäà, ýåò-ýåäÿ èðèëÿøÿí
äîëóëóüó.
äîëó éàüäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Äîëó âóð-
2. Êþêëöê, äîëüóíëóã.
ìàã, äîëó äþéìÿê – äîëóíóí çÿðáèíäÿí õà-
ÄÎËÓÑÈÔßÒ(ËÈ) ñèô. ñèôÿòè äîëó, äîëüóí-
ðàá îëìàã, ìÿùâ îëìàã. ßêèíëÿðè äîëó âóðäó.
ñèôÿò. Äîëóñèôÿò îüëàí.
– [Ãîúà:] Áàü-áîñòàíû âóðäó äîëó; Áàüëàí-
ÄÎËÓØ èñ. Äîëìà. Áó ãàá ùÿð äîëóøäà
ìûøäûð ùÿéàò éîëó. À.Øàèã. Äîëó êèìè
áèð êèëî éàü þë÷öð.
– 1) ÷îõ øèääÿòëè âÿ èðè äàìúûëàðëà éàüàí éà-
ÄÎËÓØÌÀ “Äîëóøìàã”äàí ô.èñ.
üûø ùàããûíäà; 2) ìÿú. ÷îõëóã, øèääÿò áèëäèðèð.
ÄÎËÓØÌÀÃ ãàðø. Êöòëÿâè ùàëäà áèð éåðÿ
Àëíûíäàí äîëó êèìè òÿð àõûð. – ..Çåéíÿá .. î
äîëìàã, äàõèë îëìàã, ýèðìÿê, ýÿëèá éûüûëìàã.
òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ ãà÷ûá ãûøãûðûðäû âÿ äàüëàð-
Òàìàøà÷ûëàð çàëà äîëóøäóëàð. – Éàõûíäàêû åâ-
äàí äà ðÿùìñèç ãóëäóðëàðûí ýöëëÿëÿðè îíóí
ëÿðäÿí ãàäûíëàð, ÷îúóãëàð Ðèçâàíûí ùÿéÿòèíÿ
öñòöíÿ äîëó êèìè éàüûðäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
äîëóøìóøäó. Ñ.Ùöñåéí. Ìÿêòÿáëèëÿð äÿñòÿ-
..Àëìàç êèìè ïàðûëäàéàí ýþçëÿðèíäÿí äîëó
äÿñòÿ; Äîëóøäó äÿðñ îòàüûíà. Ì.Äèëáàçè.
êèìè éàø òþêöëöðäö. Ì.Ùöñåéí.
// Éûüûøìàã, òîïëàøìàã, úÿìëÿøìÿê. Ãàð-
ÄÎËÓÁ-ÁÎØÀËÌÀÃ ô. 1. Àðàìñûç ñóðÿò-
äàøëàð, áó ýöí áèð òÿçÿ õÿáÿð åøèòìèøÿì, äî-
äÿ áèð øåéëÿ äîëìàã âÿ áîøàëìàã. Øÿùÿðèí
ëóøóí áàøûìà, íàüûë åëÿéèì. Ú.Ìÿììÿäãó-
àðâàäëàðû äÿñòÿ-äÿñòÿ ùàúûíûí áþéöê áàúûñû
ëóçàäÿ. ßêñÿðÿí .. úèáëè êþéíÿê ýåéÿðÿê áå-
Ïÿðèíèí åâèíÿ äîëóá-áîøàëìàãäà èäèëÿð.
ëèíè ãàéûøëà áÿðêèòìèø êèøèëÿð àðàáàíûí éàí
Ùàãâåðäèéåâ. Ùÿìèí àõøàì Éóíèñèí åâè ãî-
òÿðÿôèíÿ äîëóøìóø(äó). Ì.Èáðàùèìîâ.
íàãëàðëà äîëóá-áîøàëäû. Ìèð Úÿëàë.
ÄÎËÓÂÓÐÌÀ, ÄÎËÓÄÞÉÌß èñ. ßêèíëÿ-
2. Äÿðääÿí, ãÿìäÿí, êÿäÿðäÿí àüëàìàã
ðèí, áèòêèëÿðèí äîëó âóðìàã íÿòèúÿñèíäÿ ìÿùâ,
äÿðÿúÿñèíÿ ýÿëìÿê.
éà õàðàá îëìàñû.
ÄÎËÓÁßÄßÍ(ËÈ) ñèô. Äîëüóí, áèð ãÿäÿð
ÄÎËÓÉÀÍÀÃ(ËÛ) ñèô. Éàíàãëàðû äîëó îëàí,
êþê, ÿòëè-úàíëû.
éàíàãëàðû êîïïóø. Äîëóéàíàãëû óøàã.
ÄÎËÓÁÓÉÍÓÇËÓËÀÐ èñ. çîîë. Áóéíóç-
ÄÎÌÁ òÿãë. Äöøÿí øåéèí ÷ûõàðäûüû ñÿñ. Ãàá
ëàðûíûí è÷ÿðèñè áîø ñöìöêäÿí èáàðÿò ùåéâàí-
ÿëèíäÿí äöøöá äîìá åëÿäè.
ëàð äÿñòÿñè. Äîëóáóéíóçëóëàð âÿ éà ìàðàëëàð
ÄÎÌÁÀ ñèô. Àäÿòÿí “ýþç” ñþçö èëÿ: ãà-
ôÿñèëÿñèíÿ àèä åäèëÿí ùåéâàíëàðûí áóéíóçëàðû
áàüà ÷ûõìûø, èðÿëè ÷ûõìûø; äÿáÿðÿ.. [Ëåéëÿê
áàøãà ãóðóëóøäà îëóð. Îíëàðûí áóéíóçëàðû
ßëÿìäàð:] Îüëàí, ìöøòÿðèí-çàäûí éîõäó êè?
è÷ÿðèñè áîø îëìàéàí ñöìöêäÿí ÿìÿëÿ ýÿëèð.
– äåéÿ î, äîìáà ýþçëÿðèíè ÿòðàôûíà ýÿçäèðäè.
“Çîîëîýèéà”.
Ñ.Ðÿùèìîâ. ..Îíóí òàòàð ýþçöíÿ îõøàìàéàí
ÄÎËÓÚÀ ñèô. Àüçûíàúàí äîëó, ëÿáÿëÿá
äîìáà ýþçëÿðè àç ãàëà éåðèíäÿí ôûðëàíûá ÷û-
äîëó, ëàï äîëó.
õàúàã îëäó. ß.ßáöëùÿñÿí. [Êîíñóë] ÷èì àë-
ÄÎËÓÕÌÀ “Äîëóõìàã”äàí ô.èñ.
òûíäàí áàõàí ãóðáàüà êèìè èðè, äîìáà ýþç-
ÄÎËÓÕÌÀÃ á à õ äîëóõñóíìàã. Àãèëèí
ëÿðèíè ãàðîâóë÷óéà çèëëÿìèøäè. Ï.Ìàêóëó.
öðÿéè ùÿéàòûí áó úàíëû ðîìàíûíû äèíëÿìÿê
ÄÎÌÁÀÝÞÇ(ËÖ) ñèô. Ýþçëÿðè äîìáà,
ö÷öí ÷ûðïûíäû, þçö èñÿ äóéìàäàí äîëóõäó.
äÿáÿðÿýþç.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÎÌÁÀËÀÃ èñ. Áàøû éåðÿ äèðÿéèá, àéàãëà-
ÄÎËÓÕÑÀÌÀÃ á à õ äîëóõìàã.
ðûíû áàøûíäàí àøûðìà; ìàéàëëàã. Äîìáà-
ÄÎËÓÕÑÓÍÌÀ “Äîëóõñóíìàã”äàí ô.èñ.
ëàã àøìàã, äîìáàëàã âóðìàã – ìàéàëëàã
669
ÄÎÌÁÀËÀÃËÀÌÀ
ÄÎÍ
àøìàã. [Îäàáàøû:] Áèð ïàðà ñàðñàã-ñóðñàã
ÄÎÌÚÀËÀÌÀ “Äîìúàëàìàã”äàí ô.èñ.
êèòàáëàðäà éàçûðëàð êè, .. éåð äîìáàëàã àøûð.
ÄÎÌÚÀËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Äîìúà èëÿ òó-
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
òóëìàã (áàëûã, ãóø).
ÄÎÌÁÀËÀÃËÀÌÀ “Äîìáàëàãëàìàã”-
ÄÎÌÈÍÀÒ èñ. [ëàò.] Ãåéðè-ìÿùäóä ùàêè-
äàí ô.èñ.
ìèééÿò ðåæèìè.
ÄÎÌÁÀËÀÃËÀÌÀÃ ô. Äîìáàëàã àøìàã.
ÄÎÌÈÍÈÓÍ [èíý.] Áðèòàíèéà èìïåðèéàñû-
ÄÎÌÁÀËÀÃËÀÍÌÀ
“Äîìáàëàãëàí-
íûí þçöíö èäàðÿ åäÿí ùèññÿñè (êå÷ìèø ìöñ-
ìàã”äàí ô.èñ.
òÿìëÿêÿñè).
ÄÎÌÁÀËÀÃËÀÍÌÀÃ ô. Éåðÿ äÿéèá éó-
ÄÎÌÈÍÓ [ôð. ÿñëè èòàë.] Öñò òÿðÿôèíäÿ õàë-
âàðëàíìàã, äîìáàëàã àøìàã.
ëàð îëàí 28 ñöìöê (éà áàøãà øåéäÿí ãàéðûë-
ÄÎÌÁÀËÀÍ èñ. 1. áîò. Éåð àëòûíäà áèòÿí
ìûø) äàøëà îéíàíûëàí îéóí, ùàáåëÿ áó îéóíà
êàðòîôàáÿíçÿð ýþáÿëÿê íþâö; éåðäîìáàëàíû.
ìÿõñóñ äàøëàð êîìïëåêòè. Äîìèíî îé-
2. ×èáàí, óð, øèø.
íàìàã. Äîìèíî äàøëàðû.
3. Á à õ äîìáà.
ÄÎÌÈÍÎ×Ó èñ. Äîìèíî îéíàéàí àäàì,
ÄÎÌÁÀËÀÍÝÞÇ(ËÖ)
á à õ
äîìáà-
äîìèíî îéóíóíó ÷îõ ñåâÿí àäàì, äîìèíî
ýþç(ëö).
éàðûøûíäà èøòèðàê åäÿí àäàì.
ÄÎÌÁÀËÛÃ èñ. Äîìáà øåéèí ùàëû; äîí-
ÄÎÌÊÐÁÒ [àëì.] òåõ. Àüûð øåéëÿðè àç
ãàðëûã.
éóõàðû ãàëäûðìàã ö÷öí ìåõàíèçì. ßë äîì-
ÄÎÌÁÀËÌÀ “Äîìáàëìàã”äàí ô.èñ.
êðàòû. Àâòîìîáèë äîìêðàòû.
ÄÎÌÁÀËÌÀÃ ô. äàí. 1. Àéàã öñòöíäÿ,
ÄÓÌÍÀ [ðóñ.] òåõ. Äÿìèð ôèëèçèíè ÿðèäèá
éàõóä äèçëÿðè öñòöíäÿ äóðóá áÿäÿíèí áåëäÿí
÷óãóí ÿëäÿ åòìÿê ö÷öí øàõòàëû ïå÷, ñîáà.
éóõàðû ùèññÿñèíè àøàüû ÿéìÿê.
Äîìíà ñîáàñû (îúàüû, ïå÷è) – á à õ
2. Êþïìÿê, øèøìÿê, ãàáàðìàã. Îðäóí
äîìíà.
äîìáàëìûø, äåéÿñÿí, äèøèí áÿðê àüðûéûð. –
ÄÓÌÐÀ [ðóñ.] Ìàíäîëèíàéà îõøàð ðóñ
Ýþçëÿðè èñÿ ãûøãûðäûãúà, åëÿ áèë, äàùà äà
õàëã ìóñèãè àëÿòè.
äîìáàëûð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄÎÌÓØÌÀ “Äîìóøìàã”äàí ô.èñ.
ÄÎÌÁÀËÒÌÀÃ èúá. äàí. Êþïäöðìÿê, ãà-
ÄÎÌÓØÌÀÃ ô. 1. Îòóðàúàã éåðÿ èñòèíàä
áàðòìàã. [Óøàãëàðäàí áèðè:] Ýþð Àáûøëà Òîñó
åäÿðÿê àéàãëàðûíû éûüûá îòóðìàã. // Áöçöøöá
îðäëàðûíû íåúÿ äîìáàëäûðëàð?.. ß.Àáàñîâ.
îòóðìàã.
ÄÓÌÁÐÀ èñ. [ãàç.] Ýþâäÿñè ö÷áóúàã,
2. Äèìäèêëÿ áèòëÿíìÿê. Òîéóãëàð äîìóøóð.
éàõóä éàðûìîâàë øÿêëèíäÿ îëàí èêèñèìëè ãà-
ÄÎÌÓØÓÃ ñèô. Áöçöøìöø, äîíóõìóø.
çàõ õàëã ìóñèãè àëÿòè.
ÄÎÍ1 èñ. Ãàäûíëàðûí, ùàáåëÿ êèøèëÿðèí öñò-
ÄÎÌÁÐÀ×Û èñ. Äîìáðà ÷àëàí ÷àëüû÷û.
äÿí ýåéäèêëÿðè óçóíÿòÿêëè, áåëèáöçìÿëè, éà
ÄÎÌÁÓË èñ. Éóìðó, éóâàðëàã, êîïïóø.
áöçìÿëè ïàëòàð. [Êèøèíèí] ÿéíèíäÿ ãàðà øàë-
Äîìáóë ãûç. Äîìáóë ÿëëÿð.
äàí áåëèáöçìÿëè äîí âàðäûð. Ù.Ñàðàáñêè.
ÄÎÌÚÀ èñ. Áàëûã, éàõóä ãóø òóòìàã ö÷öí
[Ãÿäèð:] Àëëàù ãîéñà, ãóëëóãäà ùàìûñûíûí
äàèðÿâè òîðäàí èáàðÿò îâ àëÿòè. Äîìúà èëÿ ÷àé-
ÿâÿçè ÷ûõàð, àðõàëûã íÿäèð, ñÿíÿ ëàï ìÿõìÿð
ëàðäàí áàëûã òóòóëóð. Äîìúà àòìàã (áàëûã
äîí àëàðàì. Ìèð Úÿëàë. // Öìóìèééÿòëÿ,
òóòìàã ö÷öí äîìúàíû ñóéà àòìàã).
ïàëòàð, ëèáàñ, öñò ýåéèì. Ñÿíÿ àü äîí éàðàøûð,
ÄÎÌÚÀ-×ÛÐÀÃ èñ. Ãàðàíëûã âÿ ñèñ-äó-
íèéÿ ãàðÿ ýåéìèñÿí ñÿí? Ñ.ß.Øèðâàíè. Áÿðê
ìàíëû ýåúÿëÿðäÿ ãóø îâëàìàã ö÷öí îâ÷óëà-
àéàãäà êþðïÿñèíè àéûðàðàã äþøöíäÿí; Ìÿðä
ðûí èøëÿòäèéè äîìúà, ÷ûðàã âÿ çÿíýäÿí èáàðÿò
àíàëàð úÿáùÿëÿðäÿ äîí ýåéÿúÿê ìåøèíäÿí.
îâ ëÿâàçèìàòû.
Ñ.Ðöñòÿì. [Íóðèééÿ:] Èíñòèòóòäà îõóäóüóì
ÄÎÌÚÀËÀÍÌÀ “Äîìúàëàíìàã”äàí ô.èñ.
çàìàí ðÿôèãÿëÿðèì ýöíäÿ áèð äÿñò ïàëòàð
ÄÎÌÚÀËÀÌÀÃ ô. 1. Áàëûüû òóòìàã ö÷öí
ýåéäèêëÿðè ùàëäà, ìÿí áöòöí èëè áèð äîíëà
äîìúàíû ñóéà ñàëûá ÷ûõàðìàã.
áàøà âóðäóì... È.ßôÿíäèéåâ. // ìÿú. Îáðàçëû
2. Ãàðàíëûã âÿ ñèñ-äóìàíëû ýåúÿëÿðäÿ
òÿøáåùëÿðäÿ, þðòö ìÿíàñûíäà. [Ôèòíÿ:] ..Éàøûë
äîìúà èëÿ ãûðãîâóë òóòìàã.
äîí ýåéèíìèø ÷àéûð, äàü, éàìàú; Áèð øÿíëèê
3. ìÿú. çàð. Òóòìàã, éàõàëàìàã.
ìÿúëèñè ãóðìóø ùÿð îðìàí. À.Øàèã. Ãàðà äÿ-
670
ÄÎÍ
ÄÎÍÄÓÐÌÀ
íèç ýåúÿíèí ãàðà äîíóíà áöðöíöá éàòìûøäû.
ñîéóã. Ãàðàíëûã âÿ äîí áèð ýåúÿ èäè. À.Øàèã.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. ..Àü äîí ýåéèíìèø áó ãûø ..
Äîí âóðìàã – áÿðê øàõòàäàí õàðàá îëìàã.
Äèëàðàíûí ýþçëÿðèíäÿ ãàðàëäû. ß.Ìÿì-
2. Áÿðê ñîéóãäàí ìöâÿããÿòÿí áóç ùàëûíà
ìÿäõàíëû. // ìÿú. Ýþðêÿì, ãèéàôÿ, çàùèðè
êå÷ìèø ñó âÿ áàøãà ìàéåëÿð; áóç. Äîíó
ýþðöíöø. Áó äîíäà ùå÷ êÿñè ýþðìÿäèì.
à÷ûëìàã (áóç ùàëûíäà îëàí ìàéåíèí ÿðèìÿéÿ
◊ Äîí áè÷ìÿê – 1) ìÿú. òÿíáåù åòìÿê,
áàøëàìàñû).
áÿðê úÿçàëàíäûðìàã; 2) ìÿú. ñÿëèãÿéÿ ñàë-
◊ Äîíà ãàëìàã – òÿÿúúöáäÿí äîíóá ãàë-
ìàã, ñàùìàíà ñàëìàã. Áó èøÿ áèð äîí áè÷-
ìàã, ìàò ãàëìàã, ÷àøìàã. Ýÿðàé áÿé ýþ-
ìÿê ëàçûìäûð; 3) ìÿú. êÿëÿê ýÿëìÿê, áàçû
çöíö çèëëÿéèá îíà; Âàðëûüû äàø êèìè, ãàë-
ýÿëìÿê, áàøûíû òîâëàìàüà ÷àëûøìàã. Ñÿð÷ÿéÿ
ìûøäûð äîíà. Ñ.Âóðüóí.
áàõ, ãàðàãóøà äîí áè÷ÿð; Ìÿðä èýèäëÿð äîëó
ÄÎÍÀÍÌÀ èñ. 1. Þëêÿíèí, éàõóä àéðûúà
áàäÿëÿð è÷ÿð. “Êîðîüëó”. Äîí ýåéäèðìÿê
áèð äÿíèçèí, ÷àé ùþâçÿñèíèí ùÿðá âÿ éà òèúà-
(ýåéèíäèðìÿê) – ÿñëèíäÿ îëìàéàí áèð
ðÿò ýÿìèëÿðèíèí ùàìûñû; ôëîò. Ùÿðáè äÿíèç äî-
ìÿíà, ìàùèééÿò, ðÿíý âåðìÿê, áèð øÿêëÿ
íàíìàñû. Ãàðà äÿíèç äîíàíìàñû. Òèúàðÿò
ñàëìàã. Ìöõòÿñÿð, éåíÿ íÿ ãÿäÿð äöøöí-
äîíàíìàñû.
äöìñÿ, áó ñóàëëàðà ìöñáÿò áèð äîí ýåéäèð-
2. Áþéöê ùÿðá ýÿìèëÿðè äÿñòÿñè.
ìÿéè áàúàðìàäûì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ìóõòàð
◊ Ùàâà äîíàíìàñû – òÿééàðÿëÿðèí, ó÷óúó
Çåéíàëîâ äàíûøûüûíà ñèéàñè äîí ýåéèíäèðäè.
àïàðàòëàðûí ìÿúìóñó.
ß.Âÿëèéåâ. Äîíà (ìèí äîíà) ýèðìÿê – ÿñèë
ÄÎÍÀÍÌÀ×Û èñ. Äîíàíìàäà ãóëëóã åäÿí
ìàùèééÿòèíè ýèçëÿòìÿê, éàõóä áèð ìÿãñÿäÿ
àäàì; äîíàíìà õèäìÿò÷èñè.
÷àòìàã ö÷öí þçöíö áàøãà úöð ýþñòÿðìÿê,
ÄÎÍÀÒÄÛÐÌÀ “Äîíàòäûðìàã”äàí ô.èñ.
áàøãà úöð ãÿëÿìÿ âåðìÿê, úèëääÿí-úèëäÿ
ÄÎÍÀÒÄÛÐÌÀÃ èúá. ìÿù. Áÿçÿòìÿê
ýèðìÿê, óéüóíëàøìàã. [Ùàúû Ðÿúÿáÿëè:]
(èøûãëàðëà, áàéðàãëàðëà âÿ ñ. èëÿ). Òîéäà áàü
Ãîðõìà, Ùÿïî áèð íàäöðöñòäöð êè, ùÿð ñèôÿòÿ
âÿ áàü÷àíû äîíàòäûðìûøëàð.
âÿ ùÿð äîíà ýèðÿ áèëèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Ùÿ-
ÄÎÍÀÒÌÀ “Äîíàòìàã”äàí ô.èñ.
éàò áèçÿ íÿëÿð äåéèð: äöøìÿí ýèðèð ìèí äîíà;
ÄÎÍÀÒÌÀÃ ô. ìÿù. Áÿçÿìÿê (èøûãëàðëà,
Áÿçÿí äóðóð ãóçó êèìè, áÿçÿí äþíöð ãóç-
áàéðàãëàðëà âÿ ñ. èëÿ).
üóíà. Ñ.Âóðüóí. Äîíà ñàëìàã – á à õ äîí
ýåéäèðìÿê. ...äîíóíà ýèðìÿê – þçöíö ..
ÄÎÍÄÓÐÌÀ1 1. “Äîíäóðìàã”äàí ô.èñ.
êèìè ýþñòÿðìÿê (ãÿëÿìÿ âåðìÿê), .. úèëäèíÿ
2. ñèô. Äîíäóðóëìóø âÿ éà áóçà ãîéóëìóø,
ýèðìÿê. Ùÿð áèðèìèç ýóéà äèí âÿ ìèëëÿòèí ÿí
áóçäà ñàõëàíìûø. Äîíäóðìà ÿò. Äîíäóðìà
ãåéðÿòëè ùàìèñè, úàíûéàíàíû äîíóíà ýèðèá çÿ-
øÿðáÿò.
ìàíÿ àñëàíû, ãÿùðÿìàíû îëóðóã. Ú.Ìÿììÿä-
3. èñ. Äîí îëàí âàõò, àéàç, øàõòà, ñîéóã
ãóëóçàäÿ. [Ïÿðè Úàäó:] Ýÿðÿê ãàðàíãóø äî-
ùàâà. Äîíäóðìàäà ñóëàíàí éåðëÿð.
íóíà ýèðèá ó÷óá, ùàðàäà îëñà òàïûá ýþíäÿ-
◊ Äîíäóðìà øóìó ê.ò. – éàçäà òàõûë ÿê-
ðÿñÿí. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Äîíóíó äÿéèøìÿê –
ìÿê ö÷öí ïàéûçäà øóìëàíûá ãàðûí àëòûíäà
1) ìÿãñÿäèíÿ ÷àòìàã ö÷öí àéðû úèëäÿ ýèðìÿê,
ãàëàí ÿêèí éåðè, ùàáåëÿ áó ïðîñåñèí þçö. ..
áàøãà úöð ùèéëÿëè òÿäáèðëÿðäÿí èñòèôàäÿ åòìÿê;
áèðèñè òÿêëèô åäèðäè êè, äîíäóðìà øóìó èëÿ ãûø
2) øÿêëèíè, ýþðöíöøöíö, âÿçèééÿòèíè äÿéèøäèð-
àðàòûíû âàõòûíäà åëÿìÿê èøèí ÿñàñûíû ýþðìÿ-
ìÿê. Òÿáèÿò ãûøäà þç äîíóíó äÿéèøäèðèð. – Áó
éÿ áÿðàáÿðäèð. ß.Âÿëèéåâ. Áèð ãàéäà îëàðàã,
ýöí äÿéèøäèðèð äîíóíó äþâðàí; Äöíéà ýþç
òàðëàíûí ñÿòùè ïàéûçäà, äîíäóðìà øóìóíäàí
à÷ìàéûð ãàñûðüàëàðäàí. Ñ.Âóðüóí.
ÿââÿë ùàìàðëàíûð.
ÄÎÍ2 èñ. 1. Ùàâàíûí ñûôûðäàí àøàüû äÿðÿ-
ÄÎÍÄÓÐÌÀ2 èñ. Äîíäóðóëìóø ñöä (ãàé-
úÿñè, øàõòà. Äîí àïàðìàã – äîíóí òÿñè-
ìàã), øÿêÿð, ìåéâÿ øèðÿñè âÿ ñ. ãàòûøûüûíäàí
ðèíäÿí, øàõòàäàí çÿäÿëÿíìÿê, éàõóä êåéè-
ùàçûðëàíàí øèðèí éåìÿê; ìîðîæíà. Ñöäëö
ìÿê. Àéàüûíû äîí àïàðìàã. Äîí êÿñìÿê –
äîíäóðìà. Øîêîëàäëû äîíäóðìà. – Áèð ãÿäÿð
äîíäóðìàã äÿðÿúÿñèíäÿ øèääÿòëè òÿñèð åò-
îéíàäûãäàí ñîíðà, Ìèðçàüà Úÿìèëÿíè éàíû-
ìÿê; áÿðê öøöìÿê, ñîéóãäàí äîíìàã. Ñÿ-
íà àëàðàã áóôåòÿ àïàðìûø, îíó äîíäóðìàéà
ùÿðÿ ãÿäÿð áÿäÿíèìè äîí êÿñäè. // Øàõòàëû, ÷îõ
ãîíàã åëÿìèøäè. Ñ.Ùöñåéí.
671
ÄÎÍÄÓÐÌÀ×Û
ÄÎÍÃÓËÄÀÌÀ
ÄÎÍÄÓÐÌÀ×Û èñ. Äîíäóðìà ùàçûðëàéàí
ÄÎÍÃÀ 1. ñèô. Á à õ äîíãàð 1-úè ìÿíà-
âÿ éà ñàòàí àäàì; ìîðîæíà÷û.
äà. Äîíãàð àäàì. – Áöíéàä .. äîíãà áåëèíè
ÄÎÍÄÓÐÌÀ×ÛËÛà èñ. Äîíäóðìà÷ûíûí èøè,
ýöúëÿ ñöðöéöðìöø êèìè éàâàø-éàâàø éåðèéÿí
ïåøÿñè, ñÿíÿòè.
úàíèíèí àðäûíúà áàõäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄÎÍÄÓÐÌÀÃ ô. 1. Ñîéóüóí òÿñèðè èëÿ áóç
2. èñ. Èíñàí âÿ éà ùåéâàí áÿäÿíèíèí àðõà
ùàëûíà ñàëìàã. Ñóéó äîíäóðìàã. Øàõòàëàð
òÿðÿôèíäÿ âÿ éà áàøãà áèð éåðèíäÿ ÷ûõûíòû. Äÿ-
÷àéëàðû äîíäóðìóøäóð. – Úàâàä éîëäàøëàðû èëÿ
âÿíèí äîíãàëàðû.
áèðëèêäÿ äàìàðëàðäà ãàíû äîíäóðàí ñîéóã-
ÄÎÍÃÀÁÅË ñèô. Äîíãàð, ãîçáåë.
ëàðà ñèíÿ ýÿðÿðÿê, ùÿìèøÿ ìÿãñÿäÿ, ùÿäÿôÿ
ÄÎÍÃÀËÀÌÀ “Äîíãàëàìàã”äàí ô.èñ.
äîüðó èðÿëèëÿéèð. ß.Âÿëèéåâ. // Ìàéå ùàëûí-
ÄÎÍÃÀËÀÌÀÃ ô. Áåëèíè äîíãà ùàëà ñàë-
äàí áÿðê ùàëà êå÷èðìÿê, ãàòûëàøäûðìàã. Éàüû
ìàã, áöêìÿê. Ñÿñÿ-êöéÿ ýÿëèá ÷ûõàí Ãûç-
ÿðèòäèêäÿí ñîíðà ñÿðèíÿ ãîéóá äîíäóðìàã.
ãàéûò ãàðû áåëèíè äîíãàëàéûá áàøûíû éûðüàëà-
2. ×îõ öøöòìÿê, ÷îõ ñîéóòìàã, ñîéóãäà
éûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñàõëàìàã. Áèçè ñîéóãäàí äîíäóðäóíóç.
ÄÎÍÃÀËÛ ñèô. Äîíãàñû îëàí. Ñàäûüûí äîí-
3. ìÿú. Ìàò ãîéìàã, ùåéðÿò è÷èíäÿ ãîé-
ãàëû áåëè, ÿòëè áîéíó, åíñèç êöðÿéè .. Õàíïÿðè-
ìàã. Ýþçëÿìÿäèéè áèð ñÿñ [Õÿëèëè] éåðèíäÿúÿ
éÿ ÷îõäàí òàíûø èäèñÿ äÿ, áóýöíêö êèìè àé-
äîíäóðäó. Ï.Ìàêóëó.
äûí âÿ àøêàð ýþðöíìÿìèøäè. ß.Âÿëèéåâ.
ÄÎÍÄÓÐÌÀÑÀÒÀÍ èñ. Áèð éåðäÿ äóðóá,
ÄÎÍÃÀÐ ñèô. 1. Áåëèíäÿ äîíãà îëàí; ãîçáåë.
éà ýÿçäèðìÿêëÿ äîíäóðìà ñàòàí àäàì; ìî-
Î äîíãàð [êèøè] .. ÷ûõûá ïî÷òà òÿðÿô éþíÿëäèéè
ðîæíàñàòàí.
âàõò Ùÿìèä äàéûéà ðàñò ýÿëäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
ÄÎÍÄÓÐÓÚÓ ñèô. 1. Äîíäóðàí, äîíìóø
2. Á à õ äîíãà 2-úè ìÿíàäà.
ùàëà ñàëàí.
ÄÎÍÃÀÐÁÅË á à õ äîíãàð 1-úè ìÿíàäà.
2. Ñîí äÿðÿúÿ ñîéóã, øàõòàëû. ..Øèääÿòëè
ÄÎÍÃÀÐÁÓÐÓÍ(ËÓ) ñèô. Áóðíóíóí öñòö
äîíäóðóúó ðóçýàðëàðëà áîüóøàðàã èø÷è áèð
ãàëõûã îëàí, áóðíóíóí öñòöíäÿ ÷ûõûíòû îëàí.
ãàäûí ìÿíçèëèíÿ ãàéûäûðäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
..Î, ñàëëàãáûüëû, äîíãàðáóðóíëó, óçóíáîéëó,
Ãûøûí äîíäóðóúó áèð ýöíö èäè. Ñîéóã ãûëûíú
àðûã áèð êèøè èäè. Ì.Ùöñåéí.
êèìè êÿñèðäè. À.Øàèã.
ÄÎÍÃÀÐËÀÌÀ “Äîíãàðëàìàã”äàí ô.èñ.
ÄÎÍÄÓÐÓËÌÀ “Äîíäóðóëìàã”äàí ô.èñ.
ÄÎÍÃÀÐËÀÌÀÃ ô. Äîíãàð ùàëà ñàëìàã,
ÄÎÍÄÓÐÓËÌÀÃ ìÿúù. Ñîéóüóí òÿñèðè
èëÿ áóç ùàëûíà ñàëûíìàã. // Ìàéå ùàëûíäàí áÿðê
äîíãàð êèìè åòìÿê; äîíãàð êèìè ýþñòÿðìÿê.
ùàëà ñàëûíìàã.
ÄÎÍÃÀÐËÀÍÌÀ “Äîíãàðëàíìàã”äàí
ô.èñ.
ÄÎÍÄÓÐÓËÌÓØ ô.ñèô. Áóç ùàëûíà ñàëûí-
ìûø. // Ñîéóüóí òÿñèðè èëÿ äîíóã ùàëà ýÿòèðèë-
ÄÎÍÃÀÐËÀÍÌÀÃ ô. Áåëèíè ÿéìÿê, äîí-
ìèø. Äîíäóðóëìóø áàëûã (ÿò).
ãàð êèìè îëìàã.
ÄÎÍ ÆÓÁÍ [áÿçè Ãÿðáè Àâðîïà ÿäÿáè
ÄÎÍÃÀÐËÀØÌÀ “Äîíãàðëàøìàã”äàí ô.èñ.
ÿñÿðëÿðèíèí ãÿùðÿìàíû Äîí Æóàíûí àäûíäàí]
ÄÎÍÃÀÐËÀØÌÀÃ ô. Äîíãàð ùàëà ýÿëìÿê,
Àøèãàíÿ ìàúÿðàëàð äöøêöíö; àðâàäáàç, ãà-
ãîçáåë îëìàã, áåëèíäÿ äîíãàð (ãîç) ÿìÿëÿ
äûí äöøêöíö.
ýÿëìÿê.
ÄÎÍÆÓÀÍËÛÃ èñ. Äîí Æóàíà õàñ îëàí ñè-
ÄÎÍÃÀÐËÛ á à õ äîíãàëû.
ôÿò; àðâàäáàçëûã, ãàäûí äöøêöíëöéö. [Àñëà-
ÄÎÍÃÀÐËÛÃ èñ. Ãîçáåëëèê. Îòóðàã âÿ
íîâ:] Ìîëëàéåâèí äîíæóàíëûüûíû ìÿí ÷îõäàí
ùÿðÿêÿòñèç ùÿéàò òÿðçè êå÷èðäèêäÿ áÿäÿíèí
áèëèðÿì! Ì.Ùöñåéí.
ôîðìàñû äÿéèøèð. Ãàðûí ãàáàüà ÷ûõûð, äþø
ÄÎÍ ÊÈÕÓÒ [èñïàí éàçû÷ûñû Ñåðâàíòåñèí
éàñòû âÿ éà áàñûã îëóð, áåë áöêöëöð, éÿíè
ìÿøùóð ðîìàíûíûí ãÿùðÿìàíû Äîí Êèõîòóí
äîíãàðëûã ÿìÿëÿ ýÿëèð. ß.Áàáàéåâ.
àäûíäàí] Ãåéðè-ðåàë, ùÿéàòà êå÷èðèëÿ áèëìÿ-
ÄÎÍÃÀÇ ñèô. äàí. Àðûã, ñöìöêëÿðè ÷ûõ-
éÿí èäåàëëàð óüðóíäà ñÿìÿðÿñèç ìöáàðèçÿ
ìûø. Äîíãàç àäàì. Äîíãàç ùåéâàí.
àïàðàí ñàäÿäèë õÿéàëïÿðÿñò.
ÄÎÍÃÀÇËÛÃ èñ. äàí. Äîíãàç àäàìûí
ÄÎÍÊÈÕÎÒËÓÃ èñ. Äîí Êèõîòà õàñ îëàí
(ùåéâàíûí) ùàëû.
ùÿðÿêÿò; ñÿìÿðÿñèç õÿéàëïÿðÿñòëèê.
ÄÎÍÃÓËÄÀÌÀ “Äîíãóëäàìàã”äàí ô.èñ.
672
ÄÎÍÃÓËÄÀÌÀÃ
ÄÎÍÌÓØ
ÄÎÍÃÓËÄÀÌÀÃ ô. Íàðàçû ùàëäà þç-
ëóã äà âåðìèðñèíèç êè, àòà âåðäèéèì àðïà-
þçöíÿ, éàâàøúàäàí àíëàøûëìàç ñþçëÿð ñþéëÿ-
ñàìàíûí ïóëó ÷ûõñûí, áàðû.. Á.Òàëûáëû. Áèð òÿê
ìÿê; äåéèíìÿê.
äîíëóã èëÿ ìèðçÿ éàçûã þçöíöìö ñàõëàñûí,
ÄÎÍÃÓËÄÀÍÌÀ “Äîíãóëäàíìàã”äàí
éîõñà ïóë ýþíäÿðèá áèð áþëöê êöëôÿòèíè äî-
ô.èñ.
ëàíäûðñûí? Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÎÍÃÓËÄÀÍÌÀÃ ô. 1. Íàðàçû ùàëäà þç-
ÄÎÍÌÀ 1. “Äîíìàã”äàí ô.èñ.
þçöíÿ, éàâàøúàäàí àíëàøûëìàç ñþçëÿð äàíûø-
2. Á à õ äîíâóðìà.
ìàã; äåéèíìÿê, íàðàçûëûã èçùàð åòìÿê. ..Î
◊ Äîíìà íþãòÿñè – (òåðìîìåòðèí øêàëà-
àðâàääàí ùÿçÿð åòìÿê êè, ñöáùäÿí-àõøàìà-
ñûíäà 0 äÿðÿúÿñèíè, éÿíè ñóéóí äîíìà òåì-
úàí äîäàüûíûí àëòûíäà ùÿìèøÿ äîíãóëäàíà.
ïåðàòóðóíó ýþñòÿðÿí ãåéä).
Í.Âÿçèðîâ. Àëëàùãóëó äîíãóëäàíà-äîíãóë-
ÄÎÍÌÀÃ ô. 1. Ñîéóüóí, øàõòàíûí òÿñèðèí-
äàíà (ç.) ãàïûäàí ÷ûõäû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. //
äÿí, øèääÿòèíäÿí áóçà ÷åâðèëìÿê, áóç ùàëûíà
ìÿú. êèí. Àëà-áàáàò, ïèñ äàíûøìàã ìÿíà-
ýÿëìÿê. Ñó äîíäó. – Íÿ ñÿáÿáÿ ñó ãàéíàéàí-
ñûíäà. Ìîäàáàç âÿ ìåøøàí ãàäûíëàðäàí
äà áóü îëóð, íèéÿ äîíàíäà áÿðêèéèð? Ú.Ìÿì-
áÿùñ åäÿí ÿäèá äåéèð êè, ÿëáÿòòÿ, áåëÿ àíàëà-
ìÿäãóëóçàäÿ. // Áóçëà þðòöëìÿê. ×àéëàð
ðûí òÿðáèéÿ åòäèéè óøàãëàð .. ôèðÿíýúÿ äîíãóë-
äîíìóøäóð. Ýþë äîíìóøäóð. Ïÿíúÿðÿëÿð
äàíàúàãëàð. Ì.Àðèô.
äîíóá. – Ùÿëÿ äåéèðëÿð êè, äÿíèçèí ñóéó ñà-
2. Ùåéâàíëàð ùàããûíäà: ùèðñëÿíìÿ ÿëà-
ùèëäÿí õåéëè óçàãëàðà ãÿäÿð äîíóá. Ì.Ðçà-
ìÿòè îëàðàã éàâàøúàäàí àúûãëû ñÿñëÿð ÷ûõàð-
ãóëóçàäÿ. ßòðàôäà íÿ âàðñà äîíóá. ß.Ìÿì-
ìàã; ìûðûëäàíìàã. Ãàðàúà ãûç þçöíö ìà-
ìÿäõàíëû.
üàðàíûí äàð éåðèíÿ éåòèðäè. Àéû èñÿ äàð éåðÿ
2. Äîíäàí, øàõòàäàí ìÿùâ îëìàã, òÿëÿô
ñîõóëà áèëìÿäè. Áèð àç äîíãóëäàíûá ìàüà-
îëìàã, õàðàá îëìàã, äîí âóðìàã. Ãóøëàð
ðàíûí àüçûíäà éàòäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
øàõòàäàí äîíìóøäóð. Àç ãàëà äîíìóøäóì.
ÄÎÍÃÓËÄÀØÌÀ “Äîíãóëäàøìàã”äàí
Àüàúëàðäà ãàëàí ìåéâÿëÿðèí ùàìûñû äîíäó.
ô.èñ.
// Áÿðê öøöìÿê, áÿäÿíè ñîéóãäàí êåéëÿø-
ÄÎÍÃÓËÄÀØÌÀÃ ãàðø. Éåðáÿéåðèíäÿí
ìÿê. Ñÿðíèøèíëÿð ìàøûíäà ñîéóãäàí äîíóð-
äîíãóëäàíìàã, ùàìû áèðäÿí äîíãóëäàíìàã.
äóëàð. Áàðìàãëàðûì äîíóð.
ÄÎÍÃÓËÄÀÒÌÀ “Äîíãóëäàòìàã”äàí
3. Ìàéå ùàëûíäàí áÿðê ùàëà êå÷ìÿê; ãà-
ô.èñ.
òûëàøìàã. ßðèìèø ìóì 25 äÿðÿúÿ èñòèäÿ äî-
ÄÎÍÃÓËÄÀÒÌÀÃ èúá. Äîíãóëäàìàüà
íóð. Éàü äîíìóøäóð.
ìÿúáóð åòìÿê, äîíãóëäàìàñûíà ñÿáÿá îëìàã.
4. ìÿú. Ùÿð ùàíñû áèð ùèññ âÿ éà òÿÿññöðà-
ÄÎÍÃÓËÒÓ èñ. Éàâàøúàäàí, àíëàøûëìàç
òûí òÿñèðè èëÿ áèð àíëûã ñÿðáÿñò ùÿðÿêÿò ãàáè-
ùàëäà þç-þçöíÿ äàíûøìà. // Àíëàøûëìàç ñþçëÿð.
ëèééÿòèíè èòèðìÿê. Àéûíû ýþðÿíäÿ ãîðõóñóí-
ÄÎÍËÓ ñèô. ßéíèíäÿ äîíó îëàí, ÿéíèíÿ
äàí äîíäó. – Ôèòíÿ áèðèíúè áåéòè îõóéàðêÿí
äîí ýåéìèø; ïàëòàðëû, ãèéàôÿëè. // ìÿú. Îá-
Áÿùðàì äîíóð. À.Øàèã. [Ãûç] ìÿíè ýþðöíúÿ
ðàçëû òÿøáåùëÿðäÿ: þðòöëö ìÿíàñûíäà.
áîüàíàã êèìè äîíóá, éàøìàüû àüçûíà ÷ÿêèá,
ÄÎÍËÓÃ1 1. ñèô. Äîíà éàðàéàí, ïàëòàðëûã.
ãþí÷ÿ äÿùàíû ýèçëÿòäè. À.Äèâàíáÿéîüëó.
Äîíëóã ïàð÷à.
Äîíóá ãàëìàã – 1) ìàò ãàëìàã, ùåéðÿò
2. èñ. Äîíà (ïàëòàðà) éàðàéàí ïàð÷à; ïàë-
è÷èíäÿ ãàëìàã, ÷îõ òÿÿúúöá åòìÿê (áÿçÿí
òàðëûã. 6 ìåòð äîíëóã àëäûì. – Øÿùÿðèí òöú-
“éåðèíäÿ”, “éåðèíäÿúÿ” ñþçëÿðè èëÿ). Áó èøÿ
úàðû âÿ àëûø-âåðèø àäàìëàðû ãàéäàíû ýÿðÿê
äîíóá ãàëäûì. [Øàùèíèí] ..éàíûíäà éàä áèð
ïîçìàñûíëàð. Ãàëàáÿéèíèí àðâàäûíà âÿ ãûçû-
àäàìûí äàéàíäûüûíû ýþðäöê, äîíóá ãàëäûã.
íà òÿçÿ ÷ûõàí ïàð÷àëàðäàí äîíëóã ýþíäÿð-
Ñ.Ðÿùìàí. Ùàìûñû ãîðõóñóíäàí ñàðàëìûø
ñèíëÿð. Ô.Êþ÷ÿðëè. // Äîí, ïàëòàð. Õèäìÿò÷è
âÿ éåðèíäÿúÿ äîíóá ãàëìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ;
ÿëëÿðèíè äîíëóüó èëÿ îâàëàéàðàã: – Ùÿð øåé,
2) èíêèøàô åòìÿìÿê, áèð íþãòÿäÿ äóðóá ãàë-
– äåéÿ ìàñà öçÿðèíäÿ ãîéóëìóø éåìÿê ñèéà-
ìàã, èðÿëèëÿìÿìÿê, òÿðÿããè åòìÿìÿê, ùÿ-
ùûñûíû îíà äîüðó óçàòäû. À.Øàèã.
ðÿêÿòñèç ãàëìàã.
ÄÎÍËÓÃ2 èñ. äàí. Ìààø, ÿìÿê ùàããû, àé-
ÄÎÍÌÓØ ô.ñèô. 1. Áóç ùàëûíà ýÿëìèø, áóç
ëûã. [Òöêÿçáàí òÿëèìàò÷ûéà:] Áèð éàõøû äîí-
îëìóø. Äîíìóø ñó. // Äîíóã ùàëà ýÿëìèø,
673
ÄÎÍÎÐ
ÄÎÍÓØÌÀÃ
ñîéóüóí òÿñèðèíÿ ìÿðóç ãàëìûø. Äîíìóø ÿò.
ÄÎÍÓÕÄÓÐÌÀÃ ô. Ìàò ãîéìàã, ùåéðÿò
Äîíìóø ìåéâÿ. // Áóçëà þðòöëìöø. Äîíìóø
è÷èíäÿ ãîéìàã; ÷àøäûðìàã.
ýþë. Äîíìóø ïÿíúÿðÿ. – Ùÿëÿ õàòèðèìäÿí ùå÷
ÄÎÍÓÕÌÀ “Äîíóõìàã”äàí ô.èñ.
ýåòìÿìèøäèð; Äîíìóø ÷àé öñòöíäÿ ñåéðÿ
ÄÎÍÓÕÌÀÃ á à õ äîíìàã 4-úö ìÿíà-
÷ûõäûüûì. Ì.Ðàùèì.
äà. Àðâàä äîíóõìóø: – À êèøè, äÿëè îëìà-
2. Ñîéóüóí òÿñèðèíäÿí áÿðêëÿøìèø, ãÿëèç
ìûñàí, ÷þðÿê íÿäèð? Äå ýþðöì, éîõñà ãàð-
(ãàòû) ùàëà ýÿëìèø, êÿñèôëÿøìèø. Äîíìóø éàü.
äàøëàðûìûí áàøûíà áèð øåé ýÿëèá? ×ÿìÿíçÿ-
ÄÎÍÎÐ [ôð.] Éàðàëûëàðà âÿ õÿñòÿëÿðÿ âóð-
ìèíëè. Ðÿùèì áÿé òÿÿúúöáëÿ äîíóõäó.
ìàã ö÷öí þç ãàíûíû âåðÿí àäàì. Áèç äöíÿí
Ì.Ùöñåéí. Äîíóõóá ãàëìàã – á à õ
éàçûëäûã ãûðìûçû äîíîð; Áó ýöí éöç ãàò ÷îõ-
äîíóá ãàëìàã 1-úè ìÿíàäà (“äîíìàã”äà).
äóð, áàõ, éàçûëàíëàð! Ð.Ðçà.
Åëÿ êè Ìÿëÿêÿõàòûí ýþðäö, ãûçëàð äîíóõóá
ÄÎÍÎÐËÓÃ èñ. Éàðàëûëàðà âÿ õÿñòÿëÿðÿ
ãàëûáëàð, äåäè: – Íÿ îëóá, íèéÿ ýÿëìèðñèíèç?
âóðìàã ö÷öí þç ãàíûíû âåðìÿ.
(Íàüûë). Ðÿìçèééÿ äîíóõóá ãàëìûøäû, àíàñû
ÄÎÍÓÑ [ðóñ.] íèôð. äàí. Áèðèñè ùàããûíäà
íÿ ö÷öí áåëÿ åäèðäè? Ñ.Ùöñåéí.
ùþêóìÿò èäàðÿëÿðèíÿ âÿ éà îíóí íöìàéÿí-
ÄÎÍÓÃ ñèô. 1. Äîíìóø, áóçëàøìûø, áóç
äÿëÿðèíÿ ýèçëè îëàðàã âåðèëÿí ìÿëóìàò, õÿ-
áàüëàìûø. // Áÿðê öøöìöø.
áÿð. [Ùàòÿìõàí àüà:] Ñÿíäÿí ñÿðäàðûí õóä
2. Öñòö äîíìóø êèìè, òóòãóí, äóìàíëû;
þçöíÿ åëÿ áèð ìþùêÿì äîíîñ âåðäèðÿðÿì êè,
ïàðûëòûñû, èøûëòûñû îëìàéàí, øÿôôàô îëìàéàí,
ñÿíè áèðáàø Ñèáèðÿ èòèðñèíëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
úèëàñûç. Äîíóã øöøÿ. Ëàìïàíûí äîíóã èøûüû.
– Àé éîðüóí âÿ ñîëüóí ÷þùðÿñè èëÿ áóëóäëàðûí
Ìöñÿëìàíëàðûí áÿäõàùëàðû ùþêóìÿòÿ äîíîñ
àðàñûíäà ýàù áàòûð, ýàù ÷ûõûð, ïàðëàã âÿ äî-
âåðèáëÿð êè, .. äàü êÿíäëÿðèíäÿ ìöñÿëìàíëàð
íóã áèð çèéà ñà÷ûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
÷îõëóúà òöôÿíý âÿ àçóãÿ éûüûáëàð. Ú.Ìÿì-
3. ìÿú. Ýþé, ùèññèç, äóéüóñóç, ãóðó, þëýöí.
ìÿäãóëóçàäÿ. Ãàðäàøûí þçö äîíîñ âåðèá
Èêè äèçè öçÿðèíäÿ äèêÿëÿðÿê äîíóã âÿ øöáùÿëè
òóòäóðäóüó ãàðäàøûíûí êàüûçûíû åëÿ èíäèúÿ
áàõûøëàðëà ìÿíè ñöçäö. À.Øàèã. Åøãñèç éàøà-
îõóìàìûøäûìû? ß.ßáöëùÿñÿí.
éàí äîíóã áèð èíñàí; È÷èíè ãóðä éåìèø áîø
ÄÎÍÎÑÁÀÇ èñ. [ðóñ. äîíîñ âÿ ôàðñ. ...áàç]
áèð àüàúäûð. Ñ.Âóðüóí.
íèôð. äàí. Àäàìëàð ùàããûíäà ùþêóìÿò îð-
4. ìÿú. Ùÿðÿêÿòñèç, èíêèøàôñûç, òÿðÿããèñèç
ãàíëàðû âÿ éà íöìàéÿíäÿëÿðèíÿ ýèçëè ìàòåðè-
áèð âÿçèééÿòäÿ ãàëàí. ßñÿðäÿ ùÿéàòû äîíóã
àë âÿ éà õÿáÿð âåðìÿéè þçöíÿ ïåøÿ åòìèø
áèð âÿçèééÿòäÿ ñàõëàéàí èúòèìàè ìöíàñèáÿòëÿð
àäàì. Ãåéðÿòëè äîíîñáàçëàðûìûç èø áàúàðàð-
òÿíãèä åäèëèð.
êÿí; Òÿíáÿë, äÿëè øåéòàíëàðû íåéëÿðäèí, èëàùè!?
ÄÎÍÓÃËÀØÌÀ “Äîíóãëàøìàã”äàí ô.èñ.
Ì.ß.Ñàáèð.
ÄÎÍÓÃËÀØÌÀÃ ô. Äîíóã ùàëà äöøìÿê;
ÄÎÍÎÑÁÀÇËÛÃ èñ. íèôð., äàí. Äîíîñ÷ó-
ïàðëàãëûüû, øÿôôàôëûüû, ïàðûëòûñû, úèëàñû ýåòìÿê.
ëóã, õÿáÿð÷èëèê, øåéòàí÷ûëûã. [Èâàí áÿé:] Ùÿð
ÄÎÍÓÃËÓÃ èñ. 1. Äîíóã øåéèí ùàëû.
ùàëäà, äîíîñ, äîíîñáàçëûã éàõøû ïåøÿ äåéèë.
2. ìÿú. Ñöñòëöê, ñîéóãëóã, ùÿðÿêÿòñèçëèê,
Í.Âÿçèðîâ. [Ðçà áÿé:] Ìÿí òÿëÿá åëÿäèì êè,
ðóù äöøêöíëöéö. ßáèë Ãÿíáÿðîâóí ÷ûõûøû ..
äîíîñáàçëûã åëÿéÿíëÿðè èøäÿí ÷ûõàðòñûí.
àäàìëàðäà íÿ èñÿ áèð äîíóãëóã ÿìÿëÿ ýÿòèð-
ß.Âÿëèéåâ.
äè. ß.Âÿëèéåâ. // ìÿú. Ñàêèòëèê.
ÄÎÍÎÑ×Ó ñèô. âÿ èñ. Äîíîñ âåðìÿêëÿ
ÄÎÍÓØËÓÃ èñ. Òîðïàüûí äîíìóø ùàëäà
ìÿøüóë îëàí (àäàì); õÿáÿð÷è.
îëìàñû. Ãûøäà äàùà ñîéóã âÿ ãàð þðòöéö àç
ÄÎÍÎÑ×ÓËÓà á à õ äîíîñáàçëûã. Äî-
îëàí Øÿðãè Ñèáèðäÿ äîíìàíûí äÿðèíëèéè áèð
íîñ÷óëóã åòìÿê.
íå÷ÿ ìåòðÿ ÷àòûð. Áåëÿ øÿðàèòäÿ òîðïàã éàé
ÄÎÍÑÓÇ ñèô. ßéíèíäÿ äîíó îëìàéàí;
çàìàíû öñò òÿðÿôäÿí ÿðèéÿ áèëèð, äÿðèíëèêäÿ
ïàëòàðñûç, ýåéèìñèç. Ìÿíñèç êÿòàí, êÿíäèð
èñÿ ùÿìèøÿ äîíìà ãàòû ãàëûð êè, áó, äàèìè
âåðìÿç çÿìèëÿð; ×àäûðñûç, éåëêÿíñèç ãàëàð
äîíóøëóã àäëàíûð.
ýÿìèëÿð; Íàçèê äîíñóç éàéäà óøàãëàð àüëàð.
ÄÎÍÓØÌÀ “Äîíóøìàã”äàí ô.èñ.
À.Ñÿùùÿò.
ÄÎÍÓØÌÀÃ ô. Àçúà äîíìàã, äîíàí êèìè
ÄÎÍÓÕÄÓÐÌÀ “Äîíóõäóðìàã”äàí ô.èñ.
îëìàã, ìàéåëèéèíè èòèðìÿê. ×îõ ñîéóãäóð ÷û-
674
ÄÎÍÓÇ
ÄÎÑÒ
õàí àùÿñòÿúÿ òÿê-òÿê íÿôÿñè; Áÿäÿíèíäÿ äî-
ìèíàðÿñèíäÿí óúàëàí àõøàì ÿçàíûíûí ñÿñè
íóøóá, ëàõòàëàíûá ãàí, þëöá... ÿ! Ì.ß.Ñàáèð.
[ýÿëèðäè].. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
// Êåéèìÿê.
ÄÎÐ, ÄÎÐÀÜÀÚÛ èñ. Ìöõòÿëèô ìÿãñÿä-
ÄÎÍÓÇ èñ. 1. Âÿùøè âÿ ÿùëè íþâëÿðè îëàí
ëÿð ö÷öí ýÿìèëÿðèí îðòàñûíäà äèêÿëäèëÿí
èðèýþâäÿëè, ãûñààéàãëû, ãîøàäûðíàãëû, ìÿìÿëè
óçóí äèðÿê. ..×ûõàñàí äîðàüàúûíà, áàõàñàí
ÿòëèê ùåéâàí. Äîíóç ÿòè. – Äîíóçäàí áèð òöê
äÿðéàéÿ; À÷àñàí áàä ÿñÿí úàíèáÿ éåëêàí,
÷ÿêìÿê äÿ ãÿíèìÿòäèð. (Ìÿñÿë).
Éóñèô! Ñ.ß.Øèðâàíè. Êè, íàýàù áèð ãàðà áàé-
2. ìÿú. ×îõ ïèíòè, ÷èðêèí, ñÿëèãÿñèç àäàì
ðàã à÷ûëäû äîðàüàúûíäà; Éàçûëìûø îíäà áèð
ùàããûíäà. // ìÿú. Ãàíìàç, àíëàìàç, êîáóä
õÿòòè-ìöñèáÿòçàéè-ùöððèééÿò. Ì.ß.Ñàáèð. Äå-
àäàì ùàããûíäà (áÿçÿí ñþéöø éåðèíäÿ).
éÿñÿí, áàòìûø áèð ýÿìèíè ÷ÿòèíëèêëÿ äÿíèçäÿí
ÄÎÍÓÇÀÁÀÕÀÍ á à õ äîíóç÷ó.
÷ûõàðûðäûëàð, äîðàüàúû éàâàø-éàâàø ýþðöí-
ÄÎÍÓÇÀÍÃÓÐÄÓ á à õ äîçàíãóðäó.
ìÿéÿ áàøëàéûðäû. Ìèð Úÿëàë.
◊
ÄÎÍÓÇ×Ó èñ. Äîíóç ñàõëàéàí, äîíóç
Äîð äèáèíäÿí ãà÷àí âóëã. – ùÿð úöð ïèñ
îòàðàí, äîíóçëàðà áàõàí (àäàì).
èøäÿí ÷ûõìûø àäàì ùàããûíäà.
ÄÎÍÓÇ×ÓËÓà èñ. Êÿíä òÿñÿððöôàòûíûí
ÄÎÑÄÎÜÐÓ êþùí. á à õ äîïäîüðó 2-úè
áèð ñàùÿñè îëàðàã äîíóç éåòèøäèðìÿ èøè. Äî-
ìÿíàäà. Çàùèðäÿí áàòèíÿ äîñäîüðó éîëäóð.
íóç÷óëóã òÿñÿððöôàòû.
Õÿòàéè. [Ïÿëÿíý] ãàëõäûüû éåðäÿí èêè äÿôÿ
öñòöìÿ àòûëäû, ö÷öíúö àòûëûøäà äîñäîüðó öñ-
ÄÎÍÓÇÃÛËÛÚÛ èñ. áîò. Ñóúóã éåðëÿðäÿ áè-
òÿí, áÿíþâøÿéè ÷è÷ÿêëè, óçóí, øèø éàðïàãëû áèð
òöìÿ äöøÿúÿêäè. À.Øàèã.
áèòêè.
ÄÎÑÉÍÒ èñ. [ëàò.] Àëè ìÿêòÿá ìöÿëëèìèíèí
ïðîôåññîðäàí àøàüû, àññèññåíòäÿí éóõàðû åëìè
ÄÎÍÓÇËÓÃ èñ. 1. Äîíóç ñàõëàíûëàí éåð.
äÿðÿúÿñè âÿ àäû, ùÿì÷èíèí ùÿìèí àäû àëìûø àëè
2. ìÿú. ×èðêèíëèê, íàòÿìèçëèê, ïèíòèëèê.
ìÿêòÿá ìöÿëëèìè. Àéíàäàí áåø-àëòû éàø áþéöê
3. ìÿú. Ãàáàëûã, ãàíìàçëûã; íàíêîðëóã.
îëàí ãàðäàøû òèáá èíñòèòóòóíäà äîñåíò èäè..
ÄÎÍÓÇÎÒÀÐÀÍ èñ. Äîíóç ÷îáàíû.
È.ßôÿíäèéåâ.
ÄÎÍÂÓÐÌÀ èñ. Äîíóí øèääÿòèíäÿí áÿ-
ÄÎÑÅÍÒËÈÊ èñ. Äîñåíò âÿçèôÿñè, äîñåíò
äÿíèí áèð éåðèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí çÿäÿ, õÿñòÿ-
åëìè àäû. Äîñåíòëèéÿ òÿãäèì åòìÿê. Äîñåíò-
ëèê ùàë.
ëèê åëìè àäû àëìàã. Äîñåíòëèê åòìÿê.
ÄÎÏÄÎÜÐÓ ñèô. âÿ çÿðô 1. Òàìàìèëÿ äîü-
ÄÎÑÅÍÒÚÐÀ [ëàò.] 1. Äîñåíò âÿçèôÿñè,
ðó, òàì äöçýöí. Äîïäîüðó ñþç. Äîïäîüðó õÿ-
äîñåíò àäû.
áÿð. Äîïäîüðó ñþéëÿìÿê. Äîïäîüðó äåéèð. –
2. òîï. Äîñåíòëÿð.
“Àúû îëóð äîüðó ñþç” – áàáàëàð äåéèá áóíó;
ÄÎÑÒ èñ. [ôàðñ.] 1. Áèðèñè èëÿ äîñòëóã ìöíà-
×îõ ýþðìöøÿì áó ôèêðèí äîïäîüðó îëäóüóíó.
ñèáÿòè îëàí àäàì, éàõûí éîëäàø, àðõàäàø. Êþù-
Ð.Ðçà.
íÿ äîñò. Óøàãëûã äîñòó. – Ùÿð øåéèí òÿçÿñè,
2. Áèðáàøà, äöç, äöìäöç, áèëàâàñèòÿ. Äîï-
äîñòóí êþùíÿñè. (Àòà. ñþçö). // Áèðèíèí éàõ-
äîüðó ýåòäèê.
øûëûüûíû, õîøáÿõòëèéèíè èñòÿéÿí, îíó öðÿêäÿí
ÄÎÏÄÎËÓ ñèô. Òàìàì äîëó, àüçûíàúàí
ñåâÿí (äöøìÿí çèääè). [Éóñèô:] Ùå÷ áóíäàí
äîëó. Äîïäîëó ãàá. – Èíúè òÿêè äèøëÿð äÿùÿ-
éàõøû øåé îëàðìû êè, ãÿëáäÿí èñòÿäèéèí äîñò-
íèíäÿ íÿéÿ áÿíçÿð; Áèð ãþí÷åéè-õÿíäàíÿ, è÷è
äàí ìÿêòóá àëàñàí! Í.Íÿðèìàíîâ. Íå÷ÿ éöç
äîïäîëó æàëÿ. Êèøâÿðè. Ñûñãà, ÷àëûøãàí Úà-
èëäÿí ñîíðà áèç äÿ î ìÿãàìà ÷àòà áèëÿðèê êè,
ìàë; Àðõàäà áèð çîð ÷óâàë; Øåéëÿð èëÿ äîï-
ýþçöìöçö à÷ûá äîñòóìóçó âÿ äöøìÿíèìèçè
äîëó; ×îõ äà óçàãäû éîëó. ß.Íÿçìè. Òàìàøà
òàíûéàã? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äîñò îë-
ñàëîíó àüçûíà êèìè äîïäîëóäóð. Ú.Úàááàðëû.
ìàã – àðàëàðûíäà äîñòëóã ìöíàñèáÿòè îëìàã,
ÄÎÏÓ èñ. ìÿù. Àüçû âÿ äèáè äàð, ãàðíû èñÿ
éà éàðàòìàã, äîñòëàøìàã, àðõàäàø îëìàã, éà-
ýåí, êè÷èê êöïÿ øÿêëèíäÿ ñàõñû ãàá. Äîïóäà
õûíëàøìàã. Ìèðçàüà, ýÿíúëèéèíÿ áàõìàéà-
éàü, ãàòûã, ñöçìÿ, áÿêìÿç ñàõëàíûð. – ..Ùàð-
ðàã, áó âàõòàäÿê áèð ãûç âÿ éà ãàäûíëà äîñò
äàñà éàõûíäàêû éàñòû áèð äàì öñòöíäÿ äîïó
âÿ àðõàäàø îëìàìûøäû. Ñ.Ùöñåéí. [Äöððÿ:]
÷àëûá ðÿãñ åëÿéÿí êè÷èê ãûçëàðûí ýöëöøëÿðè,
Ìÿí òàíûø îëìàüû âÿ äîñò îëìàüû, ãÿðèáëÿðëÿ
àøàüûäà ñàü òÿðÿôäÿêè “Òÿçÿïèð” ìÿñúèäèíèí
îòóðóá-äóðìàüû ñåâÿí áèð ãàäûíàì.
675
ÄÎÑÒÀÍß
ÄÎÑÒÏßÐßÑÒ
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. [Íóðèééÿ:] Ñîí êóðñäà îõó-
ìàéÿ åòìÿ. Äîñòáàçëûã åòìÿê. – Òÿÿññöô êè,
éàí Àéíà àäëû áàêûëû áèð ãûçëà äîñò îëìóø-
áÿçÿí òÿíãèääÿí õîøà ýÿëìÿéÿí .. òÿðÿôýèð-
äóã. È.ßôÿíäèéåâ. Äîñò òóòìàã – þçöíÿ
ëèê, äîñòáàçëûã áàø âåðèð êè, áàõàíäà ãóðó-
äîñò ñàéìàã, ñåâìÿê, ÷îõ õîøëàìàã. ..Øàèð-
éóá ãàëûðñàí. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Îðõàí:] Äîñò-
ëÿð áàùàð ôÿñëèíè ùàìûäàí àðòûã äîñò òóòóð-
áàçëûüûí, ãîùóìáàçëûüûí, éåðëèáàçëûüûí êþêö
ëàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Òÿëèÿ:] Âÿëèÿùä,
êÿñèëÿðäè. Êèì íÿéÿ ëàéèãäèðñÿ, î ùàããû äà
ìÿíÿ èíàí, ìÿí øåðè äÿ ñåâèðÿì, ùÿòòà øåðè
àëàðäû. È.Ìÿëèêçàäÿ.
ëàéèãè èëÿ îõóéàíëàðû äà äîñò òóòóðàì.
ÄÎÑÒÚÀ(ÑÛÍÀ) çÿðô âÿ ñèô. Äîñò êèìè,
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ìåùðèáàíúàñûíà, äîñò éàðàøàí áèð òÿðçäÿ.
2. ñèô. ìÿíàñûíäà. Äîñòëóüà ÿñàñëàíàí,
Äîñòúàñûíà ùÿðÿêÿò åòìÿê. Äîñòúàñûíà éàøà-
áèð-áèðèíÿ ãàðøû õåéèðõàù îëàí. Äîñò þëêÿëÿð.
ìàã. Äîñòúàñûíà àéðûëìàã. Äîñòúàñûíà ðÿôòàð.
Äîñò õàëãëàð. // Òÿðÿôäàð, ìöäàôèÿ÷è, ùàâà-
ÄÎÑÒ-ÄÎÜÌÀ á à õ äîüìà 2-úè ìÿíà-
äàð. – Ñÿí ùÿéàò äîñòóñàí, åëëÿð çèíÿòè! Èí-
äà. Èíäè àäëû-ñàíëû áèð ùÿêèì îíëàðûí äÿìèð
ñàíëûã åøãèäèð êþêñöíäÿ éàíàí. Ñ.Âóðüóí.
ñîáàñûíûí éàíûíäà îòóðóá. Þçö äÿ Õÿëèëèí
// ñèô. Ñåâÿí, èñòÿéÿí, ÿçèç òóòàí.
äîñò-äîüìà ÿìèñè îüëó! È.Ìÿëèêçàäÿ.
3. Àäÿòÿí äîñòà, éàõûí àäàìà ìöðàúèÿò –
ÄÎÑÒ-ÄÖØÌßÍ òîï. [ôàðñ.] Ùÿì õå-
äîñò! ßçèç äîñò! – Ýÿëèí, äîñòëàð! Ãÿëÿì-
éèðõàù îëàíëàð, ùÿì äÿ îëìàéàíëàð; ùÿì
äàøëàð! Ôÿðùàä êèìè êöëöíý âóðàã; Áèç éà-
äîñò îëàíëàð, ùÿì äÿ äîñò îëìàéàíëàð. [Òóð-
ðàäàã äöíéàìûçûí ãÿùðÿìàíëûã äàñòàíûíû!
õàí áÿé îüëó Úÿìèëÿ àúûãëû:] Äàùà íÿ îëà-
Ñ.Âóðüóí. [ßùìÿä:] – Õîø ýþðäöê, êþùíÿ
úàã!.. Äàùà íÿ îëñóí êè, äîñò-äöøìÿí è÷èíäÿ
äîñò, ñÿíñÿí, ýåúÿ âàõòû ùàðàäàí ýÿëèðñÿí?
áèçè éåðëÿðÿ ñîõäóí. Ù.Úàâèä. Éàëíûç òåàòð
È.Øûõëû. Áèð àçäàí ñîíðà Ëöòôÿëè þçö ö÷öí áèð
ñåâýèñè îíëàðû äîñò-äöøìÿí éàíûíäà õàð åëÿ-
ðóìêà äà àðàã òþêöá: – Ñàü îë, äîñòóì!
éèð, àòà-àíà éàíûíäà áàøûàøàüû åäèðäè.
– äåéÿ è÷äè. È.Ìóñàáÿéîâ.
Ñ.Ðÿùìàí.
ÄÎÑÒÀÍß çÿðô [ôàðñ.] Äîñò êèìè, ìåùðè-
ÄÎÑÒËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Äîñòëàøäûðûëìàã”-
áàíúàñûíà, äîñòúàñûíà. Äîñòàíÿ éàøàìàã.
äàí ô.èñ.
Äîñòàíÿ ÿëàãÿ ñàõëàìàã. – ßëàãÿìèç äîñòà-
ÄÎÑÒËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Áèð-áèðè èëÿ
íÿäèð. Áóíó äàùà äà ìþùêÿì åòìÿê ëàçûì-
äîñò åäèëìÿê, áèð-áèðè èëÿ éàõûíëàøäûðûëìàã,
äûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Úÿëèë àüà äà äîñòàíÿ,
àðàëàðûíäà äîñòëóã ÿëàãÿñè éàðàäûëìàã.
÷îõ àç ãèéìÿòÿ âàð-éîõóíó Ëöòôÿëè áÿéÿ èúà-
ÄÎÑÒËÀØÄÛÐÌÀ “Äîñòëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
ðÿéÿ âåðèá .. Àâðîïàéà ñÿéàùÿòÿ ýåòäè.
ÄÎÑÒËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Áèð-áèðè èëÿ äîñò åò-
È.Ìóñàáÿéîâ.
ìÿê, àðàëàðûíäà äîñòëóã ÿëàãÿñè éàðàòìàã,
ÄÎÑÒ-ÀØÍÀ òîï. Äîñòëàð, éàõûí àäàìëàð,
áèð-áèðè èëÿ éàõûíëàøäûðìàã.
éàõûí éîëäàøëàð. [Ðöñòÿì áÿé:] Áèð íå÷ÿ íÿ-
ÄÎÑÒËÀØÌÀ “Äîñòëàøìàã”äàí ô.èñ.
ôÿð äîñò-àøíà ÷àüûðìûøàì, èíäè áó ñààò ýÿ-
ÄÎÑÒËÀØÌÀÃ ô. Áèð-áèðè èëÿ äîñò îëìàã,
ëÿðëÿð, îòóðóá ñþùáÿò åäÿðèê. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
àðàëàðûíäà äîñòëóã ìöíàñèáÿòè éàðàòìàã.
Ýÿìè éöêöí éàí ÷ÿêÿð; Çÿëè ñîðàð, ãàí ÷ÿ-
Íÿáè ãàðà÷ûëàðëà éàõûíäàí äîñòëàøûð. “Ãà-
êÿð; Éàõøû ýöíäÿ äîñò-àøíà; Éàìàí ýöíäÿ
÷àã Íÿáè”. Ôÿðìàí äà Ãÿäèð êèøè èëÿ äîñò-
úàí ÷ÿêÿð. (Áàéàòû). [Úåéðàí õàëà:] ..Éÿãèí
ëàøìûøäû. ß.Ñàäûã.
éîëäàøëàðû éàõøû äåéèë. Äîñò-àøíà àäàìû
ÄÎÑÒËÓÃ èñ. Ãàðøûëûãëû åòèìàä, ðóùÿí
äöçÿëäÿð äÿ, êîðëàéàð äà. Ñ.Ðÿùìàí.
éàõûíëûã, ìÿíàôå áèðëèéè âÿ ñ. ÿñàñûíäà ÿìÿ-
ÄÎÑÒ-ÀØÍÀËÛÃ èñ. Äîñòëóã, éàõûíëûã,
ëÿ ýÿëÿí éàõûí ìöíàñèáÿò. Þðòöëö áàçàð äîñò-
äîñòëóã ìöíàñèáÿòè.
ëóüó ïîçàð. (Àòà. ñþçö). [Ñöëåéìàí:] Àäàì
ÄÎÑÒÁÀÇ èñ. [ôàðñ.] Öìóìè èøèí çÿðÿðèí-
ýÿðÿêäèð äîñòëóãäà äöç îëà. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ÿ îëàðàã, õèäìÿòäÿ âÿ ñ.-äÿ þç äîñòëàðûíà
Äîñòëóã âàð êè, òóôàíëàð, ôûðòûíàëàð îíó éûõà
öñòöíëöê âåðÿí, îíëàðû ùèìàéÿ åäÿí àäàì.
áèëìèð. Ð.Ðçà. Äîñòëóã ãàòìàã – äîñò îë-
ÄÎÑÒÁÀÇËÛÃ èñ. Öìóìè èøèí çÿðÿðèíÿ
ìàã, äîñòëóã åòìÿê, äîñò îëìàüà ÷àëûøìàã.
îëàðàã õèäìÿòäÿ âÿ ñ.-äÿ þç äîñòëàðûíà âÿ
ÄÎÑÒÏßÐßÑÒ ñèô. [ôàðñ.] 1. Äîñòóíó ñå-
éàõûí àäàìëàðûíà öñòöíëöê âåðìÿ, îíëàðû ùè-
âÿí, äîñòëóüó ãèéìÿòëÿíäèðÿí, äîñòëóãäà
676
ÄÎÑÒÏßÐßÑÒËÈÊ
ÄÎÂØÀÍ
ñàäèã îëàí. Àçÿðáàéúàíëûëàðûí äîñòïÿðÿñò îë-
ÄÎÒßËßÁËÈÊ èñ. Äîòÿëÿá îëìà; úÿñàðÿò-
äóãëàðûíû áóýöíêö ùàäèñÿëÿðëÿ òÿéèí åäÿ áè-
ëèëèê, ãîðõìàçëûã. Øåðèí ðèòìèíäÿ Êîðîüëóéà
ëÿúÿêñÿí. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
õàñ îëàí áèð äîòÿëÿáëèê âàðäûð. Ì.Ùöñåéí.
2. Á à õ äîñòáàç.
ÄÎÂ èñ. äàí. Äàâà, ùÿðáÿ-çîðáà. Äèíèá-
ÄÎÑÒÏßÐßÑÒËÈÊ èñ. 1. Äîñòó ñåâìÿ,
äàíûøäûüû äàâàäûð, äîâäóð; Ñþíäöðÿí ðóç-
ãèéìÿòëÿíäèðìÿ; äîñòëóãäà ñÿäàãÿò.
ýàðäûð, éàíäûðàí äîâäóð. “Êîðîüëó”.
2. Á à õ äîñòáàçëûã.
◊ Äîâ ÷ÿêìÿê – ñÿñëÿíÿðÿê ùöúóì åò-
ÄÎÑÒÓ èñ. Ùþðìÿò ö÷öí ÿìè âÿ äàéû àð-
ìÿê. Ìÿùÿëëÿíèí àäàìëàðû äîâ ÷ÿêèá ýÿë-
âàäûíà âåðèëÿí àä.
äèëÿð. Äîâ äöøìÿê äàí. – ôöðñÿòäÿí èñòèôàäÿ
ÄÎÑÒÓÚÀÍ èñ. 1. Á à õ äîñòó.
åòìÿê, ÿëèíÿ ôöðñÿò êå÷ìÿê. Äîâ ýÿëìÿê –
2. Èðè, ñàðû âÿ óçóíñîâ ãîâóí, éåìèø. Òàü-
áÿðàáÿð îëìàã, þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿê, öñòöí
ëàðûí öñòöíäÿ ñàðû äîñòóúàí; Àü, ãàðà, ÷èë
ýÿëìÿê, ãàðøûñûíäà äóðà áèëìÿê, àéàãëàøà
ãàðïûç ãûïãûðìûçû ãàí. Ù.Ê.Ñàíûëû.
áèëìÿê, ýöú ýÿëìÿê. Èêè èò áèð àñëàíà äîâ
ÄÎÑÒÉÀÍÀ á à õ äîñòúà(ñûíà).
ýÿëÿð. (Àòà. ñþçö). Çÿùðà õàíûì ÿëëÿðèíè áèð-
ÄÎÑÒÉÀÍÀËÛÃ èñ. Äîñò îëìà, äîñòëóã
áèðèíÿ âóðóá ãàããûëäàäû: – Àé Êÿðèì, ÷îõ
ýþñòÿðìÿ, äîñòëóã ìöíàñèáÿòè.
þéöíìÿ, Àéðûì ãûçû äþðä-áåø êèøèéÿ äîâ ýÿë-
ÄÎÑÉÉ èñ. [ôð.] Ìöÿééÿí øÿõñ áàðÿäÿ ñÿ-
äè, – äåäè. À.Øàèã.
íÿäëÿð âÿ ìàòåðèàëëàð òîïëóñó, êàäðëàð öçðÿ
ÄÎÂÄÀÃ èñ. 1. çîîë. Äóðíàëàð ôÿñèëÿñèíäÿí
øÿõñè âÿðÿãÿ.
éåéèëÿí èðè ÷þë ãóøó.
ÄÎØÀÁ èñ. [ôàðñ.] Öçöì, òóò, ÿíúèð âÿ
2. ìÿú. ×îõ àñàí àëäàäûëà áèëÿí, óçàüû ýþð-
ãåéðè ìåéâÿëÿðèí øèðÿñèíèí ãàéíàäûëìàñûí-
ìÿéÿí, äàðäöøöíúÿëè àäàì ùàããûíäà. Äîâ-
äàí ùàñèë îëàí ãÿëèç øèðèí ìàääÿ; áÿêìÿç.
äàã àäàìû àëäàòìàã àñàíäûð. – Êàðâàíáàøû
Òóò äîøàáû. – ..Êÿíä ÿùëè áèëèðëÿð êè, äîøàáñûç
úèëîâó ÿëèíÿ àëìûøäû âÿ äîâäàã êèìè äîíóá
õÿøèë îëìàç. Øÿùðèéàð.
àòûí éàíûíäà äàéàíìûøäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
◊ Äîøàá àëìûøàì (àëìûøûã) áàë ÷ûõûá
ÄÎÂÜÀ èñ. Àéðàí, ýþéÿðòè âÿ äöéöäÿí
– ýþçëÿíèëìÿäÿí éàõøû ÷ûõìûø øåé, àäàì
áèøèðèëÿí äóðó õþðÿê. ßòëè äîâüà. Íîõóäëó
ùàããûíäà. [Ùàúû Êàìéàá:] Àðâàä, äîøàá àë-
äîâüà. – Äîâüà äîããàçàúàí, ãàòûãëû àø ãà-
ìûøûã, áàë ÷ûõûá. Ãûç Ìèðçÿ ßùìÿä àüàíûí
ïûéàúàí. (Àòà. ñþçö). [Ñåéèä äåäè:] Ìöñÿë-
åâèíäÿäèð. Àüà äà ãûçûí êÿáèíèíè þçöíÿ êÿñ-
ìàí àøïàçû ñàõëàéûðàì, ýþçÿë ïëîâ, äîâüà,
ìÿê èñòÿéèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
äîëìà, êöôòÿ áèøèðèð êè, þëö éåñÿ, äèðèëÿð.
ÄÎØÀÁËÛÃ èñ. Äîøàá ö÷öí éàðàðëû. Äî-
ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Íóðèééÿ:] Ìÿí éåìÿêëÿðèí
øàáëûã öçöì.
ùàìûñûíäàí ÷îõ äîâüàíû õîøëàéûðàì.
ÄÎÒÁÑÈÉÀ [ëàò.] ìàë. Àðòûã õÿðúëÿðè, çÿ-
È.ßôÿíäèéåâ.
ðÿðè âÿ éà áàøãà åùòèéàúëàðû þäÿìÿê ö÷öí
ÄÎÂÜÀËÛÃ èñ. Äîâüà áèøèðìÿê ö÷öí éà-
èäàðÿëÿðÿ, ìöÿññèñÿëÿðÿ âÿ éà òÿøêèëàòëàðà
ðàð, äîâüà ö÷öí àéðûëìûø. Äîâüàëûã ãàòûã.
äþâëÿò òÿðÿôèíäÿí âåðèëÿí ÿëàâÿ ïóë éàðäûìû.
ÄÎÂËÀ èñ. îâ÷. Êÿêëèê âÿ òóðàúû àëäàäûá
Äþâëÿò äîòàñèéàñû.
îâëàìàã ö÷öí îâ÷óëàðûí èñòèôàäÿ åòäèêëÿðè
ÄÎÒßËßÁ ñèô. 1. Òÿëÿá åäÿí, èñòÿéÿí, àë-
øóõ ðÿíýëè ïàð÷àäàí áöðöíúÿê; òÿëÿ. Íàìÿðä
ìàüà, ÿëäÿ åòìÿéÿ øèääÿòëè ùÿâÿñè, àðçóñó
îâ÷ó äîâëà ãóðàð àðõàäàí; Ýþéãóðøàüû, ÷þë
îëàí. Ñóðõàé! Ñÿí áèëèðñÿí êè, áöòöí äöíéà
äöçöíÿ, àëäàíìà. Ð.Ðçà.
îíà äîòÿëÿá èäè. Ú.Úàááàðëû.
ÄÎÂËÀËÛ ñèô. îâ÷. Äîâëàñû îëàí, äîâëàéà
2. Þçöíö úÿñàðÿòëÿ èðÿëè àòàí, ãîðõìàéàí;
áöðöíìöø (îâ÷ó).
þçöíö äàâàéà, òîããóøìàüà, ìöáàùèñÿéÿ
ÄÎÂØÀÍ èñ. 1. Ýÿìèðèúèëÿð äÿñòÿñèíäÿí
ùàçûð êèìè ýþñòÿðÿí âÿ áóíà ùàçûð îëàí.
ãàáàã àéàãëàðû äàë àéàãëàðûíäàí ãûñà, óçóí
ÄÎÒßËßÁÀÍß á à õ äîòÿëÿáúÿñèíÿ.
âÿ äèê ãóëàãëû, äîäàüû éàðûã êè÷èê ùåéâàí.
ÄÎÒßËßÁÚßÑÈÍß çÿðô Äîòÿëÿáëèêëÿ,
Äîâøàíëàð îòëà âÿ áèòêè èëÿ êå÷èíèð. Äîâøàí
úÿñàðÿòëÿ; äàâàéà, òîããóøìàéà, ìöáàùèñÿéÿ
ÿòè äàäñûç îëóð. – Äîâøàíûí ýöìàíû àéàãëà-
ùàçûð êèìè.
ðûíà ýÿëÿð. (Àòà. ñþçö).
677
ÄÎÂØÀÍÀËÌÀÑÛ
ÄÎÉÓÌËÓÃ
2. ìÿú. Ãîðõàã, úÿñàðÿòñèç àäàì ùàããûíäà.
ÄÎÉÌÀ(ÌÀ)ÇËÛÃ èñ. Äîéìàéàí, ùÿä-
◊ Äîâøàí áûüû – õåéðÿ-øÿðÿ éàðàìàéàí
äèíäÿí àðòûã ÷îõ éåéÿí àäàìûí ùàë âÿ êåé-
àäàì ùàããûíäà. Äîâøàí ãóëàüû – äèê äóðàí
ôèééÿòè; àúýþçëöê, ãàðûíãóëóëóã.
øåé ùàããûíäà. Òîéáÿéè áûüëàðûíû äîâøàí ãó-
ÄÎÉÌÀ “Äîéìàã”äàí ô.èñ.
ëàüûíà äþíäÿðìèøäè. Ìèð Úÿëàë. Äîâøàí
ÄÎÉÌÀÃ ô. 1. Éåìÿéÿ îëàí åùòèéàúû ðÿô
öðÿêëè – öðÿêñèç, úöðÿòñèç, ãîðõàã. Äîâøàí
îëìàã, ëàçûìûíúà éåéèá òîõ ùàëà ýÿëìÿê, ãàð-
éóõóñó – ãûñà, ëàêèí áÿðê éóõó, äÿðèí éóõó.
íû òîõ îëìàã. Áó õþðÿêäÿí äîéäóì. – Áîç-
Äîâøàíà ãà÷, òàçûéà òóò äåìÿê – èêèöçëö-
áàøäàí äîéìàã èñòÿéèðñÿíñÿ, ãîíàãëàðûíû
ëöê åòìÿê. Äîâøàíû àðàáà èëÿ òóòìàã – áèð
òîõ ùàëà ñàëìàã èñòÿéèðñÿíñÿ, ÷þëìÿéÿ ÷îõ ÿò
øåéè öñóëëóúà, òÿëÿñìÿäÿí, ñÿáèðëÿ, óñòàëûãëà
ñàë. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áàøûíû õþðÿêëÿðèí
ÿëäÿ åòìÿéÿ ÷àëûøìàã.
õîí÷àñûíà ÿéìèøäè, ÿëèíè íèì÷ÿíèí öçÿðèíäÿ
ÄÎÂØÀÍÀËÌÀÑÛ èñ. ìÿù. Äàüëàðäà þç-
ñàõëàéûá, ìÿíèì äîéìàüûìû ýþçëÿéèðäè.
þçöíÿ éåòèøÿí áèð àüàú âÿ îíóí àëìà êèìè
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
õûðäà âÿ àúû ìåéâÿñè. Áèð ñûðà äîâøàíàëìàñû
2. êèì. Þç è÷ÿðèñèíäÿ ÷îõëó ìèãäàðäà áàøãà
íþâëÿðè áÿçÿê áèòêèñè êèìè ïàðêëàðäà âÿ áàü-
ìàääÿíè ÿðèòìÿê, ùÿëë åòìÿê, úàíûíà ÷ÿêìÿê.
ëàðäà áåúÿðèëèð. Ù.Ãÿäèðîâ.
3. ìÿú. Áåçèêìÿê, áûãìàã, òÿíýÿ ýÿëìÿê,
ÄÎÂØÀÍÚÛÜÀÇ “Äîâøàí” ñþç. îõø.
öðÿéèíè âóðìàã; ñîéóìàã. Éàð ìÿíäÿí äî-
ÄÎÂØÀÍÚÛÃ èñ. Áàëàúà äîâøàí, äîâøàí
éóáäóðñà; Ìÿí éàðäàí äîéìàìûøàì. Ñàðû
áàëàñû.
Àøûã. Ýÿíúÿäÿ áèð êèøè þâðÿòèíäÿí äîéàíäà
ÄÎÂØÀÍÚÛË èñ. ×àëàüàí, ãóçüóí.
áåëÿ áÿùàíÿ åëÿéèð êè, ìÿñÿëÿí, “ìÿëóíÿ þâ-
ÄÎÂØÀÍ×Û èñ. Äîâøàí÷ûëûãëà ìÿøüóë îëàí
ðÿò ìÿíèì àíàìû ñþéöð âÿ ìÿíäÿí èçèí àë-
àäàì.
ìàìûø ùÿéÿòÿ ÷ûõûð”. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÄÎÂØÀÍ×ÛËÛà èñ. Äîâøàí, õöñóñèëÿ àäà-
◊ Úàíà äîéìàã – á à õ úàí. [Ìÿëÿê] úàíà
äîâøàíû éåòèøäèðìÿ èøè.
äîéñà äà, ùÿëÿ ãÿòè ãÿðàðà ýÿëÿ áèëìèðäè.
ÄÎÂØÀÍÄÎÄÀÃ1 ñèô. äàí. Äîäàüûíûí îð-
È.Øûõëû.
òàñû éàðûã. Äîâøàíäîäàã óøàã.
ÄÎÉÌÀÌÛØ ô.ñèô. 1. Äîéóíúà éåìÿìèø,
ÄÎÂØÀÍÄÎÄÀÃ2 èñ. áîò. Äîäàã÷è÷ÿêëè-
éåìÿéÿ îëàí åùòèéàúû òàì ñóðÿòäÿ îëìàìûø;
ëÿð ôÿñèëÿñèíäÿí ÷îõèëëèê áèòêè.
àëàãàðûí.
ÄÎÂØÀÍÒßÏßË ñèô. äàí. Äàð ãàøãàëû òÿ-
2. êèì. Þç è÷ÿðèñèíäÿ êèôàéÿò ìàääÿíè
ïÿë àò.
ÿðèòìÿìèø, ùÿëë åòìÿìèø, ÷ÿêìÿìèø; òÿðêè-
ÄÎÂØÀÍÉÀÒÛØÛ á à õ äîâøàí éóõóñó
áèíäÿ òÿëÿá îëóíàí ìàääÿëÿð îëìàéàí.
(“äîâøàí”äà).
ÄÎÉÌÀÇ ñèô. Äîéìàã áèëìÿéÿí, ùÿääÿí
ÄÎÂÒßËßÁ á à õ äîòÿëÿá.
àðòûã ÷îõ éåéÿí; àúýþç. Äîéìàç àäàì.
ÄÎÂÓÕÌÀÃ á à õ äîíóõìàã.
ÄÎÉÌÓØ ô.ñèô. 1. Éåìÿéÿ îëàí åùòèéàúû
ÄÎÉÄÓÐÌÀ “Äîéäóðìàã”äàí ô.èñ.
ðÿô îëìóø, éåéèá òîõ ùàëà ýÿëìèø.
ÄÎÉÄÓÐÌÀÃ ô. 1. Òîõ ùàëà ýÿòèðìÿê, äî-
2. êèì. Þç è÷ÿðèñèíäÿ ÷îõëó ìèãäàðäà ìàä-
éóíúà éåäèðìÿê, éåìÿê âåðìÿê. Àúëûã ìÿíÿ
äÿëÿð ÿðèòìèø, ùÿëë åòìèø, úàíûíà ÷ÿêìèø.
ëàï êàð åòìèøäè, äóðäóì êè, åâèìèçÿ ýåäèá áó
Äîéìóø ìÿùëóë.
àðñûçû äîéäóðäóì. À.Äèâàíáÿéîüëó.
ÄÎÉÓÌ èñ. Äîéìà, äîéäóðìà. Áèð äî-
2. êèì. Áèð ìàéåíè, þç è÷ÿðèñèíäÿ ÷îõëó
éóì ñàìàí. Áèð äîéóì éåð.
ìèãäàðäà áàøãà ìàääÿíè ÿðèäÿúÿê (ùÿëë
ÄÎÉÓÌËÓ ñèô. Äîéäóðàí, äîéäóðóúó,
åäÿúÿê) äÿðÿúÿéÿ ÷àòäûðìàã.
ãèäàëû. Ãÿáóë îëóíàí ãèäà äàäëû, ìÿíôÿÿòëè,
◊ Úàíà äîéäóðìàã – á à õ úàí.
äîéóìëó îëìàëûäûð.
ÄÎÉÄÓÐÓÚÓ ñèô. Êèôàéÿò ãÿäÿð ãèäàëû;
ÄÎÉÓÌËÓÃ èñ. Äîéìàüà êèôàéÿò åäÿí
äîéäóðàí, äîéóìëó. Äîéäóðóúó éåìÿê.
ãÿäÿð. Áèð äîéóìëóã óí. – Ãàðïûç äîéóìëóã
ÄÎÉÄÓÐÓËÌÀ “Äîéäóðóëìàã”äàí ô.èñ.
ö÷öí äåéèë, ñÿðèíëèê ö÷öíäöð. (Àòà. ñþçö.).
ÄÎÉÄÓÐÓËÌÀÃ ìÿúù. Òîõ ùàëà ýÿòèð-
[Âàãèô:] Ùÿð øåé äîéóìëóã îëñà, çþâã îëàð-
ìÿê, äîéóíúà éåäèðèëìÿê.
ìû, ùÿñðÿò îëàðìû? ×ÿìÿíçÿìèíëè.
678
ÄÎÉÓÍÚÀ
ÄÞËËßÍÄÈÐÌßÊ
ÄÎÉÓÍÚÀ çÿðô 1. Äîéàíà ãÿäÿð. Äîéóí-
ÄÎÇÀËÀÍÌÀ “Äîçàëàíìàã”äàí ô.èñ.
úà éåìÿê. – Òóò àüàúû áîéóíúà; Òóò éåìÿäèì
ÄÎÇÀËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Äîçàëàðà áþëöí-
äîéóíúà. (Áàéàòû). [ßñýÿð:] Áàðû áèð çÿùìÿòÿ
ìÿê, äîçàñû ìöÿééÿí åäèëìÿê.
ýþðÿ, ÿçèééÿòÿ ýþðÿ äîéóíúà àäàìà ÷þðÿê
ÄÎÇÀÍÃÓÐÄÓ èñ. 1. Þçöíöìöäàôèÿ ö÷öí
âåðÿ, éåíÿ äÿðä éàðûäûð. Í.Âÿçèðîâ. ..Ùàìûìûç
áÿäÿíèíäÿí ïèñ ãîõó èôðàç åäÿí áèð áþúÿê;
ñöôðÿ áàøûíà îòóðóá ãàòûã, éàü, ãàéìàãäàí
ãàðàáþúÿê. Ðóñèéàíû ýþðìÿéÿíëÿðÿ áóíó ÿðç
äîéóíúà éåäèê. À.Øàèã.
åòìÿëèéÿì êè, Ðóñèéà íþìðÿëÿðèíäÿ ùÿøÿðàòöë-
2. ìÿú. Èñòÿäèéè ãÿäÿð, ÷îõëó, öðÿéèíèí åù-
ÿðçäÿí ùÿð íÿ èñòÿñÿí òàïûëàð: áèðÿ, òàõòàáèòè,
òèéàúû ðÿô îëóíúà. Äîéóíúà ýÿçìÿê. Äîéóíúà
ñè÷àí, òàðàêàí äåéèëÿí áèð íþâ äîçàíãóðäó
äàíûøìàã. – Ãîé äîéóíúà áàõñûí, åòñèí òà-
êè, àäûíà áèçèì êÿíäëÿðäÿ “ãàðà ôàòìà” äå-
ìàøà; Ùåéðàíäû ýþç-ýþçÿ, ãóðáàí îëäó-
éèðëÿð. Ùàãâåðäèéåâ.
üóì! Ì.Ï.Âàãèô. Îë ãÿìëè ýåúÿ ñàáàù îëóí-
2. ìÿú. äàí. ×îõ ÷èðêèí, ãàðà, àðûã àäàì
úà; Ðàùàò éóõó éàòäû áèð äîéóíúà. À.Ñÿù-
ùàããûíäà. Ëàï äîçàíãóðäóíà îõøàéûð.
ùÿò. ..Èëê äÿôÿ ýþðäöéöì áó éåðëÿðèí ýþçÿë-
ÄÞÙÖË èñ. êþùí. Íàüàðà, òÿáèë, äàâóë.
ëèêëÿðèíè äîéóíúà ñåéð åòìÿê ö÷öí òöôÿíýè
Ãîúà ùÿëÿ ñþçöíö òàìàìëàìàìûøäû êè, áèð-
÷èéíèìäÿí ÷ûõàðìàäàí àðõàäàí ýåäèðäèì.
äÿí .. äþùöë âóðóëäó. “Êîðîüëó”. ×àëûíäû äþ-
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ùöë, êþ÷äö áöòöí ãàôèëÿëÿð. ß.Íÿçìè.
ÄÎÉÓÐÌÀ “Äîéóðìàã”äàí ô.èñ.
ÄÞË èñ. 1. Ðöøåéì, ìàéà. Äþë ö÷öí àéðû-
ÄÎÉÓÐÌÀÃ ô. 1. Éåäèðìÿê, ãàðíûíû äîé-
ëàí õûíàãóéðóãëó ãî÷ëàð .. äþéöêìöø ÿòðàôà
äóðìàã, àúëûüûíû ðÿô åòìÿê. Àðâàä ìÿíè
áàõûðäûëàð. Ñ.Ðÿùèìîâ. // Àíà áÿòíèíäÿ áàëà.
èíàíäûðûð êè, áèð ÷îõ àú èòëÿð âÿ ùåéâàíëàð þç
// Ìàéàëàíìà, äþëëÿíìÿ äþâðö. Äþë äö-
ðèçãëÿðèíè çèáèëäÿ òàïûðëàð; îíëàðû äîéóðìàã
øìÿê – åâ ùåéâàíëàðûíûí äîüóì âàõòû ÷àò-
äà ñàâàáäûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áîë íå-
ìàã. Äþë ñàëìàã – 1) äîüóá òþðÿìÿê, òþðÿ-
ìÿòëè, áÿðÿêÿòëè ùþâçÿñè Íèëèí; Äîéäóðìàäû
éèá àðòìàã. Äàüûí áèð òÿðÿôèíäÿ êÿêëèêëÿð äþë
ãàðíûíû éîõñóë ìèñèðëèíèí. Î.Ñàðûâÿëëè. Äÿ-
ñàëìûøäûð; 2) áèòèá àðòìàã, ÷îõàëìàã, éàéûë-
íèçäÿêè áàëûã àú àäàìû íÿ ãÿäÿð äîéóðàðñà,
ìàã. Áó äàüäà úûð àëìà éàìàí äþë ñàëìûøäûð.
ìÿùáóñëàðà äà áó öìèä î ãÿäÿð òÿñÿëëè âå-
2. Úèíñ. ßðÿá àòû äþëö. Ãàðàáàü ãîéóíó
ðèðäè. Ìèð Úÿëàë.
äþëö. – [Ìöñéþ Æîðäàí:] Ùàòÿìõàí àüà, .. áèð
2. ìÿú. Éàëàíäàí âÿäëÿð âåðÿðÿê õàòèð-
àé áóíäàí ÿââÿë Ãàðàáàüûí ÿëéåòìÿç äþëöí-
úÿì åòìÿê. ..Ìèðçàüà Áöëëóðè Ùåëìèíè âÿ
äÿí êþùëÿí àò àëòûíäà ýÿëèá ñèçÿ ãîíàã îëàí
Èáðàùèì Ôþâçèíè âÿäëÿðëÿ äîéóðóðäó.
õîøáÿõò àäàì .. ÿýÿð Ãàðàáàüà ýÿëìÿéÿéäè,
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áó ãÿäÿð äþâëÿòè ùàðàäàí ÿëÿ ñàëàðäû?
3. Á à õ äîéäóðìàã 2-úè ìÿíàäà. Ìÿù-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. // Äþëëöê ùåéâàí. Øÿí áà-
ëóëó äîéóðìàã.
ëàëàð, äàü ýþâäÿëè åðêÿêëÿð; Áàõ, áó ÿñèë,
ÄÎÉÓÇÄÓÐÌÀ “Äîéóçäóðìàã”äàí ô.èñ.
òîñãóí äþëëÿð áèçèìäèð. À.Øàèã.
ÄÎÉÓÇÄÓÐÌÀÃ á à õ äîéäóðìàã. Éàò-
3. ìÿú. Íÿñèë ìÿíàñûíäà. [Ýöëëö:] Àááà-
äûã âÿ ñÿùÿð äåäèëÿð êè, ýåúÿ îüðó èíÿê ùàðà
ñûí äþëöíÿ íÿ äåéÿñÿí? Ñ.Ðÿùèìîâ.
èñÿ ÿêèëèá âÿ ãàðíûíû äîéóçäóðóá, ñöáù òåç-
ÄÞË×Ö èñ. ê.ò. Äþë ìöòÿõÿññèñè îëàí çîî-
äÿí ãàéûäûá ýÿëèáäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
òåõíèê.
ÄÎÉÓÇÄÓÐÓËÌÀ “Äîéóçäóðóëìàã”-
ÄÞË×ÖËÖÊ èñ. Äþëëöê, úèíñëèê ùåéâàí
äàí ô.èñ.
éåòèøäèðìÿ èøè.
ÄÎÉÓÇÄÓÐÓËÌÀÃ á à õ äîéäóðóëìàã.
ÄÞËËßÍÄÈÐÈËÌß “Äþëëÿíäèðèëìÿê”-
ÄÓÇÀ [éóí.] Áèð äÿôÿäÿ, éàõóä áèð ýöí
äÿí ô.èñ.
ÿðçèíäÿ ãÿáóë åòìÿê ö÷öí ìöÿééÿí åäèëÿí
ÄÞËËßÍÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. áèîë. Ðöøåéì
äÿðìàí âÿ ñ.-íèí ìèãäàðû. Äîçàíû àçàëòìàã
ÿìÿëÿ ýÿòèðèëìÿê; ìàéàëàíäûðûëìàã.
(ÿñêèëòìÿê).
ÄÞËËßÍÄÈÐÌß “Äþëëÿíäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÎÇÀËÀÌÀ “Äîçàëàìàã”äàí ô.èñ.
ÄÞËËßÍÄÈÐÌßÊ ô. áèîë. Åðêÿê âÿ äèøè
ÄÎÇÀËÀÌÀÃ ô. Äîçàëàðà áþëìÿê, äîçà-
ùöúåéðÿëÿðèíè áèðëÿøäèðìÿêëÿ ðöøåéì ÿìÿëÿ
ñûíû ìöÿééÿí åòìÿê.
ýÿòèðìÿê; ìàéàëàíäûðìàã.
679
ÄÞËËßÍÌß
ÄÞÍß
ÄÞËËßÍÌß “Äþëëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
2. êþùí. Ñöä, ãàòûã âÿ ñ. ãàáëàðûíûí öñòöíö
ÄÞËËßÍÌßÊ ô. Äþë ñàëìàã, äþë áàüëà-
þðòìÿê ö÷öí ãàìûøäàí, àüàúäàí âÿ ñ.-äÿí
ìàã; ìàéàëàíìàã.
ãàéðûëìà ãàïàã, þðòö.
ÄÞËËÖÊ ñèô. Äþëÿ éàðàéàí, äþë ö÷öí àé-
ÄÞÍÄßÐÌßÊ ô. 1. Èñòèãàìÿòèíè éàíà âÿ
ðûëàí; úèíñ, úèíñëèê.
éà ýåðèéÿ, éàõóä áàøãà òÿðÿôÿ éþíÿëòìÿê.
ÄÞËÌß èñ. äàí. Äàëàí, àðàëûã. Ãûð èéè äþë-
[Ðöñòÿì] éàâàøúà þêöçöí áîéíóíà âóðóá
ìÿäÿí ýÿëèðäè. Ìèð Úÿëàë.
ùÿéÿòÿ äþíäÿðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. ..Øèðÿùìÿä
ÄÞËÑÖÇ ñèô. áèîë. Äþë âåðìÿéÿí, äþëö
ýþðäö êè, ìàøûíû äþíäÿðìÿéÿ éåð ãàëìàìûø-
îëìàéàí; áàëàñû îëìàéàí, íÿñèë âåðìÿéÿí,
äûð. Ù.Ñåéèäáÿéëè.
ñîíñóç; ìàéàëàíìàéàí.
2. ßââÿëêè âÿçèééÿòèíèí ÿêñèíÿ äÿéèøìÿê.
ÄÞËÑÖÇËßÍÄÈÐÈËÌß “Äþëñöçëÿíäèðèë-
// Áèð òÿðÿôÿ ÷åâèðìÿê. Öçöíö áèçÿ òÿðÿô äþí-
ìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿðäè. – Äþíäÿðìÿê ÷îõ ÷ÿòèíäèð, Îíó þç àõà-
ÄÞËÑÖÇËßÍÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. áèîë. Äþë-
ðûíäàí. Àõàð ñó êèð ýþòöðìöð. Á.Âàùàáçàäÿ.
ñöç ùàëà ñàëûíìàã.
// Òóøëàìàã, éþíÿëòìÿê. Òîïóí àüçûíû,
ÄÞËÑÖÇËßÍÄÈÐÌß
“Äþëñöçëÿíäèð-
ùÿäÿôÿ äþíäÿðìÿê.
ìÿê”äÿí ô.èñ.
3. Òÿðñèíÿ ãîéìàã, ÷åâèðìÿê. Ñòÿêàíû àüçû
ÄÞËÑÖÇËßÍÄÈÐÌßÊ ô. áèîë. Öðÿìÿê âÿ
àøàüû äþíäÿðìÿê. Öçö öñòÿ äþíäÿðìÿê.
éà öðÿòìÿê ãàáèëèééÿòèíäÿí ìÿùðóì åòìÿê.
// Áþéðö öñòÿ éûõìàã, äåâèðìÿê, àøûðìàã.
Åðêÿê àòû àõòàëàìàãëà äþëñöçëÿíäèðìÿê îëàð.
Àðàáàíû äþíäÿðäè. Ãàçàíû äþíäÿðìÿê.
ÄÞËÑÖÇËßÍÌß “Äþëñöçëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
// È÷èíè áàéûðûíà âÿ éà þíöíö àðõàñûíà ÷åâèð-
ÄÞËÑÖÇËßÍÌßÊ á à õ äþëñöçëÿøìÿê.
ìÿê. Éàñòûüû äþíäÿðìÿê.
ÄÞËÑÖÇËßØÄÈÐÈËÌß “Äþëñöçëÿøäèðèë-
4. ...øÿêëèíÿ ñàëìàã, ...ùàëûíà ñàëìàã, ...÷å-
ìÿê”äÿí ô.èñ.
âèðìÿê. Ñóéó áóçà äþíäÿðìÿê. – Ýþð íåúÿ
ÄÞËÑÖÇËßØÄÈÐÈËÌßÊ á à õ äþëñöçëÿí-
àëò-öñò åëÿéèá øåéëÿðè; Äþíäÿðèá “à-áà”éà
äèðèëìÿê.
“ÿëèô-áåé”ëÿðè. Ì.ß.Ñàáèð. ßùìÿä âàð-
ÄÞËÑÖÇËßØÄÈÐÌß “Äþëñöçëÿøäèðìÿê”-
éîõóíó ñàòûá íàüä ïóëà äþíäÿðäè êè, þçö èëÿ
äÿí ô.èñ.
àïàðñûí âÿ îðàäàí ìàë àëûá áóðàéà ýÿòèðñèí.
ÄÞËÑÖÇËßØÄÈÐÌßÊ á à õ äþëñöçëÿíäèð-
Á.Òàëûáëû. Õàíäîñòó! Äöøöáäöð éåíè ñþâäà-
ìÿê.
éÿ áèçèì ãûç! Äöç ãÿääèìè äþíäÿðäè ìÿíèì
ÄÞËÑÖÇËßØÌß “Äþëñöçëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
éàéÿ áèçèì ãûç! ß.Íÿçìè.
ÄÞËÑÖÇËßØÌßÊ ô. áèîë. Öðÿìÿê âÿ éà
öðÿòìÿê ãàáèëèééÿòèíè èòèðìÿê.
5. Ñîëäóðìàã. Ýöíÿø ïàëòàðûí ðÿíýèíè
ÄÞËÑÖÇËÖÊ èñ. áèîë. Öðÿìÿ âÿ éà öðÿò-
äþíäÿðäè. – Çÿôÿðàí òÿê áÿíçèìè äþíäÿðäè îë
ìÿ ãàáèëèééÿòèíèí îëìàìàñû; ñîíñóçëóã.
áèðÿùì éàð. Íÿñèìè.
ÄÞËÂÅÐÈÚÈËÈÊ èñ. áèîë. Äþëâåðìÿ ãàáè-
6. Èíàíäûðàðàã ãÿáóë åòäèðìÿê. [Àõóíä
ëèééÿòè.
Ñÿìÿä:] Ùÿòòà ìÿí èñòÿäèì êè, úóùóäëàðà ..
ÄÞÍÄßÐÈËÌß “Äþíäÿðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿõè ÿë ãàòûá îíëàðû äà øèÿ ìÿçùÿáèíÿ äþíäÿ-
ÄÞÍÄßÐÈËÌßÊ “Äþíäÿðìÿê”äÿí ìÿúù.
ðèì, àììà áèð ïàðà êèìñÿíÿëÿð ìÿñëÿùÿò ýþð-
Ñàüà äþíäÿðèëìÿê. Öçöàøàüû äþíäÿðèëìÿê.
ìÿäèëÿð êè, ëöçóìó éîõäóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
Ôèêðèíäÿí äþíäÿðèëìÿê.
7. Âàç êå÷äèðìÿê, ÿë ÷ÿêìÿéÿ ìÿúáóð
ÄÞÍÄßÐÈØ á à õ äþíäÿðìÿ1 2 âÿ 3-úö
åòìÿê; äàøûíäûðìàã. Ôèêðèíäÿí äþíäÿðìÿê.
ìÿíàëàðäà.
Ãÿñäèíäÿí äþíäÿðìÿê. – Äèíèíè äþíäÿðýèë,
ÄÞÍÄßÐÌß1 èñ. 1. “Äþíäÿðìÿê”äÿí ô.èñ.
åé çàùèä, êè éàõøû äèí äåýèë. Ôöçóëè. Ùå÷ áèð
2. ìóñ. ßñàñ ùàâàíûí àðäûíúà ÷àëûíàí éöí-
òÿùëöêÿ, ùå÷ áèð ãîðõó [Ôèðèäóíó] ãÿ-
ýöë ùàâà. Àøûãëàð àüûð ùàâàäàí êå÷èðëÿð äþí-
ðàðûíäàí äþíäÿðÿ áèëìÿäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
äÿðìÿéÿ. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
◊ Öç äþíäÿðìÿê – á à õ öç. Ñàéàäûì ñà-
3. äàí. Äþíýÿ, äþíöø.
éûã äåéèë; Éàòûáäû, àéûã äåéèë; Ñþç âåðèá öç
ÄÞÍÄßÐÌß2 èñ. 1. ìÿù. ê.ò. Òàõûëûí èêèí-
äþíäÿðìÿê; Ùå÷ éàðà ëàéûã äåéèë. (Áàéàòû).
úè äÿôÿ ñóâàðûëìàñû.
ÄÞÍß èñ. ìÿù. Äÿôÿ, éîë. Áó äþíÿ.
680
ÄÞÍßÚßÊ
ÄÞÍÌßÊ
ÄÞÍßÚßÊ èñ. Òèí, äþíýÿ. ..Òàðãîâû
òöí âöúóäó èëÿ ñÿñ ýÿëÿí ñÿìòÿ äþíäö.
êö÷ÿñèíèí äþíÿúÿéèíäÿ ðàñòûìûçà áèð íå÷ÿ
Ì.Ùöñåéí. // Èñòèãàìÿòèíè äÿéèøìÿê, áàøãà
àâòîìîáèë ÷ûõäû. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
òÿðÿôÿ éþíÿëìÿê. Êö÷ÿíè äþíÿðêÿí áèð ×èí
ÄÞÍß-ÄÞÍß çÿðô Äÿôÿëÿðëÿ, áèð íå÷ÿ
ïîëèñè îíóí ãàáàüûíû àëäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. //
äÿôÿ; òÿêðàð-òÿêðàð. “Úÿôà ÷ÿêìÿ, ìÿíäÿí
“Äþíöá”, “äþíÿðÿê” øÿêëèíäÿ – 1) Áàøûíû,
ñÿíÿ éàð îëìàç”; Äþíÿ-äþíÿ äåäè î äèëáÿð
öçöíö ÷åâèðÿðÿê. Éåðèéÿíäÿ äþíöá äàëû áàõ-
ìÿíÿ. Ã.Çàêèð. ×ûõàúàãëàð ýþéëÿðè àøàðàã
ìàüû; Àùóíóí áàëàñû ñÿíäÿí þéðÿíèá.
äþíÿ-äþíÿ; Áóëóäëàðûí ôþâãöíÿ. Ì.Ìöøôèã.
Ã.Çàêèð. Øèðçàä äþíöá Ãîøàòõàíû ýþðäöêäÿ
Äèëàðà .. ìÿêòóáëàðû äþíÿ-äþíÿ îõóéóðäó.
òÿëÿñèê îíà òÿðÿô ýåòäè, ÿë âåðäè, ñàëàìëàøäû.
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
Ì.Èáðàùèìîâ. Òîôèã äþíöá ìàðûüà ñàðû áàõ-
ÄÞÍßÊ á à õ äþíöê. Ãÿùð îëñóí î ãÿù-
äû êè, ãóøóí íåúÿ îëäóüóíó Åë÷èíäÿí þéðÿí-
ðÿìàí êè äþíÿêäèð; Äöíéà ýþçÿë îëñà, äþí-
ñèí. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ; 2) ãàéûäàðàã, úàâàá îëà-
ìÿì éàðûìäàí. Ù.Úàâèä.
ðàã, úàâàáûíäà. Äþíöá áåëÿ äåäè...
ÄÞÍÝß èñ. Êö÷ÿíèí, éîëóí, àðõûí âÿ ñ.-íèí
2. Ãàéûòìàã, ýåðè ãàéûòìàã. Ýåäèá àõøàì
äþíÿí, áóðóëàí éåðè. [Àâòîìîáèë] ..ýàù
äþíÿúÿéÿì. Øÿùÿðäÿí äþíìÿê. Éîëäàí äþí-
äîëàéûí äþíýÿëÿðèíäÿ ýèçëÿíèá éîõ îëóð, ýàù
ìÿê (éàðû éîëäàí ãàéûòìàã). – Êþ÷ äþíÿíäÿ
äþíýÿäÿí ÷ûõûá éàâûãëàøûð. Ú.Ìÿììÿäãó-
àõñàã êå÷è ãàáàüà äöøÿð. (Àòà. ñþçö.). Áèð
ëóçàäÿ. ..Àüûðéöêëö ôàéòîí ÿéðè-öéðö âÿ
ýöí Ãÿðÿíôèëëÿ Áàùàäûð éåíÿ àäè ãàéäà öçðÿ
åíèø-éîõóø éîëëàðà ÷àòäûãäà áèð äþíýÿäÿ
áèð éåðäÿ åâÿ äþíöðäöëÿð. Ñ.Ðÿùìàí.
àøûá îõó âÿ ÷àðõû ñûíäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
3. Ñþçöíö, âÿäèíè, ãÿðàðûíû ïîçìàã, ñþ-
// ßñàñ êö÷ÿäÿí àéðûëàí êè÷èê, äàð êö÷ÿ. ßéðè
çöíäÿí ãà÷ìàã. Ñþçöíäÿí äþíìÿê. ßùäèí-
äþíýÿëÿðäÿ, äàð êö÷ÿëÿðäÿ; Ñÿñ-ñÿìèð êÿñè-
äÿí äþíìÿê. Ãÿðàðûíäàí äþíìÿê. // Èìòèíà
ëèð, àäàì àçàëûð. Ð.Ðçà. ..Äþíýÿëÿðèí áèðèí-
åòìÿê, ÿë ÷ÿêìÿê, öç äþíäÿðìÿê, âÿôàñûç-
äÿ [Ñÿðèééÿ õàëà âÿ óøàãëàðû] ãàéíàð áèð èç-
ëûã åòìÿê, äþíöêëöê åòìÿê. ßãèäÿñèíäÿí
äèùàìûí è÷èíÿ äöøäöëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ.
äþíìÿê. Ìÿñëÿêèíäÿí äþíìÿê. – Ìèðçÿ Âà-
// Êö÷ÿíèí òèíè. Ãàðû èñÿ ìÿñúèä éàíûíäà äó-
ëåù äåäèéèíäÿí äþíìÿäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðóá, îüëó äþíýÿ áàøûíäà ýþçäÿí èòèíúÿéÿ ãÿ-
4. ...ùàëûíà äöøìÿê, ...øÿêëèíè àëìàã. Àõ-
äÿð îíóí àðäûíúà áàõäû. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
øàì îëäó, áîç áóëóäëàð; Äþíäö âóëêàíëû äàü-
ÄÞÍÝßË èñ. ìÿù. Úûð ÿçýèë.
ëàðà.. Ù.Úàâèä. Êå÷ìèøèí òàëåéè ñþíìöø áó
ÄÞÍÝßËßÌß “Äþíýÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ýåúÿ; Èø÷èëÿð àñëàíà äþíìöø áó ýåúÿ.
ÄÞÍÝßËßÌßÊ ô. äàí. Âÿäèíè, ãÿðàðûíû
äÿéèøìÿê; ñþçöíäÿí äþíìÿê (ãà÷ìàã).
Ì.Ìöøôèã. // ×åâðèëìÿê. Àøûã àçàäÿ ýÿðÿêäèð
Ñþçöíö äþíýÿëÿìÿê.
êè, äþíÿð çèíäàíÿ; Áÿðýè-ýöëäÿí îëà ýÿð
ÄÞÍÝßËÈ ñèô. Äþíýÿñè, éà äþíýÿëÿðè
áöëáöëè-øåéäàéÿ ãÿôÿñ. Ñ.ß.Øèðâàíè. Äîñòóí
îëàí. Äþíýÿëè éîë, êö÷ÿ. – Ðöñòÿì ôèêèðëÿøÿ-
ôèðãÿòèíäÿí, éàð ùÿñðÿòèíäÿí; Áàùàð ìÿíÿ
ôèêèðëÿøÿ .. äþíýÿëè éîëëàðû ãàëõûá åâèíÿ ÷àòäû.
çèìèñòàíÿ äþíöáäö. Àøûã ßëÿñýÿð. Ìÿí áó
Ñ.Ðÿùèìîâ. Ãÿäèð äàð êö÷ÿëè, ãàðàíëûã äþí-
âÿòÿí òîðïàüûíû òàíûéûðàì, îíà èíñàí ÿëè òî-
ýÿëè áàçàðëàðäà ñÿðñÿðè êèìè ìÿíàñûç äîëà-
õóíàí êèìè î, òÿçÿäÿí áèð úÿííÿòÿ äþíÿ-
øûðäû. Ìèð Úÿëàë.
úÿêäèð. ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Êåéôèééÿòè äÿ-
ÄÞÍÌß 1. “Äþíìÿê”äÿí ô.èñ.
éèøìÿê, áàøãà êåéôèééÿò àëìàã. Øÿðàá àüçû-
2. ñèô. Úèíñèíè, íÿñëèíè äÿéèøìèø; äþíìöø.
à÷ûã ãàëàíäà òóðøóéóá ñèðêÿ îëóð âÿ ñèðêÿ
// Äèíèíè, ìÿçùÿáèíè, ÿãèäÿñèíè äÿéèøìèø.
à÷ûã ãàëàíäà äþíöá ñó îëóð. Ù.Çÿðäàáè. ßðè-
– Ôàðñäàí äþíìÿñèíèç, – äåäèëÿð áèçÿ. Áàõûá
éèá ñóéà äþíÿðñÿí; Àõûá ÷àéà ýåäÿðñÿí.
ýþçöìöçöí è÷èíÿ äèìäèê, Îíëàð ãÿñä åëÿäè
Ì.ß.Ñàáèð. Àüûð òàíêëàð êöëÿ äþíäö, ñîâðó-
ìÿíëèéèìèçÿ. Á.Âàùàáçàäÿ.
ëàðàã ùàâàéà. ß.Úÿìèë. // Öìóìèééÿòëÿ, äÿ-
ÄÞÍÌßÄßÍ çÿðô Ãÿòè âÿ àðäûúûë ñóðÿòäÿ.
éèøìÿê, áàøãàëàøìàã, ïèñëÿøìÿê. [Ìÿøÿäè
Ýþñòÿðèøëÿðè äþíìÿäÿí éåðèíÿ éåòèðìÿê.
Úÿôÿð:] ..Ðóçýàð åëÿ äþíöáäöð êè, ãàðäàø
ÄÞÍÌßÊ ô. 1. Ýåòäèéè, éà äóðäóüó òÿðÿ-
ãàðäàøà åòèáàð åëÿéèá ýèðîâñóç áèð ãÿïèê
ôèí ÿêñèíÿ ÷åâðèëìÿê. Ñàüà äþí! – Àòëû .. áö-
áîðú âåðìÿéèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
681
ÄÞÍÌßÊÑÈÇÈÍ
ÄÞÐÄ
5. Äþâð åòìÿê, ôûðëàíìàã, ùÿðëÿíìÿê.
ÄÞÍÖÌ èñ. 1. Äþíìÿ, äþíöø, ãàéûòìà,
Òÿêÿð þç îõó öçÿðèíäÿ äþíöð. – [Îéíàéàí-
äîëàíìà.
ëàð] áèð-áèðèíèí àðäûíúà èêèáèð, ö÷áèð ÿë-ÿëÿ
2. Äÿôÿ, êÿðÿ. Áèð äþíöì. Áó äþíöì.
òóòàðàã ôîéåíèí îðòàñûíäàêû îðêåñòðèí ÿòðàôû-
ÄÞÍÖØ èñ. 1. Ãàéûäûø, ãàéûòìà, ýåðè äþíìÿ.
íà äþíöðäöëÿð. Ñ.Ùöñåéí. Ãàòàðûí ÷àðõëàðû
2. ìÿú. Áèð øåéèí ýåäèøèíäÿ, èíêèøàôûíäà
äóðìàäàí äþíöð; Èøûãëàð ýþðöíìöð, èøûãëàð
ÿñàñëû âÿ úèääè äÿéèøèêëèê. Èøäÿ äþíöø éàðàò-
ñþíöð. Í.Ðÿôèáÿéëè.
ìàã. – [Ñÿòòàð õàí:] Ãöââÿò áàúàðûãäàí,
6. Éûõûëìàã, ÷åâðèëìÿê, àøìàã. Öçö öñòÿ
ãîðõìàìàãäàí âÿ êöòëÿäÿ äþíöø éàðàòìàã-
äþíìÿê.
äàí èáàðÿòäèð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
7. Îõøàìàã, áÿíçÿìÿê. Ëàï óøàüà äþí-
3. Á à õ äþíöì 2-úè ìÿíàäà. [Àíà:] Ãà-
ìöñÿí. Èíúÿëèá ãûëà äþíìÿê (÷îõ àðûãëàìàã).
äàí àëûì, îüëóì, áó äþíöø äÿ ìÿíèì ñþçö-
8. Þòìÿê, êå÷ìÿê. Ñÿí ýþðÿí ÿééàìè-ýö-
ìö åøèò. (Íàüûë). Ýöíäÿ éöç äþíöø ìÿíèì
çÿøòÿ ùàíû? Äþíäö çÿìàíÿ, ôÿëÿêèí äþâðàíû.
äàëûìúà ýÿëèð, ìÿí äÿ î ýÿëÿíäÿ ãà÷ûá ýèç-
Àøûã Ïÿðè.
ëÿíèðÿì.. Ú.Úàááàðëû.
ÄÞÍÌßÊÑÈÇÈÍ á à õ äþíìÿäÿí.
ÄÞÐÄ ìèãä. ñ. 1. Ö÷äÿí ñîíðà ýÿëÿí âÿ 4
ÄÞÍÌßÇ ñèô. Ñÿáàòëû, ÿçìëè, äþçöìëö,
ðÿãÿìè èëÿ èøàðÿ îëóíàí ñàé âÿ ìèãäàð. Èêè
ãÿðàðûíäà ìþùêÿì âÿ àðäûúûë. Äþíìÿç ãÿù-
äÿôÿ èêè – äþðä. Äþðä éàø.
ðÿìàí. Äþíìÿç èðàäÿ. – Ðöñòÿì êèøèíè ùÿ-
2. Áåøáàëëû ñèñòåìäÿ øàýèðäèí, òÿëÿáÿíèí
ìèøÿ ãöââÿòëè âÿ äþíìÿç ýþðìÿéÿ àëûøìûø
ìöâÿôôÿãèééÿòèíè ýþñòÿðÿí âÿ “éàõøû” èôàäÿ
Ñÿêèíÿ øèêàéÿòëÿíìÿñèíÿ äþçÿ áèëìÿäè.
åäÿí íþìðÿ. Äÿðñëÿðäÿí 4 àëìàã.
Ì.Èáðàùèìîâ. Ñÿí äþíìÿç áàëûã÷ûñàí; Éîë-
◊ Äþðä áèð òÿðÿô – äþâðÿ, ùÿð òÿðÿô, ùÿð
äàøëàðûí ñÿáàòëû. Ì.Ðàùèì.
éàí, ÿòðàô. Ãàëàíû äþðä áèð òÿðÿôäÿí ìöùàñè-
ÄÞÍÌßÇËÈÊ èñ. Ñÿáàò, äþçöìëöëöê,
ðÿéÿ àëäûëàð. Äþðä áèð éàí – á à õ äþðä éàí.
ÿçìêàðëûã, ãÿðàðûíäà ìþùêÿìëèê âÿ àðäûúûë-
Áó ýþðöíÿí ãàëàäûð; Äþðä áèð éàíû òàëàäûð.
ëûã. Ãîúàîüëó äþíìÿçëèêëÿ (ç.) ùÿðÿêÿò åäèð,
(Áàéàòû). Äþðä äèâàð(ûí) àðàñûíäà âÿ éà
ùÿéàò òÿúðöáÿñè äÿ èøäÿ îíà àç êþìÿê åòìèð-
è÷èíäÿ ãàëìàã (îòóðìàã) – á à õ äèâàð.
äè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Äþðä ÿëëÿ – öðÿêëÿ, ùÿâÿñëÿ, áÿðê-áÿðê. Íàç-
ÄÞÍÖÊ ñèô. Ñþçöíäÿ, ÿùäèíäÿ, ìÿñëÿ-
íàç Ãàðàøû âóðóá ÷þëÿ àòìàäû, ýöí-ýöíäÿí
êèíäÿ äóðìàéàí; ñÿáàòñûç, åòèáàðñûç, âÿôà-
äþðä ÿëëÿ îíäàí éàïûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ñûç. Äþíöê àäàì. – Àñëàí .. äþíöê ôèêèðëè âÿ
Äþðä ýþçëÿ – 1) ñÿáèðñèçëèêëÿ, áþéöê áèð èí-
çÿèô èðàäÿëè àäàìëàðû ñåâìÿçäè. Ì.Èáðàùè-
òèçàðëà. Äþðä ýþçëÿ ýþçëÿìÿê. – ..Ùàìûñû äà
ìîâ. Äþíöê ÷ûõìàã – äþíöêëöê ýþñòÿð-
àõûð ìþùòÿðÿì Åë÷èíèí éîëóíó äþðä ýþçëÿ
ìÿê, âÿôàñûç, åòèáàðñûç ÷ûõìàã. Äöíÿíÿ ãÿ-
ýþçëÿéèðäèëÿð!.. Ñ.Ðÿùèìîâ; // äèããÿòëÿ, áþ-
äÿð ìÿíèì õÿéàëûìëà éàøàéàí áèð ãûç áèðäÿí-
éöê ùÿâÿñëÿ. Àíàìûí øÿêëèíè ýþðöá äþðä ýþç-
áèðÿ íÿ ö÷öí äþíöê ÷ûõà èäè? Ìèð Úÿëàë. Øåðÿ
ëÿ ãÿçåòè îõóìàã èñòÿäèì. Ìèð Úÿëàë; 2) ÷îõ
éàìàã âóðàíëàðà èíñàí ñþçö ãîé àð îëñóí!
ñàéûã áèð ñóðÿòäÿ. Äþðä îëìàã – ÷îõ áþéö-
Øàèð îëàí äþíöê ÷ûõìàç, éîëóíäà ìèí ðóçýàð
ìÿê, ÷îõ àðòìàã. Éåíÿ äþðä îëäó ñóéó èð-
îëñóí. Ð.Ðçà.
ìàüûí. Íÿñèìè. Äþðä òÿðÿô – á à õ äþðä áèð
ÄÞÍÖÊËÖÊ èñ. 1. ßùäèíäÿ, ñþçöíäÿ äóð-
òÿðÿô. [Àéäÿìèð:] Éîëäàøëàðû äþðä òÿðÿôäÿí
ìàìà; ñÿáàòñûçëûã, åòèáàðñûçëûã, âÿôàñûçëûã.
àòäûëàð. Ú.Úàááàðëû. Äþðä éàí – á à õ äþðä
Äþíöêëöê åòìÿê. – [ßìèðàñëàí àüà:] Éîõñà
òÿðÿô. Ýþé éàìàúûí ÿòÿéèíäÿ êÿíäúèéÿç; Äþðä
äþíöêëöê îëìóøäóð? Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Îíäà
éàíûíäà äàëüàëàíûð òàðëàëàð. À.Øàèã. Ùÿð ýþë-
ãóáåðíàòîð .. äåìÿçäèìè êè, àé Ìöãèì áÿé
ìÿ÷ÿíèí äþðä éàíûíäà òîðïàãäàí ñÿää ÷ÿê-
Úàâàíøèð, áó íÿ äþíöêëöê àçàðûäûð êè, ñÿíè
ìèøäèëÿð. Ì.Ùöñåéí. Äþðä éàíûíà (òÿðÿ-
éàõàëàéûáäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ôèíÿ) áàõûíìàã (áîéëàíìàã) – ÷àøìàã,
2. Äÿâÿòäÿí, ÷àüûðûøäàí èìòèíà åòìÿ; ÷àüû-
øàøûðìàã, ÷àøàðàã òÿëàøëà ÿòðàôûíà áàõûíìàã.
ðûëàí éåðÿ ýåòìÿìÿ. Áåëÿ áèð ùàëäà íÿ ãÿäÿð
Äþðääÿ àëàúàüûì (àëàúàüûí, àëàúàüû) éîõ,
ñöôðÿ äîëó îëñà, éåíÿ ãîíàã äþíöêëöê åäÿð, áó
áåøäÿ âåðÿúÿéèì (âåðÿúÿéèí, âåðÿúÿéè)
åâ îíó ìÿíýÿíÿ êèìè ñûõàð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
– äÿðäñèçëèê, ãàéüûñûçëûã ìÿíàñûíäà. Äþðä-
682
ÄÞÐÄÀÄÀÌËÛÃ
ÄÞÐÄßËËÈ
äÿ áèð – ÷îõ àç ìèãäàð, áèð øåéèí ÷îõ àç ùèñ-
ÄÞÐÄ-ÁÅØ ñàé. Äþðä, éà áåø ÿäÿääÿí âÿ
ñÿñè. Åé ÿúÿá, ìÿí êè ñÿäàãÿò éîëóíó àçìà-
ñ.-äÿí èáàðÿò îëàí. Áèç ìÿêòÿáäÿ ýöíäÿ äþðä-
éûðàì! Ùÿëÿ ýþðäöêëÿðèìèí äþðääÿ áèðèí
áåø äÿôÿ ÿëëÿðèìèçè ñàáóíëà éóéóðóã. ß.Ùàã-
éàçìàéûðàì! Ì.ß.Ñàáèð.
âåðäèéåâ. Îíóí éàíûíäà îðòà éàøëû èêè êèøè âÿ
ÄÞÐÄÀÄÀÌËÛÃ ñèô. Äþðä àäàì ö÷öí
äþðä-áåø éàøëû áèð îüëàí óøàüû âàðäû. È.Øûõëû.
îëàí. Äþðäàäàìëûã ëîæà, êóïå. // Äþðä àäàì-
ÄÞÐÄÁÞËÝÖËÖ, ÄÞÐÄÁÞËÖØËÖ ñèô.
äàí èáàðÿò. Äþðäàäàìëûã ãðóï.
Äþðä ýþçäÿí (áþëìÿäÿí, ùèññÿäÿí) èáàðÿò
ÄÞÐÄÀØÛÃ èñ. êþùí. Àøûãëà îéíàíûëàí
îëàí. Äþðäáþëöøëö äóçãàáû. Äþðäáþëýöëö
ãóìàð îéóíëàðûíäàí áèðè. ×öíêè îíëàðûí áÿ-
ìåéäàí.
çèñè äöêàíëàðäà ýöí êå÷èðäèð, ãåéðèñè êþùíÿ
ÄÞÐÄÁÞÉÐßÊ ñèô. äàí. Èýèä, ãîðõìàç,
ùàìàìëàðäà äþðäàøûã àòûð. Í.Âÿçèðîâ.
úèéÿðëè. Éàìàí êöé÷ö ãîúàäûð! – Éîõ, êöé÷ö
ÄÞÐÄÀÒËÛ ñèô. Èêè úöò (äþðä) àò ãîøóëìóø.
äåéèë, äþðäáþéðÿê êèøèäèð. Ýþðìöðñÿí, åëÿ
Äþðäàòëû ôàéòîíëàð ýþçÿë áÿçÿêëè. Ù.Ê.Ñàíûëû.
áèë äàü ýåäèð? Ñ.Ðÿùèìîâ.
Áàçàð ýöíö èäè. Îíëàð äþðäàòëû ôàéòîíó ãîøäó-
ÄÞÐÄÁÓÚÀÃ èñ. ðèéàç. Äþðä áóúàüû îëàí
ðóá Øóøà øÿùÿðèíÿ ýåäÿúÿêäèëÿð. ß.Âÿëèéåâ.
ùÿíäÿñè úèñèì.
ÄÞÐÄÀÂÀÐËÛ ñèô. Èêè úöò àâàðû îëàí.
ÄÞÐÄÁÓÚÀÃËÛ ñèô. Äþðä áóúàüû îëàí;
Äþðäàâàðëû ãàéûã.
äþðäêöíú. Äþðäáóúàãëû îòàã. Êàðâàíñàðà
ÄÞÐÄÀÉÀÃ1 1. çÿðô ×àïàðàã, ÷îõ ñöðÿòëè,
äþðäáóúàãëû áèð òèêèíòèäèð.
÷îõ úÿëä. Äþðäàéàã ýåò, îíó ÷àüûð.
ÄÞÐÄÚß ñàé. Àíúàã äþðä, úÿìè äþðä.
2. èñ. Àòûí äþðä àéàüûíû äà éåðäÿí öçöá
Äþðäúÿ àäàì ýÿëìèøäèð. Äþðäúÿ ãÿïèê ïóë
àòûëà-àòûëà ÷àïìàñû (àò éåðèøè).
ãàëìûøäûð.
ÄÞÐÄÀÉÀÃ2 èñ. ìÿù. 1. Öñòöíäÿ õÿìèð
ÄÞÐÄÚßÐÝßËÈ ñèô. Äþðä úÿðýÿñè îëàí,
éàéìàã ö÷öí àéàãëû òàõòà àëÿò; éóõàéàéàí,
äþðä ñûðàñû îëàí. Äþðäúÿðýÿëè õèéàáàí. Äþðä-
ìÿðäÿíÿ. Äþðäàéàüû ýÿòèð, éóõà éàé.
úÿðýÿëè îòóðìàã éåðè.
2. Åâ ùåéâàíû, èø ùåéâàíû.
ÄÞÐÄÚÈËÄËÈÊ ñèô. Äþðä úèëääÿí èáàðÿò.
3. Êÿòèë.
Äþðäúèëäëèê ëöüÿò.
ÄÞÐÄÀÉÀÃËÛ1 1. ñèô. Äþðä àéàüû îëàí.
ÄÞÐÄ×ÀÐÕËÛ á à õ äþðäòÿêÿðëè.
Äþðäàéàãëû ìàñà.
ÄÞÐÄÄßÔßËÈ ñèô. Äþðä äÿôÿ òÿêðàð åäÿí.
2. èñ. Äþðä àéàüû öçÿðèíäÿ ýÿçÿí; ùåéâàí.
ÄÞÐÄÄßÃÈÃßËÈÊ ñèô. Äþðä äÿãèãÿ äà-
Ùàúû Ñÿìÿä àüà ðÿèééÿòè ãàïûäà ýÿçÿí
âàì åäÿí, ñöðÿí. Äþðääÿãèãÿëèê èñòèðàùÿò.
äþðäàéàãëûëàðäàí ñå÷ìèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÄÞÐÄ-ÄÞÐÄ çÿðô Ùÿð äÿôÿäÿ äþðä ÿäÿä,
3. Á à õ äþðäàéàã1 1-úè ìÿíàäà. Ìàù-
éàõóä ùÿð äÿñòÿäÿ äþðä íÿôÿð îëàðàã. ßñ-
ìóä ÿìèíèí èêè àéàüû âàðñà, èêèñèíè äÿ ñàíêè
ýÿðëÿð äþðä-äþðä ýåäèðäèëÿð. Äþðä-äþðä
ñàòûí àëûá, äþðäàéàãëû éöéöðÿðÿê êÿíäÿ ýåò-
éûüìàã.
äè. Á.Òàëûáëû.
ÄÞÐÄÄÖÉÌß ñèô. Þë÷öñö, ãàëûíëûüû âÿ ñ.
ÄÞÐÄÀÉÀÃËÛ2 èñ. Ñàúàéàã íþâö.
äþðä äöéìÿ îëàí (á à õ äöéìÿ2). Äþðä-
ÄÞÐÄÀÉËÛÃ ñèô. 1. Äþðä àé ÿââÿë äî-
äöéìÿ ìûõ (òàõòà).
üóëìóø. Äþðäàéëûã óøàã. Äþðäàéëûã áóçîâ.
ÄÞÐÄÄÖÉÌßËÈ ñèô. Äþðä äöéìÿñè îëàí,
2. Äþðä àéäà ýþðöëÿúÿê, äþðä àé ìöääÿ-
äþðä äöéìÿ èëÿ áàüëàíàí. Äþðääöéìÿëè
òèíäÿ îëàí, äþðä àé äàâàì åäÿí. Äþðäàéëûã
êþéíÿê.
ïëàí. Äþðäàéëûã òÿëèì.
ÄÞÐÄÅËÅÌÅÍÒËÈ ñèô. êèì. Òÿðêèáè äþðä
ÄÞÐÄÁÀÐÌÀÃ(ËÛ) ñèô. Äþðä áàðìàüû
åëåìåíòäÿí èáàðÿò îëàí. Äþðäåëåìåíòëè
îëàí. Àò þç ÿúäàäû îëàí äþðäáàðìàãëû ùåé-
ìàääÿ.
âàíäàí òÿêàìöë åäèá ö÷áàðìàãëû, ñîíðà èñÿ
ÄÞÐÄßËËÈ 1. çÿðô Úÿëä, òÿëÿñèê. Î, ýåúÿ-
áèðáàðìàãëû – òÿêäûðíàãëû ùåéâàí îëìóøäóð
ýöíäöç äþðäÿëëè èøëÿéèð. Äþðäÿëëè éàïûø-
êè, èíäè äÿ áèç îíó áåëÿ òÿêäûðíàãëû ùåéâàí
ìàã (òóòìàã) – áÿðê-áÿðê òóòìàã, ÿëèíäÿí
êèìè òàíûéûðûã.
áóðàõìàìàã. Èøèíäÿí äþðäÿëëè éàïûøìàã.
ÄÞÐÄÁÀØ(ËÛ) ñèô. Äþðä áàøû, äþðä òÿïÿñè
2. ñèô. ìóñ. Äþðä ÿëëÿ èôà åäèëÿí (÷àëûíàí).
îëàí.
Ðîéàë ö÷öí óéüóíëàøäûðûëìûø äþðäÿëëè ïéåñ.
683
ÄÞÐÄßÌ
ÄÞÐÄÌßÐÒßÁß(ËÈ)
ÄÞÐÄßÌ çÿðô Äþðäàéàã, äþðäíàë, áèðíÿ-
ÄÞÐÄÊßÑÈÚÈÄÈØËÈËßÐ èñ. çîîë. Ýÿìè-
ôÿñÿ, ÷àïàðàã. Éàñàâóëóí êöðÿí àòû éåëëÿíÿðÿê
ðèúè ìÿìÿëè ùåéâàíëàð éàðûìäÿñòÿñè.
ãàáàüà ÷ûõäû. Àò äàü éóõàðû äþðäÿì òóëëàíà-
ÄÞÐÄÊÖÍÚ(ËÖ) ñèô. Äþðä êöíúö îëàí,
òóëëàíà ãàëõäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äþðäáóúàãëû, äþðäýóøÿëè, éàõóä äþðäáóúàã
ÄÞÐÄßÌßË èñ. Ðèéàçèééàòäà: úÿì, ÷ûõ-
øÿêëèíäÿ îëàí. Äþðäêöíú áèíà. – Éàøûë ìÿ-
ìà, âóðìà, áþëìÿ ÿìÿëëÿðè.
ùÿúúÿðëè äþðäêöíú áàü÷àäà Íèçàìèíèí òóíú-
ÄÞÐÄÝÞÇ 1. ñèô. Äþðäøÿáÿêÿëè, äþðäáþë-
äàí òþêöëìöø ìèíèàòöð ùåéêÿëè ãîéóëìóøäó.
ýöëö, äþðä ýþçö îëàí (åâ, äöêàí, ïÿíúÿðÿ âÿ
Ì.Ùöñåéí. Ñîëà âÿ ñàüà à÷ûëàí ãàïûëàðûí éà-
ñ.). Äþðäýþç ïÿíúÿðÿíèí õÿìèðëÿíìèø êàüûçû
íûíäà ëÿìÿ êèìè äèâàðà ãàçûëìûø äþðäêöíúëö
ãîïóð, êöëÿêëè ãàð è÷ÿðèéÿ ñîõóëóð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
èøëÿìÿëÿð âàð èäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Äþðäêöíú
2. èñ. ìÿú. çàð. Ýþçëöê òàõàí, ýþçëöê ýÿç-
ùÿéÿòèí îðòàñûíäà äþðäêöíú áèð áàü÷à, áàü-
äèðÿí, ýþçëöêëö (àäàì). [Ãÿäèð:] Ñÿíèí õÿáÿ-
÷àíûí îðòàñûíäà éåíÿ äÿ äþðäêöíú êè÷èê áèð
ðèí éîõäóð, ñÿíè Ýÿëèíñóëòàí ÷îõäàí î äþðä-
ùîâóç âàðäû.. ß.ßáöëùÿñÿí.
ýþçÿ âåðèáäèð, åé! ß.ßáöëùÿñÿí. Äþðäýþç
ÄÞÐÄÃÀÒ çÿðô Äþðä äÿôÿ, äþðä äÿôÿ òÿê-
åòìÿê – àéûëòìàã, õÿáÿðäàð åòìÿê. ×öíêè
ðàð åäèëÿðÿê, äþðä äÿôÿ àðòûðûëàðàã. Ìÿùñóëó
Çöëìÿò äÿñòÿñèíèí àðàñûíäà îëàí Ìèäùÿòèí
äþðäãàò àðòûðìàã. Áöêÿðÿê äþðäãàò åòìÿê.
Äÿìèðîâà òÿðÿôäàð ÷ûõìàñû .. Çöëìÿòè àéûëäûá
// Èêè äÿôÿ ãàòëàíìûø. Ãàðà Êÿðÿìîüëó êèòà-
äþðäýþç åòìèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äþðäýþç îëìàã
áûí è÷ÿðèñèíäÿ äþðäãàò áöêöëìöø ðÿíýëè õÿ-
– àéûã îëìàã, ñàéûã îëìàã, äèããÿòëè îëìàã;
ðèòÿíè à÷äû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ýþçëÿìÿê, èíòèçàðäà îëìàã. [Ñàëìàí:] Ìÿíè
ÄÞÐÄÃÀÒËÛ ñèô. Äþðä ãàòû îëàí; äþðä-
ýþòöð îüóëëóüà, Ðöñòÿì äàéû, Ïÿðøàíû ýþçöì
ìÿðòÿáÿëè.
öñòÿ ñàõëàðàì, – äåäè âÿ äþðäýþç îëóá Ðöñòÿì
ÄÞÐÄÃßËÑßÌßËÈ ñèô. çîîë. Èêè úöò ãÿë-
êèøèéÿ áàõäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ñÿìÿñè îëàí.
ÄÞÐÄÝÞÇËÖ 1. Á à õ äþðäýþç.
ÄÞÐÄÃßËÑßÌßËÈËßÐ èñ. çîîë. Èêè úöò
2. ñèô. Äèããÿòëè, àéûã, ñàéûã.
ãÿëñÿìÿñè îëàí áàø-àéàãëû ìîëéóñêëàð éà-
3. ñèô. Äþðä ýþçäÿí (ùèññÿäÿí, áþëìÿäÿí,
ðûìñèíôèíèí àäû.
øþáÿäÿí), äþðä îòàãäàí èáàðÿò îëàí. Äþðä-
ýþçëö êþðïö. Äþðäýþçëö ìÿíçèë.
ÄÞÐÄÃÛ×ËÛ
á à õ
äþðäàéàãëû1 1-úè
ìÿíàäà.
ÄÞÐÄÝÓØß(ËÈ) ñèô. Äþðä ýóøÿñè (áóúàüû,
òèíè) îëàí. Äþðäýóøÿëè äàø.
ÄÞÐÄÃÐÀÌËÛÃ ñèô. ×ÿêèñè, àðûãëûüû äþðä
ãðàì îëàí.
ÄÞÐÄÝÖË ñèô. Äþðä éàíû áèð-áèðèíÿ áÿ-
ðàáÿð îëàí, äöçáóúàã øÿêèëëè; äþðäêöíú.
ÄÞÐÄÃÓËÏËÓ ñèô. Äþðä ãóëïó, äþðä
Äþðäýöë êÿðïèú.
éåðäÿí òóòàúàüû îëàí.
ÄÞÐÄÝÖÍËÖÊ ñèô. Äþðä ýöí äàâàì
ÄÞÐÄËßÌß á à õ äþðäãàò.
åäÿí, äþðä ýöí òÿëÿá åäÿí. Äþðäýöíëöê ñÿ-
ÄÞÐÄËßØÌß “Äþðäëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ôÿð. Äþðäýöíëöê èø. // Äþðä ýöí íÿçÿðäÿ òó-
ÄÞÐÄËßØÌßÊ ô. 1. Ìèãäàðúà äþðä îë-
òàí, äþðä ýöí ö÷öí îëàí. Äþðäýöíëöê åùòè-
ìàã, äþðäÿ ÷àòìàã, äþðäÿ ÷åâðèëìÿê.
éàò. Äþðäýöíëöê ìààø.
2. Ùÿð ñûðàäà äþðä íÿôÿð äóðìàã, äþðä-
ÄÞÐÄÙÅÚÀËÛ ñèô. äèë÷. Äþðä ùåúàäàí
äþðä äóðìàã.
èáàðÿò îëàí. Äþðäùåúàëû ñþç.
ÄÞÐÄËÈÒÐËÈ(Ê) ñèô. Äþðä ëèòð òóòàí, ùÿú-
ÄÞÐÄÙßÄËÈ ñèô. ðèéàç. Äþðä ùÿääè îëàí.
ìè äþðä ëèòð îëàí. Äþðäëèòðëèê ãàá.
Äþðäùÿäëè èôàäÿ.
ÄÞÐÄËÖÊ ñèô. 1. Þë÷öñö äþðä âàùèäÿ áÿ-
ÄÞÐÄÙÈÑÑßËÈ ñèô. Äþðä ùèññÿäÿí èáàðÿò
ðàáÿð. Äþðäëöê òàõòà.
îëàí.
2. Äþðä ðÿãÿìè èëÿ èøàðÿ îëóíìóø, äþðä
ÄÞÐÄÈËËÈÊ ñèô. Äþðä èë ìöääÿòèíäÿ îëàí,
íþìðÿëè, äþðä õàëû îëàí. Äþðäëöê êàðò.
äþðä èë äàâàì åäÿí. Äþðäèëëèê ìöùàðèáÿ.
ÄÞÐÄÌßÐÒßÁß(ËÈ) ñèô. Äþðä ìÿðòÿáÿ-
Äþðäèëëèê ôÿàëèééÿò äþâðö. Äþðäèëëèê òÿùñèë
äÿí èáàðÿò îëàí. Äþðäìÿðòÿáÿ(ëè) åâ. – Îíëàð
êóðñó. // Äþðä èëè íÿçÿðäÿ òóòàí. Äþðäèëëèê
ýåíèø áèð êö÷ÿäÿ, éåíè ñòèëäÿ òèêèëìèø äþðä-
ïëàí. Äþðäèëëèê ÿðçàã åùòèéàòû.
ìÿðòÿáÿëè óúà áèð áèíàäà éàøàéûðäûëàð. À.Øàèã.
684
ÄÞÐÄÌÈÑÐÀËÛ
ÄÞØ
ÄÞÐÄÌÈÑÐÀËÛ ñèô. Äþðä ìèñðàäàí èáàðÿò
êèëÿðëÿ ÿêèëÿí äþðä òàðëàéà àéðûëìàñû ÿñàñûí-
îëàí. Äþðäìèñðàëû øåèð.
äà ÿêèíäÿéèøìÿ öñóëó.
ÄÞÐÄÌÎÒÎÐËÓ ñèô. Äþðä ìîòîðó îëàí,
ÄÞÐÄÒÀÐËÛ ñèô. Äþðä òàðû îëàí. Äþðä-
äþðä ìîòîðëà èøëÿéÿí. Äþðäìîòîðëó òÿééàðÿ.
òàðëû áèíà.
ÄÞÐÄÍÀËÀ çÿðô á à õ äþðäàéàã1 2-úè
ÄÞÐÄÒÅËËÈ á à õ äþðäñèìëè.
ìÿíàäà. Àò äþðäíàëà ãà÷ûðäû. – ..Áèð àç éàõ-
ÄÞÐÄÒßÊßÐËÈ ñèô. Äþðä òÿêÿðè îëàí;
øû äèíëÿ, ùåé ãûéà áèð áàõ; Äþðäíàëà ýÿëèðëÿð
äþðä÷àðõëû. Äþðäòÿêÿðëè àðàáà.
àòëàð ÷àïàðàã. ß.Úàâàä. Áàø àïàðàí “àòëàðû”
ÄÞÐÄÒßÐßÔËÈ ñèô. 1. Òÿðÿôè äþðä îëàí,
ñÿéèðäÿðÿê äþðäíàëà; Ãà÷ûøûð, ýöëöøöðëÿð ùåé
äþðä òÿðÿôäÿ éåðëÿøäèðèëìèø. Äþðäòÿðÿôëè áà-
øåéïóð ÷àëà-÷àëà. ß.Úÿìèë. Î êèìäèð êè,
çàð. Äþðäòÿðÿôëè úèñèì (ôèãóð).
àòëàðû; ×àïàð áåëÿ äþðäíàëà. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
2. Äþðä òÿðÿôèí èøòèðàêû èëÿ îëàí, äþðä òÿðÿô
ÄÞÐÄÍßÔßÐËÈÊ á à õ äþðäàäàìëûã.
ö÷öí ìÿúáóðè îëàí. Äþðäòÿðÿôëè ìöãàâèëÿ.
ÄÞÐÄÎÕËÓ ñèô. Èêè úöò îõó îëàí. Äþðä-
Äþðäòÿðÿôëè ïàêò.
îõëó éöê âàãîíó.
ÄÞÐÄÒÎÍËÓÃ ñèô. Äþðä òîí àüûðëûüûíäà
ÄÞÐ-ÄÞØßÊ èñ. Éîðüàí-äþøÿê, éàòàúàã
îëàí. Äþðäòîíëóã éöê. // Äþðä òîí òóòàí. Äþðä-
ëÿâàçèìàòû. Áèð úèôò éàñòûã, áèð úèôò ìöòÿêêÿ,
òîíëóã éöê ìàøûíû.
áèð úèôò äþð-äþøÿê .. òÿäàðöê ýþðöëÿúÿêäèð.
ÄÞÐÄÖÍÚÖ 1. “Äþðä”äÿí ñûðà ñ. Äþðäöí-
Ð.ßôÿíäèéåâ.
úö ìÿðòÿáÿ. Äþðäöíúö ñèíèô. Àäûíà ùÿôòÿíèí
äþðäöíúö ýöíöäöð. – Ôèðèäóí äþðäöíúö ãàòäà
ÄÞÐÄÏßÐÄßËÈ ñèô. Äþðä ïÿðäÿäÿí, äþðä
ùèññÿäÿí èáàðÿò îëàí. Äþðäïÿðäÿëè òàìàøà
èøûãëû ïÿíúÿðÿëÿðè ýþñòÿðÿðÿê äåäè.. Ìèð Úÿëàë.
2. Á à õ
(ïéåñ).
äþðäöíúöñö.
ÄÞÐÄÖÍÚÖÑÖ àðà ñ. Áèð øåéè ñàéàðêÿí
ÄÞÐÄÏÈËËßËÈ ñèô. Äþðä ïèëëÿñè îëàí.
äþðäöíúöíö, íþâáÿ èëÿ ýÿëÿí äþðäöíúö øåéè
Äþðäïèëëÿëè ïèëëÿêÿí.
ýþñòÿðìÿê ö÷öí èøëÿäèëèð. Äþðäöíúöñö áó-
ÄÞÐÄÏÓÄËÓÃ ñèô. Äþðä ïóä àüûðëûüûíäà
äóð êè...
îëàí, éàõóä äþðä ïóä òóòàí. Äþðäïóäëóã êèñÿ.
ÄÞÐÄÖÇËÖ ñèô. ðèéàç. Äþðä öçö îëàí.
ÄÞÐÄÐßÃßÌËÈ ñèô. Äþðä ðÿãÿìäÿí
Äþðäöçëö úèñèì.
èáàðÿò îëàí.
ÄÞÐÄÉÀÍËÛ ñèô. Äþðä éàíû îëàí. Äþðä-
ÄÞÐÄÐßÍÝËÈ ñèô. Äþðä ðÿíýäÿ îëàí, äþðä
éàíëû úèñèì.
ðÿíýäÿ ÷ÿêèëìèø (÷àï îëóíìóø). Äþðäðÿíýëè
ÄÞÐÄÉÀØÀÐ, ÄÞÐÄÉÀØËÛ ñèô. Äþðä éàøû
ïëàêàò.
îëàí.
ÄÞÐÄÑÀÀÒËÛÃ ñèô. Äþðä ñààò äàâàì
ÄÞÐÄÉÅÐËÈ ñèô. Éàòìàã, éà îòóðìàã ö÷öí
åäÿí, äþðä ñààò âàõò òÿëÿá åäÿí. Äþðäñààò-
äþðä éåðè îëàí. Äþðäéåðëè êóïå. Äþðäéåðëè ëîæà.
ëûã òÿíÿôôöñ. Äþðäñààòëûã èø.
ÄÞÐÄÉÖÇÈËËÈÊ ñèô. Äþðä éöç èëè òàìàì
ÄÞÐÄÑßÑËÈ ñèô. Äþðä ñÿñëÿ èôà åäèëÿí,
îëìóø, öñòöíäÿí äþðä éöç èë êå÷ìèø, äþðä
äþðä ñÿñ ö÷öí éàçûëìûø. Äþðäñÿñëè õîð.
éöç èë ñöðÿí. Äþðäéöçèëëèê äþâð. // èñ. Äþðä
ÄÞÐÄÑßÒÙËÈ ñèô. Äþðä ñÿòùè îëàí, äþðä-
éöç èëëèê áèð äþâð, äþðä éöç èë ÿââÿë îëìóø
òÿðÿôëè.
áèð ùàäèñÿíèí èëäþíöìö. Ôöçóëèíèí àíàäàí
ÄÞÐÄÑÈÌËÈ ñèô. Äþðä ñèìè îëàí, äþðä
îëìàñûíûí äþðäéöçèëëèéè.
ñèìëÿ ÷àëûíàí. Äþðäñèìëè ìóñèãè àëÿòè.
ÄÞÐÄÉÖÇÖÍÚÖ “Äþðä éöç”äÿí ñûðà ñ.
ÄÞÐÄÑÈÍÈÔËÈ ñèô. Äþðä ñèíôè îëàí. Äþðä-
Äþðäéöçöíúö íþìðÿ.
ñèíèôëè ìÿêòÿá.
ÄÞØ èñ. 1. Áÿäÿíèí, áîéóíäàí ãàðûíà ãÿ-
ÄÞÐÄÒÀÊÒËÛ ñèô. ìóñ. Äþðä òàêòäàí èáà-
äÿð îëàí þí ùèññÿñè; êþêñ, ñèíÿ. Äþø ãÿôÿñè.
ðÿò îëàí, äþðä òàêò äàâàì åäÿí. Äþðäòàêòëû
Äþø ÿçÿëÿëÿðè. – ..Úèéÿð ñèíÿíèí è÷èíäÿ îëóð
ïàóçà (àðà).
êè, ãóòó êèìè øåéäèð. Îíóí ãàáàã òÿðÿôè äþø
ÄÞÐÄÒÀÐËÀËÛ ñèô. ê.ò. Äþðäòàðëàëûã ÿñà-
ñöìöéö âÿ ãàáûðüàëàðäûð. Ù.Çÿðäàáè. Àéíà
ñûíäà àïàðûëàí. Äþðäòàðëàëû ÿêèí.
èñëàã áàøûíû Àéàçûí äþøöíÿ ãîéäó. ß.Ìÿì-
ÄÞÐÄÒÀÐËÀËÛÃ èñ. ê.ò. ßêèí éåðèíèí
ìÿäõàíëû. // Áÿäÿíèí, úèéÿðëÿðèí âÿ öðÿéèí
(øóìóí) ìöÿééÿí àðäûúûëëûãëà ìöõòÿëèô áèò-
éåðëÿøäèéè ùÿìèí íàùèéÿ. Äþøö èëÿ äÿðèíäÿí
685
ÄÞØ
ÄÞØÄßÍ
íÿôÿñ àëìàã. – [ßââÿëèíúè àçàðëû:] ..Áàõ,
ðÿìäÿ ÿëëÿðè èëÿ þç ñèíÿëÿðèíÿ âóðìàã ìÿ-
ùÿðäÿíáèð äþøöìöí áóðàñûíäàí êè áèð àüðû
ðàñèìè. ßùâàëàò âàãå îëóð ìÿñúèääÿ, .. âàð-
òóòóð, äÿõè ãîéìóð íÿôÿñèìè àëûì. Ú.Ìÿì-
ëûëàð îòóðóáëàð ìèíáÿð éàíûíäà, ôÿãèð-ôöãÿ-
ìÿäãóëóçàäÿ. Äþø(öí)ÿ ñàëìàã – àøàüû
ðà äþø âóðóðëàð. Ì.ßëèéåâ. Äþøÿ ÷ÿêìÿê
ñàëëàìàã, óçàòìàã. ..Äÿðâèø áàøûíû äþøöíÿ
– þçöíÿ éàõûíëàøäûðìàã. Äþøö àòëàíìàã
ñàëûá, ãàøãàáàüûíû ãàðà áóëóä êèìè òþêöá,
– 1) òþâøöìÿê, ñèíÿñè òóòóëìàã. Ñÿëèì äþøö
áèð õåéëè çàìàíäàí ñîíðà óéãóäàí îéàíìûø
àòëàíà-àòëàíà (ç.) ðàéêîì êàòèáèíÿ øèêàéÿò-
øèð êèìè ñà÷ëàðûíû ñèëêÿëÿéèá, ãàøãàáàüûíû
ëÿíäè. Ñ.Ðÿùèìîâ; 2) ëîâüàëàíìàã; ÷îõ éåð-
éóõàðû ÷ÿêèá áàøëàäû. À.Äèâàíáÿéîüëó. // Àò
ñèç ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿê. Äþøö ýÿëìÿê –
âÿ ñ. ùåéâàíëàðûí áîéíó èëÿ ãàáàã àéàãëàðû-
1) äþø õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëìàã; 2) äþøö øèøìÿê,
íûí éóõàðûñû àðàñûíäàêû þí ùèññÿ. Àòûí äþøö.
èëòèùàá åòìÿê (ãàäûíëàðäà). Äþøöíÿ ÷ÿêìÿê
2. Ìÿìÿ, ÿìúÿê. Áèçÿ äþøëÿðèíäÿí ñöä
– 1) ãóúàãëàìàã; 2) ùèìàéÿ åòìÿê, ùèìàéÿñè
âåðÿí àíà; Áèçè òàïøûðìûøäûð Àçÿðáàéúàíà!
àëòûíà àëìàã, ñàõëàéûá áÿñëÿìÿê. Ìÿíèì
Ñ.Âóðüóí. Äþø âåðìÿê, äþøÿ ñàëìàã
ùÿìèøÿ ôèêðèì áó èäè êè, ãàðäàøûì îüëóíó
– ÿìèçäèðìÿê, ñöä âåðìÿê. Äþøäÿí àéûð-
äþøöìÿ ÷ÿêèì âÿ áèðúÿ íÿôÿð, ñèçäÿí àéûá îë-
ìàã – ñöääÿí àéûðìàã, ñöääÿí êÿñìÿê. [Òö-
ìàñûí, ãûçûìû äà îíà âåðèì. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
êÿç:] Ñöäÿìÿð òèôèëëÿðè äþøöìöçäÿí àéûðûðûã.
Äþøöíÿ äöøìÿê (éàòìàã) – õîøóíà ýÿë-
ß.ßáöëùÿñÿí. // Ìÿìÿëè ùåéâàíëàðäà: ÿì-
ìÿê, èøèíÿ ýÿëìÿê, öðÿéèíÿ éàòìàã, õîøëà-
úÿê, éåëèí. Ñàüûìäàí ÿââÿë èíÿéèí äþøöíö
ìàã. ..Òàðûí ÷àëäûüû ùàâà äþøöíÿ äöøìÿäè,
éàø äÿñìàëëà ñèëìÿê ëàçûìäûð.
ãûðìàíúûí ÷àëäûüû íÿâà äþøöíÿ äöøÿð, ÿë-
3. Ïàëòàðûí, êþéíÿéèí äþøö þðòÿí ùèññÿñè.
ëÿçèíÿíè ÿçáÿðäÿí îõóéàðñàí! ß.Ìÿììÿä-
Êþéíÿéèí äþøö. Äþø úèáè. – [Úàâàä] àéàüà
õàíëû. Äþøöíÿ âóðìàã (äþéìÿê) – ëîâüà-
ãàëõäû, éàðûìêöðêöíöí äþøöíö äöéìÿëÿäè.
ëàíìàã, þçöíö þéìÿê, þéöíìÿê. Àäûì ÷ÿ-
ß.Âÿëèéåâ.
êèëäèêúÿ åëäÿ, îáàäà; Äþøöìÿ äþéìÿäèì,
4. Äÿðèí, òÿïÿíèí éàìàúû. [Íÿáè] þçöíö
ëîâüàëàíìàäûì. Ñ.Ðöñòÿì. Äþøöíö ãà-
áèð äþøÿ âóðóá äöäöê ÷àëûðäû. “Ãà÷àã Íÿáè”.
áàðòìàã – ëîâüàëàíìàã, òÿøÿõõöñëÿíìÿê.
..Áèð äàüûí äþøöíäÿ, éîëóí ãûðàüûíäà áèð áþ-
äþø-äþøÿ: äþø-äþøÿ ýÿëìÿê – 1) ãàðøû-
éöê êþ÷ ýþðäöì. À.Äèâàíáÿéîüëó. Äþøëÿðäÿ
ëàøìàã, öç-öçÿ ýÿëìÿê, ãàáàã-ãàáàüà ÷ûõ-
äÿíèç êèìè äàëüàëàíàí éàøûë îòëàð .. îíóí
ìàã. [Ñëàâ÷èíñêè:] Áèç Íÿáèíè à÷ûãäà äþø-
êþíëöíÿ äÿðèí áèð ñåâèíú âåðèðäè. Ì.Ùöñåéí.
äþøÿ ýÿëìÿêëÿ òóòà áèëìÿéÿúÿéèê. “Ãà÷àã
5. Öìóìèééÿòëÿ, áèð øåéèí þíö, ãàðøûñû,
Íÿáè”. [Ïàøà:] ßýÿð áèçèì àøûãëà äþø-äþøÿ
ãàáàüû. Äþøöíÿ ãàòìàã – ãàáàüûíà ãàò-
ýÿëèá îíó áàüëàéà áèëñÿí, ñÿíè àçàä åäÿðÿì.
ìàã. Ãàòàðäû àò äþøöíÿ, áàõ, îíëàðûí úöì-
“Àøûã Ãÿðèá”; 2) äþéöøìÿê, ýöëÿøìÿê, ìö-
ëÿñèíè. Àøûã ßëè.
áàðèçÿíè ìÿðäúÿñèíÿ à÷ûã øÿêèëäÿ àïàðìàã.
6. Ùàôèçÿ, éàääàø ìÿíàñûíäà. Ùàìûñûíû
ßââÿëëÿð áåëÿéäè: äóðóá äþø-äþøÿ; ×ûõàðäû
äþøöíäÿí äåéèð. – [Ùöñåéíÿëè ÿìè] Òÿáðèçèí
äöøìÿíëÿð à÷ûã äþéöøÿ... Á.Âàùàáçàäÿ.
75 èëëèê òàðèõèíè äþøöíäÿ òîïëàìûøäû.
ÄÞØÀËÒÛ ñèô. Äþøöí àëòûíäà, àëò òÿðÿôèíäÿ
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
îëàí. Äþøàëòû äÿðè.
◊ Äþø ýÿðìÿê – þçöíö ãîðõìàäàí ãàáà-
ÄÞØÁÀÜÛ èñ. 1. Ãàäûíëàðûí ñèíÿëÿðèíÿ òàõ-
üà âåðÿðÿê ìÿðäúÿñèíÿ ãîðóìàã; ñèíÿ ýÿð-
äûãëàðû çèíÿò áàüû.
ìÿê, êþêñ ýÿðìÿê; ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìÿê.
2. Àòûí, óëàüûí äþøöíäÿí êå÷èá éÿùÿðè, ïà-
Îíóí ùÿð áàõûøûíäà ÷ÿêèëìÿç áèð ìöñèáÿòÿ
ëàíû ñàõëàéàí áàü. Äþøáàüû éÿùÿðè äàëà ýåò-
ãàðøû äþø ýÿðäèéè âÿ áóíäàí äà ìöäùèø áèð
ìÿéÿ ãîéìóð.
àüûðëûã ùèññ åòäèéè àéäûíúà ñåçèëèðäè.
ÄÞØ-ÁÀØ òîï. á à õ äþø 1 âÿ 2-úè ìÿíàëàð-
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äþø âåðìÿê – á à õ äþø
äà. Äþø-áàøû à÷ûã. Äþø-áàøûíû þðòìÿê.
ýÿðìÿê. Äþø âóðìàã – 1) ìÿú. ýöúöíö ñû-
– Äþø-áàø .. áèëèíìÿñÿ, ýþçÿ äÿéìÿñÿ, éàõ-
íàìàã, çîð ýÿëìÿê, ùÿìëÿ åòìÿê. ×àé ÿâ-
øûäûð. ß.ßáöëùÿñÿí.
âÿëúÿ ýöúöíö ñûíàéûðìûø êèìè áÿíäÿ áèð äþø
ÄÞØÄßÍ çÿðô ßçáÿðäÿí, ñèíÿäÿí, ùàôèçÿ-
âóðäó. ß.Âÿëèéåâ; 2) äèíäàðëàðûí ìÿùÿð-
äÿí, éàçûñûç. Äþøäÿí äåìÿê. Äþøäÿí îõóìàã.
686
ÄÞØÄßÉÌÈØ
ÄÞØßÌßËÈ
ÄÞØÄßÉÌÈØ ñèô. äàí. Ãóäóðìóø, ãûçìûø,
áÿíäëÿðè âàðäûð. Ù.Çÿðäàáè. Ïÿíúÿðÿäÿ èïÿê
éàðàëàíìûø.
ïÿðäÿ, äþøÿìÿäÿ õàëû éîõäóð. Ð.Ðçà. // Á à õ
ÄÞØßÊ èñ. Äàâàìëû ïàð÷àäàí ùàçûðëàí-
äþøÿíÿúÿê.
ìûø âÿ öçÿðèíäÿ éàòìàã ö÷öí è÷ÿðèñè éóí,
3. èñ. Êö÷ÿëÿðÿ äþøÿíìèø äàø âÿ ñ. // Äàø
ïàìáûã âÿ ñ. éóìøàã øåéëÿ äîëäóðóëìóø óçóí
âÿ ñ. äþøÿíìèø êö÷ÿ.
éàñòû êèñÿ. [Äÿðâèø:] ..Ýþé îò äþøÿéèì, ãàðà
ÄÞØßÌß2 èñ. àøï. Ïëîâóí àëòûíà ãîéóëóá
äàø éàñòûüûì, åíëè éàðïàãëàð éîðüàíûì èäè.
áèøèðèëÿí ÿò, êèøìèø âÿ ñ.-äÿí èáàðÿò ãàðà
À.Äèâàíáÿéîüëó. // Äþøÿêúÿ. [Õóäàéàð áÿé]
(õóðóø). Ïëîâóí äþøÿìÿñè.
÷îõ òÿÿúúöá åëÿäè êè, ùàìàí ýþðäöéö ãîúà
ÄÞØßÌßÊ ô. 1. Ñàëìàã, ñÿðìÿê, áèð øåé-
êèøè ÿéëÿøèá éóõàðû áàøäà äþøÿéèí öñòÿ.
ëÿ öñòöíö þðòìÿê. [Úàùàíýèð áÿé:] Èëäûðûì,
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Àðâàä êèøèíè ýþòöðöá
ñÿí äÿ éàïûíúûëàðû äþøÿ éåðÿ... Í.Âÿçèðîâ.
ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäà äþøÿéèí öñòÿ îòóðòäó.
Òÿðýöë ãàçàíûí àëòûíäà îä éàíäûðäû, ñàìî-
×ÿìÿíçÿìèíëè. [Äèëáÿðèí] éàøû éöçö ÷îõäàí
âàðà êþç ñàëäû, ìàñàíûí öñòöíÿ öòöëÿíìèø àü
þòìöø ãîúà íÿíÿñè Ùÿúÿð èñÿ äþøÿê öñòöíäÿ
ñöôðÿ äþøÿäè. ß.Âÿëèéåâ. // Éåðÿ õàë÷à, ïàëàç,
îòóðàðàã éóí äàðàéûðäû. ß.Ñàäûã.
ùÿñèð âÿ ñ. ñàëìàã. Åâè äþøÿìÿê. Îòàüû äþ-
◊ Äþøÿêäÿ éàòìàã ìÿú. – õÿñòÿ îëìàã,
øÿìÿê. – ..Îíëàð äà äóðóá, ìÿíèì éàíûìäà
õÿñòÿëÿíìÿê. Èìàìâåðäè áàáà äþøÿêäÿ éàòûð-
øåéëÿðèíè à÷ûá åâè äþøÿìÿéÿ áàøëàäûëàð.
äû, àçàðäàí ÷îõ çÿèô äöøìöøäö. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ùÿéÿòäÿ òîéõàíà òèêèá, õàëû,
ÄÞØßÊÀÜÛ èñ. Äþøÿéèí öñòöíäÿí ñàëûíàí
õàë÷à, ïàëàç, ôÿíÿð òàíûø åâëÿðäÿí éûüûá òîé-
àü; ìÿëÿôÿ. [Èñìàéûëçàäÿ] íàçèê éóí éîð-
õàíàíû äþøÿðëÿð. Ð.ßôÿíäèéåâ. // Ãîéìàã.
üàíëàðû ãàëäûðûá áèð-áèð äþøÿêàüûëàðûíà
Ðöõñàðÿ úàâàá âåðìÿäÿí ÷àðïàéûéà éàõûíëà-
áàõäû.. Ì.Ùöñåéí. [Ãÿðÿíôèë] ÷àðïàéûéà
øûá áàíêàëàðû áèð-áèð Ñöáùàíâåðäèçàäÿíèí
òÿçÿ äþøÿêàüû ÷ÿêäè. È.ßôÿíäèéåâ.
êöðÿéèíèí î áèðè éàðûñûíà äþøÿäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÞØßÊÀÜÛËÛà ñèô. Äþøÿêàüû ö÷öí éàðà-
2. ìÿú. äàí. Âóðìàã, äþéìÿê, ÷ÿêìÿê.
éàí; ìÿëÿôÿëèê. Äþøÿêàüûëûã êÿòàí.
Ôÿððàø ñàüà-ñîëà ÷óáóãäàí äþøÿéèðäè.
ÄÞØßÊÚß èñ. Öñòöíäÿ áèð àäàì îòóðìàã
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ö÷öí êè÷èê äþøÿê. Åâèí éóõàðû áàøûíäà óøàã-
3. ìÿú. äàí. Áÿðê òÿíãèä åòìÿê. Ìöøàâè-
ëàðûí àòàñû ö÷öí õöñóñè äþøÿêúÿ ñàëûíàðäû.
ðÿäÿ îíà éàìàí äþøÿäèëÿð. È.ßôÿíäèéåâ.
Ù.Ñàðàáñêè. Ýþé äþøÿêúÿ öñòöíäÿ ÷þìÿëèá
4. ìÿú. äàí. Äåìÿê, ñþéëÿìÿê (äöøöí-
îòóðàí àðàã÷ûíëû ìîëëà úÿëä àéàüà ãàëõûá
ìÿäÿí, ôèêèðëÿøìÿäÿí), äàíëàìàã. Àüçûíà
ÿììàìÿñèíè áàøûíà ãîéäó. Ìèð Úÿëàë.
ýÿëÿíè äþøÿìÿê. – Ìÿøÿäè Ãóëàì ìÿëóìàò
ÄÞØßÊËÈÊ ñèô. Äþøÿê ö÷öí éàðàéàí.
âåðìÿê èñòÿéÿí Úàâàùèðèí ñþçöíö êÿñèá, äþ-
Äþøÿêëèê éóí.
øÿìÿéÿ áàøëàäû. Ò.Ø.Ñèìóðã. // ×îõ äàíûø-
ÄÞØßÊÖÇÖ á à õ äþøÿêàüû. Òÿçÿ äþøÿê-
ìàã, óñàíäûðàúàã äÿðÿúÿäÿ äàíûøìàã, äóð-
öçö ýÿòèðèá áó äÿì; Àíàì ÷àðïàéûäà éåð à÷äû
ìàäàí äàíûøìàã (áÿçÿí “úÿìäÿéèíÿ”, “ãà-
ìÿíÿ. Ç.Õÿëèë.
áûðüàñûíà” ñþçëÿðè èëÿ). [Áöðúÿëèéåâ:] Áó ãîúà
ÄÞØßÊÖÇÖËÖÊ ñèô. Äþøÿêöçö ö÷öí éà-
áèçÿ ëåêñèéà à÷ûá, ùåé äþøÿéèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ðàéàí. Äþøÿêöçöëöê ïàð÷à.
5. ìÿú. âóëã. Àúýþçëöêëÿ, èøòàùà èëÿ, äî-
ÄÞØßËÈ ñèô. Äþøÿíìèø, ôÿðø ñàëûíìûø,
éóíúà éåìÿê. Õàíûì ýöíäÿ ö÷ éîë ïëîâ äþ-
ìöõÿëëÿôàòëû; ñÿëèãÿëè. Äóðíà áàúûíûí êÿíä-
øÿéèð. ×îáàí ßôãàí.
äÿ ýöçÿðàíû áàáàò îëñà äà, áó úöð éåíè ìÿ-
ÄÞØßÌßËÈ1 ñèô. Äþøÿìÿñè îëàí, öñòö áèð
äÿíè ãàéäàäà, äþøÿëè åâäÿ èëê äÿôÿ éàøàìà-
øåéëÿ äþøÿíìèø, þðòöëìöø. Äþøÿìÿëè åâ. Äàø
üà áàøëàéûðäû. ß.Ñàäûã.
äþøÿìÿëè êö÷ÿ. Òàõòà äþøÿìÿëè åéâàí. – ..Ýåúÿ
ÄÞØßÌß1 1. “Äþøÿìÿê”äÿí ô.èñ.
èäè, åâ ñàùèáèíèí ãûçû äàø äþøÿìÿëè õèéàáàíëà
2. èñ. Îòàüûí âÿ ñ.-íèí àëò òÿðÿôèíè þðòÿí
ýÿëèá îäóí àíáàðûíäàí îäóí ýþòöðìÿê èñòÿ-
òàõòà, òîðïàã âÿ ñ. Îòàüûí äþøÿìÿñè. Òîðïàã
éèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ìÿùáóñëàð ñåìåíò äþ-
äþøÿìÿ. Ïàðêåò äþøÿìÿ. Êÿðïèú äþøÿìÿ. Ìÿð-
øÿìÿëè äàëàíà éûüûëäûëàð. Ìèð Úÿëàë.
ìÿð äþøÿìÿ. – Áó èáàäÿòýàùûí çÿìèíè, éÿíè
ÄÞØßÌßËÈ2 ñèô. àøï. Äþøÿìÿäÿí èáàðÿò
äþøÿìÿñè áèð íå÷ÿ ãàòäûð âÿ äÿðéà òÿðÿôäÿí
ãàðàñû (õóðóøó) îëàí. Äþøÿìÿëè àø.
687
ÄÞØßÌßËÈÊ
ÄÞØËßØÌßÊ
ÄÞØßÌßËÈÊ1 ñèô. Äþøÿìÿéÿ éàðàéàí.
íà) äöøöá éàëâàðìàã. Ìÿí àøûã, àüëà áàðû;
Äþøÿìÿëèê òàõòà.
Ýþçëÿðèì, àüëà áàðû! Àéðûëûã éÿãèí îëäó;
ÄÞØßÌßËÈÊ2 ñèô. Äþøÿìÿ ö÷öí éàðàðëû.
Éàð, äþøÿí, àüëà áàðû. Ñàðû Àøûã.
Äþøÿìÿëèê ÿò.
3. ò-ëè. äàí. “Öñòÿ”, “öñòöíÿ” ñþçëÿðè èëÿ
ÄÞØßÌßÏËΠèñ. àøï. Ãàðàñû äþøÿìÿäÿí
– àúýþçëöêëÿ, èøòàùà èëÿ éåìÿéÿ áàøëàìàã.
èáàðÿò ïëîâ. – Éîëäà ìÿøÿäèíèí éàäûíà äöøäö
Ìîëëà, ùÿð÷èáàäÿáàä äåéèá, ýèðèð äöêàíà, áèð
êè, ñöáù ö÷ ýèðâÿíêÿ ÿò àëûá âÿ ñèôàðèø åäèá-
òÿðÿôäÿí äþøÿíèð ùàëâàíûí öñòöíÿ. “Ì.Í.ëÿ-
äèð êè, ÿòè àáýóøò áèøèðèá ýöíîðòà óøàãëàð ñó-
òèô.”. [Øàùãóëó:] Äöéö ÿëäÿ, éàü ÿëäÿ, àüàëà-
éóíà ÷þðÿê äîüðàéûá éåñèíëÿð âÿ ÿòèíè ñàõëà-
ðû âåð éóõóéà äþøÿí ïëîâ öñòÿ. Í.Âÿçèðîâ.
éûá àõøàìà äþøÿìÿïëîâ áèøèðñèíëÿð. ß.Ùàã-
4. ò-ñèç. äàí. Ãà÷ìàã, ýåòìÿê, éöéöðìÿê
âåðäèéåâ.
ìÿíàñûíäà. Àäàìëàð ïèéàäà, úåéðàíûí äà-
ÄÞØßÌßÑÈËßÍ èñ. 1. Äþøÿìÿíè ñèëèá òÿ-
ëûíäàí äþøÿíäèëÿð. Ìèð Úÿëàë.
ìèçëÿìÿê ö÷öí åëåêòðèê øîòêàñû. [Àçÿð:] Äþ-
ÄÞØßÍÌÈØ 1. “Äþøÿíìÿê”äÿí (1 âÿ 2-úè
øÿìÿñèëÿí, ïàëòàðéóéàí, åëåêòðèê ÷àéíèêè, ðà-
ìÿíàëàðäà) ô.ñèô. Îðàäà ÷îúóüóí óçàíìûø
äèî – ùàìûñûíäàí áàøûì ÷ûõûð. Ì.Èáðàùèìîâ.
îëäóüó éàòàúàãäàí âÿ éåðÿ äþøÿíìèø úûðûã-
2. Äþøÿìÿíè ñèëèá òÿìèçëÿìÿêëÿ ìÿøüóë
úûðûã ïàð÷à ïàëàçëàðäàí áàøãà àðòûã áèð øåé
îëàí àäàì.
ýþçÿ ÷àðïìûðäû. Ò.Ø.Ñèìóðã. Ãàäèð .. éàñòû
ÄÞØßÌßÑÖÐÒßÍ
á à õ äþøÿìÿñèëÿí
äàø äþøÿíìèø ùÿéÿòÿ ÷ûõàðàã ÿçàçèë ßìèíÿ-
2-úè ìÿíàäà.
íèí ÿìðèíè éåðáÿéåðëè èúðà åòìÿéÿ áàøëàäû.
ÄÞØßÍßÚßÊ èñ. 1. Éåðÿ äþøÿíèëÿí, ñàëû-
ß.ßáöëùÿñÿí.
íàí ùÿð øåé (õàë÷à, ïàëàç âÿ ñ.). Îòàãäà áîë
2. ñèô. Þðòöëìöø. Èðè êÿëÿ-êþòöð ÿòÿêëÿðè
äþøÿíÿúÿê âàð.
ãàðàòèêàí êîëëàðû èëÿ äþøÿíìèø äàüëàð àðà-
2. Á à õ äþøÿíÿê.
ñûíäàí éóõàðû ãàëõäûãúà òÿáèÿò âÿ ùàâà áö-
ÄÞØßÍßÚßÊËÈ á à õ äþøÿíÿêëè.
òöí áàøãàëàøûð. À.Øàèã.
ÄÞØßÍßÊ èñ. Éåðÿ, àëòà ñàëûíà áèëÿúÿê
ÄÞØßÍÒÈ èñ. Äþøÿíèëÿí ùÿð ùàíñû áèð øåé.
ùÿð øåé. Ùÿñèð äþøÿíÿê. Êöëÿø äþøÿíÿê. Ìàë-
Îòàã äþøÿíòèñè.
ãàðàíûí äþøÿíÿéè âàõòûíäà âÿ ìöíòÿçÿì ñó-
ÄÞØßÒÄÈÐÈËÌß “Äþøÿòäèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ðÿòäÿ äÿéèøäèðèëìÿëèäèð.
ÄÞØßÒÄÈÐÈËÌßÊ “Äþøÿòäèðìÿê”äÿí
ÄÞØßÍßÊËÈ ñèô. Äþøÿíìèø, ìöõÿëëÿôàò-
ìÿúù.
ëà òÿúùèç îëóíìóø, ñÿëèãÿéÿ ñàëûíìûø, áÿ-
ÄÞØßÒÄÈÐÌß “Äþøÿòäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
çÿíìèø. Ãîé îòóðñóí äþøÿíÿêëè îòàãäà; Òåë-
ÄÞØßÒÄÈÐÌßÊ “Äþøÿòìÿê”äÿí (1-úè
ëè áèð ýÿëèíèí ãîíàüûéàì ìÿí. Àøûã Ðÿúÿá.
ìÿíàäà) èúá. Ñÿí, Ñÿíÿì, áîø îòàüû äþøÿò-
ÄÞØßÍÈËÌß “Äþøÿíèëìÿê”äÿí ô.èñ.
äèð, îòóð îðàäà. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÄÞØßÍÈËÌßÊ ìÿúù. á à õ äþøÿíìÿê
ÄÞØßÒÌß “Äþøÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
1-úè ìÿíàäà.
ÄÞØßÒÌßÊ èúá. Äþøÿíÿê ñàëäûðìàã.
ÄÞØßÍÌß “Äþøÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
Áþéöêõàíûì ãîíàã îòàãëàðûíû äþøÿäèá çèíÿò
ÄÞØßÍÌßÊ 1. ìÿúù. Ñÿðèëìÿê, ñàëûíìàã,
âåðäèðìèøäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ñþéöä àüàúûíûí
öñòöíÿ ñàëûíìàã. Ðÿõòõàáû äþøÿíäè, éàòäû
êþëýÿñèíÿ áèð ïàëàç äþøÿäèá îðàäà ðàùàòëàí-
ùÿðèô; Ýöíáÿýöíäÿí âöúóäó îëäó çÿèô.
äûì. Ñ.Ùöñåéí.
Ñ.ß.Øèðâàíè. Ùÿéÿòäÿ ïàëàç äþøÿíèá ñàìî-
ÄÞØßÉÀÒÀÍ ñèô. Öðÿéÿéàòàí, õîøàýÿëÿí,
âàð ãóðóëìóøäó. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Äþøÿíäè
õîøëàíûëàí, úàçèáÿëè. Äþøÿéàòàí áèð øåé.
ñöôðÿ éåðÿ, õîí÷åéè-ïèëîâ ýÿëäè; Ãàðûíëàð
ÄÞØËßÌß “Äþøëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
îëäó ÷ûðàüàí î äàäëû íåìÿòëÿ. Ì.Ìþúöç.
ÄÞØËßÌßÊ ô. 1. Äþøö èëÿ èòÿëÿìÿê, äþø
Ìàüàðàíûí è÷è éóìøàã àüàú ãàáûãëàðû èëÿ
âóðìàã. Úöúÿëÿð áèð-áèðèíè äþøëÿéÿðÿê
äþøÿíìèøäè. À.Øàèã.
ñÿïäèéèì äÿíè äèìäèêëÿðäè. À.Øàèã.
2. ò-ñèç. Ñÿðÿëÿíìÿê, éåðÿ ñÿðèëìÿê, éà-
2. Äþøöíäÿí, éàõàñûíäàí éàïûøìàã.
éûëìàã, óçàíìàã. [Ãèâàìè:] Íèçàìè þçýÿ
ÄÞØËßØÌß “Äþøëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
âàõò áó àüàúûí êþëýÿñèíÿ äþøÿíèá àõøàìà
ÄÞØËßØÌßÊ ãàðø. Öç-öçÿ âóðóøìàã,
êèìè éàçàðäû.. Ì.Ùöñåéí. // Òîðïàüà (àéàüû-
ñàâàøìàã, äþø-äþøÿ ýÿëìÿê, ÿëáÿéàõà îë-
688
ÄÞØËÖ
ÄÞÂËßÒ
ìàã, ìöáàðèçÿ åòìÿê. Î, ìöòëÿãà Äÿìèðîâ-
äöçö; Àäàì âàð äþøöðÿð ýöëö, íÿðýèçè. Àøûã
ëà öç-öçÿ ýÿëìÿëè èäè, îíñóç äà îíó áó àðà-
Àááàñ.
äà ñàéìàéàí àäàìëà èñòÿð-èñòÿìÿç äþøëÿø-
ÄÞØÖÐÖËÌß “Äþøöðöëìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿëè èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÞØÖÐÖËÌßÊ ìÿúù. Éûüûëìàã, òîï-
ÄÞØËÖ ñèô. 1. Äþøö åíëè âÿ èðè îëàí. Äþøëö àò.
ëàíìàã.
2. ìÿù. äàí. Ãî÷àã, ãîðõìàç, äèêáàø. Î,
ÄÞØÖÉÀÑÒÛ ñèô. Äþøö éàñòû îëàí, äþøö
éàõøû áèëèðäè êè, Ãÿùðÿìàí ìÿêòÿá óøàãëàðû-
èíêèøàô åòìÿìèø.
íûí äþøëöñö âÿ ùàçûðúàâàáûäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÞØÖÇßÈÔ ñèô. Úèéÿðëÿðè çÿèô, úèéÿðëÿðè
ÄÞØËÖÊ èñ. 1. Ïàëòàðû òÿìèç ñàõëàìàã ö÷öí
ñàüëàì îëìàéàí. Äþøöçÿèô àäàì.
öñòäÿí ýåéèëÿí ãîëñóç þíëöê. Äÿëëÿê äþøëö-
ÄÞÂËßÒ1 èñ. [ÿð.] Þëêÿíèí ùàêèì ñèíôè-
éö. Äþøëöéöí ÿòÿéè. Óøàã äþøëöéö. – Ðåñòîðàí
íèí, ìþâúóä èäàðÿ öñóëóíó ãîðóìàã âÿ áàø-
ñàùèáè äÿ áàøûíäà àðàã÷ûí, äþøöíäÿ äþøëöê
ãà ñèíèôëÿðèí ìöãàâèìÿòèíè àðàäàí ãàëäûð-
êöðÿíèí àðõàñûíäà äóðóá, .. õþðÿêëÿðè ÷ÿêèá
ìàã ìÿãñÿäèíè äàøûéàí ñèéàñè òÿøêèëàòû, ùà-
âåðèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Óñòà Àüàáàëà] úÿëä
áåëÿ áó úöð ñèéàñè òÿøêèëàòû îëàí þëêÿíèí þçö.
÷ÿðìÿéè òóëëàéûá, äþøëöéö äþøöíäÿí ãîïàðò-
Äþâëÿò ùöäóäëàðû. Äþâëÿò ãóðóëóøó. Äþâëÿò
äû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ãÿðÿíôèë õàëà êå÷ÿí èë òèê-
èäàðÿëÿðè. Äþâëÿò ýåðáè. Éàõøû êè, ùþêóìÿò,
äèðäèéè ÷èò äþøëöéö èëÿ éàïûøûá, ãàçàíû éåðÿ
éàõøû êè, äþâëÿò; Éåíÿ ñàùèá äóðóð àòûëìûø-
äöøöðäö. ß.Âÿëèéåâ.
ëàðà!.. Á.Âàùàáçàäÿ.
2. ßñàñÿí áÿäÿíèí äþø ùèññÿñèíè þðòìÿê
ÄÞÂËßÒ2 èñ. [ÿð.] Ñÿðâÿò, ìàë, ìöëê, ïóë
ö÷öí àëòäàí ýåéèëÿí ãîëñóç ïàëòàð.
âÿ á. ìàääè íåìÿòëÿðèí ìÿúìóñó. Ìÿýÿð àç-
ÄÞØËÖÊËÖ ñèô. Äþøëöê ýåéìèø. Äþøëöêëö
äûð áó õàëãäà äþâëÿò? ×îõäó äþâëÿò âÿ ëåéê
àøïàç. – Èêè íÿôÿð àü äþøëöêëö ýÿíú ãûç íþì-
éîõ ùèììÿò. Ñ.ß.Øèðâàíè. ..Ùåéäÿð àòàñûíûí
ðÿ ö÷öí êàüûç äîüðàéûðäû. Ìèð Úÿëàë.
äþâëÿòèíÿ òÿê îëäó ìàëèê âÿ èøè, ýÿëäèêúÿ áàø-
ÄÞØÎÒÓ èñ. áîò. Áîðóâàðè ÷è÷ÿêëÿðè îëàí
ëàäû òÿðÿããè åòìÿéÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
÷îõèëëèê îò áèòêèñè.
[Óüóð:] Ìÿí äþâëÿò îíà äåéèðÿì êè, ãûçûë çÿ-
ÄÞØÖÀ×Ûà ñèô. âÿ çÿðô Ñèíÿñè à÷ûã. Áó
ìèëÿðè äÿðéà êèìè äàëüà âóðóá ùÿéàòû þç
ýåúÿ Ìàøî Ñîíàíûí éàòàúàã îòàüûíà ýÿëèá
àüóøóíà àëñûí. È.ßôÿíäèéåâ.
îíó äþøöà÷ûã éàòìûø ýþðäö. Í.Íÿðèìàíîâ.
◊ Äþâëÿò ùöãóãó – þëêÿíèí èúòèìàè âÿ
ÄÞØÖÄÎËÓÑÓ çÿðô, äàí. Öðÿéèíè áîøàë-
äàðàã; ÷îõëó, ÿòðàôëû. Ìåìàð èëê ãÿëÿáÿäÿí
äþâëÿò ãóðóëóøóíó, äþâëÿò îðãàíëàðûíûí òÿø-
äþøöäîëóñó ìÿëóìàò âåðèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
êèëàò ñèñòåìè âÿ ïðèíñèïëÿðèíè, ùÿì÷èíèí äþâ-
ëÿò äàõèëèíäÿ âÿòÿíäàøëàðûí ùöãóã ãàéäàëà-
ÄÞØÖÃÀÐÀ ñèô. Äþø òÿðÿôè, äþøö ãàðà
îëàí. Äþøöãàðà ãóø.
ðûíû òÿñáèò åäÿí ùöãóã íîðìàëàðûíûí ìÿú-
ÄÞØÖÎÄËÓ ñèô. Öðÿéèíäÿ ÷îõëó äåéèëÿñè
ìóñó. Äþâëÿò èìòàùàíëàðû – àëè âÿ îðòà èõ-
ñþçö îëàí, öðÿéè ñþçëÿ äîëó îëàí.
òèñàñ ìÿêòÿáëÿðèíäÿ áóðàõûëûø èìòàùàíëàðû.
ÄÞØÖÐÌß “Äþøöðìÿê”äÿí ô.èñ.
Äþâëÿò ãóøó – 1) íàüûëëàðäà: ÿôñàíÿâè âÿ
ÄÞØÖÐÌßÊ ô. Òîïëàìàã, úÿì åòìÿê,
ìþâùóìè áèð ãóøäóð êè, ïàäøàù ñå÷èëÿí çàìàí
éûüìàã, éûüûøäûðìàã. Äÿðâèø Ìÿñòÿëèøàù
ó÷óðäóëóð âÿ ùÿð êèìèí áàøûíà ãîíñàéäû,
úÿëä òàõòà ïàð÷àëàðû äþøöðöá, òþêöá õóðúó-
îíó ïàäøàù åäÿðëÿðìèø. Äÿëè áàøûíà äþâëÿò
íà, àòûð ÷èéíèíÿ, ýèðèð éöêöí ãàáàüûíäàí àñû-
ãóøó. (Àòà. ñþçö); 2) áÿõò, òàëå, ñÿàäÿò ðÿì-
ëàí ïÿðäÿíèí äàëûñûíà, ýèçëÿíèð. Ì.Ô.Àõóíä-
çè. Î, áèð äþâëÿò ãóøóäóð êè, ùÿð åéâàíà ó÷óá
çàäÿ. Øÿðãëè óøàãëàð .. ãàïû-áàúàíûçäà
ãîíìàç. Ñ.Âóðüóí. Äþâëÿòèí(èç)äÿí êþùí.
êîíñåðâ ãóòóëàðû, ïàïèðîñ êþòöêëÿðè äþøöðìÿê
– ñàéÿí(èç)äÿ, ùèìàéÿí(èç)äÿ, èëòèôàòûí(ûç)-
èñòÿìÿéèð. Î.Ñàðûâÿëëè. // Éûüìàã, äÿðìÿê,
äàí ìÿíàñûíäà ùþðìÿò, åùòèðàì, òÿâàçþ èôà-
äÿðèá òîïëàìàã. Áèð òÿðÿôäÿí äÿ ãàäûíëàð,
äÿñè. Äþâëÿòèíäÿí ïèñ äåéèëÿì. – Äþâëÿòèí-
÷îúóãëàð îòëàðûí àðàñûíäàí ÷èéÿëÿê äþøöðöá
äÿí éåòäèê íàíö íàìÿéÿ; Äöøäöì èíäè úàä âÿ
îðàäà-áóðàäà ãóðóìóø îòëàðäàí ãîòìàí
ãàòûã éåìÿéÿ. Ì.Â.Âèäàäè. [Ìÿøÿäè Èáàä:]
âóðóðëàð. À.Øàèã. Ñàäÿ áèéàíëàðäàí äþøöðöá
Ñÿíèí äþâëÿòèíäÿí êåôèì ÷îõ êþêäöð. Ö.Ùà-
äÿðäèê. Ñ.Âóðüóí. Àäàì âàð äîëàíàð ñÿùðàíû,
úûáÿéîâ.
689
ÄÞÂËßÒÈ
ÄÞÂÐ
ÄÞÂËßÒÈ ñèô. [ÿð.] Äþâëÿòÿ àèä, äþâëÿòÿ
ÄÞÂËßÒÏßÐßÑÒËÈÊ èñ. Âàðëàíìàüà,
ìÿõñóñ. Çåéíàë äþâëÿòè ìöÿññèñÿëÿðèí áèðèí-
äþâëÿòëÿíìÿéÿ úàí àòìà.
äÿ îðòà áèð âÿçèôÿ äàøûéûðäû. Ñ.Ùöñåéí. // Äþâ-
ÄÞÂËßÒÑÈÇ ñèô. Äþâëÿòè, ñÿðâÿòè îëìàéàí.
ëÿò ö÷öí, äþâëÿò íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí ÿùÿ-
ÄÞÂËßÒÑÈÇËÈÊ èñ. Äþâëÿòè, ñÿðâÿòè îë-
ìèééÿòè îëàí. Äþâëÿòè ìÿñÿëÿ. // Äþâëÿò òÿ-
ìàìà.
ðÿôèíäÿí ýþðöëÿí. Äþâëÿòè òÿäáèðëÿð.
ÄÞÂÐ1 èñ. [ÿð.] 1. Äîëàíìà, ùÿðëÿíìÿ,
ÄÞÂËßÒËßÍÄÈÐÌß
“Äþâëÿòëÿíäèð-
ôûðëàíìà; áèð øåéèí þç îõó ÿòðàôûíäà ùÿðÿêÿ-
ìÿê”äÿí ô.èñ.
òè. Äþâð åòìÿê – 1) áèð øåéèí ÿòðàôûíäà
ÄÞÂËßÒËßÍÄÈÐÌßÊ ô. Äþâëÿòëè åò-
ùÿðëÿíìÿê, ôûðëàíìàã, äþâðÿâè ùÿðÿêÿò åò-
ìÿê, äþâëÿò ñàùèáè åòìÿê, âàðëàíäûðìàã,
ìÿê. Ùÿëÿ äàí óëäóçó áàòìàéûá, ÿðøè-ôÿëÿê-
ñÿðâÿòëÿíäèðìÿê, äþâëÿòèíè äàùà äà àðòûðìàã.
äÿ þç äþâðöíö åäèðäè. À.Äèâàíáÿéîüëó.
ÄÞÂËßÒËßÍÌß “Äþâëÿòëÿíìÿê”äÿí
Ùÿðëÿíèá äþâð åäÿí éåðëÿð, ôÿëÿêëÿð; Áó ñÿñè
ô.èñ.
ùÿð çàìàí åøèäÿúÿêëÿð. Ì.Ðàùèì. // Äîëàø-
ÄÞÂËßÒËßÍÌßÊ ô. Äþâëÿò ñàùèáè îë-
ìàã, äîëàíìàã, ýÿçìÿê. Áàçàðû äþâð åäèá
ìàã, äþâëÿòëè îëìàã, çÿíýèíëÿøìÿê, âàðëàí-
ìÿíçèëÿ ãàéûäàí çàìàí þâðÿòÿ ðàñò ýÿëäèì..
ìàã. [Íèéàç:] Êàñûá äþâëÿòëÿíÿíäÿ þçöíÿ
Í.Âÿçèðîâ; 2) äþâðÿ âóðìàã. Ùóìàé êèìè
õîøáÿõò äåéÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Äöíÿíêè âÿ
äþâð åäÿðÿì ùàâàäà; Áàáàì þëäö, éåòèì ãàë-
áóýöíêö ùÿðÿêÿòè äþâëÿòëÿíìÿê éîëóíäà Àë-
äûì éóâàäà. Ãóðáàíè. ..Òàüû ÿìè êèìè ãóøó
ëàùãóëóíóí ùå÷ íÿäÿí ÷ÿêèíìÿéÿúÿéèíè ñö-
àüàúà áóðàõûá ÷àüûðìàüà úöðÿò åäÿ áèë-
áóò åäèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí. Î ñààò àòàñû äþâ-
ìèðäèì. Ãîðõóðäóì êè, äþâð åäèá ùàâàéà
ëÿòëÿíÿð, îíó ùþðìÿò, åùòèðàìëà áó ìÿêòÿáÿ
ãàëõñûí, òóòà áèëìÿéèì.
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ;
ãÿáóë åëÿéÿðëÿð. Ñ.Ðÿùìàí.
3) äþâðàí åòìÿê, äþâðÿâè øÿêèëäÿ ùÿðÿêÿò åò-
ÄÞÂËßÒËÈ ñèô. Áþéöê ìöëê âÿ ñÿðâÿòÿ
ìÿê. Äÿðéà âÿ ãåéðè éåðëÿðäÿ ìþâúóä îëàí
ñàùèá îëàí, ÷îõ âàðëû; ñÿðâÿòäàð, çÿíýèí.
ñóëàð äàèìà áóõàð îëàðàã äþâð åäÿí ùàâàéà
Íÿèíêè Íàìÿëñÿì ìÿùÿëëÿñèíäÿ, áÿëêÿ áöòöí
ãàðûøûð, éóõàðû ãàëõûð, áóëóä âÿ äóìàí îëóð.
êÿíääÿ, óéåçääÿ äÿõè áóíäàí äþâëÿòëè, çÿí-
Ù.Çÿðäàáè; 4) éàøàìàã, äþâðàí ñöðìÿê.
ýèí àäàì òàïûëìàçäû. Í.Íÿðèìàíîâ. // Èñ.
Çèìèñòàíäà äþâð åäÿðäèí; Éàç, áàùàðà áî-
ìÿíàñûíäà. Äþâëÿòëèéÿ éàëòàãëàíà áèëìÿðÿì;
éàí, êþíöë! “Êîðîüëó”; 5) ìÿú. äöç ýÿëìÿê,
Ãÿìëè èêÿí éàëàí éåðÿ ýöëìÿðÿì. Ì.ß.Ñàáèð.
ìöâàôèãÿò åòìÿê. Äþâð ãûëìàã êëàñ. – á à õ
[Ñèòàðÿíèí] ìÿðùóì àòàñû Áàêûíûí ìÿðóô âÿ
äþâð åòìÿê 5-úè ìÿíàäà. Ôÿëÿê, ìóðàäûì
òàíûíìûø áèð äþâëÿòëèñè èäè. Ñ.Ùöñåéí.
èëÿ äþâð ãûëìàäûí áèð ýöí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÄÞÂËßÒËÈËÈÊ èñ. Äþâëÿòëè àäàìûí âÿ-
Äþâð âóðìàã – á à õ äþâðÿ âóðìàã (“äþâ-
çèééÿòè; âàðëûëûã, çÿíýèíëèê, ïóëëóëóã, ÷îõëó
ðÿ”äÿ). [Àüúà õàíûì] áèð-èêè äþâð âóðàí-
ìàë âÿ ïóë ñàùèáè îëìà. Èíäè äöíéàäà ãàéäà
äàí ñîíðà, Ãàðàúà ãûçû ÷àüûðäû, î äà äÿðùàë
áåëÿäèð êè, áèðèñè óúàäàí àë÷àüà åíÿ, äþâëÿò-
ñû÷ðàéûá îðòàëûüà ýèðäè. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Äþâ-
ëèëèêäÿí êàñûáëûüà äöøÿ, ñþùáÿòè ùÿìèøÿ àïà-
ðÿ ÷ûõìàã – ýÿçìÿê, ýÿçèøìÿê, äîëàíìàã,
ðûá ÷ûõàðäàúàã êå÷ÿí ýöíëÿðèíÿ. Ú.Ìÿììÿä-
ýÿçìÿéÿ ÷ûõìàã. Áèð õÿáÿð äÿ áóäóð êè,
ãóëóçàäÿ.
ïÿíúøÿíáÿ ýöíö äþâðÿ ÷ûõìûøäûì, Ãóáà
ÄÞÂËßÒÌßÍÄ ñèô. [ÿð. äþâëÿò âÿ ôàðñ.
ìåéäàíûíäà äþðä íÿôÿð äÿðâèøèí ìÿðÿêÿ
...ìÿíä] êþùí. Äþâëÿòëè, âàðëû, äþâëÿò ñàùèáè.
ãóðäóüóíó ýþðäöì... Í.Âÿçèðîâ. // Áèð øå-
Êå÷ÿí ùÿôòÿ ìöñÿëìàí ãÿçåòëÿðèíäÿ éàçûë-
éèí ÿòðàôûíäà, éàõóä þç îõó ÿòðàôûíäà îëàí
ìûøäû êè, Èðÿâàí øÿùÿðèíäÿ áèð ìþùòÿðÿì âÿ
ùÿðÿêÿòèí ùÿð äþâðÿñè; áèð äÿôÿ äîëàíìàñû.
äþâëÿòìÿíä øÿõñ âÿôàò åäèá. Ú.Ìÿììÿäãó-
Òÿêÿðèí äþâðö.
ëóçàäÿ. Äåäè õàòóí êè: – Ñþéëÿ åé ôÿðçÿíä;
2. Çàìàíûí ùÿð ùàíñû áèð úÿùÿòäÿí ñÿúèé-
Íîëäó êèì, îëäóã èíäè äþâëÿòìÿíä?
éÿâè îëàí áþéöê, éà êè÷èê ãèñìè. Èíòèáàù
Ì.ß.Ñàáèð. Ñåíàò èñÿ èáàðÿò èäè àëèíÿñÿá,
äþâðö. Ôåîäàëèçì äþâðö. Èíãèëàáè äþâð. Ìö-
äþâëÿòìÿíä .. ÿøõàñûí èúìàèíäÿí. Ô.Êþ÷ÿðëè.
ùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð. Èíêèøàô äþâðö. –
ÄÞÂËßÒÏßÐßÑÒ ñèô. [ÿð. äþâëÿò âÿ ôàðñ.
Ýÿíú äîñòóì, áöòöí ìèëëÿòëÿð þç òàðèõèíäÿ
...ïÿðÿñò] Äþâëÿò ñåâÿí, âàðëàíìàüà úàí àòàí.
úÿùàëÿò äþâðöíö ñöðìöøäöð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
690
ÄÞÂÐ
ÄÞÂÐß
Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí 40 èëÿ éàõûí ÿäÿáè âÿ
◊ Äþâðàí äîëàíìàã – âàõò ýÿëèá êå÷-
20 èëäÿí àðòûã äàâàì åäÿí æóðíàëèñòëèê ôÿà-
ìÿê, áàøà ÷àòìàã, äþâð âóðóá ãóðòàðìàã.
ëèééÿòè “èìïåðèàëèçì èíãèëàáëàðû” äþâðöíÿ
Ùå÷ áèëìÿäèì äþâðàí íåúÿ äîëàíäû; Éàíäû
òÿñàäöô åäèð. Ì.Èáðàùèìîâ. // ×àü, çàìàí,
úèñìèì, àòÿøëÿðÿ ãàëàíäû. Ì.Â.Âèäàäè. Áó
âàõò. Óøàãëûã äþâðö. Úàâàíëûã äþâðö. Òÿëÿ-
äþâðàí äîëàíûá, çÿìàíÿ äþíÿ; Òàíðûíûí êÿ-
áÿëèê äþâðö. – Ùÿñÿí áÿé Çÿðäàáè, äþâðöíöí
ðÿìè îëàéäû ìÿíÿ. Ã.Çàêèð. Äþâðàí åòìÿê
ãàáàãúûë àäàìû âÿ Àçÿðáàéúàí òîðïàüûíûí
(åéëÿìÿê) – 1) äþâð åòìÿê, ôûðëàíìàã, äþâ-
àòÿøèí âÿòÿíïÿðâÿðè èäè.
Ì.Èáðàùèìîâ.
ðÿâè øÿêèëäÿ ùÿðÿêÿò åòìÿê. Äàìàðëàðäà
Äþâðè-ôÿëÿê êëàñ. – á à õ äþâð(è)-çàìàí
ãàí äþâðàí åäèð. Ñó áîðóëàðäà äþâðàí åäèð;
2-úè ìÿíàäà. ..Áó êå÷ÿí ýöí åëÿäèì äþâðè-
// ìÿú. ìÿíàäà. Ùöñí è÷èíäÿ ýþðìÿìèø ìèñ-
ôÿëÿêäÿí àùö-çàð. Àúèç. Äþâðè-ýÿðäóí
ëèí ôÿëÿê; Áóíúÿ äþâðàíû êè, äþâðàí åéëÿìèø.
êëàñ. – á à õ äþâð(è)-çàìàí 2-úè ìÿíàäà.
Íÿñèìè. Áó ÷ÿðõè-ôÿëÿê òÿðñèíÿ äþâðàí åäèð
Äþâðè-ãÿäèì – ãÿäèì äþâð. Âÿòÿí çèíäàí
èìäè. Ì.ß.Ñàáèð; 2) éàéûëìàã, èíòèøàð åò-
îëóá äþâðö-ãÿäèìäÿí, Âÿòÿíèí ÿí áþéöê îüóë-
ìÿê, àüûçäàí-àüûçà êå÷ìÿê, äîëàøìàã. Áèð
ëàðûíà. Á.Âàùàáçàäÿ. Äþâð(è)-çàìàí êëàñ.
ýöí øÿùÿðäÿ áåëÿ øàéèÿëÿð äþâðàí åäèðäè êè,
– 1) äþâð, çÿìàíÿ, âàõò. Áó äþâð-çàìàíäà
ýóéà öñóëèëÿð èëÿ øåéõèëÿðèí äàâàñû îëàúàã.
áåø ýöí êèøèíèí; Áèð éàõøû âÿôàëû éàðû ýÿ-
×ÿìÿíçÿìèíëè. Äþâðàí ãóðìàã – áöñàò
ðÿêäèð. Ã.Çàêèð. ..Áó íåúÿ äþâð-çàìàíäûð êè,
ãóðìàã, òÿíòÿíÿ äöçÿëòìÿê, øÿíëèê äöçÿëò-
èøèì àùö-ôÿüàíäûð.. Ì.ß.Ñàáèð; 2) ìÿú. áÿõò,
ìÿê. ×ÿíëèáåëäÿ ãóðóá äþâðàí; Áèð òóòàé-
òàëå, ãÿäÿð. Êèáðö ãöðóðäÿí, – äåäè, – åí,
äûì òîéóí, Åéâàç! “Êîðîüëó”. Äþâðàí ñöð-
åíìÿäèì; Åíäèðäè èíäè äþâðè-çÿìàíÿ éàâàø-
ìÿê – éàøàìàã, ùÿéàò ñöðìÿê, ùÿéàò êå÷èð-
éàâàø. Ã.Çàêèð.
ìÿê, ýöí êå÷èðìÿê. ..Ùÿð ìÿùÿëëÿíèí õàëãû
3. Áèð øåéèí, õöñóñÿí, õÿñòÿëèéèí èíêèøà-
õöñóñè áèð éîëëà äþâðàí ñöðöðäö. Í.Íÿðèìà-
ôûíäà ìÿðùÿëÿ, ïèëëÿ. Âÿðÿìèí èêèíúè äþâðö.
íîâ. Àüàéàð ùÿéàòäà ÷îõ éàõøû ýöíëÿð ýþð-
Õÿñòÿëèéèí áèðèíúè äþâðö ãîðõóëóäóð.
ìöø, ýþçÿë äþâðàíëàð ñöðìöøäö. ß.ßáöë-
4. ìÿú. êëàñ. ×åâðÿ, äàèðÿ, äþâðÿ, ÿòðàô. Íÿ
ùÿñÿí. Îðàäà íå÷ÿ éöç, íå÷ÿ ìèí èíñàí; Éà-
õîøäóð àðèçèí äþâðöíäÿ çöëôè-ÿíáÿðÿôøàíûí.
øàéûá, éàðàäûá, äþâðàí ñöðÿúÿê. Ç.Õÿëèë.
Ôöçóëè. Áó öìèä èëÿ êè, ãÿìçÿíäÿí àëàì êàìè-
Äþâðàí âóðìàã – äþâðÿ âóðìàã, äþâðÿ
äèëèì; Äöçöëöá ýþçëÿðèâèí äþâðöíÿ ìÿðäöì
ýÿçìÿê, äþâðÿ âóðóá ýÿçìÿê. Ãóðáàíè äþâ-
ñÿô-ñÿô. Ñ.ß.Øèðâàíè. Øÿì òÿê ýþç éàøûì àõ-
ðàí âóðóá, ñàç äþøöíäÿ ýþðäö êè, Ïÿðè õàíûì
ìàçäû ãÿìèíäÿí ýåúÿëÿð; Äþâðè-ðóéèíäÿêè
ïÿíúÿðÿíèí ëàï ãàáàüûíà ýÿëèá. “Ãóðáàíè”.
ïÿðâàíÿëÿð àüëàòäû ìÿíè. ß.Âàùèä.
ÄÞÂÐß èñ. 1. ×åâðÿ, äàèðÿ. Òÿêÿðèí äþâðÿñè.
ÄÞÂÐ2 èñ. Ìÿúëèñèí áàø òÿðÿôè, ùþðìÿòëè
2. ßòðàô, ùÿíäÿâÿð, éàí; áèð øåéèí äûøàðû-
âÿ øÿðÿôëè ñàéûëàí éåðè.
äàí âÿ éà è÷ÿðèäÿí äþðä òÿðÿôè. Äàüûí äþâ-
ÄÞÂÐÀÍ èñ. [ÿð.] 1. Çàìàí, çÿìàíÿ, äþâð,
ðÿñè. – [Áÿùðàì Ñàðàéà:] Ñÿí ìÿíèì øÿìèì-
âàõò, ÷àü. Äîüðó äåðëÿð, ùÿð çàìàí áèð àøè-
ñÿí âÿ ìÿí ïÿðâàíÿ êèìè äàèìà äþâðÿíäÿ
ãèí äþâðàíûäûð. Ôöçóëè. Î èìèø õàùèøè ÿââÿë
ôûðëàíìàüà ùàçûðàì. Ú.Úàááàðëû. Áèíàíûí
àíûí; Øàèð àéèíÿñèäèð äþâðàíûí. À.Ñÿùùÿò.
äþâðÿñèíäÿ ãàðîâóë ýÿçèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
Àçàä áèð äöíéàíûí, áþéöê áèð åëèí; Õîøáÿõò
Âÿòÿýÿíèí äþâðÿñèíäÿ éîüóíëó-íàçèêëè áî-
áèð äþâðàíûí þâëàäûéûã áèç. ß.Úÿìèë.
ðóëàð áàñäûðûëûá, àðàëàðûíäà ãàìûø ÷ÿïÿð ÷ÿ-
2. Äþâð; äþâð åòìÿ, äàèðÿâè øÿêèëäÿ úÿðÿ-
êèëìèøäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
éàí åòìÿ, äîëàíìà. Ãàí äþâðàíû.
3. Ìèñäÿí, ýèëäÿí âÿ ñ.-äÿí ãàéðûëìûø áþ-
3. ìÿù. Òàëå, ãÿäÿð ìÿíàñûíäà.
éöê éàñòû ãàá, éàõóä èðè áîøãàá. Ìèñ äþâðÿ.
4. åòíîãð. Òîé ìÿúëèñëÿðèíäÿ úàìààòûí
– [Òóáó:] [Ýöëíèñÿ] áèð àç äöéö àðûòëà, àòàíà
äþâðÿ âóðóá îòóðìàñû. // Òîéäà âÿ ñ.-äÿ
áèð äþâðÿ ñöäëö éàéìà áèøèð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
÷àëüû÷ûëàð, õàíÿíäÿëÿð ö÷öí úàìààòäàí òîï-
Òÿçÿ ñàìîâàð áöòöí ñåðâèçè èëÿ, áîøãàáëàð,
ëàíàí ïóë. [Òîé] ýåúÿñè îõóéóá-÷àëàíäàí
äþâðÿëÿð, ïîäíîñëàð, ëàìïàëàð, ýöçýöëÿð âÿ áèð
ñîíðà ãàâàë ýÿçäèðèá äþâðàí éûüàðëàð.
íå÷ÿ ãàáëàð .. úåùèç àäû èëÿ àòàñû ãûçûíà âåðÿ-
Ð.ßôÿíäèéåâ.
úÿêäèð. Ð.ßôÿíäèéåâ.
691
ÄÞÂÐß
ÄÞÂÐËßØÄÈÐÈËÌß
4. õöñ. Àðàñûêÿñèëìÿç ñèëñèëÿ òÿøêèë åäÿí
ÄÞÂÐßËßÌß 1. “Äþâðÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
åëåìåíòëÿðèí áèðëÿøìÿñèíäÿí èáàðÿò ãóðüó.
2. çÿðô Äþâðÿ âóðàðàã, äàèðÿâè. [Àäàìëàð]
Åëåêòðèê äþâðÿñè. Òåëåôîí äþâðÿñè.
àëà÷ûã áîéó äþâðÿëÿìÿ îòóðóá, Ãàðàýþçöí
5. Éàðûøûí, ùÿð áèð èøòèðàê÷ûíûí àíúàã áèð
âåðäèéè áóüëàíàí ÷àéû è÷ìÿéÿ áàøëàäûëàð.
äÿôÿ ÷ûõûø åòìÿñèíÿ èìêàí âåðÿí ùèññÿñè; òóð.
Ì.Èáðàùèìîâ.
Ôåñòèâàëûí áèðèíúè äþâðÿñè. Èäìàí éàðûøûíûí
ÄÞÂÐßËßÌßÊ ô. ßùàòÿ åòìÿê, äþâðÿéÿ
àõûðûíúû äþâðÿñè. // Ìÿðùÿëÿëÿðëÿ êå÷èðèëÿí áèð
àëìàã, àðàéà àëìàã, äþðä òÿðÿôèíè òóòìàã.
èøèí ýåäèøèíäÿ àéðûúà ìÿðùÿëÿ, ïèëëÿ, äþâð.
ÄÞÂÐßËßÍÌß “Äþâðÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
Ñå÷êèëÿðèí áèðèíúè äþâðÿñè.
ÄÞÂÐßËßÍÌßÊ 1. ìÿúù. Äþâðÿéÿ
6. Áèð-áèðè èëÿ áàüëû îëàí ùàäèñÿëÿðèí, øåé-
àëûíìàã, ÿùàòÿ åäèëìÿê, àðàéà àëûíìàã.
ëÿðèí âÿ ñ.-íèí ìÿúìóñó, áèð øåéèí àðäûúûë
2. ò-ñèç. Ùàëãàëàíìàã, ùàëãà êèìè ýþðöí-
ñèëñèëÿñè, ñèêë. Èíúÿñÿíÿòÿ äàèð ìöùàçèðÿëÿð
ìÿê, ýåíÿëìÿê. Îíóí äóðó ýþçëÿðè äþâðÿ-
äþâðÿñè.
ëÿíèá ýåíèøëÿíäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
◊ Äþâðÿ äîëàíìàã – á à õ äþâðÿ âóð-
ÄÞÂÐßËßØÄÈÐÌß “Äþâðÿëÿøäèðìÿê”-
ìàã 2-úè ìÿíàäà. Ðöñòÿì àääûì-àääûì
äÿí ô.èñ.
ãàéàíûí áàøûíà äþðä äþâðÿ äîëàíäûãäàí
ÄÞÂÐßËßØÄÈÐÌßÊ ô. Äþâðÿ (äàèðÿ)
ñîíðà, áèð äÿ ýåðè äþíöá éîëäàøëàðëà õûñûí-
øÿêëèíÿ ñàëìàã; ýèðäÿëÿøäèðìÿê.
ëàøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äþâðÿ âóðìàã – 1) á à õ
ÄÞÂÐßËßÉÈÚÈ ñèô. Äþâðÿéÿ àëàí, äþðä
äþâðÿ âóðóá (ãóðóá) îòóðìàã. Ýÿëèíèí ðÿ-
áèð òÿðÿôèíè òóòàí, ìöùàñèðÿéÿ àëàí.
ôèãÿëÿðè èñÿ ÷àðïàéûíûí éàíûíäà äþâðÿ âóð-
ÄÞÂÐßËÈ ñèô. ×åâðÿñè ýåíèø, ÿòðàôû ýåíèø.
ìóøäóëàð. Ì.Ùöñåéí. Áèð òîíãàë ãàëàéûá
Áó éåð ÷îõ äþâðÿëè éåðäèð.
âóðäóëàð äþâðÿ. Ì.Ñåéèäçàäÿ; 2) äþâðÿ ýÿç-
ÄÞÂÐßÌß ñèô. Äþâðÿ (äàèðÿ) øÿêëèíäÿ;
ìÿê, äîëàíìàã, àéëàíìàã, äþâð åòìÿê. Íå-
äàèðÿâè. ßòðàôûíà áèð äþâðÿìÿ úûçûã ÷ÿêèá äå-
ìÿòóëëàéåâ ôûðëàíûá åâè äþðä äþâðÿ âóðäó.
éèð: – Àéàüûíû áó úûçûãäàí áàéûðà ãîéñàí, þçöí
Àõûðäà Ñöáùàíâåðäèçàäÿíèí ÷àðïàéûñûíà éà-
áèë! “Ì.Í.ëÿòèô”.
õûíëàøûá äþøÿêäÿí éàïûøäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àøûã
ýöëöðäö, îõóéóðäó, íÿøÿ èëÿ îéíàéà-îéíàéà
ÄÞÂÐßÑÈÔßÒ ñèô.ñèôÿòè ýèðäÿ; ýèðäÿñèôÿò.
äþâðÿ âóðóðäó. Ì.Ùöñåéí. Áèð àüñà÷ëû
ÄÞÂÐßÂÈ ñèô. Äþâðÿ õàññÿñèíäÿ, äþâðÿ
ãàäûí èäè îðòàëûãäà äþâðÿ âóðàí. Í.Ðÿ-
ìàùèééÿòèíäÿ, äþâðÿ øÿêëèíäÿ îëàí. Äþâðÿâè
ôèáÿéëè; 3) ôûðëàíìàã, äîëàíìàã. Ìàøûí áèð
ùÿðÿêÿò.
äÿôÿ äþâðÿ âóðóá äàéàíäû. ß.Âÿëèéåâ. Äþâðÿ
ÄÞÂÐÈ ñèô. [ÿð.] 1. Á à õ äþâðÿâè. Äþâðè
âóðóá (ãóðóá) îòóðìàã – äàèðÿ øÿêëèíäÿ
ùÿðÿêÿò.
îòóðìàã, éàí-éàíà îòóðóá äàèðÿ òÿøêèë åò-
2. Ìöÿééÿí âàõòëàðäà ÷ûõàí. Äþâðè ìÿòáóàò.
ìÿê. Àììà ùàìû äþâðÿ âóðóá, éåðäÿ îòó-
3. Âàõòäàí-âàõòà òÿêðàð åäÿí, ìöÿééÿí
ðóá, òÿêúÿ Òåéìóð ÿéëÿøèá óúà áèð òàõòûí öñ-
âàõòëàðäà (äþâðëÿðäÿ) áàø âåðÿí; âàõòàøûðû.
òöíäÿ. “Ì.Í.ëÿòèô.”. Àäàìëàð ñûðà èëÿ äåéèë,
Õÿñòÿëèéèí äþâðè òóòìàëàðû.
äþâðÿ âóðóá îòóðìàëû èäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè.
ÄÞÂÐÈËÈÊ èñ. Áèð øåéèí äþâðè îëìàñû,
Ýÿíúëÿð áèð àçäàí ñîíðà, ìåøÿíèí àüàúëàðû
ìöÿééÿí âàõòëàðäà, âàõòàøûðû òÿêðàð åòìÿñè,
ãûðûëìûø ìåéäàí êèìè äöçÿíëèê áèð éåðèíäÿ
áàø âåðìÿñè.
éàøûë îòëàð öñòöíäÿ äþâðÿ âóðóá îòóðäóëàð.
ÄÞÂÐÈÉÉß èñ. [ÿð.] 1. èãò. Ýÿëèð ÿëäÿ åò-
ß.Ñàäûã. Äþâðÿñèíè àëìàã – äþâðÿéÿ àëìàã,
ìÿê âÿ òÿêðàð èñòåùñàë ö÷öí ïóëóí, ìàëûí
ÿòðàôûíà úÿìëÿøìÿê. Ùàìû Òÿðëàíûí äþâ-
äþâð åòìÿñè, òÿäàâöëö. Ïóë äþâðèééÿñè. Ìàë
ðÿñèíè àëäû. Ì.Ùöñåéí. Ãûçëàð éöéöðöá úÿëä
äþâðèééÿñè. Ìöÿññèñÿíèí èëëèê äþâðèééÿñè.
Àéíàíûí äþâðÿñèíè àëäûëàð. ß.Ìÿììÿäõàí-
2. õöñ. Ùÿð ùàíñû áèð èøèí, ÿìÿëèééàòûí,
ëû. Äþâðÿéÿ àëìàã – ÿùàòÿ åòìÿê, ìöùàñèðÿ
ïðîñåñèí òÿêðàð åäÿí äþâðö; äþâðåòìÿ. Òàð-
åòìÿê, äþðä òÿðÿôèíÿ éûüûøìàã, ÿòðàôûíà éû-
ëàäà òîõóì äþâðèééÿñè. Ýÿìèëÿðèí äþâðèééÿ-
üûøìàã. Éîëäàøëàðûíäàí áèð äÿñòÿñè Èêðàìûí
ñèíè ñöðÿòëÿíäèðìÿê.
÷àðïàéûñûíû äþâðÿéÿ àëûá äóðìóøäó.
ÄÞÂÐËßØÄÈÐÈËÌß “Äþâðëÿøäèðèëìÿê”-
ß.ßáöëùÿñÿí.
äÿí ô.èñ. ßäÿáèééàò òàðèõèíèí äþâðëÿøäèðèëìÿñè.
692
ÄÞÂÐËßØÄÈÐÈËÌßÊ
ÄÞÉÌß
ÄÞÂÐËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äþâðëÿðÿ
Ù.Ñàðàáñêè. Äÿíèç àðà âåðìÿäÿí áóðóüóí
áþëöíìÿê.
ïîëàä ñöòóíëàðûíû äþéÿúëÿéèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÄÞÂÐËßØÄÈÐÌß “Äþâðëÿøäèðìÿê”äÿí
Êþïöêëö äàëüàëàð ñàùèëÿ äîüðó øöòöéÿðÿê,
ô.èñ.
ñûëäûðûì ãàéàëàðû ùèðñëÿ äþéÿúëÿéèðäè.
ÄÞÂÐËßØÄÈÐÌßÊ ô. Äþâðëÿðÿ àéûðìàã
Ì.Ùöñåéí.
(áþëìÿê). Äèë òàðèõèíè äþâðëÿøäèðìÿê.
4. ìÿù. äàí. Áèðíÿôÿñÿ äàíûøìàã, äåìÿê.
ÄÞÂÐËßØÌß “Äþâðëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
Ãûç ìÿíè ÷ûõûëìàç áèð äþíýÿéÿ ñàëûá äþéÿú-
ÄÞÂÐËßØÌßÊ ô. Àéðû-àéðû äþâðëÿðÿ
ëÿäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
áþëöíìÿê (àéðûëìàã).
ÄÞÉßÚËßÍÌß “Äþéÿúëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÞÉÚß èñ. ìÿù. Ïåéâÿíä, ãÿëÿì.
ÄÞÉßÚËßÍÌßÊ ìÿúù. Áèð øåéëÿ öñòöí-
ÄÞÉÚßËßÌß “Äþéúÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
äÿí äþéöëìÿê, âóðóëìàã.
ÄÞÉÚßËßÌßÊ ô. ìÿù. Äþéúÿ (ïåéâÿíä,
ÄÞÉßÍßÊ 1. èñ. ×îõ ñöðòöëìÿêäÿí, òî-
ãÿëÿì) âóðìàã.
õóíìàãäàí, áèð øåéÿ äÿéìÿêäÿí, éàõóä
ÄÞÉÚßËßÒÌßÊ èúá. ìÿù. Äþéúÿ (ïåé-
äþéöëìÿêäÿí äÿðèäÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí ñÿðòëèê,
âÿíä, ãÿëÿì) âóðäóðìàã.
ãàëûíëûã; ãàáàð. ßëëÿðè äþéÿíÿêäèð. Èðè àéàã-
ÄÞÉÄÖÐÌß “Äþéäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
ãàáû àéàãëàðäà ãàáàð âÿ äþéÿíÿê ÿìÿëÿ
ÄÞÉÄÖÐÌßÊ, ÄÞÉÄÖÐÒÌßÊ “Äþé-
ýÿëìÿñèíÿ ñÿáÿá îëóð. – Èëëÿðëÿ èñòè êöëÿêëÿ-
ìÿê”äÿí èúá. [Ïðèñòàâ:] Äîüðóñóíó äå, éîõ-
ðèí, ãàðà éåëëÿðèí, ãóðàã ùàâàëàðûí âóðäóüó
ñà ñÿíè éûõäûðûá î ãÿäÿð äþéäöðÿðèê êè, áèð àé
ñèëëÿ, øàïàëàãëàðûí äþéÿíÿê éåðè ñàüàëûðäû.
éîðüàí-äþøÿêäÿ ãàëàðñàí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ß.Âÿëèéåâ. Äþéÿíÿê îëìàã – äþéÿíÿê
ÄÞÉßÚ èñ. 1. Êå÷ìèøäÿ: êÿëàüàéû âÿ éà
ÿìÿëÿ ýÿëìÿê. Ýöíäÿ éöç éîë âóðàðäûëàð
áåçè öçöñûüàëëû äàø öñòöíäÿ àüàú ÷ÿêèúëÿ äþ-
äÿéÿíÿê; Ñàüðûñû ñÿðáÿñÿð îëóá äþéÿíÿê.
éÿúëÿéèá øàõ âÿ ñûüàëëû ùàëà ñàëìà èøè. Äþéÿú
Ñ.ß.Øèðâàíè. Ãîúà äþéÿíÿê îëìóø ÿëèíè èðÿëè
ýþðìÿìèø êÿëàüàéû ïàðëàìàç. Äþéÿúäÿí ÷ûõ-
óçàòäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìûø ýþé áåçÿ ãÿäÿê äåéèëèð.
2. ñèô. ×îõ ýÿçèëèá òàïäàëàíìûø éåð; ÷îõ
2. Äþéìÿê, äþéÿúëÿìÿê ö÷öí àëÿò, éàõóä
äþéÿúëÿìÿêäÿí, ñöðòöíìÿêäÿí, òàïäàëàí-
÷ÿêèú, ýöðç. // Àüàú, ùÿâÿíý.
ìàãäàí, éàõóä ãóðàãëûãäàí áÿðêèìèø éåð;
ÄÞÉßÚ×È èñ. ×ÿêèúâóðàí. Äþéÿú÷èëÿðèí
òàïäàã. ×îõ àéàãëàíìàãäàí áàüëàð äþéÿ-
ìÿùàðÿòëÿ âóðäóüó ÷ÿêèúëÿðèí ñÿñè ïóëåìéîò
íÿê îëìóøäóð.
ñÿñè êèìè ìöíòÿçÿì åøèäèëèðäè. Ï.Ìàêóëó.
◊ Äþéÿíÿéèíè áàñìàã (òàïäàëàìàã,
ÄÞÉßÚÄÀØÛ èñ. õöñ. Öñòöíäÿ øåé äþéÿú-
àéàãëàìàã) – áèðèíè ÿí ÷îõ íàðàùàò åäÿí,
ëÿìÿê, äþéÿú èøè àïàðìàã ö÷öí ñûüàëëû äàø.
ÿí ÷îõ àüðûäàí, èíúèäÿí, ÿí ÷îõ òîõóíàí øåé
ÄÞÉßÚß á à õ äþéìÿú.
ùàããûíäà. Áàéðàì ñàíêè áÿéèí ÿí íàçèê éå-
ÄÞÉßÚËßÌß “Äþéÿúëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ðèíäÿêè äþéÿíÿéè àéàãëàéûáìûø. ß.Âÿëèéåâ.
ÄÞÉßÚËßÌßÊ ô. 1. Áèð øåéëÿ äþéìÿê,
ÄÞÉßÍßÊËÈ ñèô. Äþéÿíÿéè îëàí, ãàáàðëû.
âóðìàã. Àç ãàëûá, ìÿíçèë áàøûíà ÷àòìûøûã,
Äþéÿíÿêëè àéàãëàð.
– äåéÿ àðàáà÷û þêöçëÿðè äþéÿúëÿäè. Ò.Ø.Ñèìóðã.
ÄÞÉßÍßÊÎÒÓ èñ. áîò. Ìåøÿëÿðäÿ, ðöòó-
2. Áèð øåéëÿ öñòöíäÿí âóðàðàã (äþéÿðÿê)
áÿòëè éåðëÿðäÿ áèòÿí ÷îõèëëèê îò áèòêèñè.
äöçëÿíäèðìÿê, éàñòûëàòìàã, áÿðêèòìÿê, áà-
ÄÞÉÌß èñ. 1. “Äþéìÿê”äÿí ô.èñ.
ñûá ñûõëàøäûðìàã, áÿðàáÿðëÿøäèðìÿê. Äàìûí
2. Ãóðó ìåéâÿ òîçó (ïîðîøîêó).
òîðïàüûíû äþéÿúëÿìÿê. Èñòè ãûðû (àñôàëòû) äþ-
3. õöñ. Äþéìÿ öñóëó èëÿ ìèñ, äÿìèð âÿ ñ.
éÿúëÿìÿê. – Ñîôèéà õàíûì èðÿëè éåðèäè, îäóí-
öçÿðèíäÿ ñàëûíìûø íàõûø, øÿêèë.
ëàðû ìàøà èëÿ äþéÿúëÿäè, ÷ûðïäû, ñîíðà áèð-
4. Áóüäà éàðìàñûíäàí áèøèðèëÿí õþðÿê.
áèðèíÿ éàâûãëàøäûðûá ñîáàíûí àüçûíû þðòäö.
Äþéìÿ ãûøäà éåéèëÿí õþðÿêäèð. – Ãûøäà äþé-
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ìÿ, éàéäà äþéìÿú. (Ìÿñÿë).
3. ìÿú. Àðà âåðìÿäÿí ÷àðïìàã, äþéìÿê,
5. Äþéöëìöø âÿ éà òîõìàãëà ÿçèëìèø ÿò.
âóðìàã, òàããûëäàòìàã. Éàüûø ïÿíúÿðÿíè äþ-
6. ìÿù. Äîüðàíìûø ãàáûã, éà éàðïàã (ìàë-
éÿúëÿéèð. – Áèð äÿ ýþðÿðäèí, ùÿðÿ ÿëèíÿ áèð ìèñ
ãàðà éåìè).
ãàïûá äàìà ÷ûõàð âÿ îíó äþéÿúëÿéÿðäè.
7. Íÿðä îéóíëàðûíäàí áèðèíèí àäû.
693
ÄÞÉÌßÚ
ÄÞÉÌßÃÈÉÌß
8. Äÿðèäÿ èéíÿ èëÿ éàçûëìûø éàçû âÿ éà ÷ÿ-
ãàáûíà äþéìÿéÿ áàøëàäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
êèëìèø øÿêèë; òàòóèðîâêà.
Ñÿäð éåíÿ äÿ ýþé ãÿëÿìëÿ ìàñàíû äþéöá äåäè:
ÄÞÉÌßÚ èñ. ìÿù. Éàø ìåéâÿíèí äþéöë-
– Àé Ñÿëèì! Áèð ìàúàë âåð, õàëã äà äàíûøñûí.
ìÿñè èëÿ ùàçûðëàíàí éåìÿê. Ýöí óçóí, êöëôÿò
ß.Âÿëèéåâ.
îðóú, äþéìÿú èëÿ êå÷ìèð ÿìÿë. Ì.Ìþúöç. //
5. Ìöõòÿëèô àëÿòëÿðëÿ áè÷èëìèø òàõûëû, äÿíè
Äîüðàíìûø ÷þðÿê âÿ ïåíäèðè ãàðûøäûðûá éàü-
ñöíáöëäÿí àéûðìàã. Ãîúàãóðä ìàùàëûíäà
äà ãîâóðìàãëà ùàçûðëàíàí éåìÿê. // Îâóë-
áóüäàíû áè÷ÿí êèìè äþéìÿçëÿð. ß.Ùàãâåðäè-
ìóø ÷þðÿêëÿ äþéöëìöø ãîç ëÿïÿñèíäÿí ùà-
éåâ. [Ðÿøèä:] Ãóðáàíãóëó äà ãóéóíóí éà-
çûðëàíàí éåìÿê.
õûíëûüûíäà òàõûë äþéöðäö. Ò.Ø.Ñèìóðã. Áè÷èí
ÄÞÉÌßÄÞØßÌß èñ. àøï. È÷ÿðèñèíÿ äþ-
âàõòû éåòèøäè. [Íàäèð] òàõûëûíû ùàìûäàí ãà-
éöëìöø ÿò ãîéóëìóø, éàõóä ãàðàñû ÿò ãèé-
áàã áè÷äè, äþéäö, òÿìèçëÿäè. Á.Òàëûáëû.
ìÿñè îëàí ïëîâ. [Àüà Êÿðèì õàí:] ..Òåç
6. Öéöòìÿê, íàðûí ùàëà ñàëìàã. Áàäàì,
öðÿêòóòàí õþðÿêëÿðäÿí áèðèñè äþéìÿäþøÿìÿ-
ãîç ëÿïÿñèíè ùÿâÿíýäÿ äþéìÿê. Èñòèîò äþéìÿê.
äèð. Í.Âÿçèðîâ.
7. Ãèéìÿ åòìÿê, ãèéìÿ ùàëûíà ñàëìàã
ÄÞÉÌßÊ ô. 1. ßçèééÿò âåðìÿê, éàõóä úÿ-
(ãèéìÿêåø âÿ ñ. èëÿ). ßò äþéìÿê.
çàëàíäûðìàã ö÷öí áèðèíè ÿë, éàõóä áàøãà áèð
8. ìÿú. Ìÿüëóá åòìÿê, ÿçèøäèðìÿê, ÿç-
øåéëÿ âóðìàã; êþòÿêëÿìÿê, ÿçèøäèðìÿê.
ìÿê. Äöøìÿíè éàõøûúà äþéäöê.
Õàíûì ùàãñûç éåðÿ [Ñàðûêþéíÿéè] ñþéöá-
9. Ìöÿééÿí öñóëëà áÿäÿíÿ áèð ìàääÿ éå-
äàíëàìàüà, äþéìÿéÿ, èíúèòìÿéÿ áàøëàéûð.
ðèòìÿê. ×è÷ÿê äþéìÿê – îðãàíèçìÿ ÷è-
Ñ.Ùöñåéí. [Ãÿäèð:] Þêöçö äþéìÿéÿ öðÿéèì
÷ÿê õÿñòÿëèéèíÿ ãàðøû ìàääÿ äàõèë åòìÿê.
ýÿëìèð, áó âàé-ùàðàé èíñàíëàðûí ãÿëáèíè ïàð-
..ßýÿð óøàüà âàõò èêÿí ÷è÷ÿê ìàéàñûíû äþé-
÷àëàìûðäû? Ìèð Úÿëàë. Áÿéèí Úàìàëû äþéäö-
ñÿí, äÿõè áó óøàüû ÷è÷ÿê íàõîøëóüó òóòìàç...
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
éöíö ýþðÿí êÿíäëèëÿð òþêöëöá ýÿëäèëÿð..
10. ìÿù. äàí. Åòìÿê. Ìÿðäàí ãèéìÿò äà-
ß.Àáàñîâ.
âàñû äþéìöðäö. Àíúàã ïóëó áÿðê éåðäÿ èäè.
2. ×ÿêèúèí çÿðáè èëÿ ìöÿééÿí øÿêëÿ ñàë-
Ìèð Úÿëàë.
ìàã. Äÿìèðè äþéìÿê. – Äÿìèð÷èõàíàäà äÿ-
11. Àðàñû êÿñèëìÿäÿí âóðìàã, áîìáàëà-
ìèðè çèíäàí öñòÿ ãîéóá, àüûð ÷ÿêèú èëÿ äþ-
ìàã; òîïà òóòìàã, ýöëëÿéÿ áàñìàã. Òîïëàðû-
éÿíäÿ äÿìèð áàøëàéûð ãûçìàüà. Ú.Ìÿììÿä-
ìûç äöøìÿí ñÿíýÿðëÿðèíè äþéöðäö. – Åéíöä-
ãóëóçàäÿ. // Äþéöá éàéìà öñóëó èëÿ ìèñäÿí,
äþâëÿíèí òîïëàðû õèéàáàíûí ùÿð òÿðÿôèíè äþé-
äÿìèðäÿí âÿ ñ.-äÿí áèð øåé ùàçûðëàìàã, ãà-
ìÿéÿ áàøëàìûøäû. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äöøìÿí
éûðìàã. Ãàçàí äþéìÿê. Òàâà äþéìÿê. Íàë
òÿééàðÿëÿðè êþðïöíö äþéìÿñÿ äÿ, òåç-òåç àð-
äþéìÿê.
õàéà þòöðäö. Ìèð Úÿëàë.
3. Áèð øåéè áèð øåéëÿ âóðàðàã ñÿñ ÷ûõàðìàã,
12. Áèð ñûðà èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã ìöõòÿëèô èôà-
òàããûëäàòìàã. Äàðâàçàíû äþéìÿê. – Ìèðáà-
äÿëÿð äöçÿëäèëèð; ìÿñ.: àéàã äþéìÿê, äþøöíÿ
üûð àüà ãóëàã àñìàéûá ãàïûíû äÿõè äÿ áÿðê
äþéìÿê, ýþçëÿðèíè äþéìÿê, ìöðýö äþéìÿê.
äþéöð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Øÿðèôçàäÿ:]
äþéÿ-äþéÿ çÿðô Áèð øåéëÿ âóðà-âóðà, ôèçè-
..Ãàïûíû äþéÿí Çåéíàëäàí áàøãàñû îëìàéà-
êè ãöââÿ èøëÿäÿðÿê. Óñòà àüëàéà-àüëàéà ôèêðÿ
úàãäûð. Ñ.Ùöñåéí. Õûäûðëû êÿíäèíäÿ áèð ãàé-
ýåòäè âÿ áèðäÿí ãàëõûá áàøûíà äþéÿ-äþéÿ ùþí-
äà âàð, ýåúÿ ÿââÿëúÿ êèìèí ãàïûñûíû äþéñÿí,
êöðäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè. // ìÿú. Çîðëà, çîð ýöúö
ýÿðÿê îðàäà ýåúÿëÿéÿñÿí. Ñ.Ðÿùìàí.
èëÿ, çîð èøëÿäÿðÿê. [Êÿðáÿëàéû Ôÿðÿú:] Ñþçöí
4. ìÿù. Âóðìàã, äþéÿúëÿìÿê, ÷àðïìàã.
ãóðòàðàíû, ìÿíäÿí äþéÿ-äþéÿ äþðä ìàíàò àëûá
Äàëüàëàð ñàùèë ãàéàëàðûíû äþéöð. – Êöëÿêëÿð
éîëà ñàëäûëàð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
äþéäöêúÿ àë éàíàüûíû; Íÿäèð ýþçëÿäèéèí?
ÄÞÉÌßÊÀÁÀÁ èñ. Äþéöëìöø ÿòäÿí áè-
– ñîðóøóðàì ìÿí. Ñ.Âóðüóí. Îúàã ñþíöð,
øèðèëÿí êàáàá. Áàøëàäû çàêàçû: äþéìÿ êàáàá,
éåë ÿñèð, éàüûø äþéöð ñÿíýÿðè; Éåíÿ äöøöð éà-
úöúÿ êàáàáû, ÷îõîõáèëè, äàùà íÿ áèëèì íÿ.
äûìà þìðöí þòÿí ýöíëÿðè. ß.Úÿìèë. // Áèð
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ìöääÿò áèð øåéè áàøãà áèð øåéÿ öñóëëóúà âóð-
ÄÞÉÌßÃÈÉÌß èñ. àøï. Äþéöëìöø ÿò,
ìàã, òîõóíäóðìàã. Ùÿñÿí êèøè ÷óáóüó êöë-
íîõóä âÿ êèøìèøäÿí áèøèðèëÿí éåìÿê.
694
ÄÞÉ-ÑÛÍÄÛÐ
ÄÞÉÖÍÌßÊ
ÄÞÉ-ÑÛÍÄÛÐ çÿðô äàí. Áÿðê-áÿðê äþéÿ-
àðïà [ñåíòéàáðäà] õûðìàíëàðäà äþéöëöá éû-
ðÿê, ÿçèøäèðÿðÿê; äþéöëìöø ùàëäà. Êèøèíè äþé-
üûøäûðûëûð. ß.Ñàäûã.
ñûíäûð àïàðûá ãàòûðëàð çèíäàíà. “Ì.Í.ëÿòèô.”.
5. Öéöäöëìÿê, íàðûí ùàëà ñàëûíìàã. Ùÿ-
ÄÞÉÖÊÄÖÐÌß “Äþéöêäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
âÿíýäÿ äþéöëìÿê.
ÄÞÉÖÊÄÖÐÌßÊ ô. Òÿÿúúöáëÿíäèðìÿê,
6. Ãèéìÿ ùàëûíà ñàëûíìàã. ßò ãèéìÿêåøëÿ
ìàò ãîéìàã, ÷àøäûðìàã. Áöíéàäûí ãóëàã-
äþéöëäö.
ëàðû óüóëäàéûðäû, [êöëÿê] îíó äþéöêäöðìöø-
7. ìÿú. Ìÿüëóá åäèëìÿê, ÿçèøäèðèëìÿê.
äö. ß.ßáöëùÿñÿí.
8. õöñ. Ìöÿééÿí öñóëëà áÿäÿíÿ éåðèäèëìÿê.
ÄÞÉÖÊÌß “Äþéöêìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÞÉÖËÌÖØ ô.ñèô. 1. ßçèééÿò âåðèëìÿê
ÄÞÉÖÊÌßÊ ô. Þçöíö èòèðìÿê, ìàò ãàë-
ö÷öí ÿë âÿ éà áàøãà áèð øåéëÿ âóðóëìóø; êþ-
ìàã, òÿÿúúöá åòìÿê, ÷àøûá ãàëìàã, ÷àøìàã.
òÿêëÿíìèø, ÿçèøäèðèëìèø. // Ìÿüëóá åäèëìèø.
Ñîôèéà õàíûì Ðöñòÿì áÿéè ýþðÿí êèìè ÿââÿë
2. Ñöíáöëöíäÿí àéðûëìûø. Äþéöëìöø òàõûë.
äþéöêäö, ðÿíýè ãà÷äû. ×ÿìÿíçÿìèíëè. [Ðó-
3. Öéöäöëìöø, íàðûí ùàëà ñàëûíìûø. Ùÿ-
ãèééÿ] îâ÷ó ÿëèíäÿí ãóðòàðìûø ìàðàë êèìè
âÿíýäÿ äþéöëìöø ãîç (áàäàì) ëÿïÿñè.
äþéöêöá òþéñöíöðäö. À.Äèâàíáÿéîüëó. Àð-
4. Ãèéìÿ ùàëûíà ñàëûíìûø. Äþéöëìöø ÿò.
âàä ãàá äÿñìàëû èëÿ éàøàðìûø ýþçëÿðèíè ñèëèá
ÄÞÉÖÌ èñ. Òàõûë äþéìÿ èøè. Òàõûë äþéö-
ÿðèíèí ãàáàüûíäà äþéöêÿ-äþéöêÿ (ç.) ãàëäû.
ìö. Äþéöì áàøëàíäû. – Êÿíäëÿðèí ÷îõóíäà
Ñ.Ðÿùìàí.
áè÷èí áàøëàéûá ñöðÿòëÿ äàâàì åäèðäè. Äþéöì
ö÷öí êÿíäëèëÿð .. ÷îõ òÿëÿñèðäèëÿð. ß.ßáöë-
ÄÞÉÖÊÌÖØ ô.ñèô. ×àøìûø, þçöíö èòèðìèø,
÷àøûá ãàëìûø, ìàò ãàëìûø. Î, è÷ÿðè ýèðäè, äþ-
ùÿñÿí.
éöêìöø ýþçëÿðè èëÿ äöêàíûí è÷èíäÿêèëÿðÿ
ÄÞÉÖÍ á à õ äþéöì. Êÿíäëèëÿð áè÷èíäÿí,
äþéöíäÿí âÿ áàü-áîñòàíäàí ãàéûòìûøäûëàð.
áàõäû. Ì.Ùöñåéí. ..Ãóëàì äþéöêìöø (ç.)
ß.Àáàñîâ. // Äþéöëÿí òàõûë. Ñîâóðóã àòàí
ùàëäà ÿòðàôûíà áàõûíûá ñîðóøäó. ß.ßáöëùÿ-
êèøèëÿð ÿëëÿðèíäÿêè àüàú øàíàëàð èëÿ òîïëàíàí
ñÿí. Úàìààò ùàìûñû äþéöêìöø (ç.) ùàëäà áèð-
äþéöíö äöçÿëäèð âÿ ñàùìàíà ñàëûðäûëàð.
áèðèíÿ áàõûðäû. ß.Âÿëèéåâ.
Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÞÉÖËÌß “Äþéöëìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÞÉÖÍ×Ö èñ. Òàõûëäþéÿí àäàì; õûðìàí-
ÄÞÉÖËÌßÊ ìÿúù. 1. ßë âÿ éà áàøãà áèð
÷û. Áàøû÷àëìàëû äþéöí÷ö ãîúà õûðìàí÷û Ïà-
øåéëÿ âóðàðàã ÿçèééÿò âåðèëìÿê; êþòÿêëÿí-
ñûíû ãàðøûëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ìÿê, ÿçèøäèðèëìÿê. Áÿðê äþéöëìÿê. – Áèð äÿ
ÄÞÉÖÍ×ÖËÖÊ èñ. Äþéöí÷öíöí èøè, ïå-
ýþðöðäöí [Äÿëè Ñÿìÿä] äþéöëäöéö éåðäÿ,
øÿñè.
ýþçëÿðè éàøëû ãÿùãÿùÿ ÷ÿêèá ýöëöðäö. ×ÿìÿí-
ÄÞÉÖÍÄÖÐÌß “Äþéöíäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
çÿìèíëè. [ßùìÿä:] Òÿãñèð îíäà, àììà äþ-
ÄÞÉÖÍÄÖÐÌßÊ
èúá.
Äþéöíìÿéÿ
éöëÿí ìÿí. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Ñÿôÿð:] Äþéöë-
ìÿúáóð åòìÿê, äþéöíìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìàã.
ìÿéèíÿ äþéöëÿúÿéÿì, ãîé .. àüûëëû-áàøëû äþ-
Öðÿéèíè äþéöíäöðìÿê.
éöëöì. Ú.Úàááàðëû.
ÄÞÉÖÍÌß “Äþéöíìÿê”äÿí ô.èñ. Öðÿê
2. ×ÿêèúèí çÿðáè èëÿ éàéûëûá ìöÿééÿí
äþéöíìÿñè.
øÿêëÿ ñàëûíìàã. Ìèñ äþéöëöá íàçèêëÿøäèðèëäè.
ÄÞÉÖÍÌßÊ 1. ô. Õÿñòÿëèê öçöíäÿí, éà-
3. Áèð øåéëÿ âóðóëàðàã ñÿñ ÷ûõàðûëìàã; òàã-
õóä ãîðõóäàí, ùÿéÿúàíäàí, ôÿðÿùäÿí âÿ
ãûëäàäûëìàã. Ãàïû äþéöëöð, Àñéà ãàïûíû
áàøãà ñÿáÿáëÿðäÿí òåç-òåç âóðìàã, ÷ûðïûí-
à÷ûð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Áèðäÿí ãàïûíûí éàâàøúà-
ìàã (öðÿê). ..Îí áåø éàøûíà ýÿëèíúÿ ùÿð êÿñ
äàí äþéöëäöéö åøèäèëäè. Ñ.Ùöñåéí. ×îõ êå÷-
[òÿíáÿêèíè] ÷ÿêñÿ, îíóí áîéó ÷ûõìàç, þçö-
ìÿäè êè, ïÿíúÿðÿ è÷ÿðèäÿí èêè äÿôÿ éàâàøúà
íöí äÿ öðÿéè äþéöíÿð. Ù.Çÿðäàáè. Ìÿñóì
äþéöëäö. ß.Àáàñîâ.
óøàüûí áó ùàëÿòèíäÿí; Ìàäÿð ñåâèíÿð áÿøà-
4. Ñöíáöëäÿí àéðûëìàã (ìöõòÿëèô àëÿòëÿð
ðÿòèíäÿí; Ãÿëáè äþéöíÿð ìÿùÿááÿòèíäÿí.
âàñèòÿñèëÿ). Ùÿòòà áóðàñû äà éàäûìäàäûð êè,
À.Ñÿùùÿò. Ðÿíý àëäû áó íÿüìÿì ýþðöíÿí
..[òàõûë] òÿçÿ äþéöëöðäö. Ú.Ìÿììÿäãóëóçà-
ãþâñè-ãöçåùäÿí; Ãÿëáèì äþéöíöá, ëàëÿ êèìè
äÿ. ..Ýåúÿ äþéöëÿí òàõûëû ñîâóðóðäóëàð.
ýöëäö ôÿðÿùäÿí! Ñ.Ðöñòÿì.
ß.ßáöëùÿñÿí. Òàðëàëàðäàí áè÷èëìèø áóüäà,
2. ãàéûä. Þç-þçöíö äþéìÿê.
695
ÄÞÉÖÍÒÖ
ÄÞÇÖËÌßÇ
ÄÞÉÖÍÒÖ èñ. Äþéöíìÿ. Äþéöíòö áèëìÿ-
ÄÞÉÖØÊßÍËÈÊ èñ. 1. Äàâàêàðëûã, âóðóø-
éèð áóðäà öðÿêëÿð; Ñÿéèðäèð àòûíû ãîïàí êö-
ãàíëûã, ñàâàøãàíëûã.
ëÿêëÿð. Ñ.Âóðüóí.
2. ìÿú. Ìöáàðèçëèê, úÿñàðÿòëèëèê.
ÄÞÉÖØ èñ. Âóðóøìà, ÷àðïûøìà, âóðóø,
ÄÞÉÖØÃÀÁÀÜÛ ñèô. Äþéöø áàøëàìàäàí
äàâà. Äþéöø ìåéäàíû. Äþéöø ÿìÿëèééàòû. ßñ-
ÿââÿë. Äþéöøãàáàüû ùàçûðëûã.
ýÿðëÿðèí äþéöø ùàçûðëûüû. Äþéöøëÿðäÿí ÷ûõ-
ÄÞÉÖØÌß “Äþéöøìÿê”äÿí ô.èñ.
ìûø îðäó. Äþéöø òÿúðöáÿñè. – Ïîçìàç úÿð-
ÄÞÉÖØÌßÊ ô. (Áèð-áèðè èëÿ) ÷àðïûøìàã,
ýÿìèçè íÿ äÿðÿ, íÿ äöç; Ùàçûðäûð äþéöøÿ
âóðóøìàã, ñàâàøìàã, òîããóøìàã. Ãî÷ëàð
ãûçûë ñöíýöìöç. Ñ.Âóðüóí. // Ìöáàùèñÿ, ìö-
äþéöøöð. Õîðóçëàð äþéöøëÿð. – Ìÿðä äþéö-
áàðèçÿ, äåéèøìÿ. Éàøàéûðñàí ÿáÿäè, þëìÿéèá,
øÿíäÿ íàìÿðä ãà÷àð. (Ìÿñÿë). Äöíéàíû ñåë-
þëìÿç øåðèí; Î, äþéöøëÿðäÿ äÿìèðäÿí éåíÿ
ëÿðèíäÿ ÷àëõàéàí áèçèì ùÿéàò; Ñàüäàí ñîëà
ïàëòàð ýåéÿúÿê. Ñ.Ðöñòÿì.
äþéöøìöø, ñîíðà éîëóíà äöøìöø. Ì.Ìöøôèã.
ÄÞÉÖØ×Ö èñ. Ñûðàâè ÿñýÿð. Êîìàíäèð âÿ
Äþéöøäöêúÿ ãîúà ãàðòàë; Ãöââÿò àëûð áàëö
äþéöø÷öëÿð. – Ìåøÿäÿ ìèíëÿðëÿ äþéöø÷öíöí
ïÿðè. Ñ.Âóðüóí.
éåðëÿøäèéèíÿ áàõìàéàðàã, áèð ñÿñ áåëÿ åøè-
äþéöøÿ-äþéöøÿ çÿðô Âóðóøà-âóðóøà, äþéö-
äèëìèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Áàøãà áèð äþéöø÷ö
øÿðÿê, âóðóøàðàã. Äþéöøÿ-äþéöøÿ èðÿëèëÿìÿê.
ùÿéÿúàíëà ñåðæàíòà òÿðÿô ýÿëèð. ß.Ìÿììÿä-
ÄÞÉÖØ-ÑÞÉÖØ èñ. Äàâà-äàëàø, äþéöøöá-
õàíëû. Àðõà äþéöø÷öëÿðè ìÿú. – ìöùàðèáÿ
ñþéöøìÿ, äàëàøìà.
âàõòû úÿáùÿ àðõàñûíäà ÷àëûøàíëàð ùàããûíäà.
ÄÞÉÖØÑÖÇ çÿðô Äþéöø îëìàäàí, âóðóø-
ÄÞÉÖØÄÖÐÌß “Äþéöøäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
ìàäàí, ÷àðïûøìàäàí; äèíú éîëëà. Øÿùÿðè äþ-
ÄÞÉÖØÄÖÐÌßÊ èúá. Áèð-áèðè èëÿ âóðóø-
éöøñöç àëìàã. // Ìöáàðèçÿñèç. Ãûøñûç áàùàð
äóðìàã, äàëàøäûðìàã, òîããóøäóðìàã. Ãî÷
îëìàäûüû êèìè, äþéöøñöç, ÿçèééÿòñèç, ãóðáàíñûç
äþéöøäöðìÿê. – Îí ö÷ éàøûíà ÷àòàíà êèìè
äà ãÿëÿáÿ, õîøáÿõò ùÿéàò éîõäóð. ß.Àáàñîâ.
ìÿí êö÷ÿëÿðäÿ õîðóç äþéöøäöðöðäöì.
ÄÞÇÌß “Äþçìÿê”äÿí ô.èñ.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // Áÿðê-áîøëóüóíó
ÄÞÇÌßÊ ô. 1. Äàâàì ýÿòèðìÿê, òàá ýÿ-
éîõëàìàã ö÷öí éóìóðòàëàðûí óúëàðûíû áèð-
òèðìÿê, ñÿáèðëÿ êå÷èðìÿê, ãàòëàøìàã. Àüðûéà
áèðèíÿ âóðìàã. Ìÿëóìäóð êè, óøàãëàð éó-
äþçìÿê. ßçèééÿòÿ äþçìÿê. – Ñîéóã äÿìèð
ìóðòà äþéöøäöðÿíäÿ ÿââÿë áèð äàäûøûðëàð.
÷ÿêèúÿ äþçÿð. (Àòà. ñþçö). // Ñÿáèð åòìÿê, òÿ-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ùÿììöë åòìÿê, ñÿáèðëÿ ýþçëÿìÿê. Äþçöðñÿí
◊ Ñþç äþéöøäöðìÿê – á à õ ñþç.
äþç áó àéðûëûã äàüûíà; Ìÿí äàéàííàì, àììà
ÄÞÉÖØÄÖÐÖËÌß “Äþéöøäöðöëìÿê”-
ñÿí äàéàíìàçñàí! Ì.Ï.Âàãèô. Äþçÿ áèëìÿì
äÿí ô.èñ.
òÿíùàëûüûí ãÿùðèíÿ. Ã.Çàêèð. Ùÿð ìþùíÿòÿ
ÄÞÉÖØÄÖÐÖËÌßÊ ìÿúù. Áèð-áèðè èëÿ
äþçÿðÿì; Ñûíà ìÿíè, ñûíà, éàð! ßùäèìèçÿ
âóðóøäóðóëìàã, äàëàøäûðûëìàã, òîããóøäó-
èíàí, éàð! Ð.Ðçà.
ðóëìàã.
2. Ðàçûëàøìàã, áàðûøìàã, êå÷èðìÿê, éîë
ÄÞÉÖØßÍ ô.ñèô. Âóðóøàí, âóðóøãàí, äþéöø-
âåðìÿê. Áåëÿ øåéëÿðÿ äþçìÿê îëìàç. – Éîõ,
êÿí. Äþéöøÿí õîðóç, ãî÷. // Ìöáàðèçÿ åäÿí.
ñÿí áóíà äþçìÿçñÿí, åëèí âóðàí ãîëóñàí;
Ì.Ñ.Îðäóáàäèíèí “Äþéöøÿí øÿùÿð” àäëû
Ñÿí íàìóñ àøèãèñÿí, øÿðÿôëèñÿí, óëóñàí.
ðîìàíû òàðèõè ùàäèñÿëÿðÿ ùÿñð îëóíìóøäóð.
Ì.Ðàùèì.
ÄÞÉÖØÊßÍ ñèô. 1. Äàâàêàð, âóðóøãàí,
ÄÞÇÖËÌß “Äþçöëìÿê”äÿí ô.èñ.
ñàâàøãàí. Äþéöøêÿí àäàì. Äþéöøêÿí õîðóç.
ÄÞÇÖËÌßÊ ìÿúù. Äàâàì ýÿòèðèëìÿê, òàá
– [Ñÿòòàð:] Þçö àðûã áèð îüëàíäûð. Àììà áè-
ýÿòèðèëìÿê; òÿùÿììöë åäèëÿ áèëìÿê, êå÷èðèëÿ
ëèðñÿí íåúÿ äþéöøêÿíäèð? Ï.Ìàêóëó.
áèëìÿê.
2. ìÿú. Ìöáàðèç, ãîðõìàç, úÿñàðÿòëè.
ÄÞÇÖËÌßÇ ñèô. Äþçìÿê ìöìêöí îë-
[Äèëáÿð:] Ñèçè èñÿ, Ýöëöø, èíäè ìÿí ÷îõ ýþçÿë
ìàéàí, äþçöëÿ áèëìÿéÿí, äþçöëìÿñè ÷ÿòèí
àíëàéûðàì. Ìÿí äÿ ãîðõàã äåéèëÿì, éàìàí
îëàí. Äþçöëìÿç âÿçèééÿò. Äþçöëìÿç èñòè. Äþ-
äà äþéöøêÿíÿì. Ú.Úàááàðëû.
çöëìÿç ùÿðÿêÿò. Äþçöëìÿç ñþç. – ×îõëàðû
ÄÞÉÖØÊßÍËßÐ èñ. çîîë. Øèðèí ñóëàðäà
ìÿéóñ îòóðìóøäó. Áó ùàë þçö äÿ ýåðèäÿ ãàë-
âÿ àêâàðèóìëàðäà éàøàéàí êè÷èê áàëûã.
ìàüûí íÿ äÿðÿúÿäÿ àüûð âÿ äþçöëìÿç áèð øåé
696
ÄÞÇÖËÌßÇËÈÊ
ÄÐÀÌÀÒÓÐÝÈÉÀ
îëäóüóíó àíëàìàüà êàôè èäè. Ì.Ùöñåéí. Áó
êè äðàãóí êàïèòàíû èëÿ ïû÷ûëäàøûð âÿ ýþçëÿøèð-
ëÿíýèìÿëÿð Íÿðèìàí ö÷öí äþçöëìÿç èäè. Ìèð
äè. Ëåðìîíòîâäàí.
Úÿëàë. Ýåúÿ îëìàñûíà áàõìàéàðàã, áàðæûí
ÄÐÀÌ 1. Á à õ äðàìà. Ùÿëÿ 1932-úè èë-
àíáàðûíäà äþçöëìÿç áèð áöðêö âàð èäè.
äÿí äöøöíìÿêäÿ îëäóüó “ßôãàíûñòàí” äðà-
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ìû öçÿðèíäÿ Úàááàðëû äàùà úèääè ÷àëûøìàã
ÄÞÇÖËÌßÇËÈÊ èñ. Äþçöëÿ áèëìÿìÿç-
íèééÿòèíäÿ èäè. Ì.Àðèô.
ëèê, äþçöëìÿç âÿçèééÿò. [Ôèðèäóí:] Ùÿéàòû-
2. Ñèô. ìÿíàñûíäà. Äðàì æàíðû. Äþâëÿò äðàì
ìûçûí äþçöëìÿçëèéèíÿ äàèð ñèçèí ÿãëè âÿ ìÿí-
òåàòðû. Äðàì ÿñÿðëÿðè.
òèãè äÿëèëëÿðèíèç ÿëåéùèíÿ áèð øåé äåìÿê
ÄÐÁÌÀ [éóí.] 1. Ñÿùíÿäÿ èôà îëóíìàã
ìöìêöí äåéèëäèð.. Ì.Èáðàùèìîâ.
ö÷öí äèàëîã øÿêëèíäÿ (ìöÿëëèôèí þç ñþçö îë-
ÄÞÇÖÌ èñ. Äþçìÿ, ãàòëàøìà ãàáèëèééÿòè;
ìàäàí) éàçûëìûø ÿäÿáè ÿñÿð íþâö. Í.Âÿçè-
ìÿòàíÿò, äÿéàíÿò, ñÿáèð åòìÿ, äàéàíìà, äà-
ðîâóí äðàìàëàðû. Éåíè äðàìàíûí òàìàøàéà
âàì ýÿòèðìÿ, òàá ýÿòèðìÿ; äàâàì, ñÿáàò.
ãîéóëìàñû. – Èñòÿð øåèðëÿðèíäÿ âÿ èñòÿðñÿ äÿ èëê
Äþçöìö éîõäóð. – Äàüëàð, ñÿíäÿ ýþçöì
ùåêàéÿ âÿ äðàìàëàðûíäà Úàááàðëû ùÿð ýöí
âàð: Äÿðäÿ ìÿíäÿ äþçöì âàð. (Áàéàòû).
òÿñàäöô åäèá ýþðäöéö, åøèòäèéè âÿ ùÿéÿúàí-
[Áóüàú] þç ýöúöíö, ÷åâèêëèéèíè, áÿäÿíèíèí
ëàíäûüû øåéëÿðäÿí éàçûðäû. Ì.Àðèô.
äþçöìöíö ñûíàéûðäû. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
2. Äðàì òåàòðû. Áó àõøàì äðàìàäà íÿ
ÄÞÇÖÌËÖ ñèô. Äþçöìö îëàí; ñÿáèðëè, äà-
ýåäèð? Äðàìàéà áèëåò àëìàã.
âàìëû, òàáëû, ìÿòàíÿòëè. Ãàðàúà ãûç äà Íó-
3. ìÿú. Ôàúèÿ, ðóùè èçòèðàá. Äðàìà êå÷èð-
ðÿääèí êèìè ïèñ ýöíÿ äþçöìëö, ñÿáèðëè áèð
ìÿê. Àèëÿ äðàìàñû.
óøàãäûð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Èäðèñ, ñÿí éàõøû áè-
´
ÄÐÀÌÀÒÈÊ ñèô. [éóí.] 1. Äðàìàéà ìÿõ-
ëèðñÿí êè, ìöùàðèáÿ äÿùøÿòëè áèð ìöùàðèáÿ-
ñóñ, äðàìàéà àèä îëàí. Äðàìàòèê àðòèñò.
äèð. Îíóí ÷îâüóíëàðû âÿ áîðàíëàðû ùÿëÿ ãà-
Äðàìàòèê ñÿíÿòêàð.
áàãäàäûð. Ýÿëÿúÿêäÿ äÿ äþçöìëö îë!
2. Äðàìàòèçì èëÿ äîëó; àüûð, ýÿðýèí, ñàðñûäû-
Ñ.Âóðüóí. Íåéëèì, ìÿí áåëÿéÿì, ñÿí äÿ åëÿ-
úû; ôàúèÿëè. Äðàìàòèê ñÿùíÿ. Äðàìàòèê ùàäèñÿ.
ñÿí; Ìÿíèì ÷îõ äþçöìëö ìÿùÿááÿòèì âàð.
3. ìóñ. Òåìáðúÿ ýöúëö, áèð ãÿäÿð êÿñêèí
Ñ.Ðöñòÿì.
(ñÿñ ùàããûíäà). Äðàìàòèê òåíîð. Äðàìàòèê
ÄÞÇÖÌËÖËÖÊ èñ. Äþçìÿ, òàá ýÿòèðìÿ,
ñîïðàíî.
äàâàì ýÿòèðìÿ ãàáèëèééÿòè; úèñìÿí âÿ ìÿ-
ÄÐÀÌÀÒÈÊËßØÄÈÐÈËÌß “Äðàìàòèê-
íÿí ìþùêÿìëèê, äàâàìëûëûã, ñÿáèðëèëèê, ñÿáàò,
ëÿøäèðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿòàíÿò. Ôóòáîë èíñàíäà äþçöìëöëöê, úÿëäëèê,
ÄÐÀÌÀÒÈÊËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äðà-
÷åâèêëèê êèìè êåéôèééÿòëÿð òÿðáèéÿ åäèð.
ìàòèçìè, ýÿðýèíëèéè øèääÿòëÿíäèðèëìÿê; äðà-
ÄÞÇÖÌÑÖÇ ñèô. Äþçöìö îëìàéàí; ñÿ-
ìàòèê øÿêëÿ ñàëûíìàã.
áèðñèç, äàâàìñûç, òàá ýÿòèðÿ áèëìÿéÿí, òàá-
ÄÐÀÌÀÒÈÊËßØÄÈÐÈËÌÈØ ô.ñèô. Äðàìà-
ñûç. Ïöñòÿõàíûì ùÿääèíäÿí àðòûã äþçöìñöç
òèçìè, ýÿðýèíëèéè øèääÿòëÿíäèðèëìèø; äðàìàòèê
èäè. Ì.Ùöñåéí.
øÿêëÿ ñàëûíìûø.
ÄÞÇÖÌÑÖÇËÖÊ èñ. Äþçöìöí îëìàäûüû
ÄÐÀÌÀÒÈÊËßØÄÈÐÌß “Äðàìàòèêëÿø-
ùàë âÿ êåéôèééÿò; úèñìÿí âÿ ìÿíÿí äàâàì-
äèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ñûçëûã, ñÿáàòñûçëûã, ìÿòàíÿòñèçëèê.
ÄÐÀÌÀÒÈÊËßØÄÈÐÌßÊ ô. Äðàìàòèçìè,
ÄÞÇÖØ á à õ äþçöì.
ýÿðýèíëèéè àðòûðìàã, øèääÿòëÿíäèðìÿê; äðà-
ÄÐÁÕÌÀ èñ. [éóí.] Éóíàíûñòàíûí ïóë âà-
ìàòèê øÿêëÿ ñàëìàã.
ùèäè.
ÄÐÀÌÀÒÈÊËÈÊ á à õ äðàìàòèçì.
´
ÄÐÀÆÅ èñ. [ôð.] 1. Éóìðó ôîðìàëû êè÷èê
ÄÐÀÌÀÒÈÇÌ [éóí.] Ùàäèñÿëÿðèí äðàìà-
êîíôåò.
éà õàñ îëàí ýÿðýèíëèéè; äðàìàòèêëèê. Ñöæåòèí
2. òèá. Éóìðó äÿðìàí äÿíÿëÿðè.
äðàìàòèçìè. Ïéåñ äðàìàòèçìëÿ äîëóäóð.
ÄÐÀÃÚÍ [ôð.] ×àð îðäóñóíäà âÿ áÿçè õà-
// Ôàúèÿëèëèê.
ðèúè þëêÿ îðäóëàðûíäà: õöñóñè àòëû ãîøóí ùèñ-
´
ÄÐÀÌÀÒÓÐÝÈÉÀ [éóí.] ÿäÿá. 1. Äðàìà
ñÿëÿðè íÿôÿðè, éàõóä çàáèòè. Äðàãóí ïîëêó.
ñÿíÿòè. Äðàìàòóðýèéà ÿñÿðëÿðè. Äðàìàòóðýè-
– Àõøàì éåìÿéèíèí àõûðûíà ãÿäÿð Ãðóøíèòñ-
éàíûí âÿçèôÿëÿðè.
697
ÄÐÀÌÀÒÓÐÆÈ
ÄÓÀ
2. Ùÿð ùàíñû áèð õàëãûí, éàçû÷ûíûí, äþâðöí
ÄÐÅË èñ. [ðóñ.] Áóðüó àëÿòè, úèùàç.
âÿ ñ.-íèí äðàìàòèê ÿñÿðëÿðè. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ
ÄÐÅÍÁÆ [ôð.] 1. òåõ. Àðõëàð âÿ éà áîðóëàð
äðàìàòóðýèéàñû. Ìààðèô÷è äðàìàòóðýèéàíûí
ñèñòåìè âàñèòÿñèëÿ òîðïàüûí ãóðóäóëìàñû;
èíêèøàôûíäà éåíè ìÿðùÿëÿ ùàìûäàí ÿââÿë
ùÿì÷èíèí áó ìÿãñÿä ö÷öí èøëÿäèëÿí àðõ âÿ
Í.Âÿçèðîâóí éàðàäûúûëûüû èëÿ áàøëàéûð.
áîðóëàð ñèñòåìè. Äðåíàæ àðõ. Äðåíàæ êàíàë.
3. Äðàìàòèê ÿñÿðëÿð éàçìà íÿçÿðèééÿñè.
Äðåíàæ ñèñòåìè. – Øîðàí òîðïàãëàðû éóäóãäà
Äðàìàòóðýèéàíûí ÿñàñëàðû.
øîð ñóéó àõûòìàãäàí þòðö äÿðèí âÿ áÿçÿí äÿ
´
ÄÐÀÌÀÒÓÐÆÈ ñèô. [éóí.] Äðàìàòóðýèéà-
äàéàç äðåíàæ êàíàëëàð ãàçûëûð.
éà àèä. Äðàìàòóðæè ôÿàëèééÿò. Äðàìàòóðæè
2. òèá. Ïèëòÿ ÷ÿêìÿ, ïèëòÿ âàñèòÿñèëÿ éàðà-
ìÿùàðÿò. ßñÿðèí äðàìàòóðæè ãóðóëóøó. –
äàí èðèíèí ÷ÿêèëìÿñè âÿ áó ìÿãñÿä ö÷öí
[“Ñîëüóí ÷è÷ÿêëÿð”äÿêè] äðàìàòóðæè âÿçèééÿò
òÿòáèã åäèëÿí ðåçèí, éà øöøÿ áîðó. Äðåíàæ
.. ìöðÿêêÿáäèð; ÷öíêè áóðàäà íàäàíëûãäàí
ñàëìàã. Äðåíàæ ãîéìàã.
âÿ úÿùàëÿòäÿí àðòûã òàìàù, ïóë, õöñóñè ìöë-
ÄÐÅÍÀÆËÀÌÀ òåõ. òèá. “Äðåíàæëàìàã”-
êèééÿò áþéöê ðîë îéíàéûð. Ì.Àðèô.
äàí ô.èñ.
ÄÐÀÌÀÒÓÐÃ [éóí.] ÿäÿá. Äðàìà éàçàí
ÄÐÅÍÀÆËÀÌÀÃ ô. 1. òåõ. Òîðïàüû àðõëàð
éàçû÷û. “Ñîëüóí ÷è÷ÿêëÿð” ïéåñèíäÿ Úàááàð-
âÿ éà áîðóëàð ñèñòåìè âàñèòÿñèëÿ ãóðóòìàã.
ëûíûí áèð äðàìàòóðã êèìè ìöâÿôôÿãèééÿòè ïó-
2. òèá. Ïèëòÿ ÷ÿêìÿê; èðèíè ÷ÿêìÿê ö÷öí
ëóí ïîçóúó òÿñèðèíè ýþñòÿðìÿéÿ òÿøÿááöñ
éàðàéà ïèëòÿ ãîéìàã.
åòìÿñè èäè. Ì.Àðèô. [Ù.ßðÿáëèíñêè] ùå÷ áèð
ÄÐÅÍÀÆËÀÍÌÀ “Äðåíàæëàíìàã”äàí ô.èñ.
òàìàøà áóðàõìûð, àðòèñòëÿðëÿ, äðàìàòóðã-
ÄÐÅÍÀÆËÀÍÌÀÃ ìÿúù. 1. òåõ. Àðõëàð,
ëàðëà ìàðàãëàíûðäû. Ñ.Ðÿùìàí.
éà áîðóëàð âàñèòÿñèëÿ ãóðóäóëìàã. Áàòàãëûã
ÄÐÀÌÀÒÓÐÃËÓÃ èñ. Äðàìàòóðãóí èøè,
äðåíàæëàíäû.
ïåøÿñè, ñÿíÿòè, ìÿøüóëèééÿòè; äðàìà éàçìà
2. òèá. Ïèëòÿ ãîéóëìàã; ïèëòÿ âÿ ñ. âàñèòÿ-
ñÿíÿòè.
ñèëÿ ÷ÿêèëìÿê (èðèí).
ÄÐÀÌËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Äðàìëàøäûðûëìàã”-
ÄÐÅÉÔ [ùîëë.] äÿíèç. Áóçëàðûí, ýÿìèëÿðèí
äàí ô.èñ.
âÿ ñ.-íèí þç-þçöíÿ êöëÿê âÿ éà úÿðÿéàí èñ-
ÄÐÀÌËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Äðàì øÿê-
òèãàìÿòèíäÿ ùÿðÿêÿò åòìÿñè.
ëèíÿ ñàëûíìàã.
´
ÄÐÅÇÈÍÀ [àëì.] Ðåëñ öçÿðèíäÿ ìîòîð âÿ
ÄÐÀÌËÀØÄÛÐÛËÌÛØ ô.ñèô. Äðàì øÿêëèíÿ
éà ÿëëÿ ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðèëÿí êè÷èê äÿìèðéîë
ñàëûíìûø. Äðàìëàøäûðûëìûø ðîìàí.
àðàáàñû, âàãîíó.
´
ÄÐÀÌËÀØÄÛÐÌÀ “Äðàìëàøäûðìàã”äàí
ÄÐÓÆÈÍÀ [ðóñ.] 1. òàð. Ãÿäèì Ðóñèéàäà:
ô.èñ.
êíéàçëàðûí éàõûí õèäìÿò÷èëÿðè âÿ ãîøóíó.
ÄÐÀÌËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Äðàì øÿêëèíÿ ñàë-
2. êþùí. Èúòèìàè àñàéèø âÿ ãàéäàíû, íèçàì-
ìàã. Ùåêàéÿíè äðàìëàøäûðìàã.
èíòèçàìû ãîðóìàã ö÷öí ìèëèñ îðãàíëàðûíà
ÄÐÀÌÍßÂÈÑ èñ. [éóí. äðàì âÿ ôàðñ.
êþìÿê ìÿãñÿäè èëÿ èúòèìàèééÿò òÿðÿôèíäÿí
...íÿâèñ] êþùí. á à õ äðàìàòóðã. Äðàìíÿâèñ
éàðàäûëàí êþíöëëöëÿð äÿñòÿñè.
þçö äÿ áóýöíêö òàìàøàäàí ÷îõ ðàçû ãàëìûøäû.
ÄÐÓÆÈÍÀ×Û èñ. Äðóæèíà öçâö, äðóæèíà
Ñ.Ðÿùèìîâ.
íÿôÿðè.
ÄÐÀÌÍßÂÈÑËÈÊ êþùí. á à õ äðàìà-
ÄÓÀ èñ. [ÿð.] 1. Àäàìëàðûí áèð ìÿòëÿáëÿ
òóðãëóã.
Àëëàùà âÿ ìöãÿääÿñ ñàéäûãëàðû øÿõñëÿðÿ
ÄÐÀÏ [ôð.] Öñò ïàëòàðû ö÷öí ãàëûí éóí ïàð-
ìöðàúèÿò, éàõóä äà èáàäÿò çàìàíû çèêð
÷à íþâö. Ìàüàçàäàí ö÷ ìåòð äðàï àëäûì.
åòäèêëÿðè ñþçëÿð. Øÿùÿðèí êÿíàðû, úàìààò
// Áó ïàð÷àäàí òèêèëìèø. Ãîøàòõàí ñàðû äðàï
àéàã öñòÿ, ÿëëÿðè äóàäà, äîäàãëàðû äóà âèðä
ïàëòîñóíóí ÿòÿéèíè éûüûá ìàøûíäàí ÷ûõàí þçö
åäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // Áó ìÿçìóí-
êèìè áàëàúàáîé àðâàäûíû ãàðøûëàéûá ãîëóí-
äà îëàí ìÿòí, éàçû. Äóà êèòàáû. – Íÿ ãÿäÿð
äàí òóòäó. Ì.Èáðàùèìîâ.
äóà éàçäûðûðëàð, ïèðÿ àïàðûðëàð âÿ áó êèìè
ÄÐÅÄÍÓÓÒ [èíý.] Ìöàñèð õÿòò ýÿìèñèíèí
àâàìúà ìöàëèúÿ åäèðëÿðñÿ äÿ, ôàéäà âåðìèð.
ñÿëÿôè îëàí ýöúëö ñèëàùëàðëà ñèëàùëàíìûø, èòè-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Íÿùàéÿò, óøàã ö÷öí ôàëà áàõ-
ýåäÿí èðè çèðåùëè ýÿìè.
äûðûá òàñ ãóðäóðàð âÿ äóà éàçäûðàðäûëàð.
698
ÄÓÀ×Û
ÄÓÄ
Ù.Ñàðàáñêè. Øàèð ýåäèð... Áó ýöí äóà ÿâÿçèíÿ
´
ÄÓÀËÈÑÒ [ëàò.] Äóàëèçì (1-úè ìÿíàäà)
ùÿçèí-ùÿçèí, Îõóéóðëàð “Øÿáè-ùèúðàí” ãÿ-
òÿðÿôäàðû. // Ñèô. ìÿíàñûíäà. Äóàëèñò äöíéà-
çÿëèíè Ôöçóëèíèí. Á.Âàùàáçàäÿ. // Àëëàùà éàë-
ýþðöøö.
âàðûø; áèð õàùèøëÿ, èëòèìàñëà, éàõóä òÿøÿêêöð-
´
ÄÓÀËÈÇÌ [ëàò.] 1. ôÿëñ. Âàðëûüûí ÿñàñûíû,
ëÿ Àëëàùà, ìöãÿääÿñ ñàéûëàíëàðà ìöðàúèÿò;
áèð-áèðèíè èíêàð åäÿí âÿ áèð-áèðè èëÿ ìöáàðè-
äóà ìÿðàñèìè. Äóà åòìÿê (åëÿìÿê)
çÿ àïàðàí èêè ÿñàñ ñÿáÿá (ìàòåðèàëèçì âÿ
– 1) Àëëàùà ìöðàúèÿò åäèá éàëâàðìàã, èëòè-
èäåàëèçì) òÿøêèë åòäèéèíè èääèà åäÿí ôÿëñÿôè
ìàñ åòìÿê. [Ùàúû:] Îòóð åâäÿ, äóà åéëÿ êè,
íÿçÿðèééÿ (ìîíèçì çèääè).
ýÿëñèí ãàðäàøûí Ñÿëèì. Ú.Úàááàðëû. [Þìÿð
2. Öìóìèééÿòëÿ, èêèëèê.
êîõà] ..Éàòìàçäàí ÿââÿë öçöíö ãèáëÿéÿ ÷å-
ÄÓÀ-ÑßÍÀ èñ. [ÿð.] á à õ äóà 1-úè ìÿíà-
âèðèá äóà åëÿäè. È.Øûõëû; 2) áèðèñèíÿ òÿøÿêêöð,
äà. Äóà-ñÿíà åòìÿê – áàõ äóà åòìÿê
ìèííÿòäàðëûã èôàäÿñè îëàðàã Àëëàùà ìöðàúèÿò-
(“äóà”äà). Øÿìñ ïàäøàùà äóà-ñÿíà åäèá
ëÿ îíóí ö÷öí õîøáÿõòëèê, ðèôàù âÿ ñàëàìàòëûã
õÿçèíÿíèí öñòöíÿ ýÿëäè, à÷àðëàðû àëûá èøÿ áà-
äèëÿìÿê. Ìóçäóð øàäëûüûíà ñàü ÿëèíè éóõàðû
øëàäû. (Íàüûë). Àíàñû óøàüû Úàâàäûí ãóúàüûí-
ãàëõûçûá Ñÿäðÿääèí áÿéÿ âÿ ïðîêóðîðà äóà
äàí àëäûãäàí ñîíðà äóà-ñÿíà åòìÿéÿ áàøëàäû.
åòäè. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. Ðàìàçàí éåíÿ äÿ Òàùèðè
ß.Âÿëèéåâ.
äöøöíöð, öðÿéèíäÿ îíà äóà åëÿéèðäè. Ì.Ùöñåéí.
ÄÓÀÉÀÇÀÍ èñ. äèí. êþùí. Äóà éàçìàãëà
2. Ñàëàì ìÿíàñûíäà. [Ùàúû Ãÿíáÿð:] Ýåò,
ìÿøüóë îëàí àäàì. [Ñÿðâèíàç õàíûì:] ..Äå-
àõøàìà äöøÿðñÿí âÿ ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí ÷îõ-
éèáëÿð Èðàíäàí áèð äóàéàçàí ýÿëèá, ýåòìè-
÷îõ äóà àïàð. Í.Âÿçèðîâ.
øÿì îíóí äà éàíûíà, áåøúÿ ìàíàò îíà âåð-
ÄÓÀ×Û èñ. êþùí. Äóà åäÿí, áèðèíÿ éàõøû-
ìèøÿì, ýåíÿ áèð ÿñÿð îëìàéûá. Í.Âÿçèðîâ.
ëûã, óçóí þìöð, ñÿàäÿò àðçó åäÿí àäàì.
ÄÓÁËÉÒ [ôð.] êèò. Ùÿð ùàíñû áèð øåéèí
Áîðúëóíóí äóà÷ûñû àëàúàãëûäûð. (Àòà. ñþçö).
èêèíúè íöñõÿñè; èêè åéíè øåéäÿí áèðè. Êèòàáûí
Äóà÷ûíàì, ñàëìà ìÿíè íÿçÿðäÿí; ßñêèê îë-
äóáëåòè. Ùåéêÿëèí, ãðàâöðöí äóáëåòè. // Ãîøà.
ìàéàñàí ñÿíàäàí, Ïÿðè! Ì.Ï.Âàãèô. [Õó-
ÄÓÁËÈÊÁÒ [ëàò.] ßñèë ñÿíÿäè ÿâÿç åäÿí
äàéàð áÿé:] Áÿëû, ãàçû àüà, ÿýÿð èøè áèð òÿ-
èêèíúè íöñõÿñè, ñóðÿòè. Òàëîíóí äóáëèêàòû. // Ñèô.
ùÿðíÿí éîëóíà ãîéñàíûç, áèç ñèçÿ, äóà÷û îëà-
ìÿíàñûíäà. Äóáëèêàò íöñõÿ.
ðûã. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ÄÓÁËÉÁÆ [ôð.] Ñÿñëè êèíîôèëìèíèí äàíûøûã
ÄÓÀÝÓ [ÿð. äóà âÿ ôàðñ. ...ýó] êþùí. á à õ
äóà÷û. ..ßýÿð áèçèì âèëàéÿòèí ÿùâàëûíû õÿáÿð
ùèññÿñèíèí éåíè, áàøãà äèëäÿ äàíûøûãëà ÿâÿç
àëìàã èñòÿñÿíèç, ëèëëàùöëùÿìä, ñàü âÿ ñàëàìàò
åäèëìÿñè, áàøãà äèëÿ ÷åâðèëìÿñè.
ñèçèí þìðöíöçÿ äóàýó âàðûã. Ú.Ìÿììÿäãó-
ÄÓÁËÉÎÍÊÀ èñ. [ðóñ.] Àøûëàíìûø äÿðè-
ëóçàäÿ. [Ìÿøÿäè Ïöñòÿ áàúû:] À áàëà, áîéóíà
äÿí àñòàðû òöê (éóí) êöðê âÿ ýþäÿêúÿ.
ãóðáàí! Ùÿð éåðäÿ îëñàí, äóàýóíàì, ñÿíèí
ÄÓÁËÉÓÐ [ôð.] 1. Áàøãàñû èëÿ éàíàøû îëà-
êèìè îüëàíû ùå÷ ìÿí éàääàí ÷ûõàðàðàì?
ðàã åéíè èøè, éàõóä áÿíçÿð èøè ýþðÿí àäàì âÿ ñ.
Ù.Ñàðàáñêè.
2. ßñàñ ðîëó, éàõóä îéóí÷óíó ÿâÿç åäÿí
ÄÓÀËÀÌÀ “Äóàëàìàã”äàí ô.èñ.; äóà îõó-
àêòéîð, éà îéóí÷ó. // Áàøãà äèëÿ ÷åâðèëìèø
ìà ìÿðàñèìè.
ôèëìèí ìÿòíèíè ñþéëÿéÿí êèíîàêòéîðó.
ÄÓÀËÀÌÀÃ ô. äèí. Íèêàù ìÿðàñèìèíäÿ
ÄÓÁËÉÎÐËÓÃ èñ. Äóáëéîðóí èøè (á à õ
îüëàíëà ãûçûí áèð éåðäÿ õîøáÿõò âÿ óçóí
äóáëéîð). Äóáëéîðëóã åòìÿê.
þìöð ñöðìÿëÿðè ö÷öí äóà îõóìàã; äóàëàìà
ÄÓÄ èñ. [ôàðñ.] ßñèë ìÿíàñû “òöñòö” îëóá,
ìÿðàñèìè èúðà åòìÿê. Ýÿëèíè ìîëëà äóàëàéàí-
êëàññèê øåèðäÿ âÿ ôîëêëîðäà ÷îõ âàõò “äóäè-
äàí ñîíðà ôàéòîíà ìèíèøÿðäèëÿð. Ð.ßôÿíäèéåâ.
àù”, “äóäè-äèë” âÿ ñ. òÿðêèáëÿðèíäÿ “àù, ôÿ-
ÄÓÀËÀÍÌÀ “Äóàëàíìàã”äàí ô.èñ.
üàí” ìÿíàñûíäà èøëÿíìèøäèð. Äóäè-àùèíäèð,
ÄÓÀËÀÍÌÀÃ
ìÿúù. äèí. Öçÿðèíäÿ
Õÿòàéè, ýþýäÿ áóëóäëàð ñÿíèí; Äóðìàéûá òþê
äóàëàìà ìÿðàñèìè èúðà åäèëìÿê.
ýþç éàøûí, êèì ÿáðè-áàðàí äåâðèäèð. Õÿòàéè.
ÄÓÀËÀÒÌÀ “Äóàëàòìàã”äàí ô.èñ.
Áàøäàí-àéàüà íÿäèð áó éàíìàã; Äóäè-äèëÿ
ÄÓÀËÀÒÌÀÃ èúá. äèí. Äóàëàìà ìÿðàñè-
äÿìáÿäÿì áîéàíìàã? Ôöçóëè. ×ÿêäè äóäè-
ìè èúðà åòäèðìÿê (áàøãàñû âàñèòÿñèëÿ).
àùèìè òà ÷ÿðõè ÷ÿíáÿðáàð òöôÿíý. Ì.Ï.Âàãèô.
699
ÄÓÄÀ
ÄÓÌÀ
Çÿððÿúÿ ýÿëìÿçñÿí íÿçàðûìà ñÿí; Äóäè-àùûí
ñîíðà åâëÿíìÿìèø (êèøè). Äóë àðâàä éåòèì
ìÿí äÿùàíÿ éåòèððÿì. Àøûã Ïÿðè.
ñàõëàð; Íàõûð÷ûéà ìèííÿò ãîéàð. (Àòà. ñþçö).
ÄÓÄÀ èñ. [ôàðñ.] Íåôò, ìàçóò, ãàç âÿ ñ.
Ãöðáÿò è÷ðÿ ôÿùëÿëèêëÿ ñàõëàð èäè þç áàøûí;
éàíìàñûíäàí ùàñèë îëàí ùèñ. Ãóðó ãàçëàðäàí
Ùÿì âÿòÿíäÿ äóë àíàñûí, éåòèì áàúû-ãàðäà-
ÿñàñ åòèáàðèëÿ éàíàúàã êèìè, äóäà èñòåùñà-
øûí. À.Ñÿùùÿò. [Ìèðñàãóëó] àëäûüû ìààøëà èêè
ëûíäà èñÿ õàììàë êèìè èñòèôàäÿ îëóíóð.
àèëÿíè; þçöíö, èêè éåòèìëÿ äóë áàúûñûíû ñàõëà-
ÄÓÄÀËÛ ñèô. Ùèñëè, ùèñëÿ þðòöëìöø, ùèñ áàñ-
éûðäû. Ñ.Ùöñåéí. Äóë ãàëìàã – ÿðè (âÿ éà
ìûø. Äóäàëû áîðó.
àðâàäû) þëìÿê. [Ñöëåéìàí:] ..Õàëà äàùà áó
ÄÓÄß á à õ äóäà. Ñöáùè-ÿçÿëäÿí öçöí
ãÿäÿð äóë ãàëäûí áÿñäèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ. Àíà
åòäèêäÿ òÿúÿëëè; Ìÿùâ îëäó úàùàíû áöðöéÿí
òàíûéûðàì èéèðìè éàøûíäàí, äóë ãàëäû; Áÿëàëàð
äóäåéè-çöëìàò. Ì.ß.Ñàáèð.
þòäö áàøûíäàí. Á.Âàùàáçàäÿ. Äóë ãîéìàã
ÄÓÄÊÅØ èñ. [ôàðñ.] Òöñòö÷ÿêÿí áîðó.
– áèðèíèí ÿðèíè (éà àðâàäûíû) þëäöðìÿê.
Ãÿçÿíôÿð ÷ûõûá ãàéíàéàí ñàìîâàðûí äóä-
2. èñ. Äóë êèøè, éà äóë àðâàä. [Ìÿùÿððÿì:]
êåøèíè ýþòöðäöêäÿ Øèðçàäû ýþðäö. Ì.Èáðàùè-
Ìÿí äöíÿí äÿ äåìèøÿì, Ãóðáàí ö÷öí ãûç àç
ìîâ. Ñàìîâàðûí äóäêåøèíäÿí ýóð àëîâ ãàë-
äåéèë. Áèðèíè àëûá þëöá. Èíäè áèð äóë àëñûí âÿ
õàíäà Íàçõàíûì áèçÿ éàíàøäû. È.ßôÿíäèéåâ.
éà äóë èñòÿìèð, àéðû áèð ãûç àëñûí. Ú.Úàááàðëû.
ÄÓÄÌÀÍ èñ. [ôàðñ.] Àäëû-ñàíëû, òàíûíìûø
ÄÓËÚÓÜÀÇ èñ. “Äóë”äàí îõø.
àèëÿ, áþéöê àèëÿ, íÿñèë. Î ìÿíèì áó äóäìà-
ÄÓËËÀØÌÀ “Äóëëàøìàã”äàí ô.èñ.
íà íÿâàçèøèìè ÷îõ éàõøû áèëèð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÓËËÀØÌÀÃ ô. ßðè (âÿ éà àðâàäû) þë-
// Åâ, îúàã. [Äÿðâèø:] Ìÿí áó äóäìàíû ùÿ-
ìÿê; äóë ãàëìàã.
ìèøÿ àáàä âÿ è÷èíäÿ äèëøàäëûã ýþðìöøÿì.
ÄÓËËÓÚÀ “Äóë”äàí êè÷. âÿ îõø. [Ñóëòàí
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
áÿé:] ..Ìÿíèìêè áèð ùàëëûúà, äóëëóúà àðâàä-
ÄÓÉË [ôð. ÿñëè ëàò.] 1. êþùí. Ãàáàãúàäàí
äûð.. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ìöÿééÿí åäèëìèø øÿðòëÿðëÿ èêè íÿôÿðèí (òÿù-
ÄÓËËÓÃ èñ. Äóë îëìà, äóë ãàäûíûí, éà êè-
ãèð îëóíàíëà òÿùãèð åäÿíèí) áèð-áèðè èëÿ âó-
øèíèí ùàë âÿ âÿçèééÿòè.
ðóøìàñû âÿ éà àòûøìàñû. Äóåëÿ ÷àüûðìàã. –
ÄÓËÓÑ èñ. Ñàõñû ãàá ãàéûðàí óñòà. [Ýöë-
[Ùöñåéí:] Ýÿðÿê áóðàäà áó ñààò ìÿíèìëÿ
ëö:] Àììà ùàúû ùå÷ áèëìèð êè, ìÿíè Àëëàù
äóåëÿ ÷ûõàñàí. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
éàðàäûá, äÿìèð÷è äþéöá, éîõñà äà äóëóñ ïàë-
2. ìÿú. Éàðûø, ìöáàùèñÿ, ìöáàðèçÿ. Ýþç-
÷ûãäàí éîüóðóá? ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ëÿäèì, ýþðöì, àõûðû íåúÿ îëàúàã áó äóåëèí.
ÄÓËÓÑ×Ó á à õ äóëóñ. Àçÿðáàéúàí åòíîã-
Ð.Ðçà.
ðàôèéàñûíûí þéðÿíèëìÿñè ö÷öí õöñóñè ÿùÿìèé-
ÄÓÅË×È èñ. êþùí. Äóåëäÿ èøòèðàê åäÿí
éÿòè îëàí áó ãàá ãÿäèì äóëóñ÷óëàðûí éöêñÿê
àäàì.
ìÿùàðÿòèíè ýþñòÿðèð. (Ãÿçåòëÿðäÿí).
ÄÓÅÒ [èòàë.] ìóñ. Ùÿð áèðè ìöñòÿãèë îë-
ÄÓËÓÑ×ÓËÓà á à õ äóëóñëóã.
ìàã öçðÿ èêèëèêäÿ îõóíàí âÿ éà ÷àëûíàí ìó-
ÄÓËÓÑÕÀÍÀ èñ. Ñàõñû ãàá êàðõàíàñû.
ñèãè ÿñÿðè. Ëåéëè èëÿ Ìÿúíóíóí äóåòè. – Èøòèðàê
ÄÓËÓÑËÓÃ èñ. Äóëóñóí ñÿíÿòè, èøè, ïåøÿ-
åäÿíëÿðèí ñàéûíäàí àñûëû îëàðàã ùÿð áèð áåëÿ
ñè. Äóëóñëóã åäèá ñàðû ïàë÷ûãäàí ñàõñû ãàá-
àíñàìáëûí þç àäû âàð. Èêè íÿôÿð îõóäóãäà
ëàð ãàéûðìàã, áó ãàáëàðû íàõûøëàìàã, áÿçÿ-
áóíà äóåò, ö÷ íÿôÿð [îõóäóãäà] – òåðñåò âÿ
ìÿê – ãîúà áàüáàíûí áþéöê ãàðäàøû Èáðà-
éà òðèî, äþðä íÿôÿð [îõóäóãäà] – êâàðòåò âÿ
ùèì Òàùèðèí ïåøÿñè èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
è.à. [äåéèëèð.] ß.Áÿäÿëáÿéëè. Òàùèð èêèíúè äÿôÿ
ÄÓÌ “Äóìà” ñþçöíöí êå÷ìèøäÿ äàíûøûã
ýþðäöéö áó ôèëìèí àðèéà âÿ äóåòëÿðèíè àðòûã
äèëèíäÿ èøëÿíÿí òÿùðèô åäèëìèø ôîðìàñû. Êàðè-
ÿçáÿðäÿí áèëèðäè. Ì.Ùöñåéí.
øåéòàí äåäèí äÿìèð éîëóíó; Õàëãà åòäèí ùÿ-
ÄÓÕÓÂÊÀ [ðóñ.] Ãûçìûø ùàâà èëÿ è÷èíäÿ
ðàì äóì ïóëóíó. Ñ.ß.Øèðâàíè. Ñÿí î äåéèëìè-
éåìÿê áèøèðìÿê ö÷öí (àäÿòÿí, ìÿòáÿõ ïëè-
äèí, äåäèí: Äóìäóð öìèäýàùûìûç. Ì.ß.Ñàáèð.
òÿñè è÷ÿðèñèíäÿ éåðëÿøÿí) äÿìèð ãóòó. Áàëûã
ÄÚÌÀ [ðóñ.] òàð. Ðóñèéàäà: áèð ñûðà ìÿð-
äóõîâêàäà éàõøû áèøèð.
êÿçè âÿ éåðëè èäàðÿ îðãàíëàðûíûí àäû. Äþâëÿò
ÄÓË 1. ñèô. ßðèíèí þëöìöíäÿí ñîíðà ÿðÿ
äóìàñû (Ðóñèéàäà: ãàíóíâåðèúèëèê ùöãóãóíà
ýåòìÿìèø (ãàäûí); àðâàäûíûí þëöìöíäÿí
ìàëèê, ñå÷èëÿí íöìàéÿíäÿëÿð ìÿúëèñè). Øÿùÿð
700
ÄÓÌÀ×Û
ÄÓÌÀÍËÀÍÌÀÃ
äóìàñû (÷àð Ðóñèéàñûíäà: ñå÷èëÿí øÿùÿð èäà-
ñÿáÿñèíäÿí ÷ûõûá äàø éîëëà éóõàðû äàðòûíäû.
ðÿñè îðãàíû, áÿëÿäèééÿ èäàðÿñè). – Äóìà éåíÿ
Ñ.Ðÿùèìîâ.
áèð ìÿøüóëèééÿò èäè, ùÿðäÿíáèð òåëåãðàì-
ÄÓÌÀÍËÀÌÀ “Äóìàíëàìàã”äàí ô.èñ.
ëàðäà âÿêèëëÿðèìèçèí íèòãëÿðèíè îõóéóá
ÄÓÌÀÍËÀÌÀÃ ô. 1. Äóìàíëà, òöñòö èëÿ
ýöíöìöçö áèð òþâð êå÷èðèðäèê. Ú.Ìÿììÿäãó-
þðòìÿê; äóìàí, òöñòö ÷þêìÿê; äóìàí, òöñòö
ëóçàäÿ. Øÿùÿð äóìàñû öçâëÿðè þçëÿðè ö÷öí ýÿëèð
áàñìàã.
éåðè òàïûáëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
2. ìÿú. Áóëàíäûðìàã, ãàðàëòìàã, òóòãóí-
ÄÓÌÀ×Û èñ. òàð. Äþâëÿò, éà øÿùÿð äóìàñû
ëàøäûðìàã, êÿñèôëÿøäèðìÿê.
öçâö (á à õ äóìà).
ÄÓÌÀÍËÀÍÄÛÐÛËÌÀ “Äóìàíëàíäûðûë-
ÄÓÌÀÍ èñ. 1. Àòìîñôåðèí àøàüû òÿáÿãÿ-
ìàã”äàí ô.èñ.
ëÿðèíäÿ ñó áóõàðûíûí òîïëàíìàñû íÿòèúÿñèíäÿ
ÄÓÌÀÍËÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. 1. Òöñòö-
ÿìÿëÿ ýÿëÿí êÿñèô, òóòãóí ùàâà êöòëÿñè; ñèñ.
ëÿíäèðèëìÿê.
Äóìàí áàñìàã. Äóìàíäàí ýþç ýþçö ýþð-
2. ìÿú. Òóòãóíëàøäûðûëìàã, êÿñèôëÿøäèðèëìÿê.
ìöð. – Äàëüàëàíàí äóìàíëàðûí àðàñûíäàí àé
ÄÓÌÀÍËÀÍÄÛÐÌÀ “Äóìàíëàíäûðìàã”-
÷ûõûð. À.Ñÿùùÿò. Äàìëà äÿíèçäÿí àéðûëàðñà;
äàí ô.èñ.
Òåç áóõàð îëàð; Ýþéÿ ãàëõàð; Äóìàí îëàð.
ÄÓÌÀÍËÀÍÄÛÐÌÀÃ1 ô. 1. Òöñòöëÿíäèð-
Ð.Ðçà.
ìÿê, òöñòö áóðàõìàã.
2. Òöñòö. [Îðõàí:] Åé ìàâè ýþéëÿð! Åé éà-
2. ìÿú. Òóòãóíëàøäûðìàã, äóìàíëû åòìÿê;
øûë îðìàíëàð! Åé áàúàëàðäàí éöêñÿëÿí äó-
àíëàøûëìàç, ýþðöíìÿç ùàëà ñàëìàã; öñòöíö
ìàíëàð. Ù.Úàâèä. Äóìàíëàð, òöñòöëÿð ãîï-
þðòìÿê.
ìóø; Ãûëûíúëàð, òîïëàð àüçûíäàí; Ùÿéàò åøãèëÿ
ÄÓÌÀÍËÀÍÄÛÐÌÀÃ2 ô. Äóìàíëà, òöñòö
îäëàðäàí, àëîâëàðäàí êå÷èð èíñàí! Ñ.Âóðüóí.
èëÿ þðòìÿê; äóìàí, òöñòö ãàëäûðìàã; òöñòö-
3. Òîç, òöñòö âÿ ñ.-íèí ùàâàéà ãàëõìàñûí-
ëÿìÿê. Çÿððèíòàú õàíûì êðåñëîäàí öçöéó-
äàí ùàñèë îëàí òóòãóíëóã, áóëàíûãëûã. Òîç, äó-
õàðû äóìàíëàíäûðäûüû áîç òöñòöíöí è÷èíäÿ
ìàíäàí àäàìûí ýþçö òóòóëóð. – Êöë ðÿíýëè
ñàíêè Õîñðîâóí øèðèí ñþçëÿðèíè äèíëÿéèðäè.
ùàâàäà òîç, äóìàí âàð; Äÿùøÿòëè ñîéóã, àéàç,
Ñ.Ðÿùèìîâ. // ìÿú. Äóìàíëû, àíëàøûëìàç ùàëà
áîðàí âàð. À.Øàèã.
ñàëìàã, öñòöíö þðòìÿê, ïÿðäÿëÿìÿê. Ãÿçåò-
4. ìÿú. Áèð øåéè þðòÿí ïÿðäÿ, þðòö ìÿíà-
äÿ áþéöê ìÿòëÿáëÿðè äóìàíëàíäûðàí, õûðäà
ñûíäà. // Áèð øåéè àéäûí ýþðìÿéÿ, áàøà äöø-
ìÿñÿëÿëÿðè øèøèðäÿí éàçûëàð äà þçöíÿ éåð òà-
ìÿéÿ ìàíå îëàí øåé ùàããûíäà.
ïûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
5. ìÿú. Öçäÿ, ýþçäÿ êÿäÿð, ãÿìýèíëèê, ùöçí
ÄÓÌÀÍËÀÍÌÀ. “Äóìàíëàíìàã”äàí ô.èñ.
ÿëàìÿòè. Ýÿëèí, áàëàëàðûì! Þïöì ñèçè ìÿí; Áèð
ÄÓÌÀÍËÀÍÌÀÃ ìÿúù. 1. Äóìàíëà (òöñ-
äóìàí ýþðìÿñèí õîø ñèôÿòèíèç. Ñ.Âóðüóí.
òö èëÿ) þðòöëìÿê (äîëìàã); äóìàí áàñìàã,
6. ìÿú. Àéäûí îëìàéàí âÿçèééÿò, ãåéðè-
äóìàí áöðöìÿê. Ùàâà äóìàíëàíäû. – Òîç
ìöÿééÿíëèê, àíëàøûëìàçëûã, ãàðàíëûã ìÿíà-
ÿðøÿ äàéàíäû, ýþé äóìàíëàíäû. ß.Úàâàä.
ñûíäà. Õàëãûí ùÿãèãè òàðèõè ÿôñàíÿëÿð âÿ ÿñà-
// Äóìàí ãàëõìàã, òöñòö ÷ûõìàã. Áó ñàäÿ
òèðëÿðèí äóìàíëàðû è÷ÿðèñèíäÿ èòèá ýåòìèøäèð.
òîíãàëûí éàøûë òöñòöñö; Ýåúÿíèí ãîéíóíäà
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äóìàí êèìè (õàòûðëàìàã,
äóìàíëàíûðäû. Ñ.Âóðüóí. // Íàçèê áèð òÿáÿãÿ
ýþðìÿê âÿ ñ.) – àéäûí îëìàéàðàã, éóõó êèìè.
èëÿ þðòöëìÿê, øÿôôàôëûüûíû èòèðìÿê, òóòãóíëàø-
Äöíÿíêè ýöí âÿ êå÷èðäèéè âàõò îíóí éàäûíà
ìàã, êÿñèôëÿøìÿê. Ýþçëöê äóìàíëàíàðàã
äóìàí êèìè ýÿëèðäè. È.Ìóñàáÿéîâ.
ÿòðàôû ýþðìÿéÿ ìàíå îëäó.
◊ Áàøûíäàí (áåéíèíäÿí) äóìàí ãàëõìàã
2. Áóëàíìàã, ãàðàëìàã. // ìÿú. Ýþçëÿð ùàã-
– áÿðê êÿäÿðëÿíìÿê, ãàíû ãàðàëìàã. Àìàí,
ãûíäà – 1) éàøàðìàã, äîëóõñóíìàã, àüëàì-
àìàí, àéðûëûã; Ùàëûì éàìàí, àéðûëûã; Åøèäÿí-
ñûíìàã; áÿðê êÿäÿðëÿíìÿê. Ãîúàíûí äó-
äÿ áàøûìäàí; Ãàëõûð äóìàí, àéðûëûã. (Áàéàòû).
ìàíëàíàí ýþçëÿðè éàøëà äîëäó. ß.Ìÿììÿä-
ÄÓÌÀÍ-×ÈÑÊÈÍ á à õ äóìàí 1-úè ìÿ-
õàíëû. Ôÿãÿò [Øàìèëèí] íÿôÿñèíè àüûð áèð øåé
íàäà. Ùÿð éåðè äóìàí-÷èñêèí ãàïëàäû. – Àü
òûõàìûø, ýþçëÿðè äóìàíëàíìûøäû. À.Øàèã;
àòëû ôàéòîí òÿðïÿíäè, çûíãûëäàéà-çûíãûëäàéà
2) ãàðàëìàã, ãàðàíëûã ÷þêìÿê, àéäûí ýþðìÿ
ñÿñ ñàëäû, äóìàí-÷èñêèí è÷èíäÿ Úàâàíøèð ãÿ-
ãàáèëèééÿòèíè èòèðìÿê (áó ìÿíàäà àäÿòÿí
701
ÄÓÌÀÍËÀØÌÀ
ÄÓÌÄÓÐÓ
“ýþçö”, “ýþçëÿðè” ñþçö èëÿ). Ýþçëÿðè äàùà äà
3. ìÿú. Êÿäÿðëè, òóòãóí. Äóìàíëû ÷þùðÿ.
äóìàíëàíäû; äàùà äÿðèí áèð õÿéàëàòà äàëäû.
– Íöìàéÿíäÿëÿð ñÿäðèí áóëóäëó âÿ äóìàíëû
Ú.Úàááàðëû. Ôèðèäóí [Ìóñà êèøèíèí] èøýÿíúÿ-
öçöíö ýþðäöêäÿ îíóí ùÿëÿ äÿ àúûãëû îëäóüó-
äÿí åéáÿúÿð ùàëà äöøìöø öçöíÿ, ãóðóìóø
íó éÿãèí åòäèëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ.
äîäàãëàðûíà áàõäûãäà ýþçëÿðè äóìàíëàíàí
ÄÓÌÀÍËÛ-×ÈÑÊÈÍËÈ ñèô. ×îõ òóòãóí, äó-
êèìè îëäó. Ì.Èáðàùèìîâ.
ìàí âÿ ÷èñêèí ãàïëàìûø. Äóìàíëû-÷èñêèíëè
◊ Áàøû (áåéíè, øöóðó, ôèêðè) äóìàíëàí-
ùàâà.
ìàã – 1) áèð àíëûã àéäûí äöøöíìÿ ãàáèëèé-
ÄÓÌÀÍËÛà èñ. 1. Äóìàí è÷èíäÿ îëàí, äó-
éÿòèíè èòèðìÿê; // þçöíö èòèðìÿê äÿðÿúÿñèíÿ
ìàí ãàïëàìûø éåð. Ãóðä äóìàíëûã ñåâÿð.
ýÿëìÿê. [Ìèäùÿä] ôèêèðëÿøäèêúÿ áàøû äóìàí-
(Àòà. ñþçö). // Äóìàí, äóìàí êöòëÿñè. ×óë-
ëàíûð, ýèúýàùëàðû àüðûéûðäû. ß.Âÿëèéåâ;
üàìûøäû ùÿð òÿðÿôè äóìàíëûã. À.Ñÿùùÿò.
// ñÿðõîøëàíìàã, êåôëÿíìÿê. Ãàðàøûí áàøû î
2. àñòð. Éåðäÿí ÷îõ-÷îõ óçàãëàðäà îëàí âÿ
ãÿäÿð äóìàíëàíìûøäû êè, îòóðäóüó éåðäÿ äà-
èøûãëû äóìàí ëÿêÿëÿðè øÿêëèíäÿ ýþðöíÿí óë-
éàíà áèëìèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ; 2) áÿðê êÿäÿð-
äóç ñèñòåìëÿðè. Óëäóçëàðûí äóìàíëûãëàð àä-
ëÿíìÿê, ñîí äÿðÿúÿ ìÿéóñ îëìàã. Àíàñûíûí
ëàíàí âÿ Ãàëàêòèêàäà òåç-òåç òÿñàäöô îëóíàí
öðÿêéàõûúû ýþç éàøûíäàí, Ýöëëöíöí ìÿüðóð
õöñóñè ãàç âÿ òîç ùèññÿúèêëÿðèíäÿí ÿìÿëÿ ýÿë-
äóðóøóíäàí Ñÿôÿðèí áàøû äóìàíëàíäû. À.Øàèã.
äèéèíè ôÿðç åäÿíëÿð äÿ âàðäûð. Ð.Ùöñåéíîâ.
ÄÓÌÀÍËÀØÌÀ “Äóìàíëàøìàã”äàí ô.èñ.
3. ìÿú. Ãàðûøûãëûã; ãàðàíëûã, àéäûí îëìà-
ÄÓÌÀÍËÀØÌÀÃ ô. Äóìàíà áöðöíìÿê,
éàí âÿçèééÿò. Äöçäöð, èíñàí éàðàíìàäûì,
äóìàíëà äîëìàã. Ùàâà äóìàíëàøûð, äåéÿ-
áàõòûì áåëÿ éàçûëìûøäûð; Áó ñÿáÿáäÿí áàüðûì
ñÿí, éàüàúàã.
áàøû áèð äóìàíëûã, áèð äÿ ãûøäûð. Ñ.Âóðüóí.
ÄÓÌÀÍËÀÒÌÀ “Äóìàíëàòìàã”äàí ô.èñ.
ÄÓÌÀÍËÛËÛÃ á à õ äóìàíëûã 1 âÿ 2-úè
ÄÓÌÀÍËÀÒÌÀÃ ô. 1. Á à õ äóìàíëàí-
ìÿíàëàðäà.
äûðìàã. Àðàáàíûí áîéíóíäà ÷þìÿëìèø, äî-
ÄÓÌÀÍÑÛÇ ñèô. Àéäûí, ñàô, òÿìèç. Äóìàí-
ìóøóá îòóðàí ßñýÿð ÷ûðò ÷óáóüóíó ãóðäà-
ñûç ýþé. Äóìàíñûç ùàâà. – Áàü÷àñûç, áàðñûç
ëàéûá òöñòöñöíö äóìàíëàäûð, ùåé ôèêèðëÿøèðäè.
äàüëàð; Äóìàíñûç, ãàðñûç äàüëàð; Ìÿí ñèçÿ
ß.Âÿëèéåâ.
àðõàëàíäûì; Ñèç îëäóç êàðñûç, äàüëàð! (Áàéàòû).
2. ìÿú. Ãàðûøäûðìàã, ôèêðèíè ÷àøäûðìàã.
ÄÓÌÀÍÑÛÇËÛÃ èñ. Ùàâàäà äóìàí îëìà-
Ãûçüûí åùòèðàñëàð [Ðöñòÿì êèøèíèí] ôèêðèíè
äûüû ùàë; òÿìèçëèê, àéäûíëûã (ùàâàäà).
äóìàíëàòìûøäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
ÄÓÌÁÓË èñ. Áèðè áþéöê, áèðè êè÷èê îë-
ÄÓÌÀÍËÛ ñèô. 1. Äóìàíëà þðòöëö, äóìàí
ìàãëà èêè÷àíàãëû çÿðáëè ìóñèãè àëÿòè. Äóì-
áöðöìöø. Äóìàíëû ùàâà. Äóìàíëû ýþé. – Ïà-
áóë ÷àëìàã. – Äóìáóë ÿââÿë àüûð, ñîíðà ñö-
éûçûí äóìàíëû áèð ýöíö èäè. À.Øàèã. Ìÿí áèð
àøèãÿì êè, áó ÷àëäûüûì ñàç; Äóìàíëû äàü-
ðÿòëè òåìïëÿ ÷àëûíàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
ëàðà ñÿñ ñàëàúàãäûð. ß.Úàâàä. Ñÿñëÿéèð éóð-
ÄÓÌÁÓË×ÀËÀÍ, ÄÓÌÁÓË×Ó èñ. Äóì-
äóìóí øåðè, çèíÿòè; Çèðâÿñè äóìàíëû î äàüëàð
áóëäà ÷àëàí ÷àëüû÷û. Äóìáóë÷ó ùÿìèí ìàù-
ìÿíè. Ì.Äèëáàçè. // Òöñòöëö, òöñòö èëÿ äîëìóø.
íûíûí òåìïè èëÿ äóìáóëó ÷àëàð, èøòèðàê åäÿí-
[×îúóãëàð] ..êöëáÿ þíöíäÿ îéíàðêÿí áèðäÿí-
ëÿð äÿ àøàüûäàêû ìàùíûíû îõóéàðäûëàð.
áèðÿ ùàâàíûí äóìàíëû áèð àëîâ èëÿ ãûçàðäûüû-
Ù.Ñàðàáñêè.
íû ýþðäöëÿð. À.Øàèã. Ùöñåéí ýþéäÿ äåéèë,
ÄÓÌÁÓË×ÓËÓà èñ. Äóìáóë÷óíóí èøè,
éûüûíúàãäàäûð; Äóìàíëû, òöñòöëö áèð îòàã-
ïåøÿñè.
äàäûð. Ì.Ðàùèì.
ÄÓÌ-ÄÓÌ [úîüðàôè àääàí]: Äóì-äóì
2. ìÿú. Ãàðûøûã, òóòãóí, àéäûí îëìàéàí.
ýöëëÿñè – óúó êöò îëóá àüûð ñóðÿòäÿ éàðàëà-
[Øåéõ Ùàäè:] Òóòñà àôàãè øþëåéè-ùèêìÿò;
éàí, ãÿëïÿëÿíÿí ýöëëÿ.
Îíó äóéìàç äóìàíëû ýþçëÿð, ÿâÿò! Ù.Úàâèä.
ÄÓÌÄÓÌ äóìäóì ùàëâàñû äàí. – ðåàë
Áÿøÿð ãàðäàøëûüû òÿðê åòìèø, ÿôñóñ! Ùÿð ÿìÿë
îëìàéàí, ùÿãèãÿòäÿ òàïûëìàéàí, ìöìêöí,
äóìàíëû õöëéàéà áÿíçÿð. Ñ.Âóðüóí. // ìÿú.
éàõóä àñàí îëìàéàí øåé ùàããûíäà.
Öñòöþðòöëö, ãåéðè-ìöÿééÿí, àíëàøûëìàç.
ÄÓÌÄÓÌÀ èñ. ìÿù. Ôûðôûðà.
Äóìàíëû äàíûøûã. Äóìàíëû ôèêèð. Äóìàíëû
ÄÓÌÄÓÐÓ ñèô. 1. Ëàï äóðó, áöëëóð êèìè
ìÿñÿëÿ.
øÿôôàô. Äóìäóðó ñó. – Àðàç ýÿëèð äàøûííàí;
702
ÄÓÌÄÓÐÓËÓÃ
ÄÓÐÜÓÍ
Ñóéó ãàëõûð áàøûííàí; ßçÿëè äóìäóðóéäó;
ÄÓÐÀÃ èñ. Äóðàúàã, äàéàíàúàã éåð,
Áóëàíäû ýþç éàøûííàí. (Áàéàòû). Áó ñÿññèç
ìÿíçèë, äöøÿðýÿ. ×àðâàäàðëàðûí äóðàãëàðû
äÿðÿäÿñÿ ñóëàð àõûð äóìäóðó; Ìöðýöëÿéÿí
êàðâàíñàðàëàð îëàðäû. – ×ÿíëèáåë äóðàüûì,
ãàéàëàð ñàíêè ýåéèá çÿðõàðà. ß.Úÿìèë. Êö-
Ãûðàò îéíàüûì; Àò ìèíìÿêäÿ àðçóìàíûì ãàë-
÷ÿíèí ùÿð èêè òÿðÿôèíäÿí äóìäóðó ñó àõûðäû.
ìàäû. “Êîðîüëó”. Äåéèðëÿð, ãà÷àüûí îëìàç
ß.Âÿëèéåâ. // Òÿðòÿìèç, ñàô, àéäûí. Ýþé öçö
äóðàüû... Ì.Ðàùèì. // á à õ äóðàúàã 1-úè ìÿ-
äóìäóðó, ùàâà ÷îõ ñàô; Ïàðëàéûð ìàâè àñè-
íàäà.
ìàí øÿôôàô. À.Ñÿùùÿò. Àðõûí äóìäóðó ñóéó
ÄÓÐÁÈÍ [ôàðñ.] 1. èñ. Óçàã øåéëÿðè ýþð-
ñûð-ñûð áóçëàðû éûüûøäûðûá àïàðäûãúà, îíëàð
ìÿê ö÷öí èêè ïàðàëåë ìöøàùèäÿ áîðóúóüóí-
÷èëèêëÿíìèø øöøÿ êèìè úèíýèëäÿéèðäè. È.Øûõëû.
äàí èáàðÿò, ÿëäÿ òóòóëàí îïòèê úèùàç; áèíîêë.
2. Ëàï àõûúû, ÷îõ ñûéûã. Äóìäóðó áÿêìÿç.
Áèð äÿ ýþðäöì, .. ñÿéàùÿò÷è ëèáàñûíäà áèð øÿõñ
Äóìäóðó áàë.
äóðáèí èëÿ ãàéàíûí äþøöíäÿêè êþùíÿ èìàðÿòÿ
ÄÓÌÄÓÐÓËÓÃ èñ. Äóìäóðó øåéèí ùàë âÿ
áàõûð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Ãà÷àãëàð äóðáèíè òóòóá
êåéôèééÿòè.
ýþçöíÿ; Áàõûðäû Òóðãóòóí ýåíèø äöçöíÿ.
ÄÓÌÐÓÃ èñ. ìÿù. 1. Á à õ òóìóðúóã.
Ù.Ê.Ñàíûëû. Þíäÿêè çàáèò äóðáèíëÿ ñàùèëäÿ-
2. À÷ûëìàéûá äöéìÿ ùàëûíäà îëàí ãþí÷ÿ,
êèëÿðÿ, î òàéäà, éàðüàíûí ãàøûíäà îòóðóá êþ÷ö
÷è÷ÿê ãþí÷ÿñè. Àë÷à àüàúû äóìðóã ýþñòÿðèð,
ýþçëÿéÿíëÿðÿ áàõäû. È.Øûõëû.
äàùà éàçäûð.
2. ñèô. êëàñ. Óçàãýþðÿí. Äîüðóñó, Èíìèðÿ
3. Äÿðèäÿ ãàáàðúûãëû ñÿïýè. Öçö äóìðóãëà
ìÿùÿëëÿñèíèí úàìààòû äóðáèí úàìààò èäè.
äîëóäóð.
Í.Íÿðèìàíîâ. Þçöíöç, øöêöð, äóðáèí àäàì-
ÄÓÌÐÓÃËÀÍÌÀ “Äóìðóãëàíìàã”äàí
ñûíûç. Ìèð Úÿëàë. Äÿñòóðîâ êàòèá òÿéèí îëóí-
ô.èñ.
ìóøäó. Áó àäàì ÷îõ äóðáèí îëäóüóíäàí,
ÄÓÌÐÓÃËÀÍÌÀÃ ô. Òóìóðúóãëàíìàã,
áÿé çöìðÿñèíÿ äöøÿíëÿðèí ùàìûñûíûí õöñóñè
òóìóðúóã ÿìÿëÿ ýÿëìÿê.
áèð ñèéàùûñûíû òóòóá þçöíäÿ ñàõëàéûðäû.
ÄÓÌÓÐÚÓÃ èñ. Äàìúû.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
äóìóðúóã-äóìóðúóã çÿðô Äàìúû-äàìúû.
ÄÓÐÁÈÍËÈ ñèô. Äóðáèíè (áèíîêëó) îëàí,
ÄÓÏÄÓÐÓ á à õ äóìäóðó.
ÿëèíäÿ äóðáèí (áèíîêë) òóòìóø. Ïÿíúÿðÿäÿí
ÄÓÏËÉÒ [ôð.] Áèëéàðä îéóíóíäà: øàð âóð-
áàõûá ãà÷ûð àü äóðáèíëè õàíûìëàð. Ñ.Âóðüóí.
ìà öñóëëàðûíäàí áèðè.
ÄÓÐÄÓÐÌÀÃ èúá. Äóðìàüà ìÿúáóð
ÄÓÐ çÿðô [ôàðñ.] êëàñ. Óçàã, óçàã ìÿñàôÿäÿ
åòìÿê.
îëàí. Äóð åòìÿê (åéëÿìÿê) – óçàãëàø-
ÄÓÐÜÓ èñ. Äàéàíìà, äóðìà, äàéàíûø.
äûðìàã. Úÿííÿòè-âÿñëèíäÿí, åé úàíûì, ìÿíè
◊ Äóðüó èøàðÿëÿðè ãðàì. – éàçûäà (ìÿòí-
äóð åéëÿìÿ. Õÿòàéè. Äóð îëìàã – óçàãëàø-
äÿ) ñþçëÿð âÿ éà ñþç áèðëÿøìÿëÿðè àðàñûíäà
ìàã. Ìÿçóð òóò, åé ÿçèç, ìÿçóð! Ìÿí ãÿñä èëÿ
ñèíòàêòèê ÿëàãÿíè ýþñòÿðÿí ãðàôèê èøàðÿëÿð
ñÿíäÿí îëìàäûì äóð. Ôöçóëè. Ãàëõûç áàøûíû,
(íþãòÿ, âåðýöë, èêè íþãòÿ âÿ ñ.).
ôèêðö-õÿéàëàòäàí îë äóð. Ú.Úàááàðëû.
ÄÓÐÜÓÍ1 ñèô. 1. Ùÿðÿêÿòñèç, ñàêèò. Äóðüóí
ÄÓÐÀÚÀÃ èñ. 1. Íÿãëèééàò âàñèòÿëÿðèíèí
ùàâà. – Ýåúÿ îëäóãúà ñàêèò âÿ äóðüóí èäè.
äàéàíàúàã éåðè; äóðàã. Áèç ýÿëèá äóðàúàüà
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Éàç ñÿùÿðèíèí ñÿðèí, òÿìèç,
÷àòäûã. Àâòîáóñ äóðàúàüû. – Éîë öçÿðèíäÿ
äóðüóí ùàâàñûíäà òåëåôîí åëÿ úèíýèëäÿéèðäè,
áóëóíàí äóðàúàãëàðûí áèðèíäÿ áèð ãÿäÿð äèí-
äåéÿðñÿí, ìèñ òèéàíà ÷àøíû òþêöðëÿð. Ìèð
úÿëìÿê ëàçûì ýÿëäè. Ñ.Ùöñåéí. Áèð ãÿäÿðäÿí
Úÿëàë. Áàëàúà áèð êöëÿê ÿñÿí êèìè ìèëéîí-
ãàòàð äóðàúàüà ÷àòäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Òðàìâà-
ëàðúà éàðïàãëàð õûøûëäàéàðàã äóðüóí éàé
éûí äóðàúàüûíäàêû àäàìëàð íÿ èñÿ äåéèá-
ùàâàñûíû ñÿðèíëÿøäèðèðäè. Ñ.Øàìèëîâ. // Ýþç,
ýöëöðäöëÿð. Ì.Ùöñåéí.
áàõûø ùàããûíäà. Òèòðÿê, äóðüóí ýþçëÿðèíäÿí;
2. Ñîí, íÿùàéÿò, àõûðûíúû. Äóðàúàã ãèéìÿò.
Ñûúàã èíúèëÿð äàìàðäû.. À.Èëäûðûì.
3. Óøàüûí àéàã öñòÿ äóðóá éåðèìÿéè þé-
2. Àõìàéàí, àõàðû îëìàéàí, áèð éåðäÿ äó-
ðÿíìÿñè ö÷öí äèéèðúÿêëè ÷ÿð÷èâÿ øÿêëèíäÿ
ðàí. Øóõ ñÿñëÿðëÿ äîëó èñòè éóâàëàð; Äàøãûí
àðàáàúûã. Óøàã ýÿçìÿéÿ áàøëàéûð, îíà áèð
÷àéëàð, äóðüóí ýþëëÿð áèçèìäèð. À.Øàèã.
äóðàúàã àëûíìàëûäûð.
ÄÓÐÜÓÍ2 èñ. Éîüóí áàüûðñàüûí ñîíó.
703
ÄÓÐÜÓÍËÓÃ
ÄÓÐÌÀÃ
ÄÓÐÜÓÍËÓÃ èñ. 1. Äóðüóí øåéèí ùàëû;
îëàí áèð èøè, âÿçèôÿíè éåðèíÿ éåòèðìÿê, áèð èøëÿ
ùÿðÿêÿòñèçëèê, ùÿðÿêÿò åòìÿìÿ. [Òóðõàí
ìÿøüóë îëìàã. Äÿçýàù äàëûíäà äóðìàã. Êå-
áÿé:] Ùÿð äóðóøóíäà, ùÿð áàõûøûíäà áèð
øèêäÿ äóðìàã. Íþâáÿäÿ äóðìàã. Ãàðîâóëäà
äóðüóíëóã âàð. Ù.Úàâèä. Èíäè [Ãûñàíûí] ñè-
äóðìàã. – Ãàëìûøàì åøèêäÿ ìÿí; Áèð ãûçûë
ìàñûíäà èíòèùàðà ãÿðàð âåðìèø êèìè, êöò áèð
áåøèêäÿ ìÿí; Éàð áàü÷àéà ýÿëÿíäÿ; Äóðàðàì
äóðüóíëóã âàðäû. Ìèð Úÿëàë.
êåøèêäÿ ìÿí. (Áàéàòû). Ãÿäèð èêè àé èéèðìè áèð
2. ìÿú. Èúòèìàè ùÿéàòäà, ìÿäÿíèééÿòäÿ,
ýöí ãîðóãëàðäà ãàðîâóë äóðäó. Ìèð Úÿëàë.
òÿñÿððöôàòäà âÿ ñ.-äÿ èíêèøàôñûçëûã, ùÿðÿêÿò-
2. Àéàüà ãàëõìàã, éåðèíäÿí ãàëõìàã,
ñèçëèê. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ôèêðè äóðüóíëóã,
îòóðäóüó éåðäÿí ãàëõìàã. Àúëûã ìÿíÿ ëàï
ýåðèëèê, úÿùàëÿò òöñòöñöíöí õàëã ö÷öí éàðàò-
êàð åòìèøäè. Äóðäóì êè, åâèìèçÿ ýåäèá áó
äûüû ãîðõóäàí ùÿéÿúàíëû äàíûøàðàã ÿëàú åò-
àðñûçû äîéäóðóì. À.Äèâàíáÿéîüëó. [Ýèëÿ]
ìÿéÿ ÷àüûðûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Úÿôÿð Úàááàð-
îòóðäóüó éåðäÿí äóðóá ãàïûéà òÿðÿô ýåòäè.
ëûíûí âÿôàòûíäàí ñîíðà ñÿùíÿäÿ âÿ äðàìàòóð-
ß.Âÿëèéåâ. // Éóõóäàí àéûëàðàã éîðüàí-äþ-
ýèéàäà áèð äóðüóíëóã ÿìÿëÿ ýÿëäè. Ñ.Ðÿùìàí.
øÿêäÿí ãàëõìàã. Òåçäÿí äóðìàã. Ýåú äóð-
ÄÓÐÜÓÇÌÀ “Äóðüóçìàã”äàí ô.èñ.
ìàã. – Ñÿùÿð äóðóá Ñàáóí÷ó ìÿêòÿáèíÿ ýåò-
ÄÓÐÜÓÇÌÀÃ ô. 1. Àéàüà ãàëäûðìàã, éå-
ìÿéÿ ùàçûðëàøäûì. À.Øàèã. Áèç ùÿðáèééÿëèëÿð
ðèíäÿí ãàëäûðìàã. // Éåðèíäÿí ãàëõìàüà (äóð-
äàí öçö äóðìàüû þéðÿíìèøèê. Ìèð Úÿëàë.
ìàüà) ìÿúáóð åòìÿê. Áàøãàñûíû äóðüóçóá
Èíäè ìÿí ëàï òåçäÿí ãàëõûá; Ãîúà íÿíÿì
éåðèíäÿ îòóðìàã. – Ìàíñóð îíó äóðüóçóá
äóðàíàäÿê ÷àé ãàéíàäûá, ñöôðÿ à÷ûá; Åéëÿ-
àïàðìàã èñòÿäèñÿ äÿ, Ñèòàðÿ ìàíå îëóá îòóðäó.
éèðÿì îíà êþìÿê. Ì.Äèëáàçè. // “Õÿñòÿëèê-
Ú.Úàááàðëû.
äÿí”, “éîðüàí-äþøÿêäÿí” ñþçëÿðè èëÿ – ñàüà-
2. Éóõóäàí îéàòìàã. Óøàãëàðû åðêÿí äóð-
ëûá àéàüà ãàëõìàã, ñàüàëìàã, éàõøû îëìàã.
üóçäóëàð. – Ñöáù ÷îõ åðòÿ îéàíàðäû ãàðû;
Õÿñòÿëèêäÿí òÿçÿúÿ äóðìàã. – [Ýöëòÿêèí:]
Äóðüóçàð èäè ùàìû õèäìÿòêàðû. À.Ñÿùùÿò.
Àçàðäàí òÿçÿ äóðìóñàí, íÿôÿñèí ãàðàëàð.
[Ãóëó äåäè:] ..Ýÿðÿê ýåäèá ßëèãóëó ÿìèíè äóð-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
üóçàì êè, ýÿëèá .. [îüðóíó] òöôÿíýëÿñèí.
3. Éåðëÿøìÿê, îëìàã, äèêÿëìÿê. Ïÿíúÿ-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ïðèñòàâ äåäè:] Äóðüóçóí áó
ðÿíèí ãàáàüûíäà óúà áèð àüàú äóðóð. Êö÷ÿ-
êàôèð îüëóíó! ß.Ùàãâåðäèéåâ.
íèí ñàü òÿðÿôèíäÿ ýþçÿë áèð áèíà äóðóð. Ìåé-
◊ Öçöíÿ äóðüóçìàã – ÿëåéùèíÿ ãàëäûð-
äàíäà Ôöçóëèíèí ùåéêÿëè äóðóð. – Ýÿë áàùàð,
ìàã. [Øàù:] ßýÿð õàùèø åäÿ, ãîøóíóí ùàìûñûíû
ýÿë, þçöíö úÿáùÿäÿ çÿíí åòìÿ òÿê; Äóðìó-
ìÿíèì öçöìÿ äóðüóçà áèëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
øàì áóðäà äöíÿíäÿí ãàéà òÿê. Ñ.Ðöñòÿì.
ÄÓÐÌÀ “Äóðìàã”äàí ô.èñ.
4. Áèð øåé öçÿðèíäÿ äàéàíìàã, áèð øåéÿ
ÄÓÐÌÀÄÀÍ çÿðô Äàéàíìàäàí, àðàñû êÿ-
èñòèíàä åòìÿê, ÿñàñëàíìàã. Áèíà þçöë öçÿ-
ñèëìÿäÿí, àðà âåðìÿäÿí, äàèì. Éàüûø äóð-
ðèíäÿ äóðóð. Íåôò äàøëàðûíäà âûøêàëàð äÿìèð
ìàäàí éàüûð. Äóðìàäàí äàíûøûð. Áèëèéèíèçè
äàéàãëàð öñòöíäÿ äóðìóøäóð.
äóðìàäàí àðòûðûí! – ßñèðäè äóðìàäàí áèð-
5. ßéíèíÿ îòóðìàã, áÿäÿíèíÿ óéüóí ýÿë-
áàøà éåëëÿð; Äþéöðäö áàüðûíû äàü-äàøà ñåë-
ìÿê. Ïàëòàð ÿéíèíäÿ éàõøû äóðóð. Ïàëòî ÿé-
ëÿð. Ñ.Âóðüóí.
íèíäÿ ýþð íåúÿ ïèñ äóðóð?
ÄÓÐÌÀÃ ô. 1. Àéàã öñòÿ, øàãóëè âÿçèé-
6. Äèêèíÿ ãàëõìàã, äèê äóðìàã, äèê âÿçèé-
éÿòäÿ ùÿðÿêÿòñèç äàéàíìàã. Àüàúûí àëòûíäà
éÿò àëìàã. Òöêëÿðè áèç-áèç äóðìàã. Êþéíÿéèí
êþëýÿäÿ äóðìàã. Ýöçýöíöí ãàáàüûíäà äóð-
éàõàëûüû ïèñ íèøàñòàëàíûá, éàõøû äóðìóð.
ìàã. Ñàùèëäÿ äóðóá äÿíèçÿ áàõäûã. – [Îäà-
7. Ãàëìàã, äàéàíìàã. Áèð-èêè ñààò áóðà-
áàøû Õóäàéàð áÿéÿ:] ..Äè, áóðàäà íèéÿ äó-
äà äóðàã, ñîíðà ýåäÿðèê.
ðóáñàí, áóéóð, ýåäÿê ìÿíçèëÿ. Ú.Ìÿììÿä-
8. Ãÿðàð òàïìàã, ðàùàò ãàëìàã, ñàêèò ãàë-
ãóëóçàäÿ. Îíëàð àë÷àã áèð äèâàðûí äèáèíäÿ
ìàã. Áèð äÿãèãÿ áèð éåðäÿ äóðà áèëìèð. –
äóðäóëàð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Áÿäÿí ùèññÿëÿ-
[Õûðäàõàíûì:] Èíäè áàøûì éåðèíäÿ äóðìóð,
ðèíäÿí áèðè öçÿðèíäÿ äàéàíìàã. Áàøû öñòöí-
ýóéà êè, ìÿíèì äåéèë.. Í.Âÿçèðîâ. Éåðäÿ ñó
äÿ äóðìàã. ßëëÿðè öñòöíäÿ äóðìàã. Äèçè öñ-
äóðìàéûá ôûøãûðäûüû êèìè, ìÿíèì äÿðäèì äÿ
òöíäÿ äóðìàã. // Àéàã öñòÿ äóðìàãëà áàüëû
äàùà ãÿëáèìäÿ äóðìàéûð. À.Äèâàíáÿéîüëó.
704
ÄÓÐÌÀÃ
ÄÓÐÌÀÃ
9. Ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìÿê, ìþùêÿì äà-
Ñþùáÿòèí îðòàñûíäà äóðäó. Êå÷ÿí äÿðñäÿ
éàíìàã, ñÿáàò ýþñòÿðìÿê, òàá ýÿòèðìÿê,
ùàíñû ïàðàãðàôäà äóðìóøäóã?
äþçìÿê. Ñÿí áÿðê äóð. Äöøìÿí ãàáàüûíäà
16. Áèòìÿê, êÿñèëìÿê, àðà âåðìÿê, äàéàí-
äóðìàã. Îíóí ãàáàüûíäà äóðà áèëìÿéèá ÷ÿ-
ìàã, ñàêèò îëìàã. Éàüûø äóðäó. Àòûøìà äóðäó.
êèëäè. ×ÿòèíëèêëÿðèí ãàáàüûíäà ìþùêÿì äóð-
17. ×àøûá ãàëìàã, ùåéðÿò è÷èíäÿ ãàëìàã,
ìàã. – Ãàðøûìäà äóðàìàç íÿ ñåë, íÿ äàøãûí;
äóðóõìàã, äóðóõóá ãàëìàã. Õÿáÿðè åøèäÿí
Òÿáèÿòëÿ ìÿíèì çÿðàôÿòèì âàð. Ì.Ìöøôèã.
êèìè äóðäó.
Ãàáàüûíäà äóðìàã – ýöúö ÷àòìàã.
18. Ýþçëÿìÿê, ñÿáèð åòìÿê, òîõòàìàã, òÿ-
[Ôàòìà õàíûì:] Ãÿíä âåð, ÷àé âåð, äöéö äÿ
ëÿñìÿìÿê, äàéàíìàã. Áèð àç äóð. Äóðà áèë-
âåð. Êèìäè ãàáàüûíäà äóðàí? Í.Âÿçèðîâ.
ìèðÿì. Ñÿí áèð äóð. Äóðìàã âàõòû äåéèë.
10. Ñÿáàò åòìÿê, ñàáèòëèê ýþñòÿðìÿê, ýåðè
– [Øàùñÿíÿì:] Ãóëóí îëóì ñÿíèí, ýöëöçëö
äþíìÿê, èñðàð åäèá äàéàíìàã. Ñþçöíöí öñòöí-
õàúÿ; Äåýèëÿí Ãÿðèáÿ äóðìàñûí, ýÿëñèí. “Àøûã
äÿ äóðìàã. – [Õóðøóäáàíó:] Áèë êèì, ñÿíÿ
Ãÿðèá”. Øÿêëè àëûá ãà÷äûì éîëäàøûìûí éà-
ñþç âåðäèì, äóðäóì ñþçöìöí öñòÿ. Ö.Ùàúûáÿ-
íûíà: – Ôàèã, ùÿëÿ äóðìóñàí, ìÿýÿð äóðìàëû
éîâ. Éöçáàøû äåäèéèíäÿ äóðóðäó. Ìèð Úÿëàë.
ÿñðäèð? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ñàëìàí:]
Ãàðû ñþçöíöí öñòöíäÿ äóðìóø âÿ áó èë èêè ãóòó
Ãîíàã ãàðäàø, äóð! Òÿëàø åòìÿ ñÿí. Ù.Úàâèä.
òîõóì ýþòöðìöøäö. ß.Ñàäûã.
19. Äèããÿòè áèð øåéèí öçÿðèíäÿ ñàõëàìàã,
11. Áèð ãÿðàðà ýÿëìÿê, áèð íÿòèúÿéÿ ýÿë-
äàéàíäûðìàã, îíóí ùàããûíäà ìöôÿññÿë äà-
ìÿê, áèð íå÷ÿ øåéäÿí áèðèñèíè ãÿáóë åäèá,
íûøìàã, áÿùñ åòìÿê. Áó ìÿñÿëÿíèí öçÿðèíäÿ
îíóí öñòöíäÿ äàéàíìàã. Íÿùàéÿò, òðåñò àëòû-
÷îõ äóðìàã ëàçûìäûð.
20. Éåð òóòìàã, ìþâãå òóòìàã. Òÿðáèéÿ
ìÿðòÿáÿëè éàøàéûø åâèíèí öñòöíäÿ äóðìóøäó.
ìÿñÿëÿñè áèðèíúè éåðäÿ äóðóð. Ãàðøûäà úèääè
Ì.Èáðàùèìîâ.
ïðîáëåìëÿð äóðìàãäàäûð.
12. Ãàëìàã, äàâàì åòìÿê, éàøàìàã, âàð
21. Ìöÿééÿí øÿðòëÿðëÿ áèð èøè, âÿçèôÿíè
îëìàã, ìþâúóä îëìàã; éåðèíäÿ ãàëìàãäà
éåðèíÿ éåòèðìÿéè þùäÿñèíÿ ýþòöðìÿê, áèð èøÿ
äàâàì åòìÿê. Îíóí áàáàñû ùÿëÿ äÿ äóðóð.
ýèðìÿê. [Àñëàí] íþêÿð äóðìàã èñòÿäè, óøàã
– Àðõà ñó äîëìàéûá ùÿëÿ; Êþùíÿ èäàðÿíèç
îëäóüó ö÷öí ùå÷ êÿñ îíà áåø ìàíàòäàí àðòûã
äóðóð; Ðÿíýè äÿ ñîëìàéûá ùÿëÿ. Ì.ß.Ñàáèð.
ïóë âåðìÿäè. Ú.Úàááàðëû. [Ïàïàã÷û äåäè:]
// Òîõóíóëìàìûø ãàëìàã, èøëÿíìÿìèø ãàë-
– Áàëà, ìÿíÿ øÿéèðä äóðàðñàíìû? Ðÿñóë äåäè:
ìàã, îëäóüó êèìè ãàëìàã. Àëäûüûì ïóëëàðûí
– Íÿ ö÷öí äóðìóðàì. “Àøûã Ãÿðèá”.
ùàìûñû äóðóð.
22. Áàøà ýÿëìÿê, ìàë îëìàã, òàìàì îë-
13. Ùÿðÿêÿòñèç ãàëìàã, àõûá ýåòìÿìÿê. Ñó
ìàã, îòóðìàã. Ïàëòî ìÿíÿ 150 ìàíàòà äóð-
áèð éåðäÿ äóðàðñà ãîõóéàð.
äó. – Òÿáðèçÿ Ðóñèéàäàí òèúàðÿò ìàëû ýÿòèðèë-
14. Èíêèøàô åòìÿìÿê, àðòìàìàã, èðÿëèëÿ-
ìÿéÿúÿêäèð. Ýÿòèðèëñÿ äÿ, ÷îõ àüûð ãèéìÿòÿ
ìÿìÿê, áèð éåðäÿ ãàëìàã, äóðüóíëóã ÿìÿëÿ
äóðàúàãäûð. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ýÿëìÿê. Åëì áèð íþãòÿäÿ äóðà áèëìÿç.
23. Ãàëõìàã, ÷ûõìàã, òþðÿìÿê. Ãÿìçÿ-
15. Èøëÿìÿìÿê, ùÿðÿêÿòñèç ãàëìàã, ôÿà-
ñèíäÿí ôèòíÿëÿð äóðäó, îéàíäû óéãóäàí.
ëèééÿò ýþñòÿðìÿìÿê, äàéàíìàã. Ìàøûíëàð
Íÿñèìè. Ýöí êè ñàéÿí äöøäöéö éåðäÿí äóðàð,
äóðóð. Ñààò äóðìóøäóð. Ìîòîð äóðäó. Çà-
áèð âÿúùè âàð. Ôöçóëè.
âîä äóðäó. – [Ãóðáàíûí] ãÿëáè áèð àí äóðäó.
24. Ãàëìàã. Ãÿäèð, ñÿíèí úàí íàëîãóíäàí
À.Øàèã. // Äóðàúàãäà, éàõóä ùÿð ùàíñû áèð
íÿ ãÿäÿð äóðóð? Ìèð Úÿëàë.
éåðäÿ äàéàíìàã, ÿéëÿíìÿê. Ãàòàð ñòàíñèéà-
25. Ùÿðÿêÿò åòìÿê, äàâðàíìàã. Ãîé áèçÿ
äà ö÷ äÿãèãÿ äóðóð. Åêñïðåññ ãàòàðû ùÿð
ýöëìÿñèí íÿ äîñò, íÿ äÿ éàä; Åùòèéàòëû äàíûø,
ñòàíñèéàäà äóðìóð. Ìàøûí åâèìèçèí ãàáà-
åùòèéàòëû äóð! Ñ.Âóðüóí.
üûíäà äóðäó. – Àðàáàìûç áèð àëà÷ûüûí àü-
26. Áàøëàìàã, ýèðèøìÿê, òÿøÿááöñ åòìÿê.
çûíäà äóðäó. À.Øàèã. Ôóðãîí ùÿðÿêÿòÿ ùàçûð
Äóðäó ìÿíèìëÿ ìöáàùèñÿéÿ. Äóðäó àüàúà
áèð ùàëäà äóðìóøäó. Ì.Èáðàùèìîâ. // Þç èøè-
÷ûõäû. – [Ùàúû Íóðó:] ..Ñÿí ÿáÿñ éåðÿ þçöíö
íè, ìÿøüÿëÿñèíè âÿ ñ.-íè äàéàíäûðìàã, àðàñûíû
ñàëäûí ãàëìàãàëà, äóðäóí îíóí èëÿ, áóíóí èëÿ
êÿñìÿê. Êèòàáûí 20-úè ñÿùèôÿñèíäÿ äóðäóì.
äþéöøìÿéÿ, õàëãûí äàëûñûíúà éàìàí ñþçëÿð
705
ÄÓÐÌÀÃ
ÄÓÐÍÀ
äàíûøìàüà. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áàøûíà äóðäó
32. Ôåëè áàüëàìà øÿêëèíäÿ áèð ñûðà ôåèëëÿðèí
ãîéäó ÿììàìÿ; Ýåéäè íÿëåéíèíè îë ÿëëàìÿ.
ÿââÿëèíäÿ áèð èøÿ òÿøÿááöñ åòìÿê, áàøëàìàã
Ñ.ß.Øèðâàíè.
ìÿíàñûíû èôàäÿ åäèð. Äóðóá ñþéëÿìÿê. Äóðóá
27. “Áåëÿ”, “áó éàíà”, “î éàíà” âÿ ñ. ñþç-
ãà÷ìàã. Äóðóá ìÿíÿ áåëÿ äåäè... Äóðóì
ëÿðëÿ – ÷ÿêèëìÿê. Î éàíà äóð, êå÷èì. – [Íóð-
áàõûì, ýþðöì. – [Ôèðèäóí] áèð èëäûðûì ñöðÿòè
úàùàí:] ..Ãàïûäàí áåëÿ äóð, âàëëàù, éîõñà
èëÿ .. äóðóá ãà÷ìàã èñòÿéèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
áèð îéóí îéíàðàì, òàìàì øÿùÿð òþêöëÿð.
[ßìèíÿ:] [Ùÿìçÿ] Íèêîëàéûí Íóù ÿé-
Í.Âÿçèðîâ.
éàìûíäàí äóðóá ìÿíÿ äàíûøûð. ß.ßáöëùÿñÿí.
28. ...äóðñóí, ...áåëÿ äóðñóí, ...áèð éàíà
◊ Äóðìà ýÿëäèì – òåç, òÿëÿñèê, áèðáàøà,
äóðñóí – ...êÿíàðäà ãàëñûí, ...áèð òÿðÿôäÿ ãàë-
öç òóòàðàã. Êÿáëÿ Íîâðóçãóëó áàøìàãëàðûíû
ñûí, ...ñÿðô-íÿçÿð åäÿðÿê, ...ùàããûíäà äàíûø-
àéàüûíà ýåéÿðÿê, äóðìà ýÿëäèì áèðáàø Ùàúû
ìàéàðàã. Òàíûìàã áèð éàíà äóðñóí, ùå÷ àäû-
Àáòàëûáûí éàíûíà ýåäèð. Ù.Ñàðàáñêè. Äóðóá-
íû åøèòìÿìèøÿì. – Ðöñòÿì äóðñóí, îíëàðà Ñÿ-
äóðóá çÿðô – ùÿðäÿíáèð, àðàáèð, àðà-àðà. Ýö-
éàâóø âåðèð úàâàá. Ù.Úàâèä.
ëöø äóðóá-äóðóá àù ÷ÿêèðäè.. Ñ.Ðÿùèìîâ.
29. Èíêàð øÿêëèíäÿ: äóðìàìàã – äàéàí-
Äóðóá-îòóðìàã (ÿéëÿøìÿê) éàõóä îòóðóá-
ìàìàã, ãàëìàìàã. Áó áàü÷àäà ãóø äóð-
äóðìàã – áèðèñè èëÿ âàõò êå÷èðìÿê, ÿëàãÿ
ìàç; Éàç ýÿëÿíäÿ ãûø äóðìàç; Êöñìöñÿí,
ñàõëàìàã, éîëäàøëûã åòìÿê, äîñòëóã åòìÿê.
ýÿë áàðûøàã; Ìÿíèì äèëèì äèíú äóðìàç. (Áà-
ßáÿñ éåðÿ úÿôà ÷ÿêìÿ, éàð îëìàç; Ðÿãèá èëÿ
éàòû). ×åøìè-õóìàðûí ýþðÿíäÿ; Úàí ÷ûõàð,
äóðóá-îòóðàí ñÿíÿ. Ã.Çàêèð. [Ìèðçÿ Ãÿäèð]
äóðìàç áÿäÿíäÿ; Ìåé è÷èá ñÿðõîø ýÿçÿíäÿ;
ùÿð çàìàí áþéöê àäàìëàðëà äóðóá-ÿéëÿøèðäè.
Äþíöá ìÿñòàíÿ áèð áàõìàç. Ã.Çàêèð. // Òþ-
Ñ.Ùöñåéí. [Àüúà] õöñóñèëÿ çÿìàíÿéÿ ìÿíñóá
êöëìÿê, éåðèíäÿí ÷ûõìàã. Áàøûíäà ñà÷û äóð-
îõóìóøëàð, ôèðãÿ÷èëÿð, çèéàëûëàð èëÿ äóðóá-
ìóð. – Þêöç ãîúàëìûøäû, àüçûíäà áèð äèøè
îòóðìàüû àðçó åäèðäè. Ìèð Úÿëàë.
äóðìóðäó, ..ÿòëèêäÿí ñàâàéû ùå÷ øåéÿ éàðà-
äóðà-äóðà çÿðô ...îëäóüó ùàëäà, ...äóðäó-
ìûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ýåðè äóðìàìàã – ùÿð
üó ùàëäà, ...îëà-îëà. Ãåéðÿòèìÿ ñûüûøäûðà áèë-
áèð øåé åòìÿéÿ ùàçûð îëìàã, ùå÷ áèð òÿäáèð
ìèðÿì êè, ìÿí äóðà-äóðà âÿ ìÿí îëàí éåðäÿ,
ãàðøûñûíäà äóðìàìàã, ùÿð úöð òÿäáèðÿ ÿë
ìÿíäÿí ñàâàéû áèð þçýÿ àäàì ýÿëèá áóðàäà
àòìàã.
áèð àä ÷ûõàðòñûí; ýÿëèá Òèôëèñäÿ øþùðÿò ãàçàí-
30. Èíêàð øÿêëèíäÿ, èêèíúè âÿ ö÷öíúö
ñûí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ìÿíúÿ, ÿñèë ãÿùðÿ-
øÿõñëÿðäÿ: äóðìà(éûí) – òÿëÿñ(èí), òåç
ìàí äà äàð àüàúû ýþçöíöí ãàáàüûíäà äóðà-
îë(óí), äàéàíìà(éûí), ýåúèêìÿ(éèí). Ãàáëà
äóðà, äåäèéèíäÿí äþíìÿéÿíëÿðäèð. Ì.Èáðàùè-
äÿõè ìàôðàøûíû, Ìèð Ùàøûì! Äóðìà, ýþòöð
ìîâ. [Áöëÿíä:] [Âåéñ] äóðà-äóðà ìÿíÿ åâ-
ãà÷ áàøûíû, Ìèð Ùàøûì! Ì.ß.Ñàáèð. [Òÿð-
ëÿíìÿê éàðàðìû? ß.ßáöëùÿñÿí.
õàí:] Äóðìàéûí, ùàãëàéûí âóðóëìóø îâó.
ÄÓÐÌÀÃÀ× çÿðô äàí. Òåç, òÿëÿñèê, òÿúèëè,
À.Øàèã. // Ùÿðÿêÿòÿ ýÿë(èí), ñàêèò äóðìà-
áèðíÿôÿñÿ.
(éûí). Åé êþíöë, ñÿí äÿ ùÿâÿñëÿí, äóðìà!
ÄÓÐÌÀÃÑÛÇÛÍ á à õ äóðìàäàí.
Ì.Ìöøôèã. // Òåç, òÿúèëè, éóáàíìàäàí. Êå-
ÄÓÐÍÀ èñ. çîîë. Äèìäèéè, áîüàçû âÿ àéàã-
÷ÿí ùÿôòÿ ýåòìèøäèì øÿùÿð èäàðÿñèíäÿí ïàø-
ëàðû óçóí êþ÷ÿðè èðè áàòàãëûã ãóøó. Ãàòàð-
áóðò àëàì; ÷öíêè ñÿôÿðèì âàð, àíàì òåë ýþí-
ãàòàð îëóá ãàëõûá ùàâàéà; Íÿ ÷ûõûáñûç àñè-
äÿðèá: äóðìà, ýÿë. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ìàíÿ, äóðíàëàð?! Ì.Â.Âèäàäè. Äóðíàëàð
[Ëöòôÿëè:] Ìÿí þëöì, äóðìà, ýÿë, ñÿíè ýþçëÿ-
äÿñòÿ-äÿñòÿ ýþéäÿ ó÷àð; Îõóéàð íÿüìÿëÿð,
éèðÿì. È.Ìóñàáÿéîâ.
úÿíóáà ãà÷àð. À.Ñÿùùÿò. Ýþéëÿðèí éîë÷óñó
31. Ôåëè áàüëàìàëàðà ãîøóëàðàã âÿçèééÿ-
äóðíà ãàòàðû, Ñöçÿúÿê ñöçäöéöí äóìàíëûã-
òèí äàâàìëûëûüûíû áèëäèðèð. Äàéàíûá äóðìàã.
ëàðû. Ì.Ìöøôèã.
– Áàøûìû àøàüû äèêèá äóðäóüóì ùàëäà, ÿëèì-
◊ Äóðíà áîüàçû ìÿú. øàèð. – äóðíàíûí áî-
äÿêè ÷þðÿê ãèñìÿòèí éóìðóüóìäà ñàõëàìà-
üàçû êèìè óçóí âÿ çÿðèô. Ìàùèðÿ .. äóðíà áî-
üà áàøëàäûì. À.Äèâàíáÿéîüëó. Õÿñòÿ ñàéûã-
üàçûíû éóõàðû òóòàðàã ÷àüûðäû: – Ñàðõàí!
ëàéûð, ùÿðÿêÿò è÷èíäÿ ÷ûðïûíûá äóðóðäó.
Ñàðõàí! Ì.Ùöñåéí. Äóðíà ýþçö êèìè ìÿú.
Ì.Èáðàùèìîâ.
øàèð. – ÷îõ òÿìèç, ñàô, øÿôôàô, áÿððàã, äóïäó-
706
ÄÓÐÍÀÁÀËÛÜÛ
ÄÓÐÓËÀÌÀ
ðó ìÿíàñûíäà. Îðòàëûãäà ãîúà, êöùÿíñàë áèð
Äöéöíöí äóðóñóíäàí 5 êèëî ÷ÿê. – Äàðüà Ëÿ-
àüàú àëòûíäà äà Ãîøàáóëàã äóðíà ýþçö êèìè
ëÿø .. õûðìàí âàõòû äóðóñóíäàí, ãûðìûçû çî-
ãàéíàéûð, ýþç éàøû êèìè àõûá ÿòðàôû ñöä ýþëö-
üàëûíäàí þç áóüäà áÿùðÿñèíè òÿê áèðúÿ äÿíèíÿ
íÿ äþíäÿðèð. “Êîðîüëó”. Ýþçÿë îëóð áèçèì
ãÿäÿð òàìàì-êàìàë àëàð(äû). Ñ.Ðÿùèìîâ.
åëèí éàéëàðû; Äóðíà ýþçö êèìè âàðäûð áóëàüû.
◊ Äóðó éåðèíäÿí – á à õ äóðó 4-úö ìÿ-
À.Øàèã.
íàäà. Äóðóéà ÷ûõàð(ò)ìàã – òÿìèçÿ ÷ûõàð(ò)-
ÄÓÐÍÀÁÀËÛÜÛ èñ. çîîë. Øèðèí ñóëàðäà éà-
ìàã, ñàôà ÷ûõàð(ò)ìàã, áÿðàÿò ãàçàíäûðìàã,
øàéàí éàñòû âÿ óçóíñîâ áàøëû éûðòûúû áàëûã.
äîüðóëòìàã. Êÿëáàëû íÿ ãÿäÿð ÷àëûøûðäûñà äà,
Ñóéóí þçöíöí âÿ ÷àéûí äèáèíèí ðÿíýèíäÿí
.. þçöíö äóðóéà ÷ûõàðà áèëìèðäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
àñûëû îëàðàã, äóðíàáàëûãëàðû òóòãóí âÿ éà ñà-
Êåôè äóðó îëìàã – á à õ êåô.
ðûìòûë éàøûë ðÿíýäÿ îëóð. Áÿäÿíèíèí óçóíñîâ
ÄÓÐÓÕÄÓÐÌÀ “Äóðóõäóðìàã”äàí ô.èñ.
îõøÿêèëëè îëìàñû âÿ ãóéðóã ùèññÿñèíèí éàõøû
ÄÓÐÓÕÄÓÐÌÀÃ èúá. Äóðóõìàüà ìÿú-
èíêèøàô åòìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ äóðíàáàëûüû úÿëä
áóð åòìÿê, äóðóõìàñûíà ñÿáÿá îëìàã; ÷àø-
âÿ äèðèáàø ùÿðÿêÿò åäèð. “Çîîëîýèéà”
äûðìàã, êàðûõäûðìàã, òÿÿúúöáëÿíäèðìÿê. Áó
ÄÓÐÍÀÁÎÜÀÇ(ËÛ) ñèô. Óçóí áîüàçû îëàí,
ñóàë
[ßáöëùÿñÿí áÿéè] äóðóõäóðäó.
óçóíáîüàç.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄÓÐÍÀÝÞÇ(ËÖ) ñèô. øàèð. 1. Ýþçÿë, àé-
ÄÓÐÓÕÌÀ “Äóðóõìàã”äàí ô.èñ. Ìÿí
äûí ýþçëÿðè îëàí. [Ýöëñÿíÿì:] Êÿíäèìèçäÿêè
îíëàðûí äóðóõìàñûíà ùèðñëÿíäèì. Ìèð Úÿëàë.
äóðíàýþçëö ãûçëàðû öðêöòìÿêëÿ ñàéìàã îë-
ÄÓÐÓÕÌÀÃ ô. Ôèêðÿ ýåòìÿê, ñþç àõòàð-
ìóð. Ì.Ùöñåéí.
ìàã, äöøöíìÿê. Ýþçëÿðèí êèìè ýþçëÿð; Äó-
2. ìÿú. Òÿìèç, ñàô, äóìäóðó ìÿíàñûíäà.
ðóõóá êèìè ýþçëÿð? Ñàðû Àøûã. ..Ñàäûã áèð àç
×îõ êå÷ìèøÿì áó äàüëàðäàí; Äóðíàýþçëö
äóðóõóá úàâàá âåðäè êè, ëàüëàüû îíóí àéà-
áóëàãëàðäàí. Ñ.Âóðüóí. Úÿíóá òÿðÿôäÿ äóð-
ìàñûäûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ìÿøÿäè
íàýþçëö äóðó âÿ ñîéóã áóëàãëàðûí øûðûëòûñû
áÿé] äóðóõäó, ýöëöìñöíÿðÿê äàùà èôàäÿëè
èíñàíû âàëåù åäèðäè. ß.Âÿëèéåâ.
áèð ñþç òàïäû. Ì.Ùöñåéí. // Òÿðÿääöä è÷èíäÿ
ÄÓÐÓ ñèô. 1. Ìàéå ùàëûíäà îëàí, ñó êèìè
äóðóá ôèêðÿ ýåòìÿê, äàéàíìàã. [Äàâóä] áèð
àõûúû, ñûéûã. Äóðó éàíàúàã. Äóðó ïàë÷ûã. Äóðó
àç äóðóõàíäàí ñîíðà þç ñþçöíö èçàù åòäè. Ìèð
õþðÿê. // Ùÿääèíäÿí àðòûã ñûéûã îëàí, ñóéó ÷îõ
Úÿëàë. // ×àøàí êèìè, þçöíö èòèðÿí êèìè îëìàã,
îëàí, ñóëó. Äóðó ãàòûã. Äóðó äîâüà.
òóòóëìàã, äþéöêìÿê. Çåéíàë ýåíèø áèð øöøÿ-
2. Ñàô, òÿìèç, øÿôôàô, àéäûí. Âÿòÿíèìèí
áÿíäè êå÷èá éåìÿê îäàñûíà ýèðäè, áèð ãÿäÿð
ýþéëÿðè ýþëëÿðèíäÿí äóðóäóð; Ãîéíóíäà ñÿà-
äóðóõäó. Ñ.Ùöñåéí. Èêèñè äÿ ÿââÿë äóðóõäó,
äÿòèí ñàðàéëàðû ãóðóëóð. Ð.Ðçà. [Íóðèééÿ:]
äþéöêäö âÿ ñîíðà íèôðÿòÿíýèç áèð ùåéðÿòäÿ
Ìÿí àðõûí áöëëóð êèìè äóðó ñóéó èëÿ öçöìö
äîíóá ãàëäûëàð. ×ÿìÿíçÿìèíëè. Ùöñåéí äó-
éóéóá ñÿðèíëÿíäèì. È.ßôÿíäèéåâ. Íàðûí áèðè-
ðóõäó, íÿ úàâàá âåðìÿê ëàçûì ýÿëäèéèíè áèë-
íè êÿñäèì. Çîüàë êèìè èðè, ÿãèã êèìè äóðó ýè-
ìÿäè. Ñ.Ðÿùìàí.
ëÿëÿðè âàð èäè. Ìèð Úÿëàë. // Ìÿú. ìÿíàäà.
äóðóõà-äóðóõà çÿðô Äàéàíà-äàéàíà,
[Óëóã áÿé:] ..×åøìÿäÿí äóðóñàí, øÿôÿãäÿí
äóðà-äóðà, àðàáèð äóðàðàã. Úÿëàë ãàáàüûíäà
îéíàã; Áåëÿ ìÿðä ãûçëàðëà ýöëÿð ùÿð îúàã.
êèòàá äóðóõà-äóðóõà îõóéóð. Ú.Ìÿììÿä-
À.Øàèã. [Çåéíàë:] ×è÷ÿê êèìè ãûç ñàõëàéûá áþ-
ãóëóçàäÿ. [Ùÿñÿí] ..÷ÿíÿñè èëÿ àüàúûíà ñþé-
éöòìöøÿì. Ñóäàí äóðó àäû âàð. Ú.Úàááàðëû.
êÿíÿðÿê äóðóõà-äóðóõà úàâàá âåðèð.. Ìèð
..Ãûç åéíè äóðó âÿ ðèéàñûç ýþçëÿðèíè àíè îëàðàã
Úÿëàë.
[Õàâÿðèí] ýþçëÿðèíÿ äèêäè âÿ òåç ÷ÿêäè.
ÄÓÐÓÕÑÓ(Í)ÌÀÃ
á à õ
äóðóõìàã.
Ì.Èáðàùèìîâ. // À÷ûã. Ùàâà ýþçÿë îëäóüóí-
..Õèäìÿò÷è ãàäûí ýÿëèá [ãàïûíû] à÷äû. Ìÿíè
äàí, Ýöëçàðûí éàíàãëàðû äàùà äà õîøðÿíý
ýþðöðêÿí äóðóõñóíäó. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Úÿôÿð
îëóá, äóðó àë áèð ðÿíý àëìûøäû. Ú.Úàááàðëû.
ãàðïûçû ùèðñëÿ éåðèíÿ ãîéóá ýåðè ÷ÿêèëäè, ãèé-
3. ìÿú. ßñèë, õàëèñ, òÿìèç, õÿðú âÿ çÿðÿð
ìÿòèíè àçàëòìàã ö÷öí áèð-èêè àääûì äà ãûçäàí
÷ûõûëàíäàí ñîíðà ãàëàí. Äóðó ãàçàíú.
óçàãëàøäû. Ñîíðà äóðóõñóéóá Ðöñòÿì áÿéÿ
4. “Äóðóñóíäàí” øÿêëèíäÿ äàí. – ÿí éàõ-
äåäè. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
øûñûíäàí, ÿí éàõøû éåðèíäÿí, ÿí òÿìèçèíäÿí.
ÄÓÐÓËÀÌÀ “Äóðóëàìàã”äàí ô.èñ.
707
ÄÓÐÓËÀÌÀÃ
ÄÓÐÓØ
ÄÓÐÓËÀÌÀÃ ô. äàí. Àéäûíëàøäûðìàã,
ÄÓÐÓËÒÌÀÃ ô. Äóðó ùàëà ñàëìàã; ñàô-
ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê. Î, ÷þòêÿíè ãàáàüûíà ÷ÿê-
ëàøäûðìàã, øÿôôàôëàøäûðìàã. ×àéûí ñóéóíó
äè, ÷ûðò éîõóøà, ÷ûðò åíèøÿ, ùàãã-ùåñàáû äó-
äóðóëòìàã. Êöðöí ñóéóíó äóðóëäóá è÷èðëÿð.
ðóëàéûá àéäûíëàøäûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÓÐÓËÓÃ èñ. 1. Äóðó øåéèí ùàëû; ñàôëûã,
ÄÓÐÓËÀÍÌÀ “Äóðóëàíìàã”äàí ô.èñ.
øÿôôàôëûã. Ñóéóí äóðóëóüó.
ÄÓÐÓËÀÍÌÀÃ ô. Äóðó îëìàã, äóðó ùàëà
2. Ñûéûãëûã. Áÿêìÿçèí äóðóëóüó.
ýÿëìÿê, äóðóëìàã; øÿôôàôëàíìàã. Ñó äó-
3. ìÿú. Àéäûíëûã, à÷ûãëûã. Ëàêèí áèç îíóí
ðóëàíäû.
ýþçöíÿ áàõàðêÿí àéäûíëûãäàí âÿ äóðóëóã-
ÄÓÐÓËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Äóðóëàøäûðûëìàã”-
äàí áàøãà áèð øåé ýþðìÿçäèê. Ì.Èáðàùèìîâ.
äàí ô.èñ.
ÄÓÐÓÌ1 èñ. 1. Äàâàì, äþçöì, òàá, ñÿáàò.
ÄÓÐÓËÀØÄÛÐÛËÌÛØ ô.ñèô. Äóðó ùàëà
Àììà [Ùÿìçÿ] çàðûéûðäûñà äà, äåéÿñÿí, éàë-
ýÿòèðèëìèø.
âàðìàã ôèêðèíäÿ äåéèëäè âÿ îíóí áåëÿ äóðó-
ÄÓÐÓËÀØÄÛÐÌÀ “Äóðóëàøäûðìàã”äàí
ìó Âåéñè þçöíäÿí ÷ûõàðûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí.
ô.èñ.
// Ýöú, ãöââÿò. Ùå÷ îëìàñà, áèð-èêè òèêÿ éåéÿ-
ÄÓÐÓËÀØÄÛÐÌÀÃ, ô. Äóðó ùàëà ñàëìàã;
ðÿì, åâÿ ÷àòàíà ãÿäÿð öðÿéèìäÿ äóðóì îëàð.
øÿôôàôëàøäûðìàã. Ñóéó äóðóëàøäûðìàã.
“Ì.Í.ëÿòèô.” // Äàâàìëûëûã, ìþùêÿìëèê, äî-
ÄÓÐÓËÀØÌÀ “Äóðóëàøìàã”äàí ô.èñ.
éóìëóëóã, ãèäàëûëûã.
ÄÓÐÓËÀØÌÀÃ ô. 1. Äóðó îëìàã, ñûéûã-
2. Äàéàíàúàã, äóðàúàã éåð.
ëàøìàã, äóðóëàíìàã. Äîøàá äóðóëàøäû. Ìö-
ÄÓÐÓÌ2 èñ. ×îõ áÿðê íàðûí òîðïàã, ãóì.
ðÿááÿ äóðóëàøäû.
Áèð àçäàí ñîíðà äóðóìëà äîëó áèð âåäðÿ ÷ÿê-
2. Äóðóëìàã, ñàôëàøìàã, àéäûíëàøìàã.
äèëÿð âÿ âåäðÿíè éåíÿ ãóéóéà ñàëëàäûëàð.
Äöíéà äóðóëàøûð àíà ñÿñèíäÿí; Åù, íå÷ÿ èëëÿð-
Ú.Úàááàðëû.
äèð îíñóçàì, ýöëöì. Ì.Àðàç.
ÄÓÐÓÌËÓ ñèô. Äóðóìó îëàí, äàâàìû îëàí,
ÄÓÐÓËÄÓÚÓ ñèô. Äóðóëàøäûðàí, ñàôëàøäû-
òóòàðû îëàí. Äóðóìëó õþðÿê. // Äþçöìëö.
ðàí. Çÿé ñóéó äóðóëäóúó ìàääÿäèð.
ÄÓÐÓÌËÓËÓÃ èñ. Äóðóìëó øåéèí ùàëû.
ÄÓÐÓËÄÓËÌÀ “Äóðóëäóëìàã”äàí ô.èñ.
Éåìÿéèí äóðóìëóëóüó.
ÄÓÐÓËÄÓËÌÀÃ ìÿúù. Äóðó ùàëà ñàëûí-
ÄÓÐÓÌÑÓÇ ñèô. Äóðóìó îëìàéàí. Ñàíûëû
ìàã, äóðó åäèëìÿê.
ïóë äóðóìñóç (ç.) îëàð. (Àòà. ñþçö).
ÄÓÐÓËÄÓËÌÓØ ô.ñèô. Äóðóëàøäûðûëìûø,
ÄÓÐÓÌÑÓÇËÓÃ èñ. Äóðóìñóç øåéèí ùàë
äóðó ùàëà ñàëûíìûø.
âÿ êåéôèééÿòè.
ÄÓÐÓËÌÀ “Äóðóëìàã”äàí ô.èñ.
ÄÓÐÓØ èñ. 1. Äóðìà òÿðçè, äóðìà âÿçèé-
ÄÓÐÓËÌÀÃ ô. 1. Äóðó îëìàã, äóðó ùàëà
éÿòè, þçöíö òóòìà òÿðçè. ..Áàøûíäà ýþé àðàõ-
ýÿëìÿê, ñàô âÿ òÿìèç ùàëà äöøìÿê. Áóëàíûã
÷ûí, äóðóøóíäà ÿçÿìÿò; Öçöíäÿ ãÿì èçëÿðè,
ñóéà çÿé âóðóëàíäà äóðóëóð. – Àðàç áóðóëäó,
ýþçëÿðèíäÿ ìÿùÿááÿò. Á.Âàùàáçàäÿ. Çöðàôÿ
ýåòäè; Ñóéó äóðóëäó, ýåòäè; Ìÿí äåäèì, éàð
áîéíóíà áÿíçÿðäè áîéíó; Ìÿüðóð, ÿäàëû áèð
èíúèäè; Äåìÿ éîðóëäó, ýåòäè. (Áàéàòû). Áîç
äóðóøó âàðäû.. Ù.Úàâèä. Äóðóøóí ìÿíàëû, áà-
ñÿùðàëàð ÷è÷ÿê à÷ûð, ñóëàð äóðóëóð; Äàüëàð
õûøûí äÿðèí; Ìÿí áó äÿðèíëèêäÿ òàïäûì áàõ-
öñòÿ äàüëàð ãîéóð èíñàí ùöíÿðè. Ñ.Âóðüóí.
òûìû. Ì.Ìöøôèã.
2. Àõûúû ùàëà äöøìÿê, ñûéûãëàøìàã. Áÿêìÿç
2. Äàéàíàúàã, äóðàúàã. Äóðóø ìÿíòÿãÿñè.
èñèíÿíäÿ äóðóëóð. Ìóì ÿðèéÿíäÿ äóðóëóð.
– Òðàìâàé äóðóøóíäà òÿééàðÿ áûüëû áèð ýÿíú;
3. ìÿú. Àéäûíëàøìàã, à÷ûëìàã. Ùàâà äó-
Çèëëÿéèá ýþçëÿðèíè áèð ãàïûéà ñÿùÿðäÿí.
ðóëóð. – Ýåúÿ éàðû ýöíÿø äîüóð.. çöëìÿò äó-
Ñ.Ðöñòÿì.
ðóëóð. Ñ.Âóðüóí. Äöíÿíêè áÿðê ãàðäàí ñîí-
◊ Äóðóø ýÿòèðìÿê – ñÿáèð åòìÿê, äþçìÿê,
ðà ýöí ÷ûõìûø, ùàâà äóðóëìóøäó. Ìèð Úÿëàë.
äàâàì ýÿòèðìÿê, äàéàíìàã. 178 âÿ 179-úó
4. ìÿú. äàí. À÷ûëûøìàã, ùàëû éàõøûëàøìàã,
àòûúû ïîëêëàð .. ýÿíúÿëèëÿðèí ãàáàüûíäà äóðóø
ðÿíýè à÷ûëìàã. – Ýÿë ÿéëÿø, ìåé è÷ÿê, êåôëÿð
ýÿòèðìÿéèá ýåðèéÿ – þç ÿââÿëêè ìþâãåëÿðèíÿ
äóðóëñóí; Êîðîüëó ÷àüûðûð äþâðàíà ñÿíè.
÷ÿêèëäèëÿð. È.Øûõëû. Äóðóø âåðìÿê – á à õ äó-
“Êîðîüëó”.
ðóø ýÿòèðìÿê. ..Àäàì äóðóø âåðèá áèð éåðäÿ
ÄÓÐÓËÒÌÀ “Äóðóëòìàã”äàí ô.èñ.
äóðà áèëìèð. ß.ßáöëùÿñÿí.
708
ÄÓÐÓØÌÀ
ÄÓØÕÀÍÀ
ÄÓÐÓØÌÀ “Äóðóøìàã”äàí ô.èñ.
îëñóí?.. Ì.Ùöñåéí; // ìÿú. äóñòàã êèìè áèð
ÄÓÐÓØÌÀÃ ô. Áèð ãàéäàäà äóðìàã
éåðäÿ îòóðóá áàéûðà ÷ûõìàìàã, éàõóä áó âÿ
(÷îõëàðû ùàããûíäà).
éà áàøãà ñÿáÿáÿ ýþðÿ áàéûðà ÷ûõà áèëìÿìÿê.
ÄÓÐÓØ-ÎÒÓÐÓØ èñ. Ùàë âÿ ùÿðÿêÿò, ùÿ-
2. Ùÿáñõàíà, ùÿáñ, ãàçàìàò, ùÿáñ éåðè,
ðÿêÿò òÿðçè; ÿäà. Ëàêèí [Åðêÿê Òöêÿçáàíûí]
äóñòàãëûã. [Ãóáåðíàòîð:] Äóñòàãäàí áèð øåé
ñèôÿòèíÿ áèð àç éàõûíäàí äèããÿò âåðÿíäÿ âÿ
÷ûõìàç, áóðàäà ãàí ëàçûìäûð. Ú.Úàááàðëû.
äóðóøóíà-îòóðóøóíà áàõàíäà àäàìà áèð
Äóñòàãäàí ãàéûòäû, ýþðìÿäè ãûçû; Ãàëäû
íþâ éàïûøãàíëûã ýÿëèð. Á.Òàëûáëû. [Ó÷èòåë] ýåúÿ
öðÿéèíäÿ ùÿð ñþç, ùÿð àðçó. Ç.Õÿëèë.
êóðñëàðûíäàí âÿ êÿíäÿ éàéûëàí çöìçöìÿëÿð-
ÄÓÑÒÀÃÁÀÍ [äóñòàã âÿ ôàðñ. ...áàí] êþùí.
äÿí ñîíðà .. Ìöðñÿëèí õÿáÿðè îëìàäàí îíó
á à õ äóñòàã÷û. Êöðäëÿðäÿí áèðè äóñòàãáàíà
ýþçäÿí ãîéìóð, îòóðóøóíà-äóðóøóíà ôèêèð
éàõûíëàøûá, ãîúà äóñòàüû äàëûñûíà àëûá àïàð-
âåðèðäè. È.Øûõëû.
ìàüû õàùèø åòäèñÿ äÿ, õàùèøè ãÿáóë åäèëìÿäè.
ÄÓÑÒ1 [ôàðñ.] êëàñ. á à õ äîñò. Ñÿíÿ íÿðýèç
Ï.Ìàêóëó.
òÿêè âàëåù îëàí ìÿí; Êè, ùöñíöí ñóðÿòè-ðÿù-
ÄÓÑÒÀÃ×Û èñ. Äóñòàãõàíà íÿçàðÿò÷èñè.
ìàíäûð, åé äóñò! Õÿòàéè. Îë ëàëÿðöõ îëìàç
[Åëõàí:] Àðòûã òÿëÿñèí, äóñòàã÷û èíäèúÿ ãàéû-
áèçÿ íÿ äóñò, íÿ äöøìÿí; ßüéàð èëÿ áèùóäÿ
äàúàãäûð. Ú.Úàááàðëû.
áó ãîâüàäàí óñàíäûã. Ñ.ß.Øèðâàíè.
ÄÓÑÒÀÃ×ÛËÛà èñ. äàí. 1. Äóñòàãëûã, äóñ-
ÄÓÑÒ2 èñ. êèì. Òîç ùàëûíäà äåçèíôåêñèéà
òàãëà îëìà, äóñòàãëûã äþâðö.
ìàääÿñè.
2. Äóñòàã÷ûíûí âÿçèôÿñè, èøè.
ÄÓÑÒÀÃ èñ. 1. Ùÿáñ îëóíìóø, éàõóä äóñ-
ÄÓÑÒÀÃÕÀÍÀ èñ. êþùí. Ùÿáñõàíà, ùÿáñ
òàãõàíàäà ñàõëàíûëàí àäàì; ìÿùáóñ. Äóñ-
åâè, ãàçàìàò. Äóñòàãõàíàéà ñàëìàã. – Ìÿ-
òàãëàð ýþçäÿí ãåéá îëàíàúàí úàìààò äàëëà-
íèì àäÿòèìäèð: áèð äóñòàãõàíà àäû ýÿëÿíäÿ,
ðûíúà áàõûðäû. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ãàäûí éàëíûç
ýÿðÿê èêè àüàúëûüûíäàí ãà÷àì, éîõ îëàì.
äóñòàãëàðà äåéèë, áÿçÿí ö÷ íÿôÿð ãàðîâóë
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Øàáàí ýåäÿí ýöíö Ìÿ-
ö÷öí äÿ éåìÿê ýÿòèðèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ìÿ-
øÿäè Ìÿììÿäÿëè, àðâàäû Ýöëñöì, íå÷ÿ íÿôÿð
øÿäè Øÿðÿô äàíûøäûãúà Ãöäðÿòîâ éàçûð, ùÿð-
äîñò-àøíà ýåäèá éûüûëäûëàð äóñòàãõàíàíûí
äÿí äàéàíûá äóñòàüûí ñèôÿòèíÿ áàõûðäû.
ãàïûñûíà. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ß.Âÿëèéåâ. // ìÿú. Ìÿùáóñ êèìè îòóðóá åâ-
ÄÓÑÒÀÃËÛÃ èñ. Ùÿáñäÿ ñàõëàíûëàí, éà-
äÿí áàéûðà ÷ûõìàéàí, õàðèúè àëÿì, úÿìèééÿò
õóä ùÿáñ åäèëìèø àäàìûí ùàëû; ìÿùáóñëóã.
èëÿ ÿëàãÿñè îëìàéàí àäàì ùàããûíäà. [Íèíà
[Ìöðñÿë:] – À, ìöÿëëèì, öçöì äÿ ñÿíäÿí
Õóìàðà:] Äàèìà åâäÿ, ñàíêè áèð äóñòàã; Íÿ
ãàðà, áèçèì óøàã äóñòàãëûãäàí êàüûç éîëëà-
îëóð áèð ÷ûõûá ùàâà àëñàã! Ù.Úàâèä. // êëàñ.
éûá. Áèð îõóéóí ýþðÿê íÿ éàçûá? È.Øûõëû.
ßñèð ìÿíàñûíäà. Áöëáöëè-øåéäà ýöëöí, ïÿð-
ÄÓÑÒÀÍß çÿðô [ôàðñ.] êëàñ. Äîñòúàñûíà, äîñò
âàíÿ øÿìèí äàüûäûð; Áèíÿâà êþíëöì, êè áèð
êèìè. Éàä åò ìÿíè, äóñòàíÿ éàä åò. À.Ñÿùùÿò.
äèëáèëìÿçèí äóñòàüûäûð. Ãþâñè. Äóñòàã åò-
ÄÓØ1 [ôð.] 1. Ñó ìöàëèúÿñè âÿ öìóìèééÿò-
ìÿê (åëÿìÿê) – ùÿáñ åòìÿê, ùÿáñÿ ñàëìàã,
ëÿ, ÷èììÿê ö÷öí éóõàðûäàí ñó ñÿïÿëÿéÿí
àçàäëûãäàí ìÿùðóì åòìÿê; // ìÿú. áèð éåðÿ
úèùàç, àëÿò. [Òàùèð] ñîíðà òàìàì ÷ûëïàãëàøûá,
ñàëûá íÿçàðÿò àëòûíäà ñàõëàìàã, áàéûðà ÷ûõ-
þçöíö ñîéóã äóøóí àëòûíà âåðäè. Ì.Ùöñåéí.
ìàüà ãîéìàìàã. Ãàðàúà ãûç äóéäó êè, [ìö-
2. Ñó úÿðÿéàíû âàñèòÿñèëÿ áÿäÿíÿ òÿñèð åò-
ðÿááèéÿ] Àüúà õàíûìû åâÿ ñàëûá äóñòàã åòäè.
ìÿêäÿí èáàðÿò ìöàëèúÿ öñóëó. Áÿäÿíÿ ñó
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ñÿôÿð:] Èíäè áèð àé, ö÷ ùÿôòÿ,
òþêìÿê âÿ äóø ãÿáóë åòìÿê îðãàíèçìÿ ãöâ-
èêè ýöíäöð êè, [Ñÿðèééÿíè] áóðàäà äóñòàã åëÿ-
âÿòëè òÿñèð ýþñòÿðèð.
éèáëÿð. Ú.Úàááàðëû. Äóñòàã îëìàã – ìÿùáóñ
ÄÓØ2 èñ. ãÿä. Éóõó, ðþéà. [Êÿðÿì:] Áèë-
îëìàã, ùÿáñÿ äöøìÿê, ùÿáñÿ ñàëûíìàã,
ìÿì õÿéàëìûäûð, éîõñà äóø êèìè; Ýÿëäè êå÷äè
äóñòàãëûãäà îëìàã. Èë éàðûì äóñòàã îëàíäàí
áîðàí êèìè, ãûø êèìè. “ßñëè âÿ Êÿðÿì”. Éàò-
ñîíðà ãóðòàðûá ýÿëäè âÿ áàøëàäû åâëÿðäÿ ìÿð-
ìûøäûì, àøêàð ýþðäöì äóøóìó; ßçÿëèíäÿí
ñèéÿ îõóìàüà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ðåé-
ìÿí áèëèðäèì èøèìè. “Êîðîüëó”.
ùàí:] Ùÿì èíñàôäûðìû, Åë÷èíèí àíàñû, ÿëñèç-
ÄÓØÕÀÍÀ èñ. [ôð. äîóúùå âÿ ôàðñ. ...õàíÿ]
àéàãñûç áèð ãàäûí çèíäàíëàðäà äóñòàã
Äóø äöçÿëäèëìèø éåð, äóø ãÿáóë åäèëÿí éåð.
709
ÄÓÒÑÀÃ
ÄÓÉÓÃ
ÄÓÒÑÀÃ “Äóñòàã” ñþç. ãÿäèì ôîðìàñû.
ÄÓÉÜÓÑÓÇ ñèô. 1. Äóéüóñó îëìàéàí, ùå÷
ÄÓÂÀÃ èñ. 1. åòíîãð. Ýÿëèí ýåäÿí ãûçûí
áèð øåéè ùèññ åòìÿéÿí, äóéìàéàí, éàõóä äóé-
öçöíö þðòÿí òöë þðòö. Ýöë äöõòÿðèíèí ÿðóñè
üóñó êöòëÿøìèø. // Öçýöíëöêäÿí, éîðüóíëóã-
éåòìèø; Ýöëýöí äóâàüûí áàøûíà þðòìöø. Õÿ-
äàí áàéüûíëûã äÿðÿúÿñèíÿ ýÿëìèø. [Øåéõ
òàéè. Àðòûã Ýöëçàðû áàøûíäà àü äóâàã ãàïûäàí
Ùàäè:] Ñóäà áèð õåéëè ãîë-ãàíàä ÷àëäûã; Ùÿï
÷ûõàðûðëàðäû. Ú.Úàááàðëû. // Öìóìèééÿòëÿ,
éîðóëäóã äà, äóéüóñóç (ç.) ãàëäûã.. Ù.Úàâèä.
êå÷ìèøäÿ ãàäûíëàðûí áàøëàðûíà òàõûá öçëÿðèíè
2. ìÿú. Ùÿéàòà, ùàäèñÿëÿðÿ, âàðëûüà ëàãåéä
ýèçëÿòäèêëÿðè øÿôôàô þðòö. Çöëô òþêöá öçÿ äèëáÿð;
áàõàí, îíëàðû äÿðê åòìÿéÿí, ùå÷ áèð øåéäÿí
×ûõûáäûð äöçÿ äèëáÿð; Äóâàã ñàëûí öçöíÿ;
òÿñèðëÿíìÿéÿí. Äàñòàíëàð éàðàäàã, äàñòàí-
Ýÿëìÿñèí ýþçÿ äèëáÿð. (Áàéàòû). Éàíàüûí éà-
ëàð éàçàã; Ýÿëÿúÿê äóéüóñóç äåìÿñèí áèçÿ.
íûíäà çöëôÿ òîâ âåðìèø; Óúóí ñàíúìûø òÿð
Ñ.Âóðüóí.
äóâàüûí öñòöíäÿí. Ì.Ï.Âàãèô.
ÄÓÉÜÓÑÓÇËÓÃ èñ. Äóéüóíóí îëìàäûüû
2. ìÿú. Òÿøáåùëÿðäÿ “þðòö” ìÿíàñûíäà.
ùàë; ùèññèçëèê.
Ãàïãàðà áèð äóâàãëà þðòöëìöøäöð ýþé ñàðàé.
ÄÓÉËÓÃ: þçöíö äóéëóüà ãîéìàã äàí.
Ð.Ðçà.
– þçöíö áèëìÿìÿç êèìè ýþñòÿðìÿê, þçöíö
ÄÓÂÀÃÃÀÏÌÀ èñ. ÿäÿá. Õàëã äàñòàíëà-
áèëìÿìÿçëèéÿ ãîéìàã. Áó èòòèôàãäà ãûç
ðûíûí àõûðûíäà, àäÿòÿí, ýÿëèíè òÿðèôëÿéÿí âÿ
ãÿñäÿí þçöíö äóéëóüà ãîéàúàãäûð êè, ýóéà
îíà íÿñèùÿò âåðÿí àøûã øåðè. Øàäëûã ìÿúëèñèí-
ìÿí ñèçè ùå÷ åë÷è áèëìÿéèðÿì, àäè ãîíàã
äÿ óñòàä àøûã ñàçû äþøöíÿ áàñûá áó äóâàã-
áèëèðÿì. Ð.ßôÿíäèéåâ.
ãàïìà èëÿ îíëàðûí òîéóíó áàüëàäû. “Ëÿòèô
ÄÓÉÌÀ “Äóéìàã”äàí ô.èñ. Äóéìà ãàáè-
øàù”. Óñòàä áèð àøûã îíëàðûí äàñòàíûíû àøà-
ëèééÿòè.
üûäàêû äóâàããàïìà èëÿ áàüëàäû. “ßìðàù”.
ÄÓÉÌÀÃ ô. 1. Ùèññ åòìÿê, ùèññ öçâëÿðè-
ÄÓÂÀÃËÀÌÀ “Äóâàãëàìàã”äàí ô.èñ.
íèí áèðè âàñèòÿñèëÿ ãàâðàìàã. Ëÿùçÿ ùÿâÿñèí-
ÄÓÂÀÃËÀÌÀÃ ô. Öçöíÿ äóâàã ÷ÿêìÿê.
äÿí óéìàç èäèì; Ýöíöçëÿ ýåúÿíè äóéìàç
ÄÓÂÀÃËÀÍÌÀ “Äóâàãëàíìàã”äàí ô.èñ.
èäèì. Õÿòàéè. [Ãàðûøãàëàð] åâëÿðèíèí ìþùêÿì
ÄÓÂÀÃËÀÍÌÀÃ ìÿúù. Öçöíÿ äóâàã
îëìàéàúàüûíû äóéóá, ãóðó äèâàðëàðû äàüû-
÷ÿêèëìÿê.
äûðëàð âÿ òÿçÿäÿí ïàë÷ûã ýÿòèðèá, äèâàð ãàë-
ÄÓÂÀÃËÛ ñèô. Öçöíäÿ äóâàã îëàí, öçö-
õûçìàüà âÿ òàü âóðìàüà áàøëàéûðëàð.
äóâàãëû. Áèð éàíäàñà àü åéâàíëû òÿçÿ áèíà-
Ù.Çÿðäàáè. [ßùìÿä:] Çÿíí åäèðÿì êè, öðÿ-
ëàð; Àü äóâàãëû ýÿëèí êèìè ýåíäÿí ýöëöðäö.
éèìèí äþéöíìÿñèíè Ýöëíàç äà äóéóð âÿ åøè-
ß.Úÿìèë.
äèðäè. Ò.Ø.Ñèìóðã.
ÄÓÂÀÃËÛÃ ñèô. Äóâàüà éàðàéàí. Äóâàã-
2. Ñåçìÿê, àíëàìàã, áàøà äöøìÿê, öðÿéè-
ëûã òöë.
íÿ äàììàã. [Èñêÿíäÿð:] Ùåé, Çåéíÿá, âàë-
ÄÓÂÀÃÑÛÇ ñèô. Äóâàüû îëìàéàí. // çÿðô
ëàù, ôÿíäèíè äóéìóøàì! Ãîíàüûí éîëóíäà
Äóâàüû îëìàäàí, äóâàã þðòìÿäÿí, öçöà÷ûã.
áó ãÿäÿð ÷àëûøûðñàí êè, ÿðèí Êÿðáÿëàéû Íîâ-
Ãûçëàð, ãàäûíëàð èíäè äóâàãñûç ýÿçèðëÿð.
ðóçó äà äèðèëòñèí? Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñÿ-
ÄÓÉÄÓÐÌÀ “Äóéäóðìàã”äàí ô.èñ.
ëèì áÿé îðòàëûãäàêû äîëàøûã âÿçèééÿòè äóéäó
ÄÓÉÄÓÐÌÀÃ èúá. Ùèññ åòäèðìÿê, ñåç-
âÿ àéàüà ãàëõàðàã ÿëèíè ïðèñòàâûí éûëäûçëû
äèðìÿê, ñþçñöç áàøà ñàëìàã, áèëäèðìÿê.
óìóçóíà ãîéàðàã äåäè.. Ù.Íÿçÿðëè.
ÄÓÉÜÓ èñ. 1. Îáéåêòèâ àëÿìèí ùàäèñÿëÿ-
ÄÓÉÓÕÌÀ “Äóéóõìàã”äàí ô.èñ.
ðèíè ãàâðàìà, ùèññ åòìÿ ãàáèëèééÿòè; ùèññ. Äóé-
ÄÓÉÓÕÌÀÃ ô. 1. Àéûëìàã, àéûã äöøìÿê,
üó îðãàíëàðû.
áàøà äöøìÿê, äóéìàã. ..Éàòûøàí èòëÿð äóéóõ-
2. Þç ùèññëÿðè, òÿÿññöðàòû ÿñàñûíäà áèð øåéè
ìàñûí äåéÿ, ãÿñäÿí äàõìàëàðäàí óçàãëàøûá
ãàâðàìà, äÿðê åòìÿ, áàøà äöøìÿ ãàáèëèééÿ-
øåíëèéèí áàø òÿðÿôèíäÿí äÿðÿéÿ ýåäÿí àðàáà
òè. Èíñàíè äóéüóëàð. Ùþðìÿò äóéüóñó. Ìÿñó-
éîëóíà ÷ûõäûëàð. Ì.Ùöñåéí.
ëèééÿò äóéüóñóíó èòèðìÿê.
2. Äóðóõìàã, ÷àøìàã, öðêìÿê. ßëÿìäàð
3. Ñåçìÿ, àíëàìà, áàøà äöøìÿ ãàáèëèééÿòè.
äóéóõìóø ùàëäà ýåðèéÿ ÷ÿêèëäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÓÉÜÓËÓ ñèô. Èíúÿ äóéüóñó îëàí, òåç âÿ
ÄÓÉÓÃ ñèô. 1. Äóéüó ùèññè èòè îëàí, òåç
éàõøû äóéàí, ùèññ åäÿí. Äóéüóëó àäàì.
äóéàí, àéûã.
710
ÄÓÉÓÃËÓÃ
ÄÓÇ-×ÞÐßÊ
2. Õÿáÿð. Êÿíäÿ äóéóã éàéûëäû.
èáàðÿò îëàí êèìéÿâè áèðëÿøìÿ, ìàääÿ. Áåð-
◊ Äóéóã äöøìÿê – äóéìàã, õÿáÿð òóò-
òîëå äóçó.
ìàã, õÿáÿðäàð îëìàã. Àäàìëàð áó èøäÿí äó-
3. ìÿú. Ñþçÿ, äàíûøûüà êÿñêèíëèê âåðÿí,
éóã äöøäöëÿð. Áóíëàð äèâàðäàí àøàíäà ãà-
îíó äàùà äà ìàðàãëû åäÿí õöñóñèééÿò; äàä,
çàìàò ãóëëóã÷óëàðû äóéóã äöøäöëÿð. “Ãà÷àã
ëÿççÿò, ìÿçÿ. Íèòãèíäÿ äóç éîõäóð. Ñþçöíöí
Íÿáè”. Äóéóã äöøñÿ ÿýÿð âåðìÿçëÿð ðöñõÿò;
äóçó éîõäóð. // ìÿú. Þçöíö ñåâäèðÿúÿê õö-
Óíóòìà, ýàù-ýàùè äöøÿíäÿ ôöðñÿò. Ã.Çàêèð.
ñóñèééÿò, úàçèáÿ. Îíäà äóç éîõäóð.
[Éóñèô:] Îíñóç äà áèçèì èø÷èëÿð äóéóã äö-
◊ ×þðÿéèíèí äóçó îëìàìàã – ãÿäðè áè-
øöáëÿð, îíëàðû ýþçäÿí ãîéìóðëàð. Ñ.Ðÿùìàí.
ëèíìÿìÿê, çÿùìÿòèíÿ ãèéìÿò âåðèëìÿìÿê.
Äóéóã ñàëìàã – àéûëòìàã, õÿáÿðäàð åòìÿê.
Äóç êèìè éàëàìàã – ÷îõ ÿçèçëÿìÿê, áàüðû-
Õûðäà ÷ûõûøëàðäà áóëóíìàã èñÿ äöøìÿíè
íà áàñàðàã ùÿäñèç ìåùðèáàíëûã ýþñòÿðìÿê,
âàõòûíäàí ÿââÿë äóéóã ñàëà áèëÿð. Ì.Ñ.Îðäóáà-
ãóúàãëàøìàã, ÷îõëó þïìÿê. [ßçèì áàáà]
äè. Áèð ñîëäàòû þëäöðÿðñÿ, äöøìÿíèí çàáèòèíè
Ñÿëèìèí áîéíóíó ãóúàãëàéûá îíó äóç êèìè
äóéóã ñàëûá ÿëäÿí ÷ûõàðà áèëÿðäè. ß.ßáöëùÿ-
éàëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Êÿðàìÿò óøàã ÿçèçëÿéÿí,
ñÿí. Äóéóã âåðìÿê – á à õ äóéóã ñàëìàã.
áàëàñûíû äóç êèìè éàëàéàí àíàëàðäàí äåéèë-
Ãàðàõàí ïàïèðîñóíóí êþòöéöíö ñöìöðäö
äè. ß.ßáöëùÿñÿí. Äóçà ãîéìàã – 1) øîðàáà
âÿ: – Áÿñ íèéÿ àõøàìäàí äóéóã âåðìÿìèñÿí,
ãîéìàã; 2) ìÿú. ëöçóìñóç éåðÿ èøëÿòìÿéèá
– äåäè, – èñòè-èñòè àõòàðàéäûã. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ñàõëàìàã. Äóçóíó äàäìàã – 1) áèðèíèí ÷þ-
ÄÓÉÓÃËÓÃ èñ. Òåç äóéìà, òåç ùèññ åòìÿ,
ðÿéèíè éåìÿê; 2) òÿñèðèíè ýþðìÿê, ùèññ åò-
òåç áàøà äöøìÿ ãàáèëèééÿòè, àéûãëûã, ñàéûãëûã.
ìÿê. Áó ùÿðèô, äåéÿñÿí, ìÿíèì ìàòåðèàëûìûí
ÄÓÉÓÃÑÓÇ ñèô. 1. Äóéìà ãàáèëèééÿòè îë-
äóçóíó äàäìàéûá. “Êèðïè”. Äóçóíó ãà÷ûð-
ìàéàí.
ìàã – áàéàüûëàøäûðìàã, ëÿççÿòäÿí ÷ûõàðìàã,
2. çÿðô Õÿáÿðñèç, õÿáÿðè îëìàäàí. Êÿíä-
ðÿüáÿòäÿí ñàëìàã.
ëèëÿðèí ùàìûñû áèð-áèðèíäÿí äóéóãñóç ùàëäà
ÄÓÇÀÃ èñ. Ãóø âÿ âÿùøè ùåéâàí òóòìàã
éàâàøúà äåäèëÿð.. ß.Âÿëèéåâ.
ö÷öí àëÿò; òÿëÿ, úÿëÿ. Òöëêö èêè äÿôÿ äóçàüà
ÄÓÉÓËÌÀ “Äóéóëìàã”äàí ô.èñ.
äöøìÿç. (Àòà. ñþçö). // ìÿú. Ùèéëÿ, êÿëÿê,
ÄÓÉÓËÌÀÃ ìÿúù. Ùèññ åäèëìÿê, ñåçèë-
òÿëÿ. Òÿùëöêÿ áèëìÿéÿí, äóçàã áèëìÿéÿí; Ãîð-
ìÿê, áàøà äöøöëìÿê. ×àäûðäàí-÷àäûðà ãî-
õóñóç éîë÷óëàð, óëó éîë÷óëàð. Ð.Ðçà. Äó-
íàã ýÿçÿðäèí; Éàçûã! Äóéóëìàäû ñÿíèí äÿ
çàã ãóðìàã – òÿëÿ ãóðìàã, òîð ãóðìàã,
äÿðäèí. Ñ.Âóðüóí. Áàüäà ðöòóáÿò ãàðûøûã èéäÿ
êÿëÿê äöçÿëòìÿê. Éàð îëäó âåðäèéèí ôÿðìàí
ÿòðè äóéóëóðäó. È.ßôÿíäèéåâ. Ìÿùÿááÿò ñåçèë-
âÿ áàéðàã; Äöøìÿíÿ ãóðìóøàì ÷ûõûëìàç äó-
äè íÿíÿ ñÿñèíäÿ; Íÿíÿ ðÿôòàðûíäà øÿôãÿò äó-
çàã. À.Øàèã.
éóëäó. Ì.Ðàùèì.
ÄÓÇ-×ÞÐßÊ èñ. 1. Äóç âÿ ÷þðÿê. Àüñàã-
ÄÓÉÓËÌÀÇ ñèô. âÿ çÿðô Äóéóëà áèëìÿ-
ãàë-úàâàí, ãîúà-ãàðû, ýÿëèí-ãûç ùàìû ÿëëÿ-
éÿí, ùèññåäèëìÿç; ñåçèëÿ áèëìÿéÿí. Öðÿêäÿ
ðèíäÿ äóç-÷þðÿê àëòäàí-éóõàðû ÷ûõìàüà áàø-
ãàëäû ìÿðàìûì, äóéóëìàç îëäó ñÿñèì.
ëàäû. ß.Âÿëèéåâ.
Ù.Úàâèä.
2. ìÿú. Éàøàìà âÿñàèòè, äîëàíàúàã ö÷öí
ÄÓÉÓØ èñ. Äóéìà. Ãàç äóéóøó.
çÿðóðè îëàí øåéëÿð; ÷þðÿê, éåìÿê-è÷ìÿê.
ÄÓÇ èñ. 1. Õþðÿéè äàäà ýÿòèðìÿê ö÷öí îíà
◊ Äóç-÷þðÿê áàñìàã – äîñòëóüà çèää èø
ãàòûëàí êÿñêèí äàäëû, øîð àü êðèñòàë ìàääÿ.
ýþðìÿê, äîñòëóüà õÿéàíÿò åòìÿê, ñÿäàãÿòè
Õþðÿê äóçó. Äàø äóçó – á à õ äàøäóç.
ïîçìàã. Äóç-÷þðÿê ýþçöíäÿí ýÿëñèí! – ãàð-
..Äóçó äàüëàðäàí äàø êÿñÿí êèìè êÿñèðëÿð êè,
üûø èôàäÿñè. [Ñÿíÿì:] ßëèìëÿ ñÿíÿ âåðäèéèì
áåëÿ äóçà äàø äóçó äåéèðëÿð. Ù.Çÿðäàáè. Äÿ-
äóç-÷þðÿê ñÿíèí ýþçöíäÿí ýÿëñèí! ß.Ùàã-
íèç äóçó – äÿíèç ñóéóíó áóõàðëàíäûðìà éîëó
âåðäèéåâ. Äóç-÷þðÿê ùàããû – àíä èôàäÿñè.
èëÿ ùàñèë åäèëÿí äóç. Äóçóíà áàõìàã – øèò
Äóç-÷þðÿê èòèðìÿê – åäèëÿí éàõøûëûã ãàðøû-
âÿ éà øîð îëäóüóíó áèëìÿê ö÷öí õþðÿéèí äà-
ñûíäà ïèñëèê åòìÿê, éàõøûëûüû éàääàí ÷ûõàð-
äûíû éîõëàìàã, äàäìàã.
ìàã, âÿôàñûçëûã åòìÿê. Äóç-÷þðÿê êÿñìÿê
2. êèì. Òóðøó ùèäðîýåíèíèí áöòöíëöêëÿ, éà
(áÿçÿí “áèð éåðäÿ”, “áèð ñöôðÿäÿ” ñþçëÿðè èëÿ)
ãèñìÿí ìåòàëëà ÿâÿçëÿíìÿñè ìÿùñóëóíäàí
– äîñòëóã åòìÿê. Àòàí Ùàúû Úÿôÿð èëÿ äóç-÷þðÿê
711
ÄÓÇ×Ó
ÄÓÇËÓ
êÿñìèøÿì, þçö äÿ ÷îõ äèíäàð áèð êèøèäèð.
2. Äóç ìÿùëóëóíäà ùàçûðëàìàã. Õèéàðû,
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Îíëàð .. áèð ñöôðÿäÿ îòóðóá äóç-
êÿëÿìè äóçëàìàã. // Äóç ùîïäóðìàã, äóçëó
÷þðÿê êÿñìèøäèëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ. [Áàëëû:] Áèç
ñóéà âÿ éà äóçà áàòûðìàã. Ýþíö äóçëàìàã.
Àëõàíëà .. äóç-÷þðÿê êÿñìèøèê. È.ßôÿíäèéåâ.
ÄÓÇËÀÍÄÛÐÛËÌÀ “Äóçëàíäûðûëìàã”äàí
Äóç-÷þðÿê òþêìÿê – á à õ äóç-÷þðÿê èòèð-
ô.èñ.
ìÿê. [Ùàôèçÿ õàíûì:] Ìÿí äóç-÷þðÿê òþêÿí
ÄÓÇËÀÍÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Äóçëó ùàëà
àäàìû ñàõëàìàðàì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Äóç-
ýÿòèðèëìÿê, äóçëó åäèëìÿê, äóçëóëóüó àðòû-
÷þðÿê éåìÿê – á à õ äóç-÷þðÿê êÿñìÿê.
ðûëìàã.
ÄÓÇ×Ó èñ. 1. Äóç èñòåùñàëàòû èø÷èñè.
ÄÓÇËÀÍÄÛÐÛËÌÛØ ô.ñèô. Äóçëó ùàëà ýÿ-
2. Äóçñàòàí.
òèðèëìèø, òÿðêèáèíäÿêè ìèíåðàë äóçóí ìèãäàðû
ÄÓÇ×ÓËÓà èñ. Äóç èñòåùñàëû, äóç èñòåùñàë
àðòûðûëìûø.
åòìÿ.
ÄÓÇËÀÍÄÛÐÌÀ “Äóçëàíäûðìàã”äàí ô.èñ.
ÄÓÇÄÀÃ á à õ äóçëàã. [Éàøàð:] ..Êÿíäè-
ÄÓÇËÀÍÄÛÐÌÀÃ ô. Äóçëó ùàëà ñàëìàã,
ìèçèí éàíûíäà óúñóç-áóúàãñûç ýåíèø äöçÿí
äóçëó åòìÿê.
âàðäûð. Î, äóçäàãäûð. Ú.Úàááàðëû.
ÄÓÇËÀÍÌÀ
“Äóçëàíìàã”äàí
ô.èñ.
ÄÓÇßÕ èñ. [ôàðñ.] Úÿùÿííÿì. Äóçÿõÿ ýèð-
Òîðïàüûí äóçëàíìàñû – òîðïàãäà ìöí-
ìÿç ñèòÿìèíäÿí éàíàí; Ãàáèëè-úÿííÿò äåýèë
áèòëèéÿ ìàíå îëàí ìèíåðàë äóçëàðûí àðòìàñû.
ÿùëè-ÿçàá. Ôöçóëè. Ýåäÿðÿì äóçÿõÿ ìÿðäö
ÄÓÇËÀÍÌÀÃ 1. ìÿúù. Äóç âóðóëìàã,
ìÿðäàíÿ; ßñëè áóäóð ñþçöí ñàüû, ñÿíèíëÿ.
öñòöíÿ äóç ñÿïèëìÿê.
Ã.Çàêèð. Âÿ îíëàðûí ùàìûñûíäàí ïèñè áóäóð
2. ìÿúù. Úàíûíà äóç ùîïäóðóëìàã.
êè, äóçÿõäÿ áèð ÿãðÿá âàð êè, îíóí áàøû éåä-
3. ò-ñèç. Äóçëàð ÿìÿëÿ ýÿëìÿê, òÿðêèáèíäÿ
äèíúè ýþéÿ ýåäèá ÷àòûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ìèíåðàë äóçëàðûí ìèãäàðû àðòìàã.
ÄÓÇÕÀÍÀ èñ. Òÿáèè ùàëäà ÷ûõàðûëàí äóçó
ÄÓÇËÀÍÌÛØ ô.ñèô. 1. Äóç âóðóëìóø, äóç
ãàéíàäûá õþðÿéÿ èøëÿíìÿê ö÷öí éàðàðëû ùàëà
ñÿïèëìèø. Äóçëàíìûø ÿò.
ýÿòèðÿí êàðõàíà.
2. Ñàõëàìàã ö÷öí äóçëó ñóéà ãîéóëìóø;
ÄÓÇÃÀÁÛ èñ. È÷èíÿ äóç òþêìÿê ö÷öí êè-
äóçëó. Äóçëàíìûø õèéàð, êÿëÿì. // Úàíûíà äóç
÷èê ãàá; íÿìÿêäàí. Äóçóíó äàäûá, äóçãà-
ùîïäóðóëìóø. Äóçëàíìûø äÿðè.
áûíû ñûíäûðìàã éàðàìàç. (Àòà. ñþçö).
ÄÓÇËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Äóçëàøäûðûëìàã”äàí
ÄÓÇÃÛÐÀÍ èñ. õöñ. Äóç ìÿäÿíëÿðèíäÿ
ô.èñ.
ñàë äóçó ãûðûá ÷ûõàðàí ôÿùëÿ. // Ñèô. ìÿíàñûí-
ÄÓÇËÀØÄÛÐÛËÌÀà ìÿúù. Äóçà ÷åâðèë-
äà. Äóçãûðàí ìàøûí.
ìÿê, äóç ùàëûíà ýÿòèðèëìÿê.
ÄÓÇËÀÄÛËÌÀ “Äóçëàäûëìàã”äàí ô.èñ.
ÄÓÇËÀØÄÛÐÌÀ “Äóçëàøäûðìàã”äàí ô.èñ.
ÄÓÇËÀÄÛËÌÀà “Äóçëàòìàã”äàí ìÿúù.
ÄÓÇËÀØÄÛÐÌÀà ô. Äóçà ÷åâèðìÿê, äóç
ÄÓÇËÀÃ èñ. 1. Äóç îëàí éåð, äóç ìÿäÿíè.
ùàëûíà ýÿòèðìÿê.
Øîðàíëûã äóç äóçëàã êèìè àüàðûð, àúû äóç ãî-
ÄÓÇËÀØÌÀ “Äóçëàøìàã”äàí ô.èñ.
õóñó áåéèíëÿðè ÷àòëàäûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÓÇËÀØÌÀà ô. Äóçà ÷åâðèëìÿê, äóç ùà-
2. Äóç ÷ûõàðìàã ö÷öí äÿíèç êÿíàðûíäà
ëûíà ýÿëìÿê, äóç êèìè îëìàã; øîðàíëàøìàã.
ÿìÿëÿ ýÿòèðèëÿí âÿ éà òÿáèè ùàëäà îëàí ýþë.
ÄÓÇËÀÒÄÛÐÌÀ “Äóçëàòäûðìàã”äàí ô.èñ.
Äóçëàüà áóðàõûëàí äÿíèç ñóéó ýöíÿøäÿ ãóðó-
ÄÓÇËÀÒÄÛÐÌÀÃ á à õ äóçëàòìàã.
äóëóð, äèáäÿ ãàëàí äóç òîïëàíûð.
ÄÓÇËÀÒÌÀ “Äóçëàòìàã”äàí ô.èñ.
3. Ñöðöéÿ, ùåéâàíëàðà äóç âåðèëÿí éåð. Áó
ÄÓÇËÀÒÌÀà “Äóçëàòìàã”äàí èúá. Áà-
ùåéâàíëàð (ìàðàë, úöéöð, òÿêÿ âÿ ñ.) ö÷öí ãî-
ëûãëàðû, ÿòè äóçëàòìàã.
ðóüóí ìöõòÿëèô éåðëÿðèíäÿ 20-éÿ ãÿäÿð öñ-
ÄÓÇËÀÉÛÚÛ èñ. Èñòåùñàëàòäà ìÿùñóëëàðû
òöþðòöëö äàèìè äóçëàãëàð òÿøêèë åäèëìèøäèð.
äóçëàìàãëà ìÿøüóë îëàí èø÷è, ôÿùëÿ.
ÄÓÇËÀÌÀ “Äóçëàìàã”äàí ô.èñ.
ÄÓÇËÓ ñèô. 1. Òÿðêèáèíäÿ äóç îëàí; øîð.
ÄÓÇËÀÌÀÃ ô. 1. Áèð øåéèí öñòöíÿ äóç ñÿï-
Äóçëó ýþë. Äóçëó ñó. Õÿçÿð äÿíèçèíèí ÿòðà-
ìÿê, äóç âóðìàã. Õþðÿéè äóçëàìàã. Áàëûüû
ôûíäà äóçëó ýþëëÿð ÷îõäóð.
äóçëàìàã. – ..Èñòè òÿðÿôëÿðäÿ ÿòè ñàõëàìàãäàí
2. Êèôàéÿò ãÿäÿð âÿ éà ëöçóìóíäàí àðòûã
þòðö äóçëàéûá, ãóðóäóá ùèñÿ âåðèðëÿð. Ù.Çÿðäàáè.
äóçëàíìûø, äóç âóðóëìóø; øîð. Äóçëó ïåí-
712
ÄÓÇËÓÚÀ
ÄÖ×ÀÐ
äèð. // Äóçà, äóçëó ñóéà ãîéóëìóø, äóç ùîï-
ÄÓÇÑÓÇËÓÃ èñ. 1. Äóçñóç øåéèí ùàëû.
äóðóëìóø. Äóçëó õèéàð, êÿëÿì.
2. ìÿú. Øèòëèê, áàéàüûëûã, õîøàýÿëìÿçëèê;
3. ìÿú. Õîø, öðÿéÿéàòàí, ñåâèìëè, õîøàýÿ-
ãàíûñîéóãëóã.
ëÿí, ãàíûøèðèí, ñóéóøèðèí, éàïûøûãëû, úàçèáÿëè.
ÄÖ ñàé [ôàðñ.] Èêè (àíúàã íÿðä îéóíóíäà
Äóçëó àäàì. Î ãûç ÷îõ ýþçÿë äåéèë, àììà
èøëÿíèð).
äóçëóäóð. // ìÿú. ×îõ ìÿçÿëè, ÷îõ ìàðàãëû.
ÄÖÀ á à õ äóà.
Ñàáèð! Åé, ÿí ñåâèìëè øàèðèìèç; Ìöãòÿäèð, äóç-
ÄÖÁÀÐß çÿðô [ôàðñ.] 1. Èêèíúè äÿôÿ, òÿê-
ëó, ñþçëö Ñàáèðèìèç! À.Ñÿùùÿò. Ùÿð ñþçö,
ðàð. Äöáàðÿ ýÿëäè, éåíÿ ýåòäè. – Áó ùàëäà ùÿ-
ñþùáÿòè äóçëó, ìÿçÿëè; Ñöçöð êÿêëèê êèìè åëëÿð
éÿòäÿ äöáàðÿ ãàëìàãàë ãîïóð. Ì.Ô.Àõóíä-
ýþçÿëè. Ñ.Âóðüóí. Ñàáèðèí äóçëó âÿ ýöëìÿëè
çàäÿ. Éóñèôèí ñàíìà äöáàðÿ ýþðÿ Éÿãóá
øåèðëÿðè îõóúóëàð àðàñûíäà ÷îõ ùþðìÿò ãà-
öçöíö. Õ.Íàòÿâàí. Ôÿðùàä Àñëàíûí ñóàëûíà
çàíìûøäû. Ì.Àðèô.
úàâàá âåðìÿäè. Àñëàí äöáàðÿ ñîðóøäó..
ÄÓÇËÓÚÀ ñèô. 1. Äàùà ÷îõ äóçëó. Äóçëó-
Ú.Úàááàðëû. Ùåðáåðò òàïøûðûüûíû âåðèá éåíèúÿ
úà ïåíäèð.
ãóðòàðìûøäû êè, ßùìÿä äöáàðÿ è÷ÿðè ýèðèá
2. ìÿú. Õîøàýÿëÿí, øèðèí, éàõøû. Äóçëóúà
òÿçèì åëÿäè. ß.Âÿëèéåâ.
ñþùáÿò.
2. Á à õ äöëÿð.
ÄÓÇËÓÃ èñ. 1. Á à õ äóçãàáû.
ÄÖÁÁß èñ. êþùí. äàí. Ìàñãàðà÷û, îéóíáàç.
2. Á à õ äóçëàã.
ÄÖÁÁßÄÖÇ ñèô. Äöìäöç, òàìàìèëÿ äöç.
ÄÓÇËÓÃÞË×ßÍ èñ. õöñ. Áèð ìÿùëóëóí äóç-
ÄÖÁÁßËÈÊ èñ. äàí. Ìàñãàðà÷ûëûã, îéóí-
ëóëóã äÿðÿúÿñèíè ìöÿééÿí åòìÿê ö÷öí úèùàç.
áàçëûã. Ñèç áó äöááÿëèêäÿí íÿ êèìè ëÿççÿò
ÄÓÇËÓËÓÃ èñ. 1. Äóçëó øåéèí ùàëû; øîð-
àëûðñûíûç? Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ëóã. Ñóéóí äóçëóëóã äÿðÿúÿñè.
ÄÖÁÁÈ-ßÊÁßÐ èñ. [ÿð.] êëàñ. Áþéöê àéû
2. ìÿú. Öðÿéÿ éàòìàüà, õîøà ýÿëìÿéÿ ñÿ-
áöðúö.
áÿá îëàí õöñóñèééÿò; ãàíûøèðèíëèê, ñóéóøèðèí-
ÄÖÁÁÈ-ßÑÜßÐ èñ. [ÿð.] êëàñ. Êè÷èê àéû
ëèëèê, éàïûøûãëûëûã.
áöðúö.
ÄÓÇÑÅÂßÍ ñèô. Äóçëó òîðïàãëàðäà éàõøû
áèòÿí. Äóçñåâÿí áèòêèëÿð.
ÄÖÁÅÉÒ èñ. [ôàðñ. äö âÿ ÿð. áåéò] ÿäÿá.
1. Èêè áåéòäÿí èáàðÿò îëàí ëèðèê øåèð ôîðìàñû.
ÄÓÇÑÓÇ ñèô. 1. Äóçó îëìàéàí, äóç âó-
ðóëìàìûø, éàõóä äóçó àç. Äóçñóç õþðÿê.
2. Ñàç (àøûã) ùàâàëàðûíäàí áèðèíèí àäû.
Øîðáà éàìàí äóçñóçäóð.
Äöáåéò îõóìàã. – Àøûüûí ÷àëäûüû áèð äöáåéò
2. ìÿú. äàí. Øèò, áàéàüû, õîøàýÿëìÿç, ãà-
äÿðùàë îíó ìöòÿÿññèð åäèð. Î. Ñàðûâÿëëè.
íûñîéóã. Äóçñóç àäàì. // Ìàðàãñûç, ìÿíà-
ÄÖÁßÄÖ çÿðô [ôàðñ.] äàí. Èêèëèêäÿ.
ñûç. Èúëàñ ÷îõ ñîéóã âÿ äóçñóç (ç.) ãóðòàðäû.
ÄÖÁßÍÄ(È) èñ. [ôàðñ.] êþùí. Àéàããàáû
ß.Âÿëèéåâ. Õöñóñÿí àõûðûíúû ñþçëÿð Áöíéà-
íþâö. [Ìîëëà Ãàñûì] àéàüûíà ãàðà ìåøèíäÿí
äà ÷îõ äóçñóç (ç.) ýÿëäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
äèêäàáàí Òÿáðèç äöáÿíäèñè âÿ áÿçè âàõò ñàðû
ÄÓÇÑÓÇËÀÍÌÀ “Äóçñóçëàíìàã”äàí ô.èñ.
ðÿíýëè íÿëåéèí ýåéÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
ÄÓÇÑÓÇËÀÍÌÀÃ á à õ äóçñóçëàøìàã.
ÄÖÁßÐÄ: äöáÿðäèíè äàüûòìàã äàí. – äè-
ÄÓÇÑÓÇËÀØÄÛÐÛËÌÀ “Äóçñóçëàøäûðûë-
âàí òóòìàã.
ìàã”äàí ô.èñ.
ÄÖ×ÀÐ ñèô. [ôàðñ.] Ìöáòÿëà, òóòóëìóø.
ÄÓÇÑÓÇËÀØÄÛÐÛËÌÀÃ ìÿúù. Äóçñóç
Íà÷àðàì, ìÿí íà÷àðàì; Éàìàí äÿðäÿ äö-
ùàëà ýÿòèðèëìÿê, äóçäàí òÿìèçëÿíìÿê.
÷àðàì. (Áàéàòû). Äö÷àð åòìÿê – öç-öçÿ
ÄÓÇÑÓÇËÀØÄÛÐÌÀ “Äóçñóçëàøäûðìàã”-
ýÿòèðìÿê, ðàñòëàøäûðìàã, ìÿðóç ãîéìàã, óü-
äàí ô.èñ.
ðàòìàã. [Ùàúû Ãàðà:] Àììà áó çÿìàíÿäÿê
ÄÓÇÑÓÇËÀØÄÛÐÌÀÃ ô. Äóçñóç ùàëà
[ãàíûíûçû] òþêÿí îëìàéûá, èíäè ñèçè ÿúÿë ÷ÿêÿ-
ýÿòèðìÿê, äóçäàí òÿìèçëÿìÿê, äóçóíó ÷û-
÷ÿêÿ ìÿíÿ äö÷àð åäèáäèð! Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
õàðìàã.
Ôÿäà îëóì ñÿíÿ, Ñåééèä ñÿíèí ãóëàìûíäûð;
ÄÓÇÑÓÇËÀØÌÀ “Äóçñóçëàøìàã”äàí ô.èñ.
Áó ãÿäð çèëëÿòÿ åòìÿ îíó äö÷àð, åé äóñò!
ÄÓÇÑÓÇËÀØÌÀÃ ô. Äóçñóç ùàëà ýÿë-
Ñ.ß.Øèðâàíè. [Õûðäàõàíûì:] ..Äÿðáÿäÿð îëñóí
ìÿê, äóçó ÷ûõìàã, äóçó ãà÷ìàã.
ìÿíè áó åâÿ äö÷àð åéëÿéÿí! Í.Âÿçèðîâ. Äö-
713
ÄÖÄßÊ
ÄÖÆÖÍ
÷àð îëìàã – 1) ìöáòÿëà îëìàã, òóòóëìàã,
3. ìÿú. ×îõ äàð øàëâàð (ïàëòàð) ùàããûíäà.
áàøûíà ýÿëìÿê. Áèð áåëÿ áÿëàëàðà äö÷àð
4. êþùí. Áåøèêäÿ óøàüûí ñèäèéèíè ñèðáèíúÿ
îëàí, áàøû ãîâüàëàð ÷ÿêÿí, ÿëáÿòòÿ, ýÿðÿê èí-
àõûäàí áîðóúóã.
òèãàì ôèêðèíè áàøûíäàí ÷ûõàðìàéà. ß.Ùàã-
5. ìÿú. äàí. èñòåù. Èðàäÿñèç, äöøöíúÿñèç,
âåðäèéåâ. [Ìîëëà Ñåéôóëëà] áþéöê ìöñèáÿòÿ
òåçàëäàíàí, éåëáåéèí, áîø àäàì ùàããûíäà
äö÷àð îëìóø àäàì êèìè, ùÿðäÿíáèð äÿðèíäÿí
(áÿçÿí ñþéöø êèìè èøëÿíèð). Äöäöêëÿð! Éî-
àù ÷ÿêèá, “ÿñòÿüôöðóëëàù” äåéèð. Ò.Ø.Ñèìóðã.
ðóëìàäàí ÷àüûðûíûç áèçëÿðè, Òÿãèá åäÿúÿéèç
Éàøàðäû ýþçëÿðèì, îëäóì î ýöíäÿí åøãÿ äö-
áèð ùÿðÿêÿòëÿ ñèçëÿðè. Ì.Ìöøôèã.
÷àð. Ù.Úàâèä; 2) ðàñò ýÿëìÿê, ðàñòëàøìàã,
◊ Äöäöê âåðìÿê (ýÿëìÿê) – éàëàí âÿä-
öç-öçÿ ýÿëìÿê, òÿñàäöô åòìÿê. Ñó êÿíà-
ëÿð âåðìÿêëÿ áàøûíû òîâëàìàã.
ðûíäà ãÿôëÿòÿí íà÷àð; Áèð ãóçó áèð ýöí îëäó
ÄÖÄÖÊ×ÀËÀÍ, ÄÖÄÖÊ×Ö ñèô. âÿ èñ.
ãóðäà äö÷àð. À.Ñÿùùÿò. [5-úè ìÿùáóñ:] Àüà
1. Äöäöê ÷àëàí ÷àëüû÷û. [1-úè ìöúàùèä:] Àé
äÿðâèø, áÿëêÿ ñÿí Øàù Àááàñû ýþðìöø îëàñàí,
äöäöê÷öëÿð, .. äöäöêëÿðè èøÿ ñàëûí ýþðÿê.
÷öíêè ÷îõ âàõò äÿðâèø äÿðâèøÿ äö÷àð îëìàã
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
êèìèäèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ; 3) ìÿðóç ãàëìàã, óü-
2. ìÿú. äàí. Àäàìàëäàäàí, éàëàí âÿäëÿð
ðàìàã, öç âåðìÿê. Íÿ ìþùíÿòäèð, áó ìþùíÿò
âåðìÿéè þçöíÿ ïåøÿ åòìèø àäàì.
áèëìèðÿì, Ùåéðàí äö÷àð îëìóø. Ùåéðàí õà-
ÄÖÄÖÊ×ÖËÖÊ èñ. 1. Äöäöê÷öíöí (1-úè
íûì. Áóíëàðûí éàøàäûãëàðû êÿíä ìöùàðèáÿ
ìÿíàäà) èøè, ïåøÿñè, ìÿøüóëèééÿòè.
úÿáùÿñèíÿ éàõûí îëäóüóíäàí áþéöê õÿñàðÿò-
2. ìÿú. äàí. Àäàì àëäàòìà õàñèééÿòè.
ëÿðÿ äö÷àð îëìóøäó. Ò.Ø.Ñèìóðã.
ÄÖÄÖËßÌß “Äöäöëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÖÄÖËßÌßÊ ô. “Äö-äö” äåéÿðÿê åâ
ÄÖÄßÊ á à õ äöäöê. ×îìàã ÿëäÿ äîëàøûð
ãóøëàðûíû ÷àüûðìàã. Òîéóãëàðû äöäöëÿìÿê.
äàüû, äàøû; Ãîéóí, ãóçó, êþïÿê, äöäÿê éîë-
ÄÖÝÀÙ èñ. [ôàðñ.] Ìóñèãè ìóüàìëàðûíäàí
äàøû. À.Øàèã.
áèðèíèí àäû.
ÄÖÄßÌß ñèô. âÿ èñ. 1. Èêè úèíñäÿí òþðÿìèø;
ÄÖÙÀ èñ. [ÿð.] 1. Èíñàí çÿêàñûíûí, èñòåäà-
ìÿëÿç. Ãàòûð äöäÿìÿ ùåéâàíäûð.
äûíûí ÿí éöêñÿê çèðâÿñè; õàðèãöëàäÿ àüûë âÿ
2. Èêèàüûçëû; èðè. Äöäÿìÿ áû÷àã.
çÿêà; äàùèëèê. [Õóìàð:] Îõóíóð ýþçëÿðèíäÿ
ÄÖ-ÄÖ-ÄÖ òÿãë. Òîéóã, õîðóç âÿ úöúÿëÿðè
íóðè-äöùà; Éöêñÿë, åé øåéõ! Ýÿë, äöøöíìÿ
÷àüûðìàã ö÷öí ÷ûõàðûëàí ñÿñ. Îâúóìó äÿí
äàùà!.. Ù.Úàâèä. Ôöçóëè þç äöùàñû èëÿ Àçÿð-
èëÿ äîëäóðóá “äö-äö-äö!” ñÿñëÿäèéèì çàìàí
áàéúàíà ïàðëàã êëàññèê áèð ÿäÿáèééàò âåðäè.
ùÿð éåðäÿ îëñàëàð [òîéóã âÿ úöúÿëÿð] ãàíàä
Ú.Úàááàðëû. Ùÿëÿ áèçèì Àçÿðáàéúàí òîðïà-
÷àëûá éàíûìà ýÿëÿðäè. À.Øàèã.
üûíäàí; Íÿ äöùàëàð, íÿ ýöíÿøëÿð éàðàíàúàã.
ÄÖÄÖÊ èñ. 1. Ãàðüûäàí âÿ ñ.-äÿí ãàéðû-
Îõóéóðàì èñòèãáàëû âàðàã-âàðàã. Ñ.Âóðüóí.
ëàí, íÿôÿñëÿ ÷àëûíàí ÿí ñàäÿ ÷àëüû àëÿòè; íåé.
ÄÖÙÀËÛ ñèô. Äöùàñû îëàí, äöùàéà ìàëèê
Áèð ãÿäÿð êå÷ÿíäÿí ñîíðà ìóñèãèéÿ îëàí ùÿ-
îëàí.
âÿñèì î ãÿäÿð àçàëäû êè, áàøûáÿëàëû äöäöéö
ÄÖÕÈØ èñ. [ôàðñ.] ê.ò. äàí. ßêèí éåðèíÿ èêè
áèëìÿððÿ ýþçäÿí ñàëäûì. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
äÿôÿ úöò ñöðìÿ.
çàäÿ. Ñåâýèëè áèð ÷îáàí, îí áèð éàøûíäà; Äö-
ÄÖÕÒßÐ èñ. [ôàðñ.] êëàñ. Ãûç. Ýþçÿëëèêäÿ
äöê ÷àëàð àõàð ñóëàð áàøûíäà. Ù.Úàâèä. Ùÿô-
ýÿëñÿ äöõòÿðè-Ìèñðè; Ñÿíè îíäàí ìèí çèéàäÿ
òÿëÿðëÿ ÷þëëÿðäÿ õÿñèëëÿð (ÿêèí) àðàñûíäà òîð
äåéÿðëÿð. “Àááàñ âÿ Ýöëýÿç”. Ýþðìÿäèíìè,
ãóðàí ãóø÷óëàð áèëäèð÷èí äöäöéö (ýèéèä) ÷àë-
íåúÿ î Øåéõ Ñÿíàí; Äöõòÿðè-òÿðñàéÿ õèäìÿò-
ìàãëà åðêÿê áèëäèð÷èíè àëäàäûá òóòàðäûëàð.
êàð îëìóø! Ã.Çàêèð.
Ù.Ñàðàáñêè.
ÄÖÆÖÍ [ðóñ.] Îí èêè åéíè íþâ øåéèí ÿäÿ-
2. Çàâîä, ôàáðèê, ïàðîâîç âÿ ñ.-íèí ôèò áî-
äè, îí èêè åéíè íþâ ÿøéàäàí äöçÿëäèëìèø äÿñò,
ðóñó. Ôÿùëÿëÿðèí èñòèðàùÿò ýöíöíäÿ óëäóçëàð
êîìïëåêò. Áèð äöæöí ãàøûã (12 äÿíÿ ãàøûã).
áàòìàäàí îíëàðû éóõóäàí ãàëäûðàí çàâîä
[Ìÿøÿäè Ñÿòòàð:] .. Îíóí ìàëûíûí ñèéàùûñû
äöäöêëÿðèíèí ñÿñè ýÿëìèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ùÿìèøÿ éàäûíäà ãàëàð. Ìÿí ÿðç åëÿéèì: îí
// Öìóìèééÿòëÿ, áîðóúóã, áîðó øÿêëèíäÿ
ýèðâÿíêÿ éàü, áèð äöæöí êàðàíäàø, áèð áàíêà
îëàí øåé.
çîüàë ìöðÿááÿñè... ß.Ùàãâåðäèéåâ.
714
ÄÖÊÀÍ
ÄÖÌÄÖÇ
ÄÖÊÀÍ èñ. [ÿð.] 1. Ìàë ñàòìàã ö÷öí êè÷èê
ÄÖËßÐ èñ. [ôàðñ.] Íÿðä îéóíóíäà: ùÿð èêè
áèíà, êè÷èê ìàüàçà. Ãÿññàá äöêàíû. ×þðÿê
çÿðèí èêè (äö) ýþñòÿðìÿñè.
äöêàíû. – ..Áèç äåéèðèê, úöìÿ ýöíëÿðèíè òÿòèë
ÄÖËÝßÐ èñ. Òàõòàäàí ãàïû, ïÿíúÿðÿ êèìè
åëèéÿê, äöêàíëàðûìûçû áàüëàéàã âÿ àëûø-
øåéëÿð ãàéûðàí óñòà. Àòàì àëëàô, áàáàì äöë-
âåðèøÿ ìÿøüóë îëìóéàã. Ú.Ìÿììÿäãóëóçà-
ýÿð èäè. Ì.ß.Ñàáèð. Òàïäûã ýàù òàõòà éîíàí
äÿ. [Ùÿìçÿ:] Ãóðáàí! Ñÿôÿðè àïàð, áó òèí
äöëýÿðëÿðÿ, ýàù òÿêÿðëÿðè éîõëàéûá ìàçóòëà-
äöêàíäàí áèð êÿëëÿ ãÿíä àë, âåð îíà, ýÿ-
éàíëàðà, ýàù äà äÿéÿ ÷óáóüó ñå÷èá òÿìèçëÿ-
òèðñèí, ýåäÿê àõóíäóí éàíûíà. Ú.Úàááàðëû.
éÿíëÿðÿ ýþñòÿðèø âåðèðäè. È.Øûõëû.
2. Áÿçè ñÿíÿòêàðëàðûí èøëÿäèêëÿðè âÿ ùàçûð-
ÄÖËÝßÐÕÀÍÀ èñ. Äöëýÿð åìàëàòõàíàñû.
ëàäûãëàðû øåéëÿðè ñàòäûãëàðû éåð, êè÷èê áèíà.
ÄÖËÝßÐËÈÊ Äöëýÿð ñÿíÿòè, èøè, ïåøÿñè.
Áû÷àã÷û äöêàíû. Äÿìèð÷è äöêàíû. ×ÿêìÿ÷è
Äöëýÿðëèê åòìÿê. – Âÿ î ýöíäÿí àðòûã [Ùà-
äöêàíû. – ×àé÷û äöêàíûíûí äàë òÿðÿôèíäÿ ãó-
øûì] äöëýÿðëèê ñÿíÿòèíè þéðÿíìÿéÿ ÷àëûøûðäû.
ìàðõàíà îëàðäû. Ù.Ñàðàáñêè. Áàùàäûð ÷àé÷û
Á.Òàëûáëû. // Òàõòàäàí ìöõòÿëèô øåéëÿð ãàéûð-
äöêàíûíûí ãàáàüûíäà áèð-èêè éöê ìàøûíûíà
ìà. [Ðÿñóë] áèð ãÿäÿð èðÿëè ýåäèá ýþðäö êè,
éàõûíëàøäû. Ñ.Ðÿùìàí. Äöêàí à÷ìàã
áèð êèøè ãàáàüûíà áèð ãÿäÿð òàõòà éûüûá äöë-
– þçö ö÷öí äöêàí äöçÿëäèá àëâåðëÿ ìÿøüóë
ýÿðëèêëÿ ìÿøüóëäóð. “Àøûã Ãÿðèá”.
îëìàüà áàøëàìàã. Ãÿçâèíÿ âàðèä îëàíäàí
äöì... – áÿçè ìöðÿêêÿá ñèôÿòëÿðèí ÿââÿ-
ñîíðà .. äöêàí à÷äû, þç êÿñáè èëÿ þçöíö âÿ ÿéà-
ëèíäÿ øèääÿò áèëäèðÿí ùèññÿúèê, ìÿñ.: äöìàü,
ëûíû ñàõëàìàüà ìÿøüóë îëäó. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
äöìãàðà, äöìñàðû.
ÄÖÌÁß èñ. [ôàðñ.] Èêè÷àðõëû, òÿêàòëû àðàáà-
ÄÖÊÀÍ-ÁÀÇÀÐ èñ. Äöêàíëàð îëàí éåð,
äà àò ãîøóëàí àüàúûí àðõà òÿðÿôè. Êÿáëÿ Íîâ-
áàçàð, ÷àðøû. Äöêàí-áàçàð áàüëàíûáäûð. – Áèð
ðóçãóëó ãîéóíóí .. ÿë-àéàüûíû áàüëàéûá àðà-
ñó è÷èì ñààòäà áöòöí äöêàí-áàçàð ãàëäû áà-
áàíûí äöìáÿñèíÿ ãîéàðäû. Ù.Ñàðàáñêè.
øûíà. “Êîðîüëó”.
ÄÖÌÁßÊ á à õ äóìáóë. Äöìáÿê ÷àëìàã.
ÄÖÊÀÍ×À èñ. Êè÷èê äöêàí.
– Íÿ òöôÿíýÿ ÷àõìàã, íÿ äöìáÿéÿ òîõìàã.
ÄÖÊÀÍ×Û èñ. Äöêàí ñàùèáè, äöêàí ñàõ-
(Àòà. ñþçö).
ëàéàí, äöêàíäà àëûø-âåðèøëÿ ìÿøüóë îëàí
ÄÖÌÁßÊ×ÀËÀÍ, ÄÖÌÁßÊ×È èñ. Äöì-
àäàì. Äöêàí÷ûëàð áèð-áèðèíÿ äÿéäè, äöêàí-
áÿê ÷àëàí àäàì, äóìáóë÷ó. Äöìáÿê÷è ùÿð-
ëàð áèð àíûí è÷èíäÿ áàüëàíäû. À.Øàèã. Àááàñ
äÿí ýþçöíö îòóðàíëàðà ÷åâèðèíúÿ: “Úàí, àé
ãûðäûüû îäóíó øÿëÿëÿéèá áàçàðäà äöêàí÷ûëàðà
àòàì áàëàñû, úàí!” – äåéÿí ñÿñëÿð óúàëûðäû.
ñàòûðäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. ..Äöêàí÷ûëàð, áàããàë-
Ìèð Úÿëàë.
ëàð äà, äåéÿñÿí, áó àõøàì ùÿìèøÿêè àäÿòëÿðèíè
ÄÖÌÁßÊ×ÈËÈÊ èñ. Äöìáÿê÷èíèí èøè, ïå-
éàäëàðûíäàí ÷ûõàðìûøäûëàð. ß.ßáöëùÿñÿí.
øÿñè; äóìáóë÷óëóã.
ÄÖÊÀÍ×ÛËÛà èñ. Äöêàí÷û ïåøÿñè, äöêàí-
ÄÖÌÁßËßÊ á à õ äöìáÿê.
÷ûíûí èøè, ìÿøüÿëÿñè; äöêàí àëâåð÷èëèéè.
ÄÖÌÁßËßÊ×È á à õ äöìáÿê÷è.
ÄÖÊÀÍÄÀÐ [ÿð. äöêêàí âÿ ôàðñ. ...äàð]
ÄÖÌÁÖÐÈÄß ñèô. [ôàðñ.] êþùí. Ëöìÿê,
1. êþùí. á à õ äöêàí÷û. Ö÷ àäàì áèð ñòîëóí
ãóéðóüóêÿñèê.
áàøûíäà îòóðóá ÷èëîâ éåéèðäè.. Îíëàðäàí áèðè
ÄÖÌÄÖÇ ñèô. ×îõ äöç, òàìàìèëÿ äöç.
îíó [Ôèðèäóíó] áèð äöêàíäàð, éàõóä õûðäà òà-
Äöìäöç ÷þë. Äöìäöç àüàú. Äöìäöç ãàìÿò.
úèð çÿíí åäÿðÿê, àéàüà äóðäó.. Ì.Èáðàùèìîâ.
– Ùöíäöð, äöìäöç øàì àüàúëàðûíûí ãîë-áó-
2. Äöêàíäà ñàòûúû. [Äàäàø:] Áèç áàëàúà áèð
äàüû öøöéöðìöø êèìè ãàð òÿïÿëÿðè àëòûíäà
äöêàíäàðûã, öçöìöç äàíëàüà þéðÿíèáäèð..
òèòðÿøèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. Äÿíèç ñàêèò, øöøÿ
Ñ.Ðÿùèìîâ. Äöêàíäàð èðÿëè éåðèäè êè: “õà-
êèìè; Äöìäöç èäè ìàâè ñóëàð. Ì.Äèëáàçè. //
ùèøèíèç íÿäèð?” Ìèð Úÿëàë.
Çÿðô ìÿíàñûíäà. ×îâüóí ýåúÿ äöìäöç åäèð
ÄÖÊÀÍÄÀÐËÛÃ á à õ äöêàí÷ûëûã.
éåð öçöí; Ãàð èøûüû ýöíäöç åäèð éåð öçöí.
ÄÖÊ×ß èñ. ìÿù. Úÿùðÿíèí èéèíÿ ñàðûëàí
À.Ñÿùùÿò. Èíñàí îüëó ýåúÿëÿðè; Øÿùÿð ñàëûð,
éóìàã. Ãàðû ýöíäÿ áèð äöê÷ÿ èï ÿéèðèð.
áîç äàüëàðû; Ãöäðÿòèëÿ äöìäöç åäèð.
ÄÖËÁßÐ×ÈÍ èñ. ìÿù. Éîíúà íþâëÿðèíäÿí
Ì.Ðàùèì. // Äèê, äèêèíÿ. Ñòîëóí ãàáàüûíäà
áèðèíèí àäû.
äöìäöç îòóðìóø óçóíáîüàç, àðûã àäàì ãÿòè
715
ÄÖÌßËßÍÌß
ÄÖÍÉÀ
äåäè.. Ì.Ùöñåéí. [Ãÿäèð] ãóëëóã ìÿãàìûí-
ÄÖÍ èñ. Äöíÿí. Äöí ýåúÿ. Äöí àõøàì.
äà äîíìóø êèìè äöìäöç äàéàíäû. Ìèð Úÿëàë.
– Äöí ýÿäà èäèì âÿ ëàêèí ñàùèáè-úÿùàí áó
ÄÖÌßËßÍÌß “Äöìÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ýöí. Êèøâÿðè. Äöí ýåúÿ ôÿëÿêÿ ÷ûõäû ôÿðéà-
ÄÖÌßËßÍÌßÊ ô. äàí. ßëëÿøìÿê, âóð-
äûì. Ì.Ï.Âàãèô. Íÿ äèë ãàëäû, íÿ äèëäÿ òàãÿ-
íóõìàã, íÿ èñÿ áèð øåéëÿ ìÿøüóë îëìàã.
òèì; äöí øÿá åøèòäèì êèì; Åäèáäèð òà ñÿùÿð
Äöíÿí ýåúÿäÿí êöðêöíÿ áèðÿ äöøìöø Òöêÿç-
ÿüéàð èëÿ îë äèëðöáà ìÿúëèñ. Ñ.ß.Øèðâàíè. Áèð
áàí, íÿ åäÿúÿéèíè áèëìèðìèø êèìè, ùÿéÿòäÿ
à÷ûã éåðäÿ äöí àõøàì áóðàñû; Éàøàéàíëàð-
äöìÿëÿíèðäè. ß.Àáàñîâ.
äàí óçàã áèð éåðäè. Ì.Ìöøôèã.
ÄÖÌßÐÄÈ èñ. [ôàðñ.] êþùí. Èêèàäàìëûã.
ÄÖÍßÍ èñ. Áó ýöíäÿí ÿââÿëêè ýöí, êå-
[Àüà Ìÿðäàí:] Àüà Êÿðèì, áèçèì íþêÿðëÿð-
÷ÿí ýöí, èðÿëèêè ýöí. Äöíÿí ùàâà éàõøû èäè.
äÿí áèðèñèíè ýþíäÿð, áàçàðäàí ÷èëîâïÿçäÿí 4
Äöíÿí àõøàì. – Äöíÿí þëÿíè äöíÿí áàñäûð-
íÿôÿð ö÷öí äþðä äöìÿðäè áîøãàáäà éàíûíäà
äûëàð. (Àòà. ñþçö). Ðÿôèãÿìèç äöíÿí áèð âàúèá
ãÿíäàáè ÷èëîâ ýÿòèðñèí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
èøäÿí þòðö ýÿëìèøäè èäàðÿìèçÿ.. Ú.Ìÿììÿä-
ÄÖÌÝÀÙ èñ. [ôàðñ.] ìÿù. Ãóøãóíóí àòûí
ãóëóçàäÿ. Ùÿð øåéè î ãÿäÿð àéäûí ýþðöá ùèññ
ãóéðóüó àëòûíäàí êå÷ÿí ùèññÿñè.
åäèðÿì êè, åëÿ áèë, áóíëàð ùàìûñû äöíÿí, ñðà-
ÄÖÌÃÀÐÀ ñèô. Ãàïãàðà, çèë ãàðà, òàìà-
üàýöí áàø âåðìèøäè. È.ßôÿíäèéåâ. // Éàõûí,
ìèëÿ ãàðà.
éà óçàã êå÷ìèø. Áóíëàð ùàìûñû äöíÿíÿ àèä-
ÄÖÌÑÖÊ èñ. 1. Äèðñÿê, éóìðóã, éàõóä
äèð. // Çÿðô ìÿíàñûíäà. Äöíÿí ýÿëìèøÿì. Ìÿ-
áóðóíëà, éà äà áàøãà áèð øåéèí óúó èëÿ âóð-
çóíèééÿòèì äöíÿí ãóðòàðäû.
ìà, èòÿëÿìÿ; äöðòìÿëÿìÿ. Áóçîâ áóðíó èëÿ
ÄÖÍßÍÊÈ ñèô. Äöíÿí îëìóø, áèð ýöí ÿâ-
àíàñûíûí éåëèíèíÿ äöìñöê âóðóð. Áèð äöìñöê
âÿë âàãå îëìóø, áàø âåðìèø. Äöíÿíêè éàüûø.
âóðäó.
Äöíÿíêè ùàäèñÿ. Äöíÿíêè èúëàñ óçóí ÷ÿêäè.
2. Áàøãàëàðû ùèññ åòìÿäÿí éàâàøúà äèð-
– Äöíÿíêè ýöí äÿ ýöí èäè, áó ýöí äÿ áèð ýöí-
ñÿêëÿ âóðìà. Îíà áèð äöìñöê âóð, àüçûíà
äöð. Ñ.ß.Øèðâàíè. [Ìóçäóðóí] íèòãè êÿñèëäè,
ýÿëÿíè äàíûøìàñûí. – ß, àüçûíû íèéÿ à÷ìûð-
àé àìàí, îëìàéà êè, äöíÿíêè ÷àìàäàí ÿù-
ñàí? – äåéÿ Ùöñåéí Éóñèôÿ áèð äöìñöê âóð-
âàëàòûäûð. Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿ. // Éàõûí, éà óçàã
äó.. ß.Àáàñîâ.
êå÷ìèøäÿêè, ÿââÿëêè, îëóá áèòìèø. Áó, äö-
ÄÖÌÑÖÊËßÌß “Äöìñöêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
íÿíêè ìÿñÿëÿäèð. Äöíÿíêè èøëÿðè éàäà ñàëìà.
ÄÖÌÑÖÊËßÌßÊ ô. 1. Äèðñÿêëÿ, éóìðóã-
– Äöíÿíêè áîç ÷þëëÿðäÿ; Àõàð çöìðöä êèìè
ëà, éàõóä áóðóíëà, éà äà áàøãà áèð øåéèí óúó
ñó. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
èëÿ âóðìàã, èòÿëÿìÿê, äöðòìÿê. Ýåúÿíèí áèð
ÄÖÍ(Ö)ÝÖÍ çÿðô, êëàñ. Ýåúÿ-ýöíäöç, äàè-
âàõòû åëÿ áèëäèì êè, óøàãëàðûí àíàñû ìÿíè äöì-
ìà. Äöíýöí ôÿðàãèíäÿí ýþçöì éàø òþêÿðö
ñöêëöéöð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ëåéëà äèðñÿéè
ãàí àõûäàð. Íÿñèìè. ßììà äöíöêöí ôÿüàí
èëÿ íÿíÿñèíè äöìñöêëÿäè. ß.Ìÿììÿäõàíëû.
åäÿðäè; Õóíàáè-úèýÿð ðÿâàí åäÿðäè. Ôöçóëè.
2. ìÿú. Äàíëàìàã, ìÿçÿììÿòëÿìÿê; áó-
ÄÖÍÊÖ á à õ äöíÿíêè. Íÿðäÿ îíó éàøà-
ðóíëàìàã.
äàí äöíêö ïàðëàã åùòèøàì, Îíó þëäöðÿí
ÄÖÌÑÖÊËßÍÌß “Äöìñöêëÿíìÿê”äÿí
êÿíäè ñèíèôèíèí éîëóìó? Ì.Ìöøôèã.
ô.èñ.
ÄÖÍÉÀ èñ. [ÿð.] 1. Áèð êöëë îëàðàã ìàääÿ-
ÄÖÌÑÖÊËßÍÌßÊ ìÿúù. 1. Äöìñöêëÿ
íèí áöòöí ôîðìàëàðûíûí ìÿúìóñó; êàèíàò.
âóðóëìàã (èòÿëÿíìÿê).
Äöíéàíûí ÿìÿëÿ ýÿëìÿñè.
2. ìÿú. Äàíëàíìàã, ìÿçÿììÿòëÿíìÿê.
2. Éåð êöðÿñè, éåð öçö, àëÿì. Äöíéàíûí
ÄÖÌÖÊ èñ. äàí. Ìÿøüÿëÿ, ìÿøüóëèééÿò.
ãèòÿëÿðè. Äöíéàíû äîëàøìàã. Äöíéàäà åëÿ áèð
Äöìöê îëìàã äàí. – áèð øåéëÿ âàõò êå-
ãöââÿ éîõäóð êè, áèçÿ ãàëèá ýÿëñèí. – Áöòöí
÷èðìÿê, âàõòûíû þëäöðìÿê.
äöíéàíû ýÿçñÿí, éåíÿ äÿ áåëÿ àò òàïà áèë-
ÄÖÌÖØÌßÊ ô. ìÿù. ×þìÿëìÿê, ÷þìÿ-
ìÿçñÿí. “Êîðîüëó”. Äöíéàäà ýþçÿë ÷îõäó;
ëèá îòóðìàã; ñàëëàüû îòóðìàã. [Äÿðâèø:] Áó-
Èëãàð áèðèíÿí ýÿðÿê. Ñàðû Àøûã. ßñðëÿð óçóíó
çîâó îíóí ãàáàã àéàãëàðûíà áàüëàäû, þçö
Àçÿðáàéúàí ãûçëàðûíûí òîõóäóüó àë-ÿëâàí
äÿ èíÿéèí ñàüðûñûíà äèðñÿêëÿíäè, ìÿí äöìö-
õàëûëàð äöíéàíûí ÷îõ þëêÿëÿðèíäÿ éàéûëìûø âÿ
øöá ñàüìàüà áàøëàäûì. À.Äèâàíáÿéîüëó.
øþùðÿò òàïìûøäûð. Ì.Èáðàùèìîâ. // Áèçè ÿùà-
716
ÄÖÍÉÀ
ÄÖÍÉÀ
òÿ åäÿí àëÿì, áöòöí âàðëûã, áöòöí úàíëûëàð;
Ñ.Âóðüóí. Óäóá ãûçûë áàéðàã àëòäà îíóí òÿ-
ìöùèò. Ãàðàíëûã ÷þêäö, áöòöí äöíéà ñöêóòà
ìèç ùàâàñûíû; Öðÿéèìäÿ éàðàòìûøàì áÿõ-
ãÿðã îëäó. – ..Äöíéàäà áÿçè âàõò, áÿëêÿ äÿ
òèéàðëûã äöíéàñûíû. Ñ.Ðöñòÿì. [Ñàðõàí] áèð àí
÷îõ âàõò, ÷îõ òÿÿúúöáëö èøëÿð èòòèôàã äöøöð..
ö÷öí õàòèðÿëÿð äöíéàñûíà àòûëäû. Ì.Ùöñåéí.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ôèòíÿ:] Äöíéàäà èñ-
5. ìÿú. Áöòöí èíñàíëàð, àäàìëàð; åë, õàëã,
òåäàä, ùÿð áþéöê ùöíÿð; Äàèìà âÿðäèøëÿ èí-
úàìààò. Äöíéà éûüûëñà äà, äåäèéèíäÿí ÿë
êèøàô åäÿð. À.Øàèã. // Éåð öçöíö, äöíéàíûí
÷ÿêìÿç. Ãûøãûðûã ñÿñèíÿ äöíéà òþêöëäö, ýÿë-
áöòöí õàëãëàðûíû ÿùàòÿ åäÿí âÿ éà áöòöí äöí-
äè. Áó íÿäèð, äöíéàíû áàøûíà éûüìûñàí!
éà ö÷öí ÿùÿìèééÿòè îëàí. Äöíéà ìöùàðè-
– Ìÿôòóí êèìèäèð êÿíäèíÿ, äöíéàëàðû ñàé-
áÿëÿðè. Äöíéà òàðèõè. Äöíéà áàçàðû. Äöíéà
ìàç.. Ù.Úàâèä. // ìÿú. Èíñàíëàðûí ìöÿééÿí
ùàäèñÿëÿðè. Äöíéà ðåêîðäó. – Áóíëàð ÷îõ çà-
ôÿàëèééÿò ñàùÿñè, àëÿìè. Åëì äöíéàñû. Òèáá
ìàí ãàïû ãàáàüûíäà ýþðöøöðëÿð, äöíéà ìö-
äöíéàñû. Åëì äöíéàñûíäà éåíè íÿ âàð? – Âÿ
ùàðèáÿñèíäÿí, ãûòëûãäàí, çöëìäÿí, çàëûìäàí
ëàêèí, áó àðàäà ÷îõ àç áèð ìöääÿòèí ôàñèëÿ-
ñþùáÿò åäèðëÿð. Ñ.Ðÿùìàí. // Äèíè òÿñÿââöð-
ñèíäÿ ìÿòáóàò äöíéàñûíäà õåéëè áèð íÿôÿñ
ëÿðÿ ýþðÿ, ÿáÿäè ñàéûëàí “î äöíéàéà” (àõè-
ýåíëèéè ÿìÿëÿ ýÿëäè. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ðÿòÿ) ìöãàáèë îëàðàã ìöâÿããÿòè ñàéûëàí éà-
Èíäè ñèéàñÿò äöíéàñû òóôàíëû áèð äÿðéà ùàëûíû
øàäûüûìûç àëÿì. Áèâÿôà äöíéàäà, äÿùðè-ôÿ-
àëìàãäàäûð. Ì.Èáðàùèìîâ. // Èíñàíëàðûí èúòè-
íàäà; Ôÿëÿê ìÿíè éåòèðìÿäè ìóðàäà.
ìàè ïåøÿ, ñÿíÿò, ìÿèøÿò âÿ ñ. úÿùÿòäÿí ýþ-
Ì.Â.Âèäàäè. Ñåééèäà, åéëÿ ôÿðÿù, ÷ÿêìÿ áó
òöðöëÿí àéðûúà òÿáÿãÿñè, ãðóïó, çöìðÿñè. Àð-
äöíéà ãÿìèíè; ×öíêè áåøýöíëöê îëóð áöëáöëè-
òèñòëÿð äöíéàñû. Éàçû÷ûëàð äöíéàñû.
øåéäàäÿ ôÿðÿù. Ñ.ß.Øèðâàíè. [Äÿðâèø:] Åé úà-
6. ×îõëó ìèãäàðäà ïóë, ìàë, äþâëÿò âÿ ñ.
âàí, îòóç èëäèð ìÿí äöíéàäàí ÿë ÷ÿêèá, ýþçö-
(áó ìÿíàäà áÿçÿí úÿì øÿêëèíäÿ èøëÿíèð).
ìö àõèðÿò ãàïûñûíà äèêìèøäèì. À.Äèâàíáÿé-
ßùìÿä áàõûá ýþðäö, ùåéâàíëàð áöòöí äöí-
îüëó. Äöíéà ìàëû – ôàíè ñàéûëàí áó äöí-
éàíû ýÿòèðèáëÿð. Ùåéâàíëàðäàí ÷îõ ðàçûëûã
éàíûí ìàääè íåìÿòëÿðè. [Âÿçèð:] ßýÿð Àááàñ
åëÿäè. (Íàüûë). Îë êè áèð øèøÿ øÿðàáû èëÿ, äöí-
èëÿ Ïÿðèíèí àðàñûíû âóðäóðñàí, ñÿíè äöíéà
éàíû âåðèá; Åòèãàäûì áóäóð, îë êÿñ ýåíÿ
ìàëûíäàí ãÿíè åëÿéÿðÿì. (Íàüûë). Èñòÿìÿðÿì
ìÿüáóí åéëÿð. Ñ.ß.Øèðâàíè. Äöíéà(ëàð)
áó äöíéàíûí ìàëûíû; Ãîâüàñûíû, ôèòíÿñèíè,
ãÿäÿð – ëàï ÷îõ, ñîí äÿðÿúÿ ÷îõ, ùÿäñèç.
àëûíû. Ì.Â.Âèäàäè.
Äöíéàëàð ãÿäÿð õîøáÿõòäèð. Î, àíàñûíû äöí-
3. ìÿú. Ìöÿééÿí èúòèìàè ãóðóëóø; ìÿäÿíè
éàëàð ãÿäÿð ñåâèð. – Àéýöí ùÿëÿ ñîéóíìàìûø
âÿ èúòèìàè-òàðèõè ÿëàìÿòëÿðèíÿ ýþðÿ áèðëÿø-
òîé ïàëòàðûíû; Ùÿëÿ øàääûð, áÿõòèéàðäûð äöí-
ìèø èíñàí úÿìèééÿòè, èúòèìàè ìöùèò. Ýÿðÿê
éàëàð ãÿäÿð. Ñ.Âóðüóí. Äöíéàéà (äöíéà-
òàçÿ öñóë öçðÿ à÷ûëñûí úöìëÿ ìÿêòÿáëÿð; Ýÿ-
ëàðà) äÿéÿð – ÷îõ ãèéìÿòëè, äÿéÿðëè øåé ùàã-
òèðìÿê òàçÿ öñëóáÿ ýÿðÿêäèð êþùíÿ äöíéàíû.
ãûíäà. Ýþçÿë îëóð áó éåðëÿðèí ñÿùÿðè; Ìÿíúÿ,
Ñ.ß.Øèðâàíè. Éåíè äöíéà ãóðàí èíñàíëàð ùÿð
âàðäûð äöíéàëàðà äÿéÿðè. À.Øàèã. // “Áèð”
øåéäÿí ãàáàã íàìóñëó, òÿìèç âèúäàíëû îë-
ñþçö èëÿ: áèð äöíéà – ÷îõëó, ñîí äÿðÿúÿ
ìàëûäûðëàð. ß.Âÿëèéåâ. // ìÿú. Ãàéäà, íèçàì,
÷îõ, êöëëè, ñîíñóç. Áèð äöíéà éåíè êèòàá àë-
ùÿéàò ãóðóëóøó, ùÿéàò òÿðçè. [ßñýÿð:] ..Áó
ìûøàì. Òàìàøàäà áèð äöíéà àäàì âàð èäè.
äöíéà áåëÿ ýÿëèá áåëÿ ýåòñÿ, áÿñ àõûðû íÿ îë-
– Îäóð, øàèð îòóðìóø áàëàúà ìèç äàëûíäà;
ñóí, îíäà èøèìèç íåúÿ îëñóí? Ö.Ùàúûáÿéîâ.
Ãóø ëÿëÿéè ÿëèíäÿ, áèð äöíéà õÿéàëûíäà.
[Ùÿìçÿ] áåëÿ áèð ñÿôÿðÿ ÷ûõìàã ö÷öí úàùàí
Á.Âàùàáçàäÿ.
ìöùàðèáÿñèíèí êÿñèëìÿñèíè, äöíéàíûí äöçÿë-
7. Äöíéàäà, äöíéàñûíäà øÿêëèíäÿ – ãÿ-
ìÿñèíè ñÿáèðñèçëèêëÿ ýþçëÿéèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
òèééÿí, ùå÷, ùå÷ âàõò, ÿñëà. Äöíéàñûíäà áåëÿ
4. ìÿú. Èíñàíûí ìöõòÿëèô øÿêèëäÿ òÿçàùöð
øåé îëà áèëìÿç. Äöíéàñûíäà ðàçû îëìàç. Äöí-
åäÿí ìÿíÿâè àëÿìè, ùèññëÿðè, òÿÿññöðàòû, òÿ-
éàñûíäà åëÿ àäàì äåéèë. – Äöíéàäà éàëòàãëûã
ñÿââöðëÿðè. Ýÿíúèí ÿëèíè ñûõàðêÿí, åëÿ áèë,
íÿ îëäóüóíó Ìèðçÿ áèëìÿçäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
îíóí äöíéàñû äÿéèøèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ùÿð
8. Äöíéà(ëàð)úà øÿêëèíäÿ – á à õ äöíéà-
öðÿéèí þç äöíéàñû áèð ñÿàäÿò àðçóëàð; Ãàí-
(ëàð) ãÿäÿð (äöíéà 6-úû ìÿíàäà). Ìÿíèì
ëàð èëÿ éàçûëìûøäûð ùÿð àçàäëûã äàñòàíû.
òÿê áèðúÿ ãàðäàøûì âàð, äöíéàëàðúà èñòÿðÿì
717
ÄÖÍÉÀ
ÄÖÍÉÀ
âÿ ÿýÿð ëàçûì îëñà, îíóí éîëóíäà þçöìö
ÕÛÕ ÿñðèí ÿââÿëèíäÿ Àâðîïà ÿäÿáèééàòûíäà
þëöìÿ âåðÿðÿì. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
èôðàò áÿäáèíëèéè âÿ öìèäñèçëèéè èôàäÿ åäÿí
◊ Äöíéà (áöòöí äöíéà) äàüûëñà (äà)
ÿùâàëè-ðóùèééÿ. Äöíéà öçö – á à õ äöíéà
– 1) ùå÷ áèð øåéÿ áàõìàéàðàã, ìöòëÿã. [Àñ-
2-úè ìÿíàäà. [Êÿðÿì:] Áó äöíéà öçöíäÿ ö÷
ëàí áÿé:] Áöòöí äöíéà äàüûëñà äà, äåäèéèíè
øåé çàé îëìàç; Áèðè éàõøûëûã, áèðè åëì, áèðè íàí.
åäÿúÿê, ýÿëÿúÿéÿì ñþéëÿäèñÿ, þëñÿ, ãàëñà,
“ßñëè âÿ Êÿðÿì”. Áèð äÿ ýþðñÿì ýþç à÷ûá,
ýÿëÿúÿê. Ú.Úàááàðëû; 2) ãÿòèééÿí, ùå÷ áèð
ýÿð îë ýöëè-ðÿíà öçöí; Ýþðìÿê èñòÿðñÿì,
âàõò, ÿñëà. Äöíéà äàüûëñà äà, äåìÿðÿì. –
ýþçöì ÷ûõñûí ÿýÿð äöíéà öçöí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
Áó äöíéà äàüûëñà äà, ñÿí ãÿëáèìäÿñÿí, åé
Äöíéàäà äóðìàã – éàøàìàã, âàð îëìàã,
øóõ; Èëàùÿñÿí, äàð ýöíäÿ ñÿíè àíìàã ñàâàá-
áàãè ãàëìàã, ÿáÿäè ãàëìàã. Ìÿí ýåäÿðñÿìñÿ,
äûð. Øÿùðèéàð. Äöíéà (ýåí äöíéà) áàøûíà
ìÿðàìûì éåíÿ äöíéàäà äóðàð. Ì.ß.Ñàáèð.
äàðàëìàã (äàð îëìàã) – áþéöê êÿäÿð, ôÿ-
Äöíéàäàí áèõÿáÿð – ùå÷ áèð øåéäÿí õÿáÿðè
ëàêÿò öç âåðìÿê, ñîí äÿðÿúÿ ïÿðèøàí îëìàã,
îëìàéàí, ãàôèë, úàùèë. Áóíëàð, áó ìöðòÿúå
êÿäÿðëÿíìÿê. Ñÿíè ýþðÿí ýþçëÿð ñÿíñèç äà-
öíñöðëÿð Àçÿðáàéúàí õàëãûíû åëìñèç, ñàâàä-
éàíìàç; Ýåí äöíéà áàøûíà äàðàëû, Ñÿäÿô!
ñûç, äöíéàäàí áèõÿáÿð, áèð ñþçëÿ, ìöñòÿì-
Àøûã Áàüáàí. Áåëÿ îëàðäûñà, Ðöñòÿìèí áà-
ëÿêÿ õàëãëàðû êèìè ãóë ùàëûíà ñàëìàã èñòÿéèð-
øûíà äöíéà äàðàëàðäû! Ñ.Ðÿùèìîâ. Äöíéà
äèëÿð. Ì.Èáðàùèìîâ. Äöíéàäàí ÿë ÷ÿêìÿê
áèð-áèðèíÿ äÿéìÿê – 1) ãàðûøûãëûã äöøìÿê,
– äöíéà èøëÿðèíäÿí óçàãëàøìàã, ùÿéàòäà îëàí
âÿëâÿëÿ äöøìÿê, ÷àõíàøìà äöøìÿê;
èøëÿðëÿ, ùàäèñÿëÿðëÿ äàùà ìàðàãëàíìàìàã.
2) ñàðñûëìàã, àüëûíû èòèðìÿê. ßêáÿðèí ýþçö
Ñÿí äöíéàäàí ÿë ÷ÿêèá ìÿùêóì åòäèí þçöíö.
ãûçûí ýþçëÿðèíÿ ñàòàøàíäà äöíéà áèð-áèðèíÿ
Í.Ðÿôèáÿéëè. Äöíéàäàí ýåòìÿê – á à õ
äÿéäè. Ìèð Úÿëàë. Äöíéà åâè êëàñ. – þìöð,
äöíéàäàí êþ÷ìÿê. Þëäö åøãèíäÿí Íÿñèìè,
èíñàí ùÿéàòû ìÿíàñûíäà. Òàïìàäû, Âàùèä,
èøòÿ äöíéàäàí ýåäèð. Íÿñèìè. Éàðàò, ñÿí êþ-
ùÿëÿ ùå÷ êÿñ áó õÿòòèí ñàùèáèí: “Ãàëäû áó
÷ÿíäÿ åëëÿð ñþéëÿñèí; Äöíéàäàí íÿ ýþçÿë áèð
äöíéà åâè äèâàíÿäÿí-äèâàíÿéÿ”. ß.Âàùèä.
èíñàí ýåäèð. Ì.Ðàùèì. Äöíéàäàí õÿáÿðñèç
Äöíéà ÿùëè – àõèðÿòÿ èíàíìàéàðàã áó äöí-
– á à õ äöíéàäàí áèõÿáÿð. [Õàâÿðÿ] åëÿ
éàíûí çþâã âÿ íåìÿòëÿðèíäÿí èñòèôàäÿ åäÿí
ýÿëäè êè, Êÿðèìõàíû, Õàâÿðè âÿ äöíéàäàí õÿ-
àäàì. Äöíéà ýþðìÿê – ùÿéàò òÿúðöáÿñè
áÿðñèç éàòìûø áàëàúà Àçàäû ýþçàëòû äèããÿòëÿ
ãàçàíìàã, òÿúðöáÿëÿíìÿê. Î, äöíéà ýþð-
ñöçÿí ãîíàüûí ãÿëáè ùÿñÿäëÿ, êèíëÿ äîëóäóð.
ìöøäöð... Áèëèð éàüûëàð; Áîðàíñûç, ñöíýöñöç
Ì.Èáðàùèìîâ. Áèð ÷îõ êÿíäëÿð ãàðòàë éóâàñû
ìÿùâ îëàí äåéèë. Ñ.Âóðüóí. Ãîúà ãàðòàë äöí-
êèìè ñàðï ãàéàëàðûí àðàñûíäà äöíéàäàí õÿ-
éà ýþðöá. È.ßôÿíäèéåâ. Äöíéà ýþçÿëè – ÷îõ
áÿðñèç éàøàéûðäûëàð. Ñ.Øàìèëîâ. Äöíéàäàí
ýþçÿë ãûç (ãàäûí) ùàããûíäà; äèëáÿð. Äöíéà
èðòèùàë åòìÿê êèò. – á à õ äöíéàäàí êþ÷-
ýþçÿëè, ãà÷ìà áÿøÿðäÿí. Ñ.Âóðüóí. [Ôÿõ-
ìÿê. Äöíéàäàí êþ÷ìÿê – þëìÿê, âÿôàò
ðÿääèí:] Úàùàíáàíó áÿéèì áóíó ìÿíÿ ýö-
åòìÿê. Äîñòóíó àíàðêÿí åëÿ áó çàìàí; ßñ-
çÿøòÿ ýåäÿðäè. Ëàêèí áó äöíéà ýþçÿëèíè ãèé-
ðèìèí ãûçû äà êþ÷ìöø äöíéàäàí. Ì.Ðàùèì.
ìÿòäÿí äöøöðÿí îíóí øåéòàíëûüûäûð..
Äöíéàíû àëìàã (òóòìàã) – ùÿð éåðè ÿùàòÿ
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Äöíéà èøûüû ýþðìÿê – àçàä-
åòìÿê, ãàïëàìàã, ùÿð éåðÿ éàéûëìàã. Ñåë äöí-
ëûüà ÷ûõìàã, ãàïàëû ùÿéàòäàí àçàä îëìàã.
éàíû àëìûøäûð. Èøûã äöíéàíû àëäû. – Áèð çàìàí
Òîé ìÿúëèñèíäÿí ñàâàéû áèð éåð éîõäó êè,
çöëì òóòäó äöíéàíû; Óúàëûð õàëãûí ÿðøÿ ÿô-
ãûçëàð äöíéà èøûüûíû ýþðÿ áèëÿéäè.. Ð.ßôÿíäè-
üàíû. Ñ.ß.Øèðâàíè. Çÿëçÿëÿ äöíéàíû òóòà, áó
éåâ. Äöíéà èøûüû ýþðìÿìÿê – àçàäëûãäàí
÷èíàðëàðûí ùàëûíà òÿôàâöò åëÿìÿç. Ìèð Úÿëàë.
ìÿùðóì áèð âÿçèééÿòäÿ îëìàã, ãàïàëû ùÿéàò
Äöíéàíû áàøûíà äàð åòìÿê – ñîí äÿðÿúÿ
êå÷èðìÿê. Êå÷ìèøäÿ ãàäûíëàð äöíéà èøûüû
êÿäÿðëÿíäèðìÿê, ñàðñûòìàã, ÷ÿòèí, ÷ûõûëìàç
ýþðìÿçäèëÿð. Äöíéà èøûüûíà ùÿñðÿò ãàëìàã
âÿçèééÿòÿ ñàëìàã. Áó ãèéàì äöíéàíû õàèí-
– á à õ äöíéà èøûüû ýþðìÿìÿê. Ãàäûíû äöí-
ëÿðèí áàøûíà äàð åäÿúÿêäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
éà èøûüûíà ùÿñðÿò ãîéàí ÷àäðà èíäè áèçÿ àð-
Äöíéàíû áàøûíà ýþòöðìÿê – áÿðê ÷ûüûðìàã,
õàèê áèð øåé êèìè ýþðöíöð.. Ì.Èáðàùèìîâ.
áàüûðìàã, ãûøãûðìàã, ôÿðéàä ãîïàðìàã, ñÿñ-
Äöíéà êÿäÿðè ÿäÿá. – ÕÂÛÛÛ ÿñðèí àõûðû âÿ
êöé ñàëìàã. Äöíéàíû áàøûíà âóðìàã (÷àë-
718
ÄÖÍÉÀ-ÀËßÌ
ÄÖÐ-ÄÖÉÖÍ)
ìàã) – ñàðñûòìàã, ÷îõ àüûð òÿñèð åòìÿê, ñîí
ÄÖÍÉÀÝÞÐÖØÖ èñ. Ùÿéàò, òÿáèÿò âÿ úÿ-
äÿðÿúÿ êÿäÿðëÿíäèðìÿê. Åëÿ ñàí äöíéàíû
ìèééÿò ùàããûíäà ýþðöøëÿð ñèñòåìè.
÷àëäû áàøûìà; Àìàí, àíà, äóð, ýþð àüëàéàí
ÄÖÍÉÀËÛà èñ. 1. êþùí. ×îõëó ìàë âÿ äþâ-
êèìäèð? Àøûã ßìðàù. Äöíéàíûí äÿðäè – ùà-
ëÿò. Êèøè þëÿíäÿí ñîíðà äöíéàëûüû ãàëìûøäû.
ìûíûí ãàéüûñû, ùàìûíûí äÿðäè, ôèêðè. [Ñöëåé-
2. Àäÿòÿí “áèð” ñþçö èëÿ: ùÿääèíäÿí àðòûã,
ìàí ßñýÿðÿ:] Áàëàì, íÿ îëóá êè, áåëÿ ãàðà-
ñîí äÿðÿúÿ ÷îõ. Áó, òàìàì áèð äöíéàëûã èø-
äèíìÿçúÿ îòóðóáñàí, éîõñà äöíéàíûí äÿðäè
äèð êè? – äåéÿ Ýÿðàé þçö äÿ áèëìÿäÿí àääûì-
ñÿíÿ ãàëûáäûð? Ö.Ùàúûáÿéîâ. Äöíéàéà (äöí-
àääûì ýåðè ÷ÿêèëäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
éàëàðà) ñûüìàç éàõóä ñûüìàéàí – ñîí äÿ-
ÄÖÍÉÀÏßÐßÑÒ ñèô. [ÿð. äöíéà âÿ ôàðñ.
ðÿúÿ ìÿñóä, õîøáÿõò àäàì ùàããûíäà. Ýåíÿ
...ïÿðÿñò] êëàñ. Äöíéàíûí çþâã âÿ íåìÿò-
äöíéàëàðà ñûüìàç, íÿ îëóáäóð, Ñåééèä? Õîø
ëÿðèíÿ àëóäÿ îëìóø. Çþâãñöç ëàçûì ÷ûõàð
áàõûáäûð öçöíÿ, éîõñà ýåíÿ éàðû áó ýöí.
äöíéàäàí îë äöíéàïÿðÿñò; Êèì, îíà äöí-
Ñ.ß.Øèðâàíè. Äöíéàéà ÿëâèäà äåìÿê (åò-
éàäàí àíúàã çþâãè-äöíéàäûð ãÿðÿç. Ôöçóëè.
ìÿê) òÿíò. – þëìÿê. Äöíéàéà ýÿëÿí – äîüó-
ÄÖÍÉÀÏßÐßÑÒËÈÊ
èñ. Äöíéàïÿðÿñò
ëàí, òþðÿéÿí, ìåéäàíà ýÿëÿí, âöúóäà ýÿëÿí.
àäàìûí êåéôèééÿòè; äöíéàíûí çþâã âÿ ñÿôà-
[Ðèçâàí:] Ùÿð äöíéàéà ýÿëÿí áèð äÿôÿ äöí-
ëàðûíà àëóäÿëèê.
éàäàí ýåäÿúÿê. ß.Ùàãâåðäèéåâ. Äöíéàéà
ÄÖÍÉßÂÈ ñèô. [ÿð.] Äöíéàéà àèä îëàí,
ýÿëìÿê – äîüóëìàã, àíàäàí îëìàã, òþðÿ-
äöíéà èëÿ áàüëû îëàí; äèí èëÿ ÿëàãÿñè îëìà-
ìÿê, âöúóäà ýÿëìÿê, ìåéäàíà ýÿëìÿê.
éàí, äèíè ìàùèééÿòäÿ îëìàéàí. Äöíéÿâè
Äöíéàéÿ ýÿëìÿéèð íÿ ñÿáÿá áèð âÿôàëû éàð?
ìÿêòÿáëÿð. Äöíéÿâè àäàì. Äöíéÿâè åëìëÿð.
Ñ.ß.Øèðâàíè. ßçèç áàëàëàð, íÿ éàõøû âàõòäà
Çàêèðèí ãîøìà âÿ ýÿðàéëûëàðû äÿðèí äöíéÿâè
ñèç äöíéàéÿ ýÿëìèøñèíèç. Í.Íÿðèìàíîâ. Åé
ìàùèééÿò äàøûéûð.
áó ýöí äöíéàéà ýÿëÿí êþðïÿëÿð; Ýþç à÷ûí,
ÄÖÍÉßÂÈËÈÊ èñ. Äöíéàéà àèä îëìà, äöí-
éóðäóìóç íÿ òàìàøàäûð! Ñ.Âóðüóí. Äöíéà-
éà èëÿ áàüëû îëìà; äèíè îëìàìà, äèíëÿ ÿëàãÿñè
éà ýÿëìèø – äîüóëìóø, àíàäàí îëìóø, òþ-
îëìàìà.
ðÿìèø. Áè÷àðÿ ãàäûí áó ùàäèñÿäÿí ñîíðà,
ÄÖÏÁßÄÖÇ, ÄÖÏÏßÄÖÇ á à õ äöìäöç.
éåíè äöíéàéà ýÿëìèø ãûç íÿâÿñèíè ýþòöðöá ..
ÄÖÐÚßÊ èñ. Äÿðè, éà ãóìàø öçÿðèíäÿ
ãîùóìóýèëÿ êþ÷öð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. Äöíéàéà
÷ûõûíòûëàð, ãàáàðûãëàð, ùàáåëÿ îíëàðäàí ùÿð áèðè.
ýÿòèðìÿê – òþðÿòìÿê, äîüìàã, éàðàòìàã,
ÄÖÐÄÀÍß èñ. [ÿð. äöðð âÿ ôàðñ. äàíÿ]
âöúóäà ýÿòèðìÿê. Áèðè ìÿíè áó äöíéàéà ýÿ-
1. Èíúè (ìèðâàðè) äÿíÿñè; èíúè, ìèðâàðè. // Êëàñ-
òèðìèøäèð ìÿùÿááÿòëÿ; Þïöá-ãóúìóø, áîéà-
ñèê øåèðäÿ: ýþçÿëèí äèøëÿðèíÿ èøàðÿ. Ýöëÿíäÿ
áàøà éåòèðìèøäèð ìÿùÿááÿòëÿ. Ñ.Âóðüóí.
äèøëÿðèí àüçûíäà, åé úàí; Ñÿäÿô è÷èíäÿêè äöð-
Äöíéàéà ýþçëÿðèíè éóììàã òÿíò. – þëìÿê.
äàíÿìèçäèð. Õÿòàéè. Àüçûí ñÿäÿô, äèøëÿðèíäèð
Äöíéàéà ñÿñ ñàëìàã – äöíéàíûí ùÿð éåðèíäÿ
äöðäàíÿ; ßúàéèá úÿâàùèð, ëÿëè ñåâìèøÿì.
åøèäèëìÿê, ìÿøùóð îëìàã.
Ì.Ï.Âàãèô.
ÄÖÍÉÀ-ÀËßÌ á à õ äöíéà 2 âÿ 5-úè
2. ìÿú. ×îõ ÿçèç, ñåâýèëè, èñòÿêëè þâëàä ìÿ-
ìÿíàëàðäà.
íàñûíäà. Áàëàìñàí, áèð äàíÿñÿí; Ñÿäÿôñÿí,
ÄÖÍÉÀÁÀÕÛØÛ, ÄÖÍÉÀÉÀ ÁÀÕÛØ á à õ
äöðäàíÿñÿí; Ìÿí þëñÿì ñÿíÿ ãóðáàí; Ñÿí
äöíéàýþðöøö. Ôÿëñÿôè äöíéàáàõûøû.
þëìÿ, áèð äàíÿñÿí. (Áàéàòû).
ÄÖÍÉÀÝÈÐ èñ. [ÿð. äöíéà âÿ ôàðñ. ...ýèð]
3. ìÿú. Á à õ äöðð. Úàíëàð òàçÿëÿíèð ýöôò-
êþùí. Òàìàùêàð, ýþçöäîéìàç, õÿñèñ.
ýóéèíäÿí; Ñþçöíöí ùÿð áèðè äöðäàíÿ ýÿðÿê.
ÄÖÍÉÀÝÞÐÌÖØ ñèô. Ùÿéàò òÿúðöáÿñè
Ã.Çàêèð. Ñÿí íàç èëÿ ýöë êè, ñÿäÿôèí ãèéìÿòè
÷îõ îëàí, ìöáàðèçÿëÿðäÿí, ÷ÿòèíëèêëÿðäÿí, ñû-
àðòñûí; Ýþç éàøû êèìè èíúèñè, äöðäàíÿñè ìÿí-
íàãëàðäàí ÷ûõìûø; òÿúðöáÿëè, ìöäðèê. Êÿòõó-
äÿí. ß.Âàùèä.
äà äöíéàýþðìöø, àüûëëû áèð àäàì èäè.
ÄÖÐÄÀÍßËßÍÌßÊ ô. Èíúè êèìè äöçöë-
Í.Íÿðèìàíîâ. [Ñÿìÿä] þçö äöíéàýþðìöø
ìÿê. Áèð øèðèí ýöôòàðëû, áèð øÿêÿð ñþçëö; Àüçû
àäàì èäè, ùÿð øåéäÿí áàøû ÷ûõàðäû. Á.Òàëûáëû.
ñÿäÿô, äèøè äöðäàíÿëÿíìèø. Ì.Ï.Âàãèô.
Ñàéàëû àðâàä êÿíääÿ äöíéàýþðìöø àüáèð÷ÿê
ÄÖÐ-ÄÖÉÖÍ èñ. Ëàçûì îëàí õûðäà-õóðóø
ñàéûëûðäû. Ìèð Úÿëàë.
øåéëÿð.
719
ÄÖÐ-ÄÖÉÖÍ×ß
ÄÖÐÌßÊËßÌßÊ
ÄÖÐ-ÄÖÉÖÍ×ß èñ. Äöéöí÷ÿ øÿêëèíäÿ
Ì.ß.Ñàáèð. Ìèí äöðëö ôàéèäÿ éåòèðÿðäèí úÿ-
áàüëàíìûø øåéëÿð. Ñîíðà [ßëÿìäàð] ..ýèçëÿò-
ìàÿòÿ. À.Ñÿùùÿò. Ùå÷ áèð äöðëö – ãÿòèééÿí,
äèéè ãûçûë äöð-äöéöí÷ÿëÿðèíè äàðòûøäûðûá äÿ-
ÿñëà, ùå÷ úöð. Ùÿð äöðëö – ùÿð úöð, ìöõòÿ-
éèðìè ñòîëóí öñòöíÿ òþêäö, ÿñýè-öñýöäÿí àçàä
ëèô. Åé ìèëëÿòè úÿùàëÿòÿ âàäàð åäÿí àõóíä;
åòäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
Ùÿð äöðëö ôÿãðö èúçÿ ýèðèôòàð åäÿí àõóíä.
ÄÖÐßÔØÀÍ ñèô. [ÿð. äöðð âÿ ôàðñ. ...ÿôøàí]
ß.Ãÿìêöñàð. ßéèëìÿì áèð äàùà .. áèð ùÿâÿñ
êëàñ. øàèð. Äöðð ñà÷àí, èíúè ñà÷àí. Åé åøãè-
ìÿíè; Ùÿð äöðëö ìàòÿìäÿí, ãÿìäÿí ó÷óðäó;
äöðÿôøàíûì, âåé áöëáöëè-áóñòàíûì; Âåé
Õÿñòÿ õàòèðèìäÿ áèð ùÿéàò ãóðäó. Ñ.Âóðüóí.
íÿðýèñè-ìÿñòàíûì, äèäàðûíà ìöøòàãÿì. Íÿ-
2. Úöðáÿúöð, ÷îõëó, íþâáÿíþâ. ..Áàõìàç-
ñèìè. Ïàéèáÿíä îëäóì ñÿðè-çöëôè-ïÿðèøàíûí
ëàð ñÿíèí ñèíÿíäÿ äöðëö ýöùÿðèí âàð. Ì.ß.Ñà-
ýþðöá; Íèòãäÿí äöøäöì, ëÿáè-ëÿëè-äöðÿôøà-
áèð. Éàõøûëûüà éàõøû úÿçàëàð îëàð; Ïèñëèéÿ
íûí ýþðöá. Ôöçóëè.
ùÿì äöðëö úÿçàëàð îëàð. À.Ñÿùùÿò.
ÄÖÐßÊ ñèô. [ôàðñ.] Ìöõòÿëèô úèíñëÿðäÿí
ÄÖÐËÖ-ÄÖÐËÖ ñèô. Úöðáÿúöð, íþâáÿ-
ÿìÿëÿ ýÿëìèø; ìÿëÿç, ãàðûøûã. Äöðÿê òîéóã.
íþâ, ùÿð úöð, ùÿð íþâ, ìöõòÿëèô. Äöðëö-äöð-
ÄÖÐßÍÝ ñèô. [ôàðñ.] êþùí. 1. Èêè úöð ðÿíýè
ëö éåìÿêëÿð. – Úÿìàëûíäàí ñÿíèí ùÿð ýåúÿ,
îëàí; èêèðÿíýëè.
åé øàù; Äöøÿð éöç ìèí çèéàëàð äöðëö-äöðëö.
2. ìÿú. Èêèöçëö, ðèéàêàð. Äöðÿíý àäàì.
Õÿòàéè. Ôÿëÿê ñàëäû äöðëö-äöðëö îäëàðà; Øàí-
ÄÖÐßÍÝËÈÊ èñ. êþùí. 1. Èêè ðÿíýëèê.
øàí îëìóø, ïàðÿëÿíìèø êþíëöìö. Ì.Â.Âèäàäè.
2. ìÿú. Èêèöçëöëöê, ðèéàêàðëûã. Äöðÿíýëèê
ÄÖÐÌßÊ èñ. 1. Áöêöëìöø, äöðìÿëÿíìèø
áèçÿ íèñáÿò õÿòà äåéèë äÿ, íÿäèð? Ì.ß.Ñàáèð.
øåé; áàüëàìà.
ÄÖÐÝß èñ. Äÿñòÿ, éûüûí, òîïëó; éûüûëûá
2. È÷èíÿ éàü, ïåíäèð âÿ ñ. ãîéóëóá (âÿ éà
(ñàðûíûá) áàüëàíìûø øåé. Áèð äöðýÿ ïóë.
áóíëàðñûç) ëöëÿ øÿêëèíäÿ áöêöëìöø ëàâàø,
ÄÖÐÝßËßÌß “Äöðýÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
éóõà. Éóõàíûí àðàñûíà ïåíäèð ãîéóá äöð-
ÄÖÐÝßËßÌßÊ ô. Äöðýÿ ùàëûíà ñàëìàã.
ìÿê äöçÿëòìÿê. Éàü äöðìÿéè. Ïåíäèð äöð-
Ïóëó äöðýÿëÿìÿê.
ìÿéè. – Èò éóõà éåìÿê áèëÿð, äöðìÿê òóòìàã
ÄÖÐÝßËßÍÌÈØ ô.èñ. Äöðýÿ ùàëûíà ñà-
áèëìÿç. (Àòà. ñþçö). Áèð íå÷ÿñè êÿíàðäà îòó-
ëûíìûø.
ðóá ÷þðÿê äöðìÿéè éåéèð. Ú.Ìÿììÿäãóëó-
ÄÖÐÝßËßÒÌßÊ èúá. Äöðýÿ ùàëûíà ñàë-
çàäÿ. Ñÿêèíÿ ùÿéÿòèí îðòàñûíäà [Ìàéàíû]
äûðìàã.
ñàõëàäû, àðàñûíà éóìóðòà âÿ éàü áöêäöéö äöð-
ÄÖÐÝßËÈ ñèô. Äöðýÿëÿíìèø ùàëäà îëàí.
ìÿéè ìåøèí ùåéáÿíèí êöíúöíÿ ãîéäó.
Äöðýÿëè êàüûç.
Ì.Èáðàùèìîâ. Êèìèñè éàõìàú ãàéûðûð, .. êèìèñè
ÄÖÐËÖ èñ. 1. Úöð, íþâ. Ìàøûíûí êå÷äèéè
éàüëà øîðóí ãàòûøûüûíäàí äöðìÿê åëÿéèá Ãÿì-
éåðëÿðäÿ, îíóí àðõàñûíúà, ó÷óðóëàí åâëÿðèí
ÿðèí ñòÿêàíûíûí éàíûíà ãîéóðäó. ß.Âÿëèéåâ.
éåðèíäÿ éåíè áèíàëàð, áàøãà äöðëö êö÷ÿëÿð,
3. ßëëÿ õþðÿê éåéÿíäÿ áèðäÿôÿäÿ àüûçà
ìåéäàí÷àëàð òèêèëèð. Ñ.Ùöñåéí. [Áÿùðàì:]
ãîéóëàí õþðÿê. Áèð-èêè äöðìÿê éåäè, äàéàí-
Éîõ, ìÿíèì öðÿéèìäÿ áàøãà äöðëö ùèññëÿð
äû. Äöðìÿê âóðìàã – ÿëëÿ õþðÿéè äöð-
îéàíûð âÿ ýåò-ýåäÿ ãöââÿòëÿíèð. Ú.Úàááàðëû.
ìÿêëÿéèá éåìÿê. Õþðÿéÿ äöðìÿê âóðìàã.
Áèð äöðëö (èíêàð ôåèëëÿðëÿ èøëÿíèð) – áèð íþâ,
ÄÖÐÌßÊËßÌß “Äöðìÿêëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
áèð ãÿäÿð, ùå÷ äÿ, ùå÷ úöð. Áóíà áèð äöðëö
ÄÖÐÌßÊËßÌßÊ ô. 1. È÷èíÿ ïåíäèð, éàü
éàõûøìàç, áåëÿ, ñàããàë äåéÿìÿì; Èêè éöç
âÿ ñ. ãîéóá äöðìÿê ùàëûíà ñàëìàã (ëàâàøû,
ðÿíýÿ ÷àëûð; ñöðõ, ãàðà, àë äåéÿìÿì. ß.Íÿç-
éóõàíû); äöðìÿê ãàéûðìàã; éûüûá éóìðóëà-
ìè. Õàëèäÿ áèð ñààò ÿââÿë éóõóäàí îéàíìûøäû.
ìàã. Éóõàíû äöðìÿêëÿéèá éåäè. – Ñàäûãçàäÿ
Àüëàìàãäàí ùÿëàê îëóðäó. Øÿðèôÿ áèð äöðëö
áû÷àüû àü øàíûí éàíûíäàí ÷ÿêäè, îíóí áèð
îíó ñàêèò åäÿ áèëìÿéèðäè. Ñ.Ùöñåéí. Ñàçûíû
ïàð÷àñûíû ýþòöðöá òÿíäèðäÿ áèøìèø àü ëàâà-
òîðáàäàí ÷ûõàðäàíäà áåëÿ, ýþçöíö øàèðäÿí
øûí öñòöíÿ ãîéóá äöðìÿêëÿäè, èøòàùà èëÿ éå-
÷ÿêìèð, ìàðàãëà îíó äèíëÿìÿê èñòÿéÿí áó
ìÿéÿ áàøëàäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. ßáèë ïåíäèðëÿ ãû-
àäàìû áèð äöðëö àíëàéà áèëìèðäè. Ì.Ùöñåéí.
æûíû ëàâàøûí àðàñûíà ãîéóá äöðìÿêëÿäè âÿ
Ìèí äöðëö – ÷îõ ìöõòÿëèô, ìèí úöð, ÷îõëó.
÷îõ èøòàùà èëÿ éåäè. ß.Âÿëèéåâ.
Ãîé ãîíøóëàð àëñûí ùÿëÿ ìèí äöðëö ôÿâàèä.
2. Ïàëòàðûí ÿòÿéèíè áöêöá áåëÿ èëèøäèðìÿê.
720
ÄÖÐÌßÍÚ
ÄÖÐÖÑÒ
ÄÖÐÌßÍÚ èñ. äàí. á à õ äöðìÿê 1-úè
îíóí ãîéíóíà äöðòäö. Ñ.Ðÿùèìîâ. Àüàçàë
ìÿíàäà. [Àðàç:] Äîêòîð, èñòèíè ñîéóüà,
àéàüûíû áèðòÿùÿð ëàê ÷ÿêìÿñèíÿ äöðòìÿéÿ
ñîéóüó èñòèéÿ ãàòûá äöðìÿíú êèìè éåéÿí áèð
÷àëûøûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí. Þçöíö äöðòìÿê
ôÿùëÿéÿì. À.Øàèã.
– þçöíö çîðëà ñîõìàã. Ýþñòÿðìÿñèí Àëëàù î
ÄÖÐÐ èñ. [ÿð.] 1. Èíúè, ìèðâàðè. // ìÿú.
ýöíö êèì, ýåúÿ-ýöíäöç; Äöðòÿðäè þçöí ùÿð
Øàèðàíÿ òÿøáåùëÿðäÿ ýþçÿëèí äèøëÿðèíÿ èøàðÿ.
éåðÿ, ùÿð éàíÿ ïðèñòàâ. ß.Ãÿìêöñàð.
Ëÿëè-ëÿáè áÿíçÿð ýþâùÿð êàíûíà; Äöçöëöá
2. Á à õ äöðòìÿëÿìÿê.
ýþâùÿðòÿê äöð äÿùàíûíà. Ì.Â.Âèäàäè. Ñÿ-
ÄÖÐÒÌßÊËßÌß “Äöðòìÿêëÿìÿê”äÿí
ìÿí èéëè, ñÿùàáè çöëô, àé ãàáàã; Ãþí÷ÿ äÿ-
ô.èñ.
ùàí, äöð äèø, ÿðüÿâàí äîäàã. Ì.Ï.Âàãèô.
ÄÖÐÒÌßÊËßÌßÊ á à õ äöðòìÿëÿìÿê.
Ñÿäÿô äÿùàíûíäà ñÿðàñÿð äèøè; Äöððè-áèùÿì-
ÄÖÐÒÌßÊËßÍÌß “Äöðòìÿêëÿíìÿê”-
òàäûð ìÿäÿí è÷èíäÿ. Ã.Çàêèð.
äÿí ô.èñ.
2. ìÿú. Ñàô âÿ òÿìèç øåé ìÿíàñûíäà
ÄÖÐÒÌßÊËßÍÌßÊ ìÿúù. Äöðòìÿêëÿ
(öìóìèééÿòëÿ, ñàôëûã, òÿìèçëèê ðÿìçè êèìè
âóðóëìàã.
èøëÿíèð). ...Èíñàí [Çÿðãÿëÿìÿ] áàõàðêÿí, ãÿ-
ÄÖÐÒÌßËßÌß “Äöðòìÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
äèì øàèðëÿðèí äåäèéè êèìè, ïàë÷ûüà äöøìöø
ÄÖÐÒÌßËßÌßÊ ô. Äöðòìÿêëÿ âóðìàã.
áèð äöðð âÿ éà ýþâùÿð ýþðäöéöíö çÿíí åäèð-
Áèðäÿí ìîëëà ìÿíè þç àäûìëà ÷àüûðäû. Éà-
äè. ß.Ñàäûã. Äöðð êèìè ìÿú. – áÿððàã,
íûìäàêû øàýèðäëÿð ìÿíè äöðòìÿëÿäèëÿð.
ïàðëàã øåé ùàããûíäà. Áèòèð ÷ÿìÿíäÿ ëàëÿëÿð,
Ò.Ø.Ñèìóðã. Áó äÿìäÿ [Ñöëåéìàí áÿéè]
ÿëèíäÿ àë ïèéàëÿëÿð; Ñÿùÿð çàìàíû äöðð êèìè,
êèìñÿ äöðòìÿëÿéèá àéûëòäû. Á.Òàëûáëû. [Òàï-
äöøÿð îò öñòÿ æàëÿëÿð. À.Ñÿùùÿò.
äûã] áèð øåé ÷ûõìàäûüûíû ýþðöíúÿ þçöíö
◊ Àüçûíäàí äöðð òþêìÿê (òþêöëìÿê) –
àíàñûíûí áþéðöíÿ âåðäè. Îíó äöðòìÿëÿìÿéÿ
÷îõ ýþçÿë ìÿíàëû âÿ ðÿâàí äàíûøìàã, ýþçÿë
áàøëàäû. ß.Âÿëèéåâ.
âÿ äÿéÿðëè ñþçëÿð ñþéëÿìÿê (áÿçÿí òÿìòÿ-
ÄÖÐÒÌßËßÍÌß “Äöðòìÿëÿíìÿê”äÿí
ðàãëà, ëàêèí ìÿçìóíñóç äàíûøìàã ìÿíàñûíäà
ô.èñ.
èñòåùçà ìÿãàìûíäà èøëÿíèð). Éåðèéÿíäÿ êÿòàí
ÄÖÐÒÌßËßÍÌßÊ ìÿúù. Äöðòìÿêëÿ
êþéíÿê äèçèíäÿí; Äàíûøàíäà äöðð òþêöëöð
âóðóëìàã.
ñþçöíäÿí. “ßñëè âÿ Êÿðÿì”. Àüçûíäàí äöðð
ÄÖÐÒÖËÌß “Äöðòöëìÿê”äÿí ô.èñ.
òþêöð çàëûìûí ãûçû; Áèçäÿí éàõøû áèëèð äîëàí-
ÄÖÐÒÖËÌßÊ ô. Þçöíö çîðëà ñîõìàã,
ìàìûçû. Ñ.Âóðüóí. [Òàùèð:] Êèøèíèí îüëó äàíû-
çîðëà ñîõóëìàã (áèð éåðÿ). Àñòà ãà÷ûá äöðòö-
øàíäà àüçûíäàí äöðð òþêöëöð. Ì.Ùöñåéí.
ëÿðèê õÿëâÿòÿ; Êèì íÿ äåéÿð áèçäÿ îëàí ãåé-
ÄÖÐÒßËßÌßÊ á à õ äöðòìÿê.
ðÿòÿ? Ì.ß.Ñàáèð. Ãàáàã ñÿôëÿð áèçèì òîï,
ÄÖÐÒÌß 1. “Äöðòìÿê”äÿí ô.èñ.
ïóëåìéîò âÿ ñèëàù àòÿøèíäÿí ñåéðÿëäèñÿ äÿ,
2. èñ. ßëèíè éóìðóã ùàëûíà ýÿòèðÿðÿê áàð-
äàëäàêûëàð áóíà áàõìàéàðàã, èðÿëè äöðòöë-
ìàãëàðûíûí ãàòëàíìûø éåðè èëÿ âóðìà. Îíóí
ìÿéÿ ÷àëûøûðäûëàð. ß.ßáöëùÿñÿí.
ãîëóíà áèð äöðòìÿ âóðäó. – Àðâàä îíóí öðÿ-
ÄÖÐÒÖÍÌßÊ á à õ äöðòöëìÿê.
éèíÿ áèð äöðòìÿ âóðäó. Ìèð Úÿëàë. ßðêíàçûí
ÄÖÐÒÖØÄÖÐÌß “Äöðòöøäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
ýþçëÿðè éåðÿ äèêèëäè. ßëéàðîâ îíà éàâàøúà-
ÄÖÐÒÖØÄÖÐÌßÊ ô. 1. Çîðëà ñîõìàã, áèð
äàí äöðòìÿ âóðäó. Ì.Ùöñåéí. // Öìóìèé-
øåéè ýöúëÿ úèáÿ âÿ ñ.-éÿ éåðëÿøäèðìÿê.
éÿòëÿ, áèð øåéèí óúó èëÿ âóðìàã, èòÿëÿìÿê.
2. Á à õ äàðòûøäûðìàã.
Áóçîâëàð àíàëàðûíûí éåëèíèíÿ áóðóíëàðû èëÿ
ÄÖÐÒÖØÄÖÐÖËÌß “Äöðòöøäöðöëìÿê”-
äöðòìÿ âóðà-âóðà ÿìèðäèëÿð. – Øàáàí àðâà-
äÿí ô.èñ.
äûíû, óøàüûíû ýþðÿí òÿê ãîëëàðûíû à÷ûá èñòÿäè
ÄÖÐÒÖØÄÖÐÖËÌßÊ ìÿúù. Çîðëà ñîõóë-
áàëàñûíû áàüðûíà áàññûí, àììà ñîëäàò ìàíå
ìàã, çîðëà úèáèíÿ âÿ ñ.-éÿ éåðëÿøäèðèëìÿê.
îëóá äàëäàí áèð òöôÿíý äöðòìÿñè âóðäó.
ÄÖÐÒÖØÌß “Äöðòöøìÿê”äÿí ô.èñ.
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÄÖÐÒÖØÌßÊ ô. Äöðòöëìÿê (÷îõëàðû ùàã-
ÄÖÐÒÌßÊ ô. 1. Çîðëà ñîõìàã (ñàëìàã,
ãûíäà).
êå÷èðìÿê, éåðëÿøäèðìÿê). Ïàñû ìûðûëäàíà-
ÄÖÐÖÑÒ ñèô. [ôàðñ.] 1. Äîüðó, äöçýöí,
ìûðûëäàíà ÿéèëäè, à÷ûëìûø êàüûçû ãàòëàéûá
äöç. Äöðöñò ñþç. – Àâàçû èäè áÿñè ìöëàéèì;
721
ÄÖÐÖÑÒËßØÄÈÐÈËÌß
ÄÖØßÐÝß
Öñëóáè äöðöñò, öñóëè ãàíè. Ôöçóëè. // Ùÿãèãè,
2. Èêèóúëó ìûõ. Áó òàõòàéà äöñÿð âóðìóøëàð.
ýåð÷ÿê, äîüðó, ñàäèã. Äåéÿðëÿð, äÿðäè-åøãèí
ÄÖÑÒÓÐ èñ. [ÿð.] 1. Ãàíóí, ãàéäà, ÿñàñ,
àäÿì þëäöðìÿç, äöðöñòäöð áó.. Õ.Íàòÿâàí.
öñóë. Ùÿìÿí áó äöñòóðó þéðÿíèá äÿ ñÿí; ßð
// Äöç, äîüðó÷ó, âèúäàíû òÿìèç. [Ùàúû Ãàðà:]
îüëó ÿð êèìè òàá åò áÿëàéà. Ñ.Âóðüóí. Áÿñ
Ìÿí ñèçèí òàìàì ùèéëÿëÿðèíèçäÿí õÿáÿðäàðàì,
õàëãëà éàçû÷û àðàñûíäà ìÿíÿâè ðàáèòÿ íåúÿ
ÿýÿð ñèç äöðöñò àäàì îëñàéäûíûç, áó ýåúÿ âàõòû
éàðàíûð? Áó áàðÿäÿ äöñòóð âåðìÿê ÷ÿòèíäèð.
áó éîëäà ýþðöíìÿçäèíèç. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áó
Ì.Èáðàùèìîâ.
Êÿðáÿëàéû éàõøû êèøèäèð, Àëëàù áÿíäÿñè, äîü-
2. Ùÿð úöð êÿìèééÿòëÿðèí, òÿðêèáëÿðèí, öí-
ðó, äöðöñò àäàìäûð. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ñöðëÿðèí âÿ ñ.-íèí ìÿúìóñóíóí (ðÿãÿì-
2. Çÿðô ìÿíàñûíäà. Éàõøû, ëàçûìè ãàéäà-
ëÿðëÿ, ùÿðôëÿðëÿ, õöñóñè èøàðÿëÿðëÿ) øÿðòè èôà-
äà, ëàçûìè êèìè, äöçýöí, äÿãèã; äèããÿòëÿ,
äÿñè; ôîðìóë. Ðèéàçè äöñòóð. Ùÿíäÿñè äöñòóð.
éàõøû-éàõøû. Ùàúû ßáäöëÿçèì äöðöñò ãóëàã
ÄÖÑÒÓÐÖËßÌßË èñ. [ÿð.] êþùí. Òÿëèìàò,
âåðÿíäÿí ñîíðà äåäè: – Êèøè, ìÿýÿð ñÿí þç
ýþñòÿðèø, ãàéäà, íèçàì. [ßñÿä áÿé:] Áó ùÿðÿ-
ãûçûíûí äöøìÿíèñÿí? ß.Ùàãâåðäèéåâ. Ñåéèä,
êÿòäÿ áèòÿðÿô ãàëìàã áàðÿñèíäÿ [áèçÿ] äöñòó-
Òàùèðçàäÿíèí àäûíû, éàøûíû, ïåøÿñèíè ñîðóøóá
ðöëÿìÿë ýþíäÿðìèøëÿð, – äåäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
äöðöñò éàçäû. Ìèð Úÿëàë. // Ëàçûìûíúà, ëàçûìè
ÄÖØÀÕß èñ. [ôàðñ.] òàð. Ãÿäèì çàìàíëàð-
ãÿäÿð, éàõøû. [Ùàúû Ðÿúÿáÿëè:] Ãÿðèáÿ ñóàë
äà þëöìÿ ìÿùêóì åäèëìèø àäàìëàð ö÷öí
åäèðñÿí, Àòà Ìÿðäàí! Áÿñ ìÿëóì êè, ìÿíè
úÿçà àëÿòè (áó àëÿò ùà÷àëàíìûø àüàúäàí èáà-
ùÿëÿ äöðöñò òàíûìûðñàí. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ðÿò îëóá, úèíàéÿòêàðûí áîéíó âÿ ÿëëÿðè îíóí
Ãÿäèð áóíëàðû äöðöñò þéðÿíèá éàääà ñàõëà-
éàðûüûíà êå÷èðèëÿðÿê áÿðê ñûõûëàðäû). ßëáàùèëè
ìàñà äà, ìÿòëÿáè áàøà äöøöðäö. Ìèð Úÿëàë.
Äÿðáÿíä øÿùÿðèíÿ éåòèøäè, .. Èáíè-Íÿúìè òó-
Äöðöñò åòìÿê (åëÿìÿê) – ñàç åëÿìÿê,
òóá ìÿùáóñ [åòäè] âÿ àéàãëàðûíà êöíäÿ âÿ
ñàç ùàëà ñàëìàã, äöçÿëòìÿê. [Ùàúû Êÿðèì:]
áîéíóíà äöøàõÿ âóðóá õÿëèôÿ ùöçóðóíà ýþí-
Ìÿñÿëÿí, áèð çàä äöðöñò åäèáäèð êè, àäûíà èê-
äÿðäè. “Äÿðáÿíäíàìÿ”.
ñèð äåéèðëÿð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. Áèð ãÿäÿð ìÿí
ÄÖØÁßÐß èñ. Íàçèê éàéûëûá äîüðàíìûø
ñÿíÿ ýÿòèðäèì ïóë; Êè, ñûíàí ñàçûíû äöðöñò
õûðäà õÿìèð ïàð÷àëàðûíûí è÷èíÿ ÿò ãîéóëóá áö-
åéëÿ. Ñ.ß.Øèðâàíè.
êöëÿðÿê ñóäà áèøèðèëÿí õþðÿê.
ÄÖÐÖÑÒËßØÄÈÐÈËÌß “Äöðöñòëÿøäèðèë-
ÄÖØÁßÐßÕÀÍÀ èñ. Äöøáÿðÿ áèøèðèëèá
ìÿê”äÿí ô.èñ.
ñàòûëàí éåð, àøõàíà.
ÄÖÐÖÑÒËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äöðöñò
ÄÖØÁßÐßÕÎÐ èñ. [äöøáÿðÿ âÿ ôàðñ. ...õîð]
ùàëà ñàëûíìàã, äÿãèã øÿêëÿ ñàëûíìàã; äÿ-
Äöøáÿðÿ ãàáû; è÷èíÿ ãàøûãõþðÿéè òþêöëÿí
ãèãëÿøäèðèëìÿê. Äÿðñëèéèí ÛÂ âÿ Â ôÿñèëëÿðè-
ãàá. Ëÿìÿéÿ áÿçÿí ÷èíè ýöëàáçÿí, áþéöê,
íèí õðîíîëîæè ÷ÿð÷èâÿñè äöðöñòëÿøäèðèëìèøäèð.
ýþðêÿìëè, äàéàç äöøáÿðÿõîð (ñóïíèê) äöçö-
(Ãÿçåòëÿðäÿí).
ëÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
ÄÖÐÖÑÒËßØÄÈÐÌß “Äöðöñòëÿøäèðìÿê”-
ÄÖØÁßÐßËÈÊ ñèô. Äöøáÿðÿéÿ éàðàð. Äöø-
äÿí ô.èñ.
áÿðÿëèê ÿò.
ÄÖÐÖÑÒËßØÄÈÐÌßÊ ô. Äöðöñò ùàëà ñàë-
ÄÖØÄÖÐÌß “Äöøäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
ìàã; äÿãèãëÿøäèðìÿê. [Ñàáèò Ìèðçÿ] .. çÿí-
ÄÖØÄÖÐÌßÊ èúá. Äöøìÿéÿ ìÿúáóð åò-
íèíäÿ éàíûëûá-éàíûëìàäûüûíû äöðöñòëÿøäèð-
ìÿê.
ìÿê ö÷öí äèããÿòëÿ Äàäàøîâóí öçöíÿ áàõäû.
ÄÖØßËÝß á à õ äöøÿðýÿ1. ..Èêèìúè äö-
È.Ìÿëèêçàäÿ.
øÿëýÿäÿ, ýåúÿ Ìÿëÿê èòäè (ãàèá îëäó). Áèð àé-
ÄÖÐÖÑÒËÖÊ èñ. Äöçëöê, äîüðóëóã, äöç-
äàí ñîíðà ÿìèñè îüëóíà ãîøóëóá ãà÷ìàñû
ýöíëöê; äÿãèãëèê. // Ùÿãèãèëèê, ýåð÷ÿêëèê,
õàëã àðàñûíäà ñþéëÿíäè. À.Äèâàíáÿéîüëó.
ñÿùèùëèê.
ÄÖØßÍÁß èñ. [ôàðñ.] Ùÿôòÿíèí áèðèíúè ýö-
ÄÖÐÖÉß èñ. [ôàðñ.] êþùí. Äÿðè éà ìà-
íö, áàçàð åðòÿñè.
ùóääàí òèêèëÿí äÿéèðìè òÿïÿëè ïàïàã.
ÄÖØßÐÝÀÙ á à õ äöøÿðýÿ1 1 âÿ 2-úè
ÄÖÑßÐ èñ. [ôàðñ.] 1. Áèð òÿðÿôè áàëòà, î áèðè
ìÿíàëàðäà.
òÿðÿôè êöëöíý îëàí àëÿò. Äöñÿðëÿ ùÿì éåð ãà-
ÄÖØßÐÝß1 èñ. 1. Ìöâÿããÿòè éàøàéûø éåðè,
çûëûð, ùÿì äÿ àüàú éàðûëûð.
ìöâÿããÿòè éóðä, ìÿíçèë. Òóðèñò äöøÿðýÿñè.
722
ÄÖØßÐÝß
ÄÖØÌßÊ
// Êþ÷öí, êàðâàíûí âÿ ñ.-íèí èñòèðàùÿò ö÷öí
3. èñ. Ìöáòÿëà, äö÷àð. Ãàäûí äöøêöíö.
ìÿíçèë ñàëäûüû éåð; äóðàúàã, äàéàíàúàã. Êö-
Øÿùâÿò äöøêöíö. Ãóìàð äöøêöíö. – Ñèíôÿ
ðöí ñàùèëè êþ÷ÿðèëÿðèí äöøÿðýÿñèíÿ ÷åâðèë-
ýèðäèéè çàìàí è÷êè äöøêöíö îëàí Íèêîëàé
ìèøäè. È.Øûõëû.
Ïåòðîâè÷è ñïèðò ãîõóñó òàìàìèëÿ ñÿðõîø åòäè.
2. Êÿíääÿí óçàã ÿêèí ñàùÿëÿðèíäÿ àäàì-
À.Øàèã. // Áèð øåéèí ùÿðèñè îëàí, ùÿääÿí àðòûã
ëàðûí èñòèðàùÿò âÿ éåìÿê ö÷öí òîïëàíäûüû éåð.
áèð øåéèí àëóäÿñè îëàí. Ðÿéàñÿò äöøêöíö. Áþ-
Øàìàõûäàí ýÿëÿí áè÷èí÷èëÿð ÷þëöí îðòàñûíäà,
éöê âÿçèôÿ äöøêöíö. // Âóðüóí, àøèã. Íÿ îëóð
òàõûë çÿìèëÿðèíèí êÿíàðûíäà äöøÿðýÿ ñàëäûëàð.
äàíìàãäàí, äàëäàëàíìàãäàí; Äöøêöíö-
È.Øûõëû.
íÿì àëÿì-àøèêàð ñÿíèí. Ã.Çàêèð. Ñÿùÿð-ñÿùÿð
3. Ãîøóí ùèññÿëÿðèíèí ìÿñêóí ìÿíòÿãÿ-
äóðóá ãûéà áàõàíäà; Äöøêöíöéÿì ìÿí î
äÿí êÿíàðäà, à÷ûã ùàâàäà ìöâÿããÿòè ìÿí-
àëà ýþçëÿðèí. Àøûã Ìÿùÿììÿä. ßêáÿð åëì
çèë ñàëäûüû éåð; ëàýåð. Ùÿðáè äöøÿðýÿ. ßñýÿð
àäàìû, êèòàá äöøêöíö äÿ äåéèëäè. Ìèð Úÿëàë.
äöøÿðýÿñè.
4. Ìÿíÿí äöøìöø, ðÿçèë, àë÷àã. Úàùàíýèð
4. Ìÿùáóñëàðûí, ùÿðáè ÿñèðëÿðèí ñàõëàíäûüû
àüà çÿèô èðàäÿëè, íàãèñ àüûëëû, äöøêöí ôèêèðëè
éåð; ëàýåð. ßìÿê-èñëàù äöøÿðýÿñè. Àëìàí-ôà-
áèð àäàì èäÈ. ß.Âÿëèéåâ.
øèñòëÿðèíèí äÿùøÿòëè þëöì äöøÿðýÿëÿðè. – Óëäóç-
5. Éîõñóëëàøìûø, êàñûáëàøìûø, éîõñóë, êà-
ëàð éÿãèí ýþðöð ýåúÿíèí áó ÷àüûíäà; Óçàã
ñûá. // Éàçûã, ôÿãèð, áèíÿâà. // Èñ. ìÿíàñûíäà.
Ìàêðàíèçîñäà ãàíëû äöøÿðýÿëÿðè.. ß.Úÿìèë.
[Êÿðÿì:] Êÿðÿì åéëÿ, áèðúÿ éàïûø ÿëèìäÿí;
ÄÖØßÐÝß2 èñ. ìÿù. åòíîãð. Êå÷ìèø òîé-
Éåòèð ìóðàäûíà ñÿí äÿ äöøêöíö! “ßñëè âÿ
ëàðäà: áÿéèí ùàìàì áîü÷àñûíû ýÿòèðÿí àäàìà
Êÿðÿì”.
âåðèëÿí ùÿäèééÿ, øåé. Áÿé õîí÷àñû ýÿòèðÿíÿ,
ÄÖØÊÖÍËßØÌß “Äöøêöíëÿøìÿê”äÿí
.. àäÿò áåëÿäèð, ýÿðÿê äöøÿðýÿ âåðñèíëÿð.
ô.èñ.
Ð.ßôÿíäèéåâ.
ÄÖØÊÖÍËßØÌßÊ ô. 1. Äöøêöí ùàëà ýÿë-
ÄÖØßÐÈÍß çÿðô Íåúÿ ýÿëäè, íåúÿ îëäó,
ìÿê, äöøìÿê, çÿèôëÿìÿê, ÿëäÿí äöøìÿê,
ãàðàñûíà, äöøöíìÿäÿí.
ãîúàëìàã.
ÄÖØßÐËÈ ñèô. Äöøÿí, õåéèðëè, ôàéäàëû, éàõ-
2. Þéðÿøìÿê, ìöáòÿëà îëìàã, àëóäÿ îë-
øû òÿñèðè îëàí. Áóíëàðà [àðà ùÿêèìëÿðèíÿ] ìö-
ìàã, áèð øåéèí äöøêöíö îëìàã.
ðàúèÿò åäÿíëÿð çÿíí åäèðëÿð êè, áóíëàðäà “ñèðëè”,
3. Ôÿãèðëÿøìÿê, éîõñóëëàøìàã, êàñûáëàø-
“äöøÿðëè” äÿðìàíëàð âàðäûð. È.ßôÿíäèéåâ.
ìàã.
ÄÖØÙÀÄÖØ 1. èñ. Äöøìÿê èøè, êöòëÿâè ñó-
ÄÖØÊÖÍËßØÌÈØ ô.ñèô. Äöøêöí ùàëà ýÿë-
ðÿòäÿ, äàëáàäàë äöøìÿ. Äöøùàäöø áàøëàíäû.
ìèø.
2. çÿðô Éåðëèê ùàëäà – äöøÿí çàìàí, äö-
ÄÖØÊÖÍËÖÊ 1. Äöøêöí ùàë, òÿíÿççöë,
øÿðêÿí, äöøìÿéÿ áàøëàðêÿí. Êàïèòàí êÿí-
äóðüóíëóã.
äèðè éåðÿ àòàíäà Òàùèð îíó äöøùàäöøäÿ òóòà
2. Áèð øåéÿ àëóäÿ îëìóø àäàìûí ùàëû;
áèëäè. Ì.Ùöñåéí.
ìöáòÿëàëûã, àëóäÿëèê. È÷êè äöøêöíëöéö.
ÄÖØÊÖÍ ñèô. 1. Õîøáÿõòëèéèíè, ðèôàùûíû èòèð-
ÄÖØÌß 1. “Äöøìÿê”äÿí ô.èñ. [Ãÿäèð]
ìèø, éàçûã, áÿäáÿõò, çàâàëëû. Äöøêöí ùàëûí
àüàëàðûí, éöçáàøûëàðûí òàõòäàí äöøìÿñèíè
ñèòÿìêàðà äåìÿéèí; Éàëâàðûáÿí âàðÿ-âàðÿ
òÿñÿââöð åäÿ áèëìèðäè. Ìèð Úÿëàë.
äåìÿéèí. Àøûã Ùÿñÿí. Îëìàñàéäû ÿýÿð áó
2. ñèô. Òÿñàäöôè, ýþçëÿíèëìÿéÿí, òÿñàäö-
ö÷ õîø ýöí; Ìÿíèì þìðöì îëóðäó ïÿê äöø-
ôÿí ÿëÿ êå÷ÿí. Äöøìÿ èø. Äöøìÿ øåé.
êöí. À.Ñÿùùÿò. // Ðóùäàí äöøìöø, íàöìèä,
ÄÖØÌßÊ ô. 1. Þç àüûðëûüûíûí òÿñèðè èëÿ éåðÿ
ìÿéóñ, êÿäÿðëè. Àíàð î äÿìëÿðè ìÿí øèìäè
åíìÿê, éóõàðûäàí àøàüûéà åíìÿê, òþêöë-
ìöçòÿðèá, äöøêöí; Êÿìàëè-éÿñëÿ òèôëàíÿ àùö-
ìÿê. Ýþéäÿí ö÷ àëìà äöøäö... (íàüûëëàðûí
çàð åäÿðÿì. Ù.Úàâèä. Äîüðóäàí äà ãûç ÷îõ
ñîíó). Ïàðàøöòëÿ äöøìÿ. Ãàéàäàí äÿðÿéÿ èðè
äöøêöí âÿ êÿäÿðëè èäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
äàøëàð äöøöðäö. – Áó çàìàí áèð áîìáà äö-
2. Çÿèô, úàíñûç, ÿëäÿí äöøìöø, öçýöí, õÿñ-
øöð óçàüà; Äàëüà âóðóá îíó ñÿðèð òîðïàüà.
òÿ. Òÿðëàíûì, òÿðëàíûì, ýþçÿë òÿðëàíûì; Ñÿíÿ
Ì.Ðàùèì. Ãàòûð ùöðêäö. Êèìèíñÿ òÿðêèíäÿí
ãóðáàí îëñóí áó äöøêöí úàíûì. Ñ.Âóðüóí.
õóðúóí äöøäö. Ìèð Úÿëàë. // Éóõàðûäàí åíèá áèð
// Ãîúà, àùûë.
øåéèí öçÿðèíäÿ äàéàíìàã. Øÿôãÿò áàúûñûíûí
723
ÄÖØÌßÊ
ÄÖØÌßÊ
ýþçëÿðèíäÿí àõûá ñèôÿòè àøàüû éóâàðëàíàí éàø
ìÿê, òþêöëìÿê. Ïàëòàð ÿéíèìäÿí äöøöð.
äàìúûëàðûíûí áèðèñè Õàñàéûí öçöíÿ äöøäö.
Þðïÿéè áàøûíäàí äöøäö. – Øèðÿëè áàøûíû îâóø-
ß.Âÿëèéåâ. // Îòóðäóüó, äóðäóüó, éà ÷ûõäûüû
äóðäó. Øàëâàðû äöøöðäö. Ì.Ùöñåéí.
éåðäÿí àøàüûéà åíìÿê. Àüàúäàí äöøìÿê. Ïèë-
6. Þç-þçöíÿ òþêöëìÿê, éåðèíäÿí ÷ûõûá
ëÿêÿíäÿí äöøìÿê. Äàìäàí äöøìÿê. – [Ñàëà-
(ãîïóá) äöøìÿê. Äèøè äöøìÿê. Äûðíàüû äöø-
ìîâ Áàõøûéà:] Äàùà áó âÿççàðèééàòû êèìÿ îõó-
ìÿê. Äèâàðûí áèð êÿðïèúè äöøäö. Ñòîëóí áèð
éóðñàí? Äöø àøàüà, äöø, äàíûøìà! Ú.Úàá-
ãû÷û äöøäö. – Äèøè äöøìöø áîç þêöç ãîøóëóá
áàðëû. // Äÿðèí áèð øåéèí äèáèíÿ åíìÿê. Äàë-
úþíýÿëÿðÿ. (Àòà. ñþçö).
üûú äÿíèçèí äèáèíÿ äöøäö. Ãóéóéà äöøìÿê.
7. Áèð éåðÿ ýÿëÿðÿê îðàäà ìöâÿããÿòè éåð-
2. Ùåéâàí âÿ éà áàøãà áèð ìèíèêäÿí éåðÿ
ëÿøìÿê, ãàëìàã, ìöñàôèð îëìàã, ãîíàã îë-
åíìÿê. Àòäàí äöøìÿê. Àðàáàäàí äöøìÿê.
ìàã. Òöðêèéÿäÿ ùàðàäà äöøìöøäöí? Ìåù-
Àâòîáóñäàí äöøìÿê. – ..Îíëàð øåéëÿðèíè ýþ-
ìàíõàíàéà äöøìÿê. Ãîíàãëàð áèçÿ äöø-
òöðöá ãàòàðäàí äöøäöëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ìà-
ìöøëÿð. – Îíëàð áó ýöí äöøìöøëÿð ÷àé öñòÿ;
øûí àäàìëàðäàí áèð àç àðàëû äóðàíäà Êÿëÿí-
Éûðòûã àëà÷ûãäà ýåúÿëÿéèðëÿð. À.Ñÿùùÿò. Áèð
òÿð ñàéìàçéàíà äöøöá éàõûíëàøäû. Ì.Èáðàùè-
äÿ ïðèñòàâ âÿ íà÷àëíèê ýÿëÿíäÿ ßìèíèí åâèíÿ
ìîâ. Ôÿùëÿëÿð ãàéûãäàí äöøöá áóðóüà
äöøÿðäèëÿð. Í.Íÿðèìàíîâ. “Ïèð÷èíàð”ûí éà-
ãàëõäûëàð. Ì.Ùöñåéí.
õûíëûüûíäà, ãîíøóëàðûí áèðèñè èëÿ òàíûø áèð
3. Àéàã öñòÿ äàéàíà áèëìÿéÿðÿê éûõûë-
êÿíäëèíèí åâèíÿ äöøÿúÿêäèê. Ñ.Ùöñåéí.
ìàã. Ãàäûí þçöíäÿí ýåäèá éóìøàã äèâàíûí
8. Éàüìàã. Áó èë áó éåðëÿðÿ ùå÷ éàüûø
öçÿðèíÿ äöøäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Èñòèäÿ òÿðëÿ-
äöøìÿäè. – Äàüëàðà ãàð äöøöáäö; Öñòöíäÿí
äèì; Ñîéóãäà öøöäöì; Éöðöäöì äöøäöì;
òàð äöøöáäö; Ýåäÿðÿì, äàéàíìàðàì; Éàäû-
Ãàëõäûì, éåíÿ äöøäöì. Ð.Ðçà. // ìÿú. Éû-
ìà éàð äöøöáäö. (Áàéàòû). Ìÿðÿíäÿ òÿçÿúÿ ãàð
õûëìàã (áó ìÿíàäà àäÿòÿí òÿðêèá ùàëûíäà
äöøìöøäö. Ì.Èáðàùèìîâ. // Ãîíìàã, ÷þêìÿê,
èøëÿíèð). Àéàüûíà äöøìÿê (á à õ àéàã1).
þðòìÿê. Îòëàðûí öçÿðèíÿ øåù äöøöáäöð. Áÿðê
– Íÿáèíè ýþðÿí êÿíäëè Íÿáèíèí àéàüûíà äö-
äóìàí äöøìöøäö, ùå÷ øåé ýþðöíìöðäö.
øöá ìöñèáÿòè ñþéëÿéèð. “Ãà÷àã Íÿáè”. Ýöë
9. Éþíÿëÿðÿê áèð éåðÿ, éà áèð øåéèí öçÿðè-
úàìàëûí ýþðöá äöøñöí òîðïàüà; Áöëáöëö ýþ-
íÿ éàéûëìàã, åíìÿê, ñà÷ìàã, ýÿëìÿê. Èøûã
òöðöá ÿôüàíà ýÿëñèí. Ã.Çàêèð. Éåòìÿç ÿëèì,
äöøìÿê. Êþëýÿ äöøìÿê. Àüàúëàðûí àðàñûí-
íÿ ÷àðÿ äöøÿì õàêè-ïàéöâÿ; Áèð-áèð äåéÿì
äàí àéûí èøûüû äöøöð. – ßçèç áàëàëàð! ..Èíäè
ñÿíÿ ÿëÿìö äÿðäö ìþùíÿòèì. Ñ.ß.Øèðâàíè.
// Ñÿðèëìÿê, óçàíûá ãàëìàã, ñÿðÿëÿíìÿê,
îòàüûí ùàâàñûíäà íÿ îëàúàüûíû áèëìÿê èñ-
óçàíìàã. Ñÿðâè-ãÿääèí äöøöáäö õàê öçðÿ..
òÿéèðñèíèçñÿ, ýöí ïÿíúÿðÿäÿí îòàüà äöøÿíäÿ
Õ.Íàòÿâàí. // Áó âÿ éà áàøãà áèð òÿðçäÿ éû-
îíóí [øÿôÿãèíÿ] äèããÿò åäèíèç. Í.Íÿðèìàíîâ.
õûëìàã, éûõûëûá ãàëìàã. Öç öñòÿ äöøìÿê. Áþé-
Éåíèúÿ ÷ûðòëàéàí ýöíÿøèí èëê øöàëàðû îíëàðûí
ðö öñòÿ äöøìÿê. – [Àüúà õàíûì] öçö öñòÿ äþ-
öñòöíÿ äöøìöøäö. ß.Ìÿììÿäõàíëû. Ýþðöí,
øÿìÿéÿ äöøöá ùþíêöð-ùþíêöð àüëàäû. Ìèð
áàüà-åéâàíà ñÿðèí êþëýÿ äöøÿíäÿ; Î ãûç
Úÿëàë.
éåíÿ îõóéóá øÿí ìàùíûëàð ÷àëûðìû? ß.Úÿìèë.
4. Þçöíö áèð øåéèí öñòöíÿ ñàëìàã, éûõ-
10. Ïàéëàøäûðìà, òÿéèíàò íÿòèúÿñèíäÿ áó
ìàã, éàõóä áèð øåéèí öñòöíÿ ÿéèëìÿê. Ùÿúÿð
âÿ éà áàøãà áèð éåðÿ òÿéèí åäèëìÿê, ýþíäÿ-
Ìåùäèíèí úÿíàçÿñè öñòöíÿ äöøöá, ýþç éàøëàðûíû
ðèëìÿê. Èíñòèòóòó áèòèðìèø ùÿêèìëÿðèí èêèñè
áàùàð áóëóäó êèìè àõûäûð. “Ãà÷àã Íÿáè”.
Ãàçàõûñòàíà, ö÷ö Îðòà Àñèéà Ðåñïóáëèêàëà-
5. Ñàëëàíìàã, òþêöëìÿê. Ñîëòàíöøøöÿðà ..
ðûíà äöøäö. – Ñèíèôäÿ äÿðñ áðèãàäàëàðû áþëö-
òîïëàíûá äàëûíà äöøÿí ãàðà çöëôëÿðèíÿ, .. áö-
íÿíäÿ Ðöáàáÿ Ýÿëäèéåâèí áðèãàäàñûíà äöøäö.
òöí ñóðÿò âÿ ñèìàëàðûíà òàìàøà åäèðäè.
Ìèð Úÿëàë. // Áèð éåðÿ äàõèë îëà áèëìÿê, éàõóä
Ì.Ñ.Îðäóáàäè. ..Ñîíà äà èíäè äþíöá áàéàã-
þçöíö éåòèðÿ áèëìÿê, þçöíö ñàëà áèëìÿê;
êû éåðèíäÿ äàéàíìûø, áàøûíäàí ñèéðèëèá ÷èé-
èøòèðàê åäÿ áèëìÿê, áèð éåðäÿ îëìàüà èìêàí
íèíÿ äöøÿí àü òîðóíóí èïÿê ñà÷àãëàðû èëÿ îé-
òàïà áèëìÿê. Òÿíòÿíÿëè èúëàñà äöøÿ áèëìÿäèì.
íàéûðäû. ß.ßáöëùÿñÿí. // ×îõ áîø îëäóüó
Éåíè òàìàøàéà ýöúëÿ äöøäöì. Î, áó èë àëè ìÿê-
ö÷öí éåðèíäÿ äóðìàéûá àøàüû ñöðöøìÿê, åí-
òÿáÿ äöøÿ áèëìÿäè. Ìöäèðèí ãÿáóëóíà äöøäöì.
724
ÄÖØÌßÊ
ÄÖØÌßÊ
11. Òÿñàäöôè, éà ãåéðè-òÿñàäöôè áèð øåéèí
äöøäöéöì ñòàíñèéà áàëàúà áèð éåð èäè. È.ßôÿí-
è÷èíäÿ îëìàã, þçöíö áèð øåéèí è÷èíäÿ ýþð-
äèéåâ. Êÿíäÿ àõøàì äöøäöì. Ñ.Ðÿùìàí.
ìÿê. Òîðà äöøìÿê. Òÿëÿéÿ äöøìÿê. Ùÿáñÿ
17. Äÿðÿúÿñè, øèääÿòè, ñÿâèééÿñè, ìèãäàðû
äöøìÿê. – Áÿíäö çèíäàíè-ãÿìö ìþùíÿòäÿí
âÿ ñ. àçàëìàã, ÿñêèëìÿê, çÿèôëÿìÿê, åíìÿê.
îëìóøäóì õèëàñ; Àù, êèì äöøäöì éåíÿ, çöëôö
Ñóéóí ñÿâèééÿñè éàâàø-éàâàø äöøöð. Ùàâà-
çÿíÿõäàíûí ýþðöá. Ôöçóëè. Àõûðäà Íàìÿëñÿì
íûí òåìïåðàòóðó ÷îõ äöøìöøäöð. // Ýöúö,
ìÿùÿëëÿñèíäÿí áèð íå÷ÿ àäàì ãàçàìàòà äöø-
ãöââÿòè àçàëìàã, öçöëöá ÿëäÿí äöøìÿê,
äö. Í.Íÿðèìàíîâ. Òÿëÿéÿ äÿ áèð çîðáà ñè÷î-
ãöââÿòèíè èòèðìÿê. // Ñåéðÿêëÿøìÿê, çÿèôëÿ-
âóë ÷îõäàí äöøöá ýÿáÿðìèøäè. Ù.Ñàðàáñêè.
ìÿê. Öðÿéèíèí ôÿàëèééÿòè äöøìöøäöð. Íÿáçè
// Êå÷ìÿê, ÷ûõìàã, äàõèë îëìàã. ..Àéàãëà-
äöøìöøäöð. // Òÿçéèãè àçàëìàã. Áàðîìåòð äö-
ðûì éàëûí îëäóüóíà ýþðÿ, éîëóí êÿñÿêëÿðè
øöð. Ãàí òÿçéèãè äöøìöøäöð. // Óúóçëàøìàã,
ìÿíè èíúèòäè âÿ ìÿí äÿ öñò òÿðÿôäÿ òàïäàí-
àøàüû åíìÿê. Ãèéìÿòëÿð àøàüû äöøìöøäöð.
ìàìûø áèð úûüûðà äöøäöì. À.Äèâàíáÿéîüëó.
Áèðæàäà àêñèéàëàð äöøäö. // Þç ãèéìÿòèíè,
12. Áàøëàìàã, éåòèøìÿê, ýÿëèá ÷àòìàã.
ÿùÿìèééÿòèíè, äÿéÿðèíè, åòèáàðûíû èòèðìÿê,
Ñîéóãëàð äöøäö. Èñòèëÿð äöøäö. Ñÿðèíëÿð äöø-
àë÷àëìàã. Êîëëåêòèâèí íÿçÿðèíäÿí äöøìÿê.
äö. Ãûø äöøäö. Àõøàì (ãàðàíëûã) äöø-
18. Èòèðìÿê, ãåéá åòìÿê, ìÿùðóì îëìàã.
ìÿê – ùàâà ãàðàëìàã, ãàðàëìàüà áàøëàìàã.
Ùþðìÿòäÿí äöøìÿê. Ýþçÿëëèêäÿí (òÿðàâÿò-
..Àõøàì äöøäö, éåðÿ ãàðàíëûã ÷þêäö.
äÿí) äöøìÿê. – Åé áöðúè-ñÿëòÿíÿò ìàùè-ÿí-
À.Äèâàíáÿéîüëó. Åëÿ ãàðàíëûã äöøìöøäö êè,
âÿðè; Äöøìÿéÿñÿí, ýþðöì, çèéàäÿí ñÿíè.
ýþç ýþçö ýþðìöðäö. ×îìàüû ýþòöðöá éå-
Ã.Çàêèð. ×þëëÿðäÿêè éàøûë ÿêèíëÿð ëàçûìûíúà
ðèìäÿí ñû÷ðàäûì. À.Øàèã. Àõøàì ãàðàíëûüû
áîé àòìàäàí òÿðàâÿòäÿí äöøöðäö. Ñ.Ùöñåéí.
äöøÿíäÿ ãîéóíóí ñàëëàíàðàã ÷þëäÿí ãàéûò-
Îíëàð èëÿ òåç-òåç âóðóøìàñàã áèç; Äàâà âÿð-
ìàñû öðÿéèíè à÷àí óíóäóëìàç áèð ìÿíçÿðÿ
äèøèíäÿí äöøÿðèê òÿìèç. Ù.Ê.Ñàíûëû. // Áèð
îëäó. Ì.Èáðàùèìîâ.
ùèññèí êå÷èá ýåòäèéèíè, éîõ îëìàñûíû áèëäèðèð.
13. Áàø âåðìÿê, áàøëàìàã, ãîïìàã. Äàâà
Ùÿâÿñäÿí äöøìÿê. Êþíöëäÿí äöøìÿê. – Ìÿí
äöøìÿê. Ãàðûøûãëûã äöøìÿê. Ãà÷ùàãà÷
þçöì äÿ çèéàôÿòÿ ýåòìÿê ùÿâÿñèíäÿí äöø-
äöøäö. Ñÿñ-êöé äöøìÿê. ×àõíàøìà äöøìÿê.
ìöøäöì. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. // Ìÿùðóì îëìàã,
– Áèð íå÷ÿ âàõò êÿíäÿ áþéöê íèçàìñûçëûã äöø-
ìöøäö. Í.Íÿðèìàíîâ. Óçóí ìöáàùèñÿ âÿ
ÿëèíäÿí ÷ûõìàã. [Ìöãèì áÿé] äöíÿí ïðèñ-
äåéèøìÿ äöøäö. Ìèð Úÿëàë. Äåéÿñÿí, éåíÿ
òàâëûã ðöòáÿñèíäÿí äöøÿíäÿ äàéàíà áèëìèðäè,
ýÿëùàýÿë äöøäö.. Ñ.Ðÿùìàí. Ñÿìàäà, òîð-
áÿñ áó ýöí ãÿçà ðÿèñëèéèíäÿí äöøñÿ íåúÿ äà-
ïàãäà äöøöð ãûðùàãûð; Éåðäÿí àëîâ éàüûð,
éàíàúàãäû?! Ñ.Ðÿùèìîâ.
ýþéäÿí îä éàüûð. Ì.Ðàùèì. // Áàø âåðèá éà-
19. Éîðüóíëóãäàí, ñîéóãäàí âÿ ñ.-äÿí
éûëìàã. Àçàð äöøìÿê. – Áèð ìöñÿëìàí êÿí-
êåéèìÿê, öçöëìÿê, òàáñûç îëìàã, òàãÿòèíè
äèíÿ, ìöñÿëìàí ìÿùÿëëÿñèíÿ ÷è÷ÿê êèìè
èòèðìÿê. Ñîéóãäàí áàðìàãëàðûì äöøäö.
ìöàëèúÿñè àñàí áèð óøàã íàõîøëóüó äöøÿíäÿ
– [Ìàùìóä:] Áàëòà âóðìàãäàí ãîëëàðûì
éàçûã óøàãëàð áèð-áèð áàøëàéûðäûëàð ãûðûëìà-
äöøäö, ÿëëÿðèì ñóëóã-ñóëóã ãàáàð îëäó.
üà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. [Ö÷öíúö êÿíäëè:]
ß.Ùàãâåðäèéåâ.
Áèð ö÷ èë áóíäàí èðÿëè êÿíäÿ “õàëéàð” íà-
20. Òÿñàäöô åòìÿê, òÿñàäöô îëìàã, ðàñò
õîøëóüó äöøìöø èäè. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ýÿëìÿê, âàãå îëìàã. Éîëóì äöøäö, ýÿëäèì.
14. Áàøëàìàã, øöðó åòìÿê, ýèðèøìÿê, èãäàì
Êèòàá äöøäö, àëäûì. – Áàáà, áó ýöí áèçèì õà-
åòìÿê. Ïûðïûç Ñîíà ÷ÿïèê ÷àëûð, Ìîëëà Àááàñ
íÿìèçäÿ íàäèð áèð èòòèôàã äöøäö. Ì.Ñ.Îðäó-
äöøöð îéíàìàüà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
áàäè. [Àéäÿìèð:] Ìÿí áèð èøÿ ìèí áèð àäàì
15. Áÿðãÿðàð îëìàã, ìåéäàíà ýÿëìÿê,
ãàðûøäûðìàã èñòÿìèðÿì, èøäè äöøäö, âóðóøäóã.
îëìàã. Ñàêèòëèê äöøìÿê. – [ßìè:] Àíúàã áèð
Ú.Úàááàðëû. // Êå÷ìÿê, òÿñàäöô åòìÿê.
àç ñÿáèð ëàçûìäûð. Èøëÿð ùàìûñû äöçÿëÿð, áà-
21. Áÿõòèíÿ ÷ûõìàã, ïàéûíà ÷ûõìàã, ãèñ-
ðûøûã äöøÿð. Í.Íÿðèìàíîâ.
ìÿòè îëìàã. Óäóø 35 íþìðÿëè áèëåòÿ äöøäö.
16. ×àòìàã, éåòèøìÿê. Áèð àçäàí [Ðöñòÿì]
Ìöêàôàò êèìÿ äöøäö? Ïöøê àòàã, êèìÿ äö-
äÿðÿíèí è÷èíÿ äöøäö. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ìÿíèì
øÿðñÿ, î ýåòñèí.
725
ÄÖØÌßÊ
ÄÖØÌßÊ
22. ×àòìàã, éåòèøìÿê, éàõóä ÷àòìàëû, éå-
Êö÷ÿëÿðÿ äöøìÿê. ×þëëÿðÿ äöøìÿê. – [Êÿ-
òèøìÿëè îëìàã. Àäàì áàøûíà íå÷ÿ äöøöð?
ðÿì:] Îëäóì õÿðàáàòè, äöøäöì ñÿùðàéà;
Ùÿðÿéÿ ö÷ ìàíàò äöøöð. – Íóðÿääèí þç-þçö-
Õÿðàáàò ÿùëèíÿ éîë íÿéÿ ëàçûì? “ßñëè âÿ Êÿ-
íÿ äåéèð: – Äåìÿê êè, ìÿí þëñÿì, ìàëûì
ðÿì”. Ñÿáð åéëÿìÿäè áó äÿðäö-äàüÿ; Ãàò-
Ýöëïÿðèéÿ äöøÿñèäèð... Áó ñàäÿ ôèêðè ìÿí èí-
ëàíìàäû, äöøäö äàøÿ-äàüÿ. Ôöçóëè. Áó áàü-
äèéÿ êèìè íèéÿ àíëàìàìûøàì? Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
äà áèç îë ýöëè-ðÿíàäàí óñàíäûã; Äèâàíÿ îëóá
23. Õåéðè îëìàã, õåéèð âåðìÿê, ôàéäàñû
äàìÿíè-ñÿùðàëàðà äöøäöê. Ñ.ß.Øèðâàíè.
îëìàã, êþìÿéè îëìàã, éàõøû òÿñèð åòìÿê,
29. Áó âÿ éà äèýÿð áèð ùèññÿ ãàïûëìàã,
éàðàìàã. Áó äÿðìàí ìÿíÿ äöøìöð. Äÿíèç
îíóí ùÿâÿñèíäÿ îëìàã, áèð øåéèí õÿéàëûíäà
ùàâàñû õÿñòÿéÿ éàõøû äöøöð. Îðàíûí ñóéó áèçÿ
îëìàã. Íèééÿòÿ äöøìÿê. Ùÿâÿñÿ äöøìÿê.
äöøìÿäè. Îðäóäà õèäìÿò åòìÿê îíà äöøäö.
Åøãÿ äöøìÿê (àøèã îëìàã, âóðóëìàã). – [Êÿ-
– Äöøìÿäèìè î ðóù à÷àí, úàíâåðèúè ùàâà
ðÿì:] Ãöðáÿò åëäÿ ìÿëóë, ìÿùçóí ãàëìûøàì;
ñÿíÿ? ß.Íÿçìè. // Õîøáÿõòëèê, ðèôàù ýÿòèð-
Åøãèíÿ äöøÿëè Ìÿúíóí îëìóøàì. “ßñëè âÿ
ìÿê, øöêöìëö îëìàã. Îðàéà ýåòìÿê ìÿíÿ
Êÿðÿì”. Äöøäö éåíÿ äÿëè êþíöë ýþçëÿðèíèí
äöøìÿäè.
õÿéàëèíÿ. Íÿñèìè. Íÿáè íþêÿð÷èëèéèí “ëÿççÿ-
24. Óéüóí îëìàã, óéìàã, ìöíàñèá îëìàã,
òèíè” ýþðäöéö ö÷öí ðÿíúáÿðëèê åòìÿê ôèêðèíÿ
óéüóí ýÿëìÿê, äöç ýÿëìÿê, éàðàøìàã. À÷àð
äöøöð. “Ãà÷àã Íÿáè”. Íå÷ÿ èëäèð êè, [Ìÿùÿì-
ãûôûëà äöøìöð. // Òóòìàã, éàðàøìàã, óéóøìàã.
ìÿäùÿñÿí ÿìè] äÿ þìðöíöí ñîíóíäà Êÿð-
[Ìàéàíûí] áàøûíäà ïàëòîñóíóí ðÿíýèíÿ äöøÿí
áÿëà çèéàðÿòè ãÿñäèíÿ äöøöá. Ì.Èáðàùèìîâ.
èïÿê éàéëûã âàðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
30. Ãàáàüûíúà, äàëûíúà, éà éàíûíúà ýåò-
25. Ñàéûëìàã, îëìàã, ìöíàñèá îëìàã.
ìÿê, ãîøìàã. Ãàáàüà äöø, éîë ýþñòÿð. Èðÿëè
Ìÿíèì äåìÿéèì ïèñ äöøÿð. Áó, ùå÷ éàõøû
äöøìÿê. Äàëûíúà äöøìÿê (èçëÿìÿê, òÿãèá åò-
äöøìÿäè. – Ìÿíèì ÿðèçÿ âåðìÿéèì éàõøû
ìÿê). Éàíûíà äöøìÿê (éàíûíúà ýåòìÿê).
äöøìÿç. ß.Ñàäûã.
– [Ðÿñóë:] Äöø ãàáàüûìûçà, áèçè àïàðýèëÿí
26. Àèä îëìàã, öçÿðèíäÿ éöê îëìàã, éöê-
ãÿùâÿõàíàéà. “Àøûã Ãÿðèá”. Ïèøõèäìÿòáàøû
ëÿíìÿê, öçÿðèíäÿ ãàëìàã. Öçÿðèíÿ ìÿñóëèé-
âÿ Õàúÿ Ìöáàðÿê äöøäöëÿð ãàáàüà, áèð-áèð
éÿò äöøìÿê. Áöòöí ãàéüû îíóí öçÿðèíÿ äöø-
ÿíäÿðóí îòàãëàðûíû ýþñòÿðìÿéÿ øöðó åòäèëÿð.
ìöøäöð. Èøèí ÷ÿòèíëèéè áèçèì öçÿðèìèçÿ äöøÿ-
Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. [Ôÿðùàä] òåç äóðóá þçöíö
úÿêäèð.
áóëâàðà ñàëûð, ýàù î ãûçûí, ýàù áó ãûçûí äà-
27. Ùÿð ùàíñû áèð âÿçèééÿò, øÿðàèò âÿ ñ.
ëûíúà äöøöðäö. Ú.Úàááàðëû. [Áÿáèð áÿé:] Áÿñ
è÷ÿðèñèíäÿ îëìàã; óüðàìàã, äö÷àð îëìàã,
[Ãóìðó] ìÿíè ãîéóá, éàìàúûí ðÿíúáÿðèíèí
ýèðèôòàð îëìàã. Áÿëàéà äöøìÿê. Ôÿëàêÿòÿ
äàëûíúà íèéÿ äöøñöí? Ìèð Úÿëàë.
äöøìÿê. Ãàðàíëûüà äöøìÿê. Ñîéóüà äöøìÿê.
31. Áèð øåé ö÷öí ùÿäÿô îëìàã (áó ìÿíàäà
Êöëÿéÿ äöøìÿê. Õÿñòÿëèéÿ äöøìÿê. – [ßëÿê-
àäÿòÿí òÿðêèá ùàëûíäà èøëÿíèð). Ãûç ãàéûí-
áÿð:] ..Ùÿð êèì áó àðâàäûí öçöíÿ áàõñà, ñèëë
ãóäàíûí, ãàéûíàòàíûí, áàëäûçûí, ãàéûíàíà-
àçàðûíà äöøÿð. Í.Âÿçèðîâ. ..×ûõûëìàç áèð
íûí ùþêìöíÿ ÿñèð îëàð, îíëàðûí äåäè-ãîäó-
ó÷óðóìà äöøäöéöíö àíëàäûãúà äÿðä [Ñÿðèé-
ñóíà äöøÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
éÿíèí] öðÿéèíè ñûõûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ. Àéðû
32. Êå÷ìÿê. Áèð ÿëèìÿ äöøÿéäè... – Áè÷àðÿ
äöøìÿê, àðàëû äöøìÿê, óçàã äöøìÿê
èíñàíëàð áèð ñåéäè-ìÿçëóì âÿ ãàôèë äåéèëëÿð-
– óçàãëàøìàã, áèð-áèðèíè ýþðìÿìÿê, ÿëàãÿíè
ìè êè, àíàäàí îëàí ýöíäÿí òÿáèÿò ñÿééàäûíûí
èòèðìÿê. Òàêè ñÿíäÿí äöøÿëè àéðó, ÿéà ðóùè-
÷ÿíýèíÿ äöøöð, áèð äÿ äöíéàíû òÿðê åòìÿêëÿ
ðÿâàí; Ýþçöìöí éàøû ìÿíèì ãÿòðåéè-áàðàí
îíäàí õèëàñ îëóðëàð? Ú.Úàááàðëû.
êèìèäèð. Õÿòàéè. Íåúÿ àüëàìàéûì ìÿí, àüëà-
33. ìÿú. Þçöíÿ ôèêèð âåðìÿéÿðÿê, ñèìàúà
ìàçìû; Áèð êÿñ êè éàðûíäàí óçàüà äöøÿð?
âÿ ìÿíÿí àúûíàúàãëû, äöøêöí áèð ùàë àëìàã.
Ã.Çàêèð. // Áèð ùàë àëìàã, áèð øÿêèë àëìàã.
Àõûð çàìàíëàð î, ÷îõ äöøìöøäöð. // Úèñìÿí
×èìÿíëÿðèí áÿäÿíëÿðè èñòèäÿí ìèñ ðÿíýèíÿ
çÿèôëÿìÿê, àðûãëàìàã; ãîúàëìàã. Àòàí íå-
äöøìöøäö.
úÿäèð? ×îõ äöøìÿéèá êè? È.ßôÿíäèéåâ.
28. Àâàðà-ñÿðýÿðäàí äîëàøìàã, ýÿçìÿê
34. Âàãå îëìàã, éåðëÿøìÿê. Êÿíä éîëóí
(áó ìÿíàäà àäÿòÿí òÿðêèá ùàëûíäà èøëÿíèð).
ñàü òÿðÿôèíÿ äöøöð. Äöç áàõàíäà êëóá ñîë òÿ-
726
ÄÖØÌßÊ
ÄÖØÌßÍ
ðÿôÿ äöøöð. Àðàäà áèð äàü äöøöá. – Ùÿð èë áó
äÿí äöøìÿê (á à õ ÿë), áÿðêÿ äöøìÿê (á à õ
çàìàí éîëóí ÿòÿêëÿðèíÿ ãÿäÿð ÷àäûðëàð, îáà-
áÿðê), ÿë-àéàüà äöøìÿê (á à õ ÿë-àéàã).
ëàð äöøÿðìèø. Ìèð Úÿëàë.
◊ Äöøÿð-äöøìÿçè îëàð – íÿòèúÿñè, àãèáÿòè
35. ßìÿëÿ ýÿëìÿê, äöçÿëìÿê, ñàëûíìàã.
áÿëëè îëìàéàí, éàõóä øöáùÿëè îëàí øåé ùàã-
Ìåøÿäÿí úûüûð äöøöáäöð.
ãûíäà.
36. Ñàòàøìàã, äÿéìÿê, ýþðìÿê. Ýþçö
ÄÖØÌßËÈ ñèô. Äöøìÿéÿ, äöøìÿê (7-úè
ãàðøûäàêû àäàìà äöøÿíäÿ äóðóõäó.
ìÿíàäà) ö÷öí éàðàðëû (ìöíàñèá) îëàí. Äöø-
37. Éàéûëìàã, åøèäèëìÿê. Êÿíäÿ êöé äöø-
ìÿëè éåð. – [Êÿðáÿëàéû Õóäàâåðäè:] Áóðàäà
äö. Áåëÿ øàéèÿ äöøöá êè... – Íàüàðà-çóðíà
áèð äöøìÿëè êàðâàíñàðà éîõäóðìó? ß.Ùàã-
ñÿñè åíñèç ÷àéûí êÿíàðûíäàí óúàëûá ãàëõàí
âåðäèéåâ.
ñûëäûðûì ãàéàéà äöøöá .. éàòìûøëàðû äà îéàò-
ÄÖØÌßÍ èñ. [ôàðñ.] 1. Áèðèíÿ ãàðøû ÿäà-
ìàã èñòÿéèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí. Øÿùÿðÿ áþéöê
âÿò, äöøìÿí÷èëèê áÿñëÿéÿí âÿ îíóíëà ìöáà-
áèð ñÿñ äöøäö. Ñ.Ðÿùìàí.
ðèçÿ àïàðàí, ÷ÿêèøÿí øÿõñ. Îíóí äöøìÿíè
38. Áèðèíúè äÿôÿ éåì éåìÿéÿ áàøëàìàã.
âàð. – Åé ìÿù, ìÿíèìëÿ äóñòëÿðèì äöøìÿí
Ãóçó îòà äöøöá.
åéëÿäèí; Äöøìÿí ùÿì åéëÿìÿç áó èøè, êèì
39. Äöøäöêúÿ øÿêëèíäÿ – òÿñàäöô åòäèêúÿ,
ñÿí åéëÿäèí. Ôöçóëè. [Èççÿò:] Äöøìÿí ùÿð íÿ
ðàñò ýÿëäèêúÿ. Áèçÿ ëàçûì îëàí øåéëÿðè äöøäöê-
ãÿäÿð àúèç îëñà äà; Ìÿüðóð îëóá, êè÷èê ñàí-
úÿ îíäàí-áóíäàí âÿ áèð ïàðàñûíû ïóë èëÿ Ãóáà
ìà äöíéàäà. Ù.Úàâèä. // Áèðèíÿ ïèñëèê åò-
ìåéäàíûíäàí àëäûã. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ìÿê, çÿðÿð âóðìàã èñòÿéÿí, áèðèíèí ïèñëèéèíè
40. Äöøÿíäÿ øÿêëèíäÿ – âàõò, ôöðñÿò, èì-
èñòÿéÿí àäàì; ÿäàâÿòêàð, ÿëåéùäàð. Äöø-
êàí îëàíäà, òÿñàäöô ýÿòèðÿíäÿ, éåðè ýÿëäèê-
ìÿíèí òèêÿñèíäÿí äîñòóí ñèëëÿñè éàõøûäûð.
úÿ, àðàáèð, àðà-ñûðà, áÿçÿí, ýàù-ýàù. Äöøÿí-
(Àòà. ñþçö). Ùàúû ßáöëÿçèì äöðöñò ãóëàã
äÿ áèð áèçÿ äÿ ýÿë. – Äöøÿíäÿ ýàù-ýàù ñÿ-
âåðÿíäÿí ñîíðà äåäè: – Êèøè, ìÿýÿð ñÿí þç
ðÿôðàç åéëÿ; Ñàô óíóòìà áó Çàêèðè, ìöðâÿòäè.
ãûçûíûí äöøìÿíèñÿí? ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Áÿù-
Ã.Çàêèð. Ùÿð êàüûçûí áèðèíÿ ìÿøÿäè èêè ãÿïèê,
ðàì:] Àòà þç îüëóíà îëàðìû äöøìÿí? À.Øàèã.
ö÷ ãÿïèê, éà äöøÿíäÿ áèð øàùû àëûð. Ú.Ìÿì-
Äöøìÿí ýþçö èëÿ áàõìàã – þçöíÿ äöø-
ìÿäãóëóçàäÿ. [Äÿðâèø:] Ìÿí äÿ äöøÿíäÿ áèð
ìÿí ùåñàá åòìÿê. Äîüðóñó, èêè ìÿùÿëëÿ àòà-
ñèçèí éàíûíûçà ýÿëèá, êå÷ìèø ìàúÿðàëàðäàí
áàáàäàí áèð-áèðèíÿ äöøìÿí ýþçö èëÿ áàõûð-
íàüûë åäÿðÿì. ß.Ùàãâåðäèéåâ. [Íàäèð] Ìÿñ-
äû. Í.Íÿðèìàíîâ. Äöøìÿí êÿñèëìÿê – äöø-
òàí áÿéèí êö÷ÿñèíäÿí êå÷ìÿçäè âÿ äöøÿíäÿ
ìÿí îëìàã. Ãîðãóä ãàíû àõäû äàìàðûìûç-
Çåéíÿáè éàëíûç àðàáèð êÿíäèí êÿíàðûíäà âÿ
äàí, Þçöìöç Ãîðãóäà äöøìÿí êÿñèëäèê.
éà áóëàã áàøûíäà ýþðÿðäè. Á.Òàëûáëû.
Á.Âàùàáçàäÿ. Öëêÿðè ýþçö òÿê èñòÿäèéèíäÿí;
41. Äöøñÿ øÿêëèíäÿ – òÿñàäöô åòñÿ, ðàñò
Äöøìÿí êÿñèëìÿäè î, ßìèðõàíà... Ñ.Âóðüóí.
ýÿëñÿ, èìêàí îëñà. Äöøñÿ, ìÿíÿ äÿ àë. –
Áó ãÿäÿð àúýþçëöêëÿ òîïëàäûüû áó ñÿðâÿò; Èíäè
[ßùìÿä] úûüûðëà äàðûëûüà äîüðó ýåäèð, ðàñ-
äöøìÿí êÿñèëìèø, åäèðäè îíà íèôðÿò. Í.Ðÿôè-
òûíà äöøñÿ, Êöðöí î öçöíäÿí ó÷óá äÿíëÿí-
áÿéëè.
ìÿéÿ ýÿëÿí ãûðãîâóëëàðäàí áèðèíè âóðìàã
2. Ìöùàðèáÿäÿ ÿêñ úÿáùÿäÿ âóðóøàí àäàì,
èñòÿéèðäè. È.Øûõëû.
äþâëÿò âÿ ñ.; éàüû. Äöøìÿíè äàðìàäàüûí
42. Íÿ äöøöá, íÿ äöøöá êè øÿêëèíäÿ – íÿ
åòìÿê. Äöøìÿíè ìÿüëóá åòìÿê. Äöøìÿíÿ àòÿø!
äÿõëè âàð, íÿ àèäèééÿòè âàð, íÿ ìöíàñèáÿòè
– Ãî÷ Êîðîüëó ãîíàð îëñà éÿùÿðÿ; Éàüû
âàð, ñÿáÿá íÿäèð (êè), íÿ ñÿáÿáÿ (ýþðÿ), íÿ
äöøìÿíëÿðè ñàëàð ãÿùÿðÿ. “Êîðîüëó”. Áàëà-
èøèíÿ ýÿðÿê, äÿõëè éîõäóð, àèäèééÿòè éîõäóð.
úà óøàãëàðûí äöøìÿí ãàáàüûíà Ãóðàí ýþòö-
Ñÿíÿ íÿ äöøöá... Îíà íÿ äöøöá... – [Úÿìèë:]
ðöá ÷ûõìàãëàðû, ýÿëÿúÿê ö÷öí áèð òàðèõäèð.
Àõû ìÿíÿ äåéÿí ýÿðÿê, ñÿíÿ íÿ äöøöá êè, íà-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äöøìÿí áöòöí úÿáùÿ
øöêöð àäàìà éàõøûëûã åäèðñÿí? Ì.Ùöñåéí.
áîéó ðèúÿò åäèðäè. Ì.Ùöñåéí.
43. Áèð ÷îõ èñèìëÿðÿ ãîøóëàðàã, ìöõòÿëèô
3. Çÿðÿð ýÿòèðÿí, çÿðÿðëè îëàí øåé ùàããûíäà.
èôàäÿëÿð äöçÿëäèëèð: ìÿñ.: ýþçö äöøìÿê
Õàòèðúÿìëèê áèçèì ÿí áþéöê äöøìÿíëÿðèìèç-
(á à õ ýþç), öðÿéè äöøìÿê (á à õ öðÿê), ÿë-
äÿíäèð. – Äèëèì þçöìÿ äöøìÿíäèð. (Ìÿñÿë).
727
ÄÖØÌßÍÀÍß
ÄÖØÖÍÚßÑÈÇ
4. Éàðûøäà, îéóíäà, ìöáàùèñÿäÿ èøòèðàê
ÄÖØÖÌÑÖÇ ñèô. Äöøöìö îëìàéàí, óé-
åäÿí ãàðøû òÿðÿô. Äöøìÿí øàùûíû ìàò åòìÿê
üóíñóç, ìöíàñèáñèç, éàðàøûãñûç.
(øàùìàòäà).
ÄÖØÖÌÑÖÇËÖÊ èñ. Äöøöìñöç øåéèí ùàëû;
ÄÖØÌßÍÀÍß çÿðô âÿ ñèô. [ôàðñ.] Äöø-
óéüóíñóçëóã, ìöíàñèáñèçëèê, éàðàøûãñûçëûã.
ìÿíúÿñèíÿ. Ýÿòèðèëÿí õÿáÿðëÿðèí ÿñàñûíû
ÄÖØÖÍÚß èñ. 1. Õÿéàë, ôèêèð. Äöøöíúÿëÿ-
Ôÿõðÿääèíèí ßìèðÿ ãàðøû ùàçûðëàäûüû äöø-
ðÿ äàëìàã. – Ïîëàä ãÿðã îëàðàã äöøöíúÿ-
ìÿíàíÿ ùÿðÿêÿò òÿøêèë åäèðäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ëÿðÿ; ßëâèäà åëÿäè èëê ìÿùÿááÿòÿ. Ì.Ðàùèì.
ÄÖØÌßÍÚß(ÑÈÍß) çÿðô Äöøìÿí êèìè,
// Ôèêðÿ, õÿéàëà ýÿëÿí øåéëÿð; õÿéàëàò. Äö-
äöøìÿíÿ ãàðøû îëäóüó êèìè. Äöøìÿíúÿñèíÿ
øöíúÿëÿðèíäÿí àéðûëà áèëìèð. – Ìÿí áåëÿ àúû
ìöíàñèáÿò. Äöøìÿíúÿñèíÿ ùÿðÿêÿò. – [Ãÿòè-
äöøöíúÿëÿð è÷èíäÿ îëäóüóì ùàëäà, áèðäÿí
áÿ:] Îíóí [Àòàáÿéèí] ãîíøó ùþêóìÿòëÿðëÿ
Õÿäèúÿýèëäÿí áèð àüëàøìà ñÿñè ãîïäó.
îëàí ðÿôòàðû îëäóãúà äöøìÿíúÿñèíÿäèð.
Ñ.Ùöñåéí. Ïîëàäçàäÿ àéàüà äóðäóãäà
Ì.Îðäóáàäè.
Ãöäðÿòîâ ñàíêè äàõèëÿí ñèëêèíèá äöøöíúÿëÿð-
ÄÖØÌßÍ×ÈËÈÊ á à õ äöøìÿíëèê. ..Ãà-
äÿí àçàä îëäó. ß.Âÿëèéåâ. Ìÿñìÿ õàëà äö-
ðàúà ãûçûí íÿ ãÿäÿð Àüúà õàíûìà öðÿéè éà-
øöíúÿäÿí àéûëäû. Ñ.Ðÿùìàí.
íûá éàçûüû ýÿëäèñÿ, áèð î ãÿäÿð äÿ ìöðÿááè-
2. Äöøöíìÿ íÿòèúÿñèíäÿ ùàñèë îëàí ãÿíà-
éÿéÿ äöøìÿí÷èëèéè àðòäû. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ. [Ñÿ-
ÿò; àíëàã, øöóð, äÿððàêÿ. Ñèéàñè äöøöíúÿíèí
ôÿð áÿé:] ×îõ ìöáàðÿê, ÷îõ øàäàì êè, ìà-
àðòìàñû. – Äöøöíúÿëÿð éåíè, äóéüóëàð éåíè;
ùàëûìûçûí ðÿùáÿðëÿðè áóíäàí ñîíðà äàùà
Äÿéèøìèø äöíéàíûí ñþùáÿòè, ñàçû. Ñ.Âóðüóí.
Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ õàëãûí ùÿéàò âÿ äö-
äöøìÿí÷èëèê åòìÿéèá, ìÿùÿááÿò âÿ ñåâýè èëÿ
øöíúÿñèíäÿêè áöòöí ìÿíôè úÿùÿòëÿðè òÿíãèä
éàøàéàúàãëàð. Á.Òàëûáëû. Ãîùóìëóã äöøìÿí-
åäèðäè. Ì.Èáðàùèìîâ. // Àüûë, êàìàë, ãàíàúàã,
÷èëèéÿ âÿ ÿäàâÿòÿ ÷åâðèëÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè.
ìÿðèôÿò. Äöøöíúÿñèíè èòèðìÿê. – Äöøöíúÿ,
ÄÖØÌßÍËÈÊ èñ. Äöøìÿíúÿñèíÿ ìöíàñè-
òÿðáèéÿ, çÿêà çèíÿòè; Áóäóð ãàäûíëûüûí, ìÿí-
áÿò âÿ ùÿðÿêÿò; ÿäàâÿò. Äöøìÿíëèê åòìÿê.
úÿ, ãèéìÿòè. Ñ.Âóðüóí.
– Éåðèøèíäÿí åëÿ áèëäèì ñÿðñàíäûð; Äîñòëó-
ÄÖØÖÍÚßËÈ ñèô. 1. Äöøöíúÿñè îëàí, àüûë-
üóíàí äöøìÿíëèéè áèðäÿíäèð. “Êîðîüëó”.
ëû, øöóðëó, àíëàãëû, ãàíàúàãëû, äÿððàêÿëè, ìÿ-
[Áöëÿíä] äöíÿíêè äöøìÿíëèéÿ èíàíìàéûðäû.
ðèôÿòëè, ôÿðàñÿòëè. Äöøöíúÿëè óøàã. – ..Ñèçèí
ß.ßáöëùÿñÿí.
Ãÿòèáÿ èëÿ îëàí ðÿôòàðûíûç äöøöíúÿëè áèð ùþêì-
ÄÖØÖÊ ñèô. 1. Âàõòûíäàí ÿââÿë äîüóëìóø,
äàðûí ðÿôòàðû äåéèëäè. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Àëíû
éàðûì÷ûã. Äöøöê óøàã. // èñ. Âàõòûíäàí ÿâ-
äöøöíúÿëè, ãîëëàðû ñàðãûã, Éåòèì áàõûøëàðëà
âÿë äîüóëàí óøàã. Éåääèàéëûã äöøöê.
áîéíóíó áóðìóø. Ì.Ìöøôèã. // Çÿðô ìÿíà-
2. Àøàüûéà äöøìöø, ñàëëàíìûø, äöøìöø.
ñûíäà. Ìàðàë áöëáöë íÿüìÿëÿðèíè äèíëÿéÿðÿê
3. ìÿú. Àë÷àã, äÿéÿðñèç, ãöñóðëó, áè÷èì-
ìÿùçóí âÿ äöøöíúÿëè áèð ùàëäà .. ýåäèð.
ñèç, éþíäÿìñèç, íþãñàíëû.
Ù.Úàâèä. Òàùèðèí áó úöð äöøöíúÿëè âÿ úèääè
ÄÖØÖÊËÖÊ èñ. 1. Äöøöê øåéèí ùàë âÿ
äàíûøìàüû Ëÿòèôÿíè ñåâèíäèðäè. Ì.Ùöñåéí.
êåéôèééÿòè.
2. Äöøöíìÿ íÿòèúÿñèíäÿ ôèêðÿ äàëìûø, ôè-
2. Äÿéÿðñèçëèê, éþíäÿìñèçëèê, ãöñóðëóëóã.
êèðëè, ãàéüûëû. [Ìèðçÿ ßëèìÿììÿä:] Îòóð,
ÄÖØÖÌ1 èñ. Óéüóíëóã, ìöíàñèáëèê, éàðà-
– äåäè âÿ ãÿëÿìè ãÿëÿìäàíà ãîéàðàã Ñÿôÿðè
øûã. Áó ðÿíýèí äöøöìö éîõäóð.
äöøöíúÿëè íÿçÿðëÿ ñöçäö. ×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÄÖØÖÌ2: ñÿñ äöøöìö – äèë÷èëèêäÿ: èêèíúè
Äöøöíúÿëè ýþçëÿðèíäÿ áèð òÿáÿññöì äóéóðàì
ñþç ñàèòëÿ áàøëàíäûãäà áèðèíúè ñþçöí àõûðûí-
ìÿí; Áÿëëèäèð êè, áèð ìöæäÿäèð î, ýÿëÿúÿê íÿ-
äàêû ñàèòèí äöøìÿñè ùàäèñÿñè; ìÿñ.: ÿëèà÷ûã
ñèëëÿðäÿí. Ì.Äèëáàçè. Íÿðýèç áó ýöí ñàêèò âÿ
– ÿëà÷ûã, ßëè ßêáÿð – ßëÿêáÿð.
äöøöíúÿëè èäè. ß.Âÿëèéåâ.
ÄÖØÖÌËÖ ñèô. Äöøöìö îëàí, óéüóí, ìö-
ÄÖØÖÍÚßËÈËÈÊ èñ. Øöóðëóëóã, àíëàãëû-
íàñèá, éàðàøûãëû. Äöøöìëö ùþðýö. Äöøöìëö
ëûã, äÿððàêÿëèëèê, ôÿðàñÿòëèëèê, ìÿðèôÿòëèëèê.
éàçû.
ÄÖØÖÍÚßÑÈÇ ñèô. 1. Äöøöíúÿñè, øöóðó îë-
ÄÖØÖÌËÖËÖÊ èñ. Äöøöìëö øåéèí ùàëû;
ìàéàí, éà ÷àòìàéàí; øöóðñóç, äÿððàêÿñèç,
óéüóíëóã, ìöíàñèáëèê, éàðàøûãëûã.
àíëàãñûç, ôÿðàñÿòñèç. Äöøöíúÿñèç àäàì.
728
ÄÖØÖÍÚßÑÈÇËÈÊ
ÄÖØÖÐÌßÊ
2. Àüûëñûç, àüëà óéìàéàí, àüëà çèää. Äö-
Ôÿðìàíûí äöøöíäöéö êèìè îëìàäû. ß.Ñàäûã.
øöíúÿñèç ùÿðÿêÿò (èø).
// Éàäà ñàëìàã, ôèêðèíÿ ýÿòèðìÿê, õàòèðèíÿ
ÄÖØÖÍÚßÑÈÇËÈÊ èñ. 1. Äöøöíúÿíèí îë-
ýÿòèðìÿê. Áó ñààò ùÿëÿ ñÿíè äöøöíöðäöì.
ìàäûüû ùàë, äöøöíúÿ éîõëóüó; øöóðñóçëóã,
Áèð øåé äöøöíäöì. – [ßáäöëÿëè áÿé:] Äîü-
àíëàãñûçëûã, äÿððàêÿñèçëèê, ôÿðàñÿòñèçëèê.
ðóäóð, ìÿí äÿ îíó äöøöíöðäöì. Ú.Úàááàðëû.
2. Äöøöíúÿñèç, àüûëñûç èø; àüëà, øöóðà óé-
Éàçûã áàáàëàðû äöøöíäöêúÿ ìÿí; Àüðûìûø
ìàéàí ùÿðÿêÿò. Çåéíàë, Øÿðèôçàäÿíèí ýþñ-
öðÿéèì áÿëêÿ ìèí êÿðÿ! Ñ.Âóðüóí.
òÿðÿúÿéè éîë èëÿ ýåòìÿéÿ ùàçûð èäè. Åòèðàô
3. Áàøà äöøìÿê, àíëàìàã, äÿðê åòìÿê.
åäèðäè êè, Ìåùðèáàíû áîøàìàãäà äöøöíúÿ-
Ùå÷ áèð øåé äöøöíÿ áèëìÿìÿê. – Áóíó ùÿòòà
ñèçëèê åòìèøäèð. Ñ.Ùöñåéí.
äöøöíöá úöìëÿ ìöñÿëìàí óøàüû; Ùÿð âèëà-
ÄÖØÖÍÄÖÐÌß “Äöøöíäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
éÿòäÿ äåéèðëÿð: Ïà àòîííàí, þëöá ...ÿ!
ÄÖØÖÍÄÖÐÌßÊ èúá. 1. Äöøöíìÿéÿ, ôè-
Ì.ß.Ñàáèð. Øèðçàä äöøöíäö êè, Éàðìÿììÿäè
êèðëÿøìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿê.
áó ãÿäÿð åéáÿúÿð åäÿí ãîðõóäóð. Ì.Èáðà-
2. ßíäèøÿéÿ ñàëìàã, òÿëàøà ñàëìàã, íàðà-
ùèìîâ.
ùàò åòìÿê. Îíóí ñÿùùÿòè áèçè ÷îõ äöøöíäö-
4. Íàðàùàò îëìàã, ÿíäèøÿ åòìÿê, ôèêèð
ðöð. Èøëÿðèí ýåäèøè áèçè äöøöíäöðìÿéÿ áèëìÿç.
÷ÿêìÿê. Õÿñòÿ ÷îõ äöøöíöð. // Ôèêðèíè ÷ÿê-
– Ìÿíè áó òÿñàäöôëÿð î ãÿäÿð äÿ äöøöí-
ìÿê, ùàããûíäà íàðàùàò îëìàã, ãåéäèíÿ ãàë-
äöðìöðäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè. Ìÿøÿäè áÿéèí äÿ-
ìàã. Àíúàã þçöíö äöøöíìÿê. – Þçöíö äöøö-
ëèëëÿðè Ðÿøèä áÿéè õåéëè äöøöíäöðäö...
íöð, þçöíö ùÿð êÿñ; Áó ãîúà äöíéàìûç ùàðà
Ì.Ùöñåéí. Ùÿðäÿí äöøöíäöðöð áó ùÿéàò
ýåäèð áÿñ? Á.Âàùàáçàäÿ.
ìÿíè. Í.Ðÿôèáÿéëè.
ÄÖØÖÍÖËÌß “Äöøöíöëìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÖØÖÍÌß “Äöøöíìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÖØÖÍÖËÌßÊ “Äöøöíìÿê”äÿí ìÿúù.
ÄÖØÖÍÌßÊ ô. 1. Áèð øåéèí ùàããûíäà ôè-
ÄÖØÖÍÖËÌÖØ “Äöøöíöëìÿê”äÿí ô.ñèô.
êèðëÿøìÿê; ôèêèð åòìÿê. Ýÿëÿúÿéèíè äöøöí-
Äöøöíöëìöø ïëàí. Äöøöíöëìöø òÿäáèð.
ìÿê. Ñàáàùû äöøöíìÿê. – Þìðöí âàðëûüûíû
– Ìÿùñÿòè õàíûì çèéàôÿòÿ äàõèë îëàí çàìàí,
èçëÿéÿí øàèð; Áó ýöíÿ äàèð; Íÿ èñÿ äöøöíöð-
âàõò èêÿí äöøöíöëìöø òÿäáèðëÿð òàìàìèëÿ ÿùÿ-
äö ùàìàí ñàëîíäà. Ñ.Âóðüóí. // Ôèêèðëÿøèá
ìèééÿòäÿí äöøäö. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
àðàìàã, ôèêèðëÿøèá òàïìàüà ÷àëûøìàã. Áèð ÷àðÿ
ÄÖØÖÍÖØ èñ. Äöøöíìÿê èøè, äöøöíìÿê
äöøöíìÿê. Ëàçûìè òÿäáèðëÿð äöøöíìÿê. Ìÿ-
òÿðçè; òÿôÿêêöð, ìöëàùèçÿ.
ñÿëÿíèí ùÿëëèíè äöøöíìÿê. // Öìóìèééÿòëÿ,
ÄÖØÖÍÖØÌß “Äöøöíöøìÿê”äÿí ô.èñ.
ôèêèðëÿøìÿê, ýþòöð-ãîé åòìÿê. Áó õöñóñäà
Äþâëÿò çàðàôàòéàíà, êÿíääÿ áèð íå÷ÿ àäàìûí
÷îõ äöøöíìöøöê. ßëè àëíûíäà äöøöíöðäö.
þçö èëÿ ÷îõ áÿðê äöøöíöøìÿñèíäÿí ñþùáÿò
– Äöøöíöðñÿí: èíñàí èíñàíäûð; Áèðè íÿäÿí
ñàëûá äåäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
äîüìà, ìåùðèáàí, ãàéüû÷ÿêÿí; Áèðè ñÿðò, ãû-
ÄÖØÖÍÖØÌßÊ ô. Äöøìÿí îëìàã, êèí âÿ
ëûãñûç, þýåé? Ð.Ðçà. ßçèç áèð ïàïèðîñ éàí-
ÿäàâÿò ñàõëàìàã. [Áàëàõàíûì Äàäàø Ëÿëÿ-
äûðûá äöøöíìÿéÿ áàøëàäû. Ñ.Ðÿùìàí. Èíñàí
øîâäàí ñîðóøäó:] Ñÿí íèéÿ Øèðàñëàíëà äöøö-
äöøöíìÿéÿ òàïìàéûð ìàúàë; Òþêöëöð ìåé-
íöøìöñÿí? Ñ.Ðÿùèìîâ.
äàíà áîìáà äàëáàäàë. Ì.Ðàùèì. Èíäè Êà-
ÄÖØÖÐÄÖËÌß “Äöøöðäöëìÿê”äÿí ô.èñ.
ìàë íÿ åäÿúÿéèíè äåéèë, íåúÿ åäÿúÿéèíè äö-
ÄÖØÖÐÄÖËÌßÊ “Äöøöðòìÿê”äÿí ìÿúù.
øöíöðäö. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Äöøöíöá-
ÄÖØÖÐÌß “Äöøöðìÿê”äÿí ô.èñ.
äàøûíìàã – ôèêèðëÿøìÿê, äöøöíìÿê. [Øåé-
ÄÖØÖÐÌßÊ ô. 1. Áèð øåéè ýþòöðÿðÿê âÿ
äà:] ..Äóéüóñóç áèð ìàêèíà êèìè äöøöíöá-
éà áàøãà âàñèòÿ èëÿ àøàüû åíäèðìÿê, àøàüû
äàøûíìàã, éàçûá-ïîçìàã íå÷èí?! Ù.Úàâèä.
ñàëìàã. Êèòàáëàðû àøàüû äöøöðìÿê ëàçûìäûð.
Îðõàí ÷îõ äöøöíöá-äàøûíäû âÿ àõûðäà èíàí-
– [Ãàäûí:] Éîõ! Éàëâàðûðàì ñÿíÿ! Àìàíäûð!
äûðäû êè, Áÿíþâøÿ ýþðöøÿ ýÿëìÿéÿúÿê.
Áó åâäÿ ìÿíÿ î ãÿíäèëäÿí áàøãà áèð øåé ëà-
È.Ìÿëèêçàäÿ.
çûì äåéèë; ãóðáàíûí îëóì, äå êè, îíó äöøö-
2. Òÿñÿââöð åòìÿê, çÿíí åòìÿê, àüëûíà
ðöá ìÿíÿ âåðñèíëÿð. ß.Ùàãâåðäèéåâ. // Áèð
ýÿòèðìÿê, õÿéàëûíà ýÿòèðìÿê, õÿéàë åòìÿê.
øåéèí öñòöíäÿí ãàëäûðûá éåðÿ ãîéìàã, áèð éåð-
Êèì äöøöíÿ áèëÿð êè... – Ëàêèí ùÿéàòûí ýåäèøè
äÿí äöøìÿñèíÿ êþìÿê åòìÿê. Óøàüû àòäàí
729
ÄÖØÖÐÒÌß
ÄÖÉÌß
äöøöðìÿê. Éöêö ìàøûíäàí äöøöðìÿê.
úÿê; Ìÿíÿ äöøâàðäûð îë, ýÿð ñÿíÿ àñàí ýþ-
– Äÿðáàðè-øàùèíèí ãàïûñûíäà ôÿðìàíëàð Éó-
ðöíöð. Ôöçóëè. Ìöøêöëäö ìÿí êÿíàðà äöøöì
ñèô Ñÿððàúû àòäàí äöøöðäöëÿð. Ì.Ô.Àõóíä-
êóéè-éàðäÿí; Äöøâàðäûð êè, ÿë öçöì îë ýöëö-
çàäÿ. Ãÿðÿíôèë õàëà êå÷ÿí èë òèêäèðäèéè úöúÿ-
çàðäÿí. Õ.Íàòÿâàí. Äöøâàð îëìàã – ÷ÿ-
ýþçö ÷èò äþøëöéö èëÿ éàïûøûá ãàçàíû éåðÿ äö-
òèí îëìàã. Íÿ òÿàìö íÿ ôÿðøö íÿ úàìÿ; Õÿë-
øöðäö. ß.Âÿëèéåâ.
ãÿ äöøâàð îëóá áó ùÿíýàìÿ. Ì.ß.Ñàáèð.
2. Áèëìÿäÿí ÿëèíäÿí áóðàõìàã, ÿëèíäÿí
..Èíñàíûí ãÿäÿðè èëáÿèë àðòäûüûíà, áîø éåðëÿð
ñàëìàã. Ñòÿêàíû ÿëèíäÿí äöøöðöá ñûíäûðäû.
àçàëäûüûíà ýþðÿ, ùåéâàíû ñàõëàìàã ýöí-
// Äöøìÿñèíÿ èìêàí âåðìÿê. Ìåéâÿëÿðè òîð-
ýöíäÿí äöøâàð îëóð. Ù.Çÿðäàáè.
äàí äöøöðÿ-äöøöðÿ (ç.) ýåäèðäè. Áöòöí øåé-
ÄÖÒÀÐ èñ. [ôàðñ.] Òàðà îõøàð èêèñèìëè ìó-
ëÿðèíè éîëäà äöøöðäö. // Áèëìÿäÿí òîõóíàðàã
ñèãè àëÿòè.
äöøìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìàã, ñàëìàã, éûõìàã,
ÄÖÂßË èñ. [ÿð. “äþâëÿò” ñþç. úÿìè] êþùí.
äåâèðìÿê. Äèá÷ÿêëÿðè ïÿíúÿðÿäÿí äöøöðìÿê.
êèò. Äþâëÿòëÿð. Äöâÿëè-ìöÿççèìÿ (êå÷ìèøäÿ
3. ìÿú. Àë÷àëòìàã, åíäèðìÿê, ùþðìÿòñèç
áþéöê äþâëÿòëÿðèí öìóìè àäû).
åòìÿê. Êîëëåêòèâèí ýþçöíäÿí äöøìÿê.
ÄÖÉÄÖ èñ. ìÿù. Áàëòà êöïöíöí àðõàñû.
4. Ñàëìàã, ìÿùðóì åòìÿê, äåâèðìÿê.
Áàëòàíûí äöéäöñö.
Ïàäøàùû òàõòäàí äöøöðäöëÿð. Âÿçèôÿñèíäÿí
ÄÖÉÄÖÐÌß “Äöéäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
äöøöðìÿê. – ..Ùå÷ êÿñ ÷àð èñòèëàñûíûí ÿçÿ-
ÄÖÉÄÖÐÌßÊ “Äöéìÿê”äÿí èúá. Àòûí
ìÿòèíè äöøöðìÿê úöðÿòèíäÿ áóëóíìàäû.
ãóéðóüóíó äöéäöðìÿê.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ÄÖÉß èñ. Èíÿéèí, úàìûøûí, úåéðàíûí, ìà-
5. Äÿðìÿê. Àäàì âàð, äîëàíàð ñÿùðàíû,
ðàëûí ùÿëÿ êÿëÿ âÿ éà òÿêÿéÿ ýÿëìÿìèø,
äöçö; Àäàì âàð, äöøöðÿð ýöëö, íÿðýèçè.
äîüìàìûø áàëàñû. Ìàðàë äöéÿñè. Èíÿê äöéÿ-
“Àááàñ âÿ Ýöëýÿç”. Áèð ýöí ãàäûíëàðëà ÷î-
ñè. – Éåëèíè äîëìóø èíÿêëÿð áàëàñûíà ÷àòìàã
úóãëàð ìîðóã âÿ ÷èéÿëÿê äöøöðìÿéÿ ýåòìèø-
ö÷öí ìÿëÿéèð, éàçàáóüàëàð, äöéÿëÿð áèð-
äèëÿð. À.Øàèã. // Äàüûòìàã, ãîïàðûá ýþòöð-
áèðèíè áóéíóçëàéûá ãîâóðäóëàð. È.Øûõëû.
ìÿê. Áèð ýöí Êÿáëÿ Úàùàíýèð ýþðäö êè, îüëó
ÄÖÉßÚß èñ. Áàëàúà äöéÿ. Áèçèì äöéÿìèç
Àüàáàëà äèâàðäàí ñÿð÷ÿ éóâàñû äöøöðöð.
áþéöìöð, åëÿ äöéÿúÿ êèìè äóðóð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÄÖÉßËßÊ èñ. ìÿù. Ùÿëÿ äÿéìÿìèø õûð-
6. Ñàëìàã, ìÿðóç åòìÿê, äö÷àð åòìÿê. Ïèñ
äà ãàðïûç âÿ éà ãîâóí. Äöéÿëÿê êèìè –
âÿçèééÿòÿ äöøöðìÿê. – Ìÿí, çàðàôàò äåéèë, åé
éóïéóìðó, ýèïýèðäÿ. Ìöãèì áÿéèí ãàðíû
ñåâäèúèéèì, úàí éûõûðàì!.. Ñÿíñÿí, ÿëáÿò,
ãàðïûç êèìè ãàëõûã, áàøû äà àðàí éåðèíèí äö-
äöøöðÿí áó ãàðà ñåâäàéà ìÿíè. Ñ.Âóðüóí.
éÿëÿéè êèìè éóïéóìðó èäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÖØÖÐÒÌß “Äöøöðòìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÖÉßËßÊÁÀÇ ñèô. [äöéÿëÿê âÿ ôàðñ.
ÄÖØÖÐÒÌßÊ 1. Á à õ äöøöðìÿê 1-úè
...áàç] äàí. 1. Äàâàêàð, äÿááÿ÷è.
ìÿíàäà. Ãàçàíû éåðÿ äöøöðòìÿê.
2. Ôûðûëäàã÷û, êÿëÿêáàç; ùîããàáàç.
2. èúá. Àøàüûéà, éåðÿ äöøìÿéÿ, åíìÿéÿ
ÄÖÉßËßÊÁÀÇËÛà èñ. äàí. 1. Äàâàêàðëûã.
êþìÿê âÿ éà ìÿúáóð åòìÿê. [Ñÿëèì] êÿíä-
2. Ôûðûëäàã÷ûëûã, êÿëÿêáàçëûã; ùîããàáàçëûã.
ëÿðèíèí áÿðàáÿðèíÿ ÷àòàíäà ìàøûíû ÿéëÿíäèð-
ÄÖÉÌ [ùîëë.] 2,54 ñàíòèìåòðÿ áÿðàáÿð
äè, ñÿðíèøèíëÿð îíà êþìÿê åòäè, îíó éöê ìà-
óçóíëóã þë÷öñö.
øûíûíäàí äöøöðòäöëÿð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÖÉÌß1 èñ. 1. Ïàëòàðû èëìÿêëÿìÿê ö÷öí
ÄÖØÖÐÖËÌß “Äöøöðöëìÿê”äÿí ô.èñ.
(áÿçÿí äÿ éàðàøûã ö÷öí) ñöìöêäÿí, ìåòàë-
ÄÖØÖÐÖËÌßÊ “Äöøöðìÿê”äÿí ìÿúù.
äàí âÿ éà áàøãà ìàòåðèàëäàí ãàéðûëàí, àäÿ-
Øåéëÿð àøàüû äöøöðöëäö. Óøàãëàð ìàøûíäàí
òÿí éóâàðëàã øÿêèëäÿ îëàí øåé. Éàõà äöéìÿ-
äöøöðöëäöëÿð. – Øîñå éîëóíóí êÿíàðûíäà, êþð-
ñè. Úèá äöéìÿñè. Øàëâàð äöéìÿñè. – ßéíèíäÿ
ïöíöí äþíýÿñèíäÿ ìàøûíëàð âÿ àðàáàëàð äà-
áîç ÷óõà, áåëèíäÿ êÿìÿð; ×óõàíûí öñòöíäÿ
éàíäûðûëûð, éàðàëûëàð äöøöðöëöð, è÷ÿðè ãàç-
ýöìöø äöéìÿëÿð. Á.Âàùàáçàäÿ.
ìàëàðà àïàðûëûðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ.
2. Ãàïûíûí ðÿçÿñè, úÿôòÿñè, ùÿíúàìÿñè êå-
ÄÖØÂÀÐ ñèô. [ôàðñ.] êëàñ. ×ÿòèí, ìöøêöë,
÷èðèëÿí áàøû äåøèê ìûõ. Úÿôòÿíèí äöéìÿñè
àüûð. Åé äåéÿí: ñÿáð ãûë, àù åéëÿìÿ éàðû ýþð-
÷ûõìûøäûð.
730
ÄÖÉÌß
ÄÖÉÌßËßÒÌß
3. Ìûõûí éóìðó òÿïÿñè. Ìûõûí äöéìÿñè ñûí-
äèí ëàéèùÿñèíè ñÿëèãÿ èëÿ äöéìÿ÷ÿëÿäè, áàøëà-
ìûøäûð.
äû öçöíö êþ÷öðìÿéÿ. Ìèð Úÿëàë.
4. Ãþí÷ÿ, ïó÷óð, òóìóðúóã. Àüàúûí äöé-
ÄÖÉÌß×ßËßÍÌß
“Äöéìÿ÷ÿëÿí-
ìÿëÿðè çîü àòûáàí éàðïàã à÷ûð; Ñîíðà ÿëâàí
ìÿê”äÿí ô.èñ.
÷è÷ÿéè õåéëè çÿðèôàíÿ ýÿëèð. Ð.ßôÿíäèéåâ.
ÄÖÉÌß×ßËßÍÌßÊ ô. 1. Äöéìÿ÷ÿ ýÿ-
Äöéìÿ áàüëàìàã – àüàúëàðäà èëê äöé-
òèðìÿê, òóìóðúóãëàíìàã, ïó÷óðëàíìàã.
ìÿëÿð (òóìóðúóãëàð) ÿìÿëÿ ýÿëìÿê. Àüàúëàð
Àüàúëàð äöéìÿ÷ÿëÿíèð. – Éàøûë éàðïàãëàðûí
äöéìÿ áàüëàéûá. – Òÿçÿ äöéìÿ áàüëàìûøäû;
àðàñûíäà äöéìÿ÷ÿëÿíìèø òöêëö ìåéâÿíè ñå÷-
Àüàúëàðûí áóäàãëàðû. Ì.Äèëáàçè.
ìÿê îëóðäó. Ì.Èáðàùèìîâ.
5. Áàðìàãëà áàñìàãëà åëåêòðèê õÿòòèíäÿêè
2. Äöéìÿ÷ÿ (4-úö ìÿíàäà) èëÿ áÿíä
úÿðÿéàíû ãàïàìàã, áàüëàìàã âÿ ìöõòÿëèô
åäèëìÿê.
ìåõàíèçìëÿðè èøÿ ñàëìàã ö÷öí ìöòÿùÿððèê
ÄÖÉÌß×ßËÈ ñèô. Äöéìÿ÷ÿñè îëàí, òó-
äöéìÿúèê; êíîïêà. Äöéìÿíè áóðóðñàí;
ìóðúóãëó. Ýþé äöéìÿ÷ÿëè àüàú. – ..Ìåøÿ
Åôèðäÿ ñÿñëÿð... Á.Âàùàáçàäÿ. Àüûëëû ìàøûí-
éîëóíó êîëëàð, ãûðìûçû ÷è÷ÿêëè, ýþé äöéìÿ÷ÿëè
ëàð éàðàíûð; Äöéìÿñèíè áàñûðñàí áåëÿ ìàøûí
ìàðàëîòóëàð, àü, ñàðû âÿ ãûðìûçû ýþáÿëÿêëè
ìöÿëëèìèí. Ð.Ðçà.
êþòöêëÿð òóòóðäó. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÖÉÌß2 “Äöéì” ñþçöíöí úàíëû äèëäÿ
ÄÖÉÌßÊ ô. 1. Êÿíäèðèí, èïèí âÿ ñ.-íèí
èøëÿíÿí ôîðìàñû. Ùÿñÿí áÿé ÿçáÿðäÿí ãóéó-
áèð éåðèíè èëìÿê ùàëûíà ñàëìàã; èëýÿêëÿìÿê,
ëàðûí ùàìûñûíûí äÿðèíëèéèíè àéðû-àéðû îëàðàã
äöéöíëÿìÿê, äöéöí ùàëûíà ñàëìàã. [Úàùàí-
ñàæûí âÿ ôóòëà äåéèë, ùÿòòà äöéìÿíèí äþðääÿí
äàð àüà] Éÿùÿðè àòûí áåëèíÿ ãîéäó. Ãàðûíàëòû
áèðèíÿ ãÿäÿð áåëÿ áèëèðäè. Á.Òàëûáëû.
ãàéûøëàðû ìþùêÿì ÷ÿêäè, öçÿíýèíè, éöéÿíè
ÄÖÉÌß3 “Äöéìÿê”äÿí ô.èñ.
éîõëàäû, äàë òÿðÿôÿ êå÷èá àòûí ãóéðóüóíó
ÄÖÉÌßÚß çÿðô Äöéìÿ ãÿäÿð; àç, àçàúûã.
äöéäö. È.Øûõëû.
Äÿâÿúÿ áîéóí îëóíúà, äöéìÿúÿ àüëûí îëñóí.
2. ìÿú. Áàüëàìàã, úàëàìàã. Áó ñóàëëàðû
(Àòà. ñþçö).
áèð-áèðèíèí óúóíà äöéÿ-äöéÿ (ç.) Ýöëäàíÿ
ÄÖÉÌßÚÈÊ èñ. 1. Êè÷èê äöéìÿ.
þçöíö êÿíäèí ýèðÿúÿéèíäÿ ýþðäö. ß.Âÿëèéåâ.
2. Êè÷èê òóìóðúóã.
◊ Ãàøëàðûíû äöéìÿê – á à õ ãàøëàðûíû
ÄÖÉÌß×ß èñ. 1. Ïó÷óð, à÷ûëìàìûø òó-
äöéöíëÿìÿê (“äöéöíëÿìÿê”äÿ). Íÿúÿô
ìóðúóã. Éàçäà àüàúëàðûí äöéìÿ÷ÿëÿðè èðè-
ãàøëàðûíû äöéöá êëóáà ýåòäè. Ì.Èáðàùèìîâ.
ëÿíìÿéÿ áàøëàéûð. – Íÿðýèç äöéìÿ÷ÿëÿðè;
Éóìðóüóíó äöéìÿê – á à õ éóìðóüóíó
Ïöñòÿ êèìè éàðûëûá îðòàñûíäàí íå÷ÿëÿðè. Ð.Ðçà.
äöéöíëÿìÿê (“äöéöíëÿìÿê”äÿ).
Ìÿõìÿð îòëàðûí àðàñûíäàí áöëëóð ñóëàð ñö-
ÄÖÉÌßËßÌß “Äöéìÿëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
çöëöð, ãþí÷ÿëÿðÿ, äöéìÿ÷ÿëÿðÿ ïàðëàã èíúè-
ÄÖÉÌßËßÌßÊ ô. Äöéìÿíè, éà äöéìÿ-
ëÿð äöçöëöðäö. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
ëÿðè èëýÿêäÿí êå÷èðìÿêëÿ áàüëàìàã, ãîâóø-
2. Êè÷èê äöéìÿ.
äóðìàã. Êþéíÿéèíè, ïàëòàðûíû äöéìÿëÿìÿê.
3. Åëåêòðèê çÿíýèíè ÷àëäûðìàã âÿ åëåêòðèê èøû-
– Ìÿøÿäè Èáàä éàõàñûíû äöéìÿëÿéèð...
üûíû éàíäûðûá-ñþíäöðìÿê ö÷öí áàðìàãëà öñ-
Ö.Ùàúûáÿéîâ. [Ìöÿëëèì] ïàëòîñóíó ýåéèá
òöíäÿí áàñûëàí ìöòÿùÿððèê äöéìÿ; êíîïêà.
äöéìÿëÿäè. Ñ.Ùöñåéí.
Àé äÿäÿ, èøûüû éàíäûðñàíà, – äåéèá, Ïÿðøàí äè-
ÄÖÉÌßËßÍÌß “Äöéìÿëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
âàðäàêû äöéìÿ÷ÿíè áàñäûãäà ñòîëóí öñòöíäÿ-
ÄÖÉÌßËßÍÌßÊ 1. ìÿúù. Äöéìÿëÿðè,
êè áþéöê ëàìïà ùÿð òÿðÿôè èøûãëàíäûðäû. Ì.Èáðà-
éà äöéìÿñè èëýÿéÿ êå÷èðèëìÿêëÿ áàüëàíìàã,
ùèìîâ. Ùÿêèì äöéìÿ÷ÿíè áàñäû. Ìèð Úÿëàë.
ãîâóøäóðóëìàã. ×ÿùðàéû àðõàëûã [õàíûìûí]
4. Êàüûçû âÿ ñ.-íè áÿðê øåéÿ áÿíä åòìÿê
ñèíÿñèíäÿ éàðûìäàèðÿ òÿøêèë åäÿðÿê ãûçûë òîã-
ö÷öí òÿïÿñè åíëè âÿ éàñòû ìåòàë ìûõúûã;
ãà ñàðûëìûø èíúÿ áåëèíäÿ äöéìÿëÿíìèøäè.
êíîïêà.
×ÿìÿíçÿìèíëè.
ÄÖÉÌß×ßËßÌß “Äöéìÿ÷ÿëÿìÿê”äÿí
2. ò-ñèç. Äöéìÿ áàüëàìàã, òóìóðúóãëàí-
ô.èñ.
ìàã. Èéäÿ ÷è÷ÿê à÷ûð, äöéìÿëÿíèð íàð; Åëëÿðÿ
ÄÖÉÌß×ßËßÌßÊ ô. Äöéìÿ÷ÿ (4-úö
ìóøòóëóã ýÿòèðèð áàùàð. ß.Úÿìèë.
ìÿíàäà) èëÿ áÿíä åòìÿê. [Ýÿëäèéåâ] Âàùè-
ÄÖÉÌßËßÒÌß “Äöéìÿëÿòìÿê”äÿí ô.èñ.
731
ÄÖÉÌßËßÒÌßÊ
ÄÖÉÖÍ
ÄÖÉÌßËßÒÌßÊ èúá. Äöéìÿñèíè, äöé-
ÄÖÉÖÌ á à õ äöéöí1. Ãàøëàðûíûí äöéö-
ìÿëÿðèíè áàüëàòìàã.
ìöíö; Åëÿ áèë êèìñÿ à÷äû; Ãûðûøäû ýþçëÿðèíèí
ÄÖÉÌßËÈ ñèô. 1. Äöéìÿñè îëàí, äöéìÿ
êÿíàðû; Äîäàãëàðûí äà ãà÷äû. Ð.Ðçà. Ñàéàëû
èëÿ áàüëàíàí, äöéìÿëÿíÿí. Äöéìÿëè êþéíÿê.
àðâàä êÿíääÿ äöíéàýþðìöø àüáèð÷ÿê ñàéû-
– ßéðèúÿ ãàøû âàð, óúó ÿéìÿëè; Êÿòàí êþéíÿê
ëûðäû. Äöéöìëÿðè à÷àð, òèëñèìëÿðè ñûíäûðàðäû.
ýåéèá, êþêñö äöéìÿëè. Àøûã Êÿðÿì. Ýöëøàä
Ìèð Úÿëàë.
ýþéçÿìèí êðåïñàòèíäÿí éàõàñû äöéìÿëè, ãîë-
ÄÖÉÖÌËßÌßÊ á à õ äöéöíëÿìÿê. Òö-
ëó, óçóí äîí ýåéìèø(äè). ß.ßáöëùÿñÿí.
êÿçáàí ÷àðøàáûí óúëàðûíû áåëèíÿ ÷àðûì-÷àðïàç
2. Äöéìÿëÿíìèø, äöéìÿ à÷ìûø, òóìóð-
äöéöìëÿéèá, îðàéà – éûüûíúàüà éöéöðÿðäè.
úóãëàíìûø.
Á.Òàëûáëû. Ñÿíÿì ñóìàüû áîüàçàëòûñûíûí óúëà-
3. Óúó äöéìÿ øÿêëèíäÿ îëàí; óúóäöéìÿ-
ðûíû .. éîüóí ùþðöéöíöí àëòûíäà äöéöìëÿ-
ëè. Ùàúû Ìèðçÿ Ùÿñÿí áèð ãóòó äöéìÿëè ïåðî-
ìèøäè.. ß.ßáöëùÿñÿí.
íó ßìèíöääþâëÿíèí ãàáàüûíäàêû ìèçèí öñ-
◊ Éóìðóüóíó äöéöìëÿìÿê – á à õ
òöíÿ ãîéäó. Ï.Ìàêóëó.
éóìðóã.
ÄÖÉÌßÉÀÐÛÌËÛà ñèô. Þë÷öñö áèð éàðûì
ÄÖÉÖÌËßÍÌßÊ á à õ äöéöíëÿíìÿê.
äöéìÿ (äöéì) îëàí. Äöéìÿéàðûìëûã ìûõ,
ÄÖÉÖÌËÖ á à õ äöéöíëö.
áîðó. – Î, èéèðìè áåø ñàíòèìåòðëèê, äöéìÿ-
ÄÖÉÖÍ1 èñ. 1. Èêè èï âÿ ñ.-íèí áèð-áèðèíÿ
éàðûìëûã äÿìèð ïàð÷àëàðûíäàí áóðüàúëàð
áàüëàíìàñûíäàí ÿìÿëÿ ýÿëÿí éóìðó èëìÿê
ùàçûðëàéûðäû. Ìèð Úÿëàë.
éåðè, ùàáåëÿ èïèí þçöíöí èëìÿê ùàëûíà ñàëûí-
ìûø éåðè. Èïèí äöéöíöíö à÷ìàã. – [Ñÿòòàð:]
ÄÖÉÖ èñ. Èñòè èãëèìäÿ ñóëó éåðëÿðäÿ (õûð-
ëàðäà) éåòèøäèðèëÿí àü ðÿíýëè äÿíëè áèòêè (ãà-
Éàçûã àðâàäûí áàðìàãëàðû èëìÿäÿ ãàëûá,
áûãëû ùàëäà áóíà ÷ÿëòèê äåéèëèð). ×ÿëòèéèí ãà-
ýþçö äöéöíëÿðäÿ. Ï.Ìàêóëó. Äöéöí äöø-
áûüû àëûíàíäà äöéö ÿìÿëÿ ýÿëèð. Äöéö äàéàç
ìÿê – äîëàøìàã, ïûðòëàøûã äöøìÿê, äöéöí-
ëÿíìÿê. Èï äöéöí äöøäö. – [Çàëõà:] Ìÿí ùå÷
ñóëàðäà áèòÿí áèð áèòêèäèð. – Éàüäàí ñîíðà
áóíó áàüëàéà äà áèëìèðÿì êè, ùà åëÿéèðÿì,
äöéö òÿäàðöêöíöí äàëûíà äöøöðëÿð, ÷öíêè
äöéöí äöøöð. Ñ.Ðÿùìàí. [Ñàðûãëû Ìîëëàíûí]
ïëîâ äöéöñöç îëìàç. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ãîëó äöéöí äöøìöø þðêÿíÿ áÿíçÿéèðäè. Ìèð
Îúàüûí öñòöíäÿ ñÿäðè äöéöñö èëÿ äîëó, éàí-
Úÿëàë. Äöéöí ñàëìàã – äîëàøûã ñàëìàã,
ëàðû ùèñ áàüëàìûø áþéöê áèð ãàçàí ãàéíà-
ïûðòëàøäûðìàã, äöéöíëÿìÿê. Êîð äöéöí –
éûðäû. Ì.Èáðàùèìîâ.
à÷ûëìàñû ÷ÿòèí îëàí äöéöí.
ÄÖÉÖ×Ö èñ. 1. ×ÿëòèê éåòèøäèðìÿêëÿ
2. Àüàú, êîë áóäàüûíûí ýþâäÿéÿ, éàõóä
ìÿøüóë îëàí àäàì.
éàðïàüûí çîüà áèðëÿøäèéè éåð. Àüàúûí äöéöí-
2. êþùí. Äöéö òàúèðè, òîïäàí äöéö ñàò-
ëÿðè. Òàõòàäà ÷îõ äöéöí âàð, ðÿíäÿëÿìÿê ÷ÿ-
ìàãëà ìÿøüóë îëàí àäàì. Áàêûäà èðè òèúà-
òèíäèð. Éàðïàüûí çîüà áèðëÿøäèéè éåðèíÿ äö-
ðÿòëÿ ìÿøüóë îëàí äöéö÷öëÿð, õöøýÿáàð÷ûëàð,
éöí äåéèëèð. Ïàëûä àüàúûíûí äöéöíëÿðè.
èïÿê÷èëÿð, õàë÷à÷ûëàð, ãàðà íåôò÷èëÿð äÿ àç
3. ìÿú. Èëèøèê, ùÿëëè ÷ÿòèí ìÿñÿëÿ, çîð èø,
äåéèëäè. Ù.Ñàðàáñêè.
äîëàøûãëûã. Äöéöí(ö) à÷ûëìàã – ùÿëëè òà-
ÄÖÉÖ×ÖËÖÊ èñ. 1. Äöéö÷öíöí èøè, ïåøÿ-
ïûëìàã, ùÿëë îëóíìàã. Ùå÷ àëÿìäÿ îëìàéûá
ñè, ìÿøüóëèééÿòè.
áåëÿ ýöí; Ùÿëë îëóá ìöøêöëöì, à÷ûëäû äöéöí.
2. Ñèô. ìÿíàñûíäà. Äöéö éåòèøäèðìÿêëÿ
Ñ.ß.Øèðâàíè. Äöéöíÿ äöøìÿê – ÷ÿòèíëèê öç
ìÿøüóë îëàí, äöéö éåòèøäèðÿí. Äöéö÷öëöê
âåðìÿê, ùÿëë åäèëÿ áèëìÿìÿê, äîëàøûüà äöø-
ðàéîíëàðû.
ìÿê. [Èêèíúè:] Âàëëàù, ñÿáèð åéëÿéèíúÿ äàùà
ÄÖÉÖËÌß “Äöéöëìÿê”äÿí ô.èñ.
äà èø äöéöíÿ äöøöð. Ú.Úàááàðëû. Áèð èøèí öñòö
ÄÖÉÖËÌßÊ “Äöéìÿê”äÿí ìÿúù. Êÿùÿð
à÷ûëàíäà, éà áèð èø äöéöíÿ äöøÿíäÿ Ëåéëÿê
àòûí ãóéðóüó ùà÷à äöéöëìöøäö. ß.Âÿëèéåâ.
ñèíÿñèíè ãàáàüà âåðèá, áÿéèí “ùåéêÿë áàøû-
◊ Ãàøû (ãàøëàðû) äöéöëìÿê – á à õ ãàø.
íà” àíä è÷ÿð, äèâàí ãóëëóã÷óëàðûíû èíàíäû-
Ãàøû äöéöëäö, öçöíöí äÿðèñè ãûçìûø ãàâàë
ðàðäû. Ñ.Ðÿùèìîâ. Äöéöíö(íö) à÷ìàã ìÿú.
êèìè ýÿðýèíëÿøäè, ãóëàãëàðû ñÿñÿ äöøäö. Ìèð
– ÷ÿòèí áèð ìÿñÿëÿíèí, èøèí ùÿëëèíè òàïìàã,
Úÿëàë.
÷àðÿñèíè òàïìàã, ùÿëë åòìÿê, äîëàøûüû(íû)
732
ÄÖÉÖÍ
ÄÖÉÖÍËÖ
à÷ìàã. Ýîïíàí ÿìÿë àøìàç, èøÿ ãåéðÿò ýÿ-
íàçèê ãûðûã èïÿê ñàïëàðûíû äöéöíëÿìÿêäÿí,
ðÿê îëñóí; Ìèëëÿò äöéöíöí à÷ìàüà ùèììÿò
úÿùðÿ äîëàíäûðìàãäàí, ëöëÿ ñàðûìàãäàí
ýÿðÿê îëñóí. Ì.ß.Ñàáèð.
ãàáàð îëóá àüàúà äþíìöøäöð!.. ß.ßáöëùÿ-
4. ìÿú. Äÿðä, êÿäÿð, ãÿì, öðÿê àúûñû.
ñÿí. Ãàäûí áó ïóëëàðà ùÿñðÿòëÿ áàõäû âÿ íÿ-
Äÿñìàëûí àüäû ìÿíäÿ; Ýöëëöäö, àüäû ìÿí-
ùàéÿò, îíëàðûí áåøèíè ýþòöðöá ÷àðãàòûíûí
äÿ; Éàð, ñÿíèí áèð “éîõ” ñþçöí; Äöéöíäö,
óúóíà äöéöíëÿäè. Ï.Ìàêóëó.
äàüäû ìÿíäÿ. (Áàéàòû). Âèäàäè õÿñòÿéÿì, åé
2. Áèð ñûðà òÿðêèáëÿðäÿ èøëÿíèð: ÿëëÿðèíè äö-
ýþçöì ñàüû; Àðòûáäûð ñèíÿìèí äöéöíö, äàüû.
éöíëÿìÿê – á à õ ÿë. Éóìðóüóíó äöéöí-
Ì.Â.Âèäàäè. Î íåúÿ ãóø èäè éàç ýÿëÿð áàüà;
ëÿìÿê – á à õ éóìðóã. Ãàøëàðûíû äöéöí-
Ñèíÿìè ÷ÿêèáëÿð äöéöíÿ, äàüà.. Õÿñòÿ Ãà-
ëÿìÿê – á à õ ãàøëàðûíû ÷àòìàã (“ãàø”äà).
ñûì. ×ÿêèëèá êþêñöìÿ äàüëàð, äöéöíëÿð.
3. ìÿú. Äÿðä îëìàã, äàüëàíäûðìàã (áó
Ã.Çàêèð. Äöéöí îëóá áîüàçûíäà (öðÿ-
ìÿíàäà õàëã ÿäÿáèééàòûíäà àäÿòÿí “ñèíÿ”
éèíäÿ) ãàëìàã – áèð äÿðä îëóá öðÿéèíäÿ
ñþçö èëÿ áÿðàáÿð èøëÿíèð). Òÿáèá îëñàì, éàðà-
ãàëìàã.
ëàðûí áàüëàðàì; Ñèíÿì öñòÿ äöéöíëÿðÿì,
ÄÖÉÖÍ2 èñ. Òîé, øÿíëèê. Áàéðàìÿëèñèç òîé
äàüëàðàì. Àøûã ßëÿñýÿð. [Êÿðÿì:] Äÿðäèì,
îëìàç, Ãÿíáÿðñèç äöéöí. (Àòà. ñþçö). Äàâóë,
ñèíÿì äöéöíëÿðÿì, äàüëàðàì; Àü ýåéìÿ-
çóðíà ÷àëûíäû, ãûçäû äöéöí. À.Øàèã. Ýþðö-
ðÿì, ãàðàëàðû áàüëàðàì. “ßñëè âÿ Êÿðÿì”.
ðÿì î äàüäàêû òîéó, äöéöíö éåíè ñÿùíÿäÿ.
Áèð õàëûí áÿíä åäèá àøèãè áàüëàð; Áèð õàëûí
Ì.Ìöøôèã.
ñèíÿìè äöéöíëÿð, äàüëàð. Ñ.Ðöñòÿì.
ÄÖÉÖÍÁÀØ èñ. áîò. Ãàéìàã÷è÷ÿêëèëÿð ôÿ-
ÄÖÉÖÍËßÍÌß “Äöéöíëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ñèëÿñèíäÿí äöçÿí âÿ àøàüû äàü çîíàñûíäà áè-
ÄÖÉÖÍËßÍÌßÊ ìÿúù. 1. Äöéöí åäèëèá
òÿí, èêèøÿð ëÿëÿêâàðè êÿñèìëè éàðïàãëàðû îëàí
áàüëàíìàã, äöéöí âóðóëìàã.
áèðèëëèê îò áèòêèñè.
2. ìÿú. Äîëàøìàã, ìöðÿêêÿáëÿøìÿê, ÷ÿ-
ÄÖÉÖÍÚÖÊ á à õ äöéöí÷ÿ.
òèíëÿøìÿê; éûüûëûá áèð-áèðèíÿ ãàðûøìàã. Éåíÿ
ÄÖÉÖÍ×ß èñ. È÷èíÿ øåé ãîéóëóá äöéöí-
äÿ ÿñêè õàòèðÿëÿð äöéöíëÿíèá îíóí ôèêðèíè ÷óë-
ëÿíìèø éàéëûã, ïàð÷à âÿ ñ.; áàüëàìà. Áèð òÿ-
üàëàäû. ß.Âÿëèéåâ. Äÿìèðîâ äþíöá ãàéûòäû,
ðÿôäÿ òàéàíûí äèáèíäÿ ñó áàðäàüû, ÷þðÿê äö-
îíóí àëíûíäà ôèêèðëÿð äöéöíëÿíìèøäè.
éöí÷ÿñè, ÿéèí ïàëòàðû âÿ áèð íå÷ÿ áîø ÷óâàë.
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Èíäè ýåò, íÿ àéûí-îéó-
Ñ.Ðÿùèìîâ. Ëàêèí àüðû îíóí äöéöíëÿíìèø,
íóí âàðñà, éûü áèð äöéöí÷ÿéÿ. Í.Âÿçèðîâ.
àüûð áèð äàø êèìè îíóí öðÿéèíäÿí àñûëìûøäû.
Ïóëëàðà ÿë âóðìàìàã, õÿðúëÿìÿìÿê ö÷öí
ß.Ìÿììÿäõàíëû.
äöéöí÷ÿéÿ áàüëàéûá éöê éåðèíäÿ ýèçëÿòäè.
ÄÖÉÖÍËÖ ñèô. 1. Äöéöíö, éà äöéöíëÿðè
Ìèð Úÿëàë.
îëàí. Èëàíëàð ôûøûëäàéûð êîë-êîñëàð àðàñûí-
ÄÖÉÖÍ×ßËßÌß “Äöéöí÷ÿëÿìÿê”äÿí
äàí; Àéàüà äîëàøàí äöéöíëö êÿíäèð êèìè.
ô.èñ.
Ñ.Ðöñòÿì.
ÄÖÉÖÍ×ßËßÌßÊ ô. Äöéöí÷ÿ ùàëûíà
2. Áèð ïàð÷àíûí âÿ ñ.-íèí è÷èíÿ ãîéóëóá
ýÿòèðìÿê.
äöéöíëÿíìèø. Ïàïàüûíûí è÷èíäÿí ÿñýèéÿ äö-
ÄÖÉÖÍ×ßËßÍÌß “Äöéöí÷ÿëÿíìÿê”-
éöíëö à÷àðëàðû ÷ûõàðäûð. Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
äÿí ô.èñ.
3. ìÿú. Äîëàøûã, ìöðÿêêÿá, ÷ÿòèíëèêëÿðëÿ
ÄÖÉÖÍ×ßËßÍÌßÊ
ìÿúù. Äöéöí÷ÿ
äîëó. Àüáóëàã êîëõîçó .. þëöì-äèðèìèí äö-
ùàëûíà ýÿòèðèëìÿê.
éöíëö âÿ äþíýÿëè éîëëàðûíäàí êå÷èá áó éöê-
ÄÖÉÖÍ-ÄÖÉÖÍ ñèô. ×îõëó äöéöíëÿðè îëàí,
ñÿëèøÿ ÷àòìûøäûð. Ñ.Ðÿùèìîâ.
äöéöíëö. Äöéöí-äöéöí àüàú. Äöéöí-äöéöí
4. ìÿú. Äÿðäëè, öðÿéè äàüëû. Áó íþâúàâàí
èï. // Çÿðô ìÿíàñûíäà. Äöéöí-äöéöí îëìàã.
èëãàðûíäà äîüðóäóð; Äÿðä ÿëèíäÿí äöéöíëö-
ÄÖÉÖÍËßÌß “Äöéöíëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
äöð, äàüëûäûð. (Ãîøìà). [Àááàñ:] Ñåâäèéèì
ÄÖÉÖÍËßÌßÊ ô. 1. Äöéöí åäèá áàüëà-
ÿéíèíÿ ýåéèáäè àüû; ×ÿêèáäè ñèíÿìÿ äöéöíëö
ìàã, äöéöí âóðìàã, äöéöí ùàëûíà ýÿòèð-
äàüû. “Àááàñ âÿ Ýöëýÿç”. Òåëëè äåéèð: äþðä
ìÿê. Èïëÿðè áèð-áèðèíÿ äöéöíëÿìÿê. – Î ÿëëÿð
áèð éàíûì áàüëûäûð; Ñèíÿì öñòö äöéöíëöäöð,
ìÿêèê àòìàãäàí, .. îäóí êÿñìÿêäÿí, éà äà
äàüëûäûð. “Ãà÷àã Íÿáè”.
733
ÄÖÉÖÐÄ
ÄÖÇ
ÄÖÉÖÐÄ èñ. ìÿù. Öçÿðèíäÿ õûðäà äöéöí-
øàí àäàì äöç áóðàéà, Ñÿëòÿíÿòèí åâèíÿ ýÿ-
ëÿð âÿ òîç êèìè íþãòÿëÿð øÿêëèíäÿ íàõûøû îëàí
ëèðäè. Ìèð Úÿëàë. Ýþçö ãûçìûø áóüà ìåéäà-
÷àðãàò. Áèð àç éàøëû ãàäûíëàð òöíä ðÿíýëè õà-
íûí ãûçëàð-ýÿëèíëÿð éåðëÿøÿí ùèññÿñèíäÿêè àëà-
ðàëàðäàí ïàëòàð ýåéèá, áàøëàðûíà äà äöéöðäö
áÿçÿê ðÿíýëÿðè ýþðöá, äöç îðàéà ÷àïûðäû.
êÿëàüàéûäàí ÷àëìà ÷àëàðäûëàð. Ù.Ñàðàáñêè.
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Ìÿøÿäè Ùàøûì äöç éàðûì
ÄÖÉÖÒßÌÈÇËßÉßÍ ñèô. ×ÿëòèéè òÿìèç-
ñààò äàíûøäû. Ñ.Ðÿùìàí.
ëÿéèá äöéö ùàëûíà ñàëàí. Äöéöòÿìèçëÿéÿí çà-
8. ñèô. Äîüðó÷ó, íàìóñëó, âèúäàíëû, ùèéëÿ-
âîä. Äöéöòÿìèçëÿéÿí ìàøûí.
ñèç. Ñÿí áèëìèðñÿí êè, áóðàéà äöç àäàì ýÿë-
ÄÖÇ 1. ñèô. Åíèøè, éîõóøó, ÷óõóðó, òÿïÿñè
ìÿç? “Ì.Í.ëÿòèô.”. Ùàøûì áóíëàðû [çÿââàð
îëìàéàí, ùàìàð (ñÿòù ùàããûíäà). Äöç éåð.
âÿ äÿðâèøè] äöç âÿ äîüðó àäàì áèëèá áóíëàð-
Äöç ÷þë. Äöç ìåéäàí÷à. Äöç äþøÿìÿ. Äöç
ëà òàíûø îëäó. Á.Òàëûáëû. // Èñ. ìÿíàñûíäà.
òàõòà.
Äîüðóëóã, äöçëöê. Äàíûøìà ùå÷ áèùåñàá-
2. èñ. Äöçÿí, ÷þë, äöçÿíýàù, äöçÿíëèê. Ìèë
ëûãäàí; Éàõøû îëóð äîüðó, äöçöí àõûðû. Àøûã
äöçö. Úûäûð äöçö. Äöçëÿðäÿ éàøàéàí ÿùàëè.
Ïÿðè. Áèð õÿéàíÿò ýþðìÿéèá áèçäÿí; ßýðèëèê
– Úöúÿëÿðèì ýÿçÿ-ýÿçÿ; Ñÿùÿð ùèíäÿí ÷ûõàð
ñàäèð îëìàéûá äöçäÿí. Ñ.ß.Øèðâàíè.
äöçÿ. À.Ñÿùùÿò. Àü êÿôÿí ýåéèíäè äöçëÿð,
9. çÿðô Äöçýöí, äîüðó. Äöç äàíûøìàã.
éàìàúëàð; Íÿ áèð îò ýþðöíäö, íÿ äÿ áèð éàð-
Äöç äåéèðëÿð êè, ... – ßéðè îòóðàã, äöç äàíû-
ïàã. Ñ.Âóðüóí. Éàðàäàí èíñàíëàð, ãóðàí èí-
øàã. (Àòà. ñþçö). Îâ÷ó îâóí äöç ýþðÿ; Äöç
ñàíëàð; Òóòìóø áàøäàí-áàøà ýåíèø äöçëÿðè.
äîëàíà, äöç ýþðÿ; Ìÿí éàðà íåéëÿäèì êè;
Î.Ñàðûâÿëëè. Ëþêáàòàí äöçö .. áóðàäàí à÷ûã-
Àòäû ìÿíè ýþç ýþðÿ. (Áàéàòû). Çåéíàë ÷àëäûüû
àéäûí ýþðöíöðäö. Ñ.Ðÿùìàí.
êèìè îõóéàðäû äà, èääèà åäÿðäè êè, ÷àðýàùû þçö
3. ñèô. ßéèíòèñè, ÿéðèñè, äþíýÿñè îëìàéàí,
êèìè äöç âÿ äîüðó îõóéàí éîõäóð. Ñ.Ùöñåéí.
äöçýöí èñòèãàìÿòäÿ ýåäÿí, óçàíàí, äóðàí;
Ôÿðùàäà åëÿ ýÿëäè êè, äþéöø÷ö äöç äàíûøìûð.
ìöñòÿãèì. Äöç õÿòò. Äöç ñûðà. – Àéðûëûãìû
ß.Âÿëèéåâ. // ñèô. Òÿìèç, âèúäàíëû, äîüðó,
÷ÿêèá, áîéíó ÿéðèäèð? Ùå÷ éåðäÿ ýþðìÿäèì
íàìóñëó, ñÿäàãÿòëè. Äöç àäàì. Äöç àäàìà
äöç áÿíþâøÿíè. Ãóðáàíè. Õóäàéàð áÿéèí
îõøàìûð. Äöç îëìàã – äîüðó÷ó îëìàã,
áóðíó ïèñ ÿéðèäè. Áóðíóíóí éóõàðû òÿðÿôèí-
ñÿìèìè îëìàã, ñÿäàãÿòëè îëìàã. Ñåâýè ýÿðÿê
äÿí áèð ñöìöê äèêÿëèá. Ñöìöê äöçäö, àììà
îëà ñåâýèñèëÿ äöç; Îòóðà áèð éåðäÿ ýåúÿ âÿ
àøàüûñûíûí ÿòè, õîðóç ïèïèéè êèìè äöøöá ñîë
ýöíäöç.. Ã.Çàêèð. [Ñöëåéìàí:] Àäàì ýÿ-
éàíà. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Éîëóí ùÿð èêè
ðÿêäèð äîñòëóãäà äöç îëà. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
òÿðÿôèíäÿ ñÿëèãÿ èëÿ áåúÿðèëèá ãàëõìûø éàì-
10. Õÿáÿð øÿêèë÷èñè èëÿ: äöçäöð – á à õ
éàøûë ïàìáûã êîëëàðûíûí äöç úÿðýÿëÿðè óçàíûá
äîüðóäóð (“äîüðó1”äà).
ýåäèðäè. ß.ßáöëùÿñÿí.
◊ Äöçáàüûðñàã àíàò. – á à õ áàüûðñàã.
4. çÿðô Äèê, ÿéèëìÿäÿí, ñÿððàñò. Äöç äóð-
Äöç áóúàã – á à õ áóúàã 2-úè ìÿíàäà. Äöç
ìàã. Äöç îòóðìàã. Äöç éåðèìÿê.
ýåòìÿìÿê, äöç ýÿòèðìÿìÿê (èøè âÿ ñ.)
5. çÿðô Ùå÷ áèð éàíà äþíìÿäÿí; áèðáàøà.
– ìöâÿôôÿãèééÿòñèçëèéÿ óüðàìàã, ìöâÿôôÿã
Äöç ýåòìÿê. Áóðàäàí äöç ýåòñÿí, ìåéäàíà
îëà áèëìÿìÿê, áÿõòè ýÿòèðìÿìÿê. Äöç ýÿë-
÷ûõàðñàí. // ìÿú. Ñàêèòúÿ, äèíú. Äöç äóð!
ìÿê – ìöâàôèã îëìàã, óéüóí îëìàã. Äöç
Äöç îòóðóá-äóðìóð. – Ìÿí ñÿíÿ ìÿñëÿùÿò
ýÿëìÿìÿê – óéüóíëàøìàìàã, ðàçûëàøìà-
ýþðöðÿì êè, þç éîëóíëà äöç êå÷èá ýåäÿñÿí.
ìàã, éîëà ýÿëìÿìÿê, àðàëàðûíäà ìöâàôèãÿò
“Êîðîüëó”.
îëìàìàã. Î ìÿíèìëÿ ùå÷ äöç ýÿëìèð. Äöç
6. çÿðô Ñÿððàñò, äÿãèã, êÿíàðà ñàïìàäàí,
ìöòÿíàñèá ðèéàç. – èêè ðèéàçè íèñáÿòèí áÿðà-
äöááÿäöç. Íèøàíû äöç âóðìàã. Äöç íèøàí
áÿðëèéè. Äöç îëìàã – ìöâàôèã îëìàã, ìö-
àëìàã. – Õàñïîëàä .. äöç äÿñòÿáàøûíûí êÿë-
íàñèá îëìàã, óéüóí ýÿëìÿê. Æóðíàëö êèòàá
ëÿñèíè íèøàí àëûá áàüûðûðäû.. Ì.Ùöñåéí.
éöç-éöç îëìàç; Áó õÿðú òèúàðÿò äöç îëìàç.
7. ßä. ìÿíàñûíäà. Þçöíäÿí ñîíðà ýÿëÿí
Ì.ß.Ñàáèð. // á à õ äöç ýÿëìÿê. Ñÿý ðÿüèá íÿ
ñþçÿ äÿãèãëèê âåðèð. Ìÿí þçöì àíàäàí îë-
ãÿäÿð ñàüäûð, î äèëáÿð; Áèëèðÿì êè, áèçèì èëÿ
ìóøàì äöç îòóç èë áóíäàí èðÿëè. Ú.Ìÿì-
äöç îëìàç. Ã.Çàêèð. Äöçäÿ (äöçëÿðäÿ) ãàë-
ìÿäãóëóçàäÿ. Ïèëëÿêÿíëÿðäÿí éóõàðû äûðìà-
ìàã – êèìñÿñèç, éîëäàøñûç, êþìÿêñèç îë-
734
ÄÖÇÁßÄÖÇ
ÄÖÇßËÌßÊ
ìàã, ùÿìäÿðä òàïìàìàã. Êîð îëäóì, è÷ìÿ-
ÄÖÇßËÄÈÚÈ, ÄÖÇßËÄßÍ ô.ñèô. Ãàéäàéà
äèì àáè-êþâñÿðè; Îíóí÷óí ãàëìàìûø äöç-
ñàëàí, òÿíçèì åäÿí; òÿíçèìëÿéèúè.
ëÿðäÿ, Çÿùðà! (Ãîøìà). Äöçö ÿéðè ýþðìÿê
ÄÖÇßËÄÈËÌß “Äöçÿëäèëìÿê”äÿí ô.èñ.
– áèð øåéè ãÿñäÿí ñÿùâ èçàù åòìÿê, éàõøû øåéÿ
ÄÖÇßËÄÈËÌßÊ ìÿúù. 1. Äöç âÿ ùàìàð
ïèñ ãèéìÿò âåðìÿê. Ýþðöðêÿí ýþçöí äöçö
åäèëìÿê.
ÿéðè; Áèçäÿí ÿë ÷ÿê äÿ, ÷àðÿ ãûë ýþçöíÿ.
2. Òÿøêèë åäèëìÿê, ÿìÿëÿ ýÿòèðèëìÿê, òÿð-
Ì.ß.Ñàáèð. Äöçöí îðòàñûíäà ãàëìàã
òèá îëóíìàã, ãóðóëìàã. Ìÿúëèñ äöçÿëäèëìÿê.
– á à õ äöçäÿ ãàëìàã.
3. Ãàéäàéà ñàëûíìàã, íèçàìà ñàëûíìàã,
ÄÖÇÁßÄÖÇ çÿðô Äöç, áèðáàø. [Øþëÿ õà-
éîëóíà ãîéóëìàã. // Èñëàù åäèëìÿê, éàõøû-
íûì:] Àé àìàí! Âÿçèð äöçáÿäöç ãàïûéà ñàðû
ëàøäûðûëìàã.
ýÿëèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ.
ÄÖÇßËÄÈËÌßÇ ñèô. Äöçÿëäèëÿ áèëìÿ-
ÄÖÇÁÓÚÀÃ èñ. Áöòöí áóúàãëàðû äöç îëàí
éÿí, èñëàù åäèëÿ áèëìÿéÿí, èñëàùåäèëìÿç.
äþðäáóúàã.
ÄÖÇßËÄÈËÌßÇËÈÊ
èñ. Äöçÿëäèëìÿç
ÄÖÇÁÓÚÀÃËÛ ñèô. Áóúàüû (áóúàãëàðû) äöç
øåéèí ùàëû; èñëàùåäèëìÿçëèê.
îëàí. Äöçáóúàãëû ö÷áóúàã. Äöçáóúàãëû áèíà.
ÄÖÇßËÈØ èñ. 1. Äöçÿëìÿ, äöçÿëèøìÿ, ðà-
ÄÖÇÚß ñèô. âÿ çÿðô Äöç, òàìàìèëÿ äöç,
çûëàøìà; ñàçèø. Äöçÿëèø áàø òóòìàäû.
ùÿãèãÿòäÿ îëäóüó êèìè. Äöçúÿ äàíûøûã. Ýåò,
2. Äöçÿëòìÿ, äöçÿëäèëìÿ; òÿñùèù åòìÿ,
ÿùâàëàòû þçöíÿ äöçúÿ äàíûø. Äöçúÿ ýåò!
òÿñùèù åäèëìÿ; òÿñùèù. Êèòàáûí àõûðûíäà äö-
ÄÖÇÚÛÇÛÃËÛ á à õ äöçõÿòëè.
çÿëèø âåðèëìèøäèð.
ÄÖÇ-ÄÎÜÐÓ çÿðô Äöç, áèðáàøà, áèëàâàñèòÿ.
ÄÖÇßËÈØÄÈÐÌß “Äöçÿëèøäèðìÿê”äÿí
[Úÿìàëÿääèí:] Ñÿí .. ãîðõóëó áèð éîëà, áÿëêÿ
ô.èñ.
äÿ äöç-äîüðó þëöìÿ ýåäèðñÿí. Ú.Úàááàðëû.
ÄÖÇßËÈØÄÈÐÌßÊ ô. 1. Äöçÿëòìÿê, ãàé-
Âèäàëàøûá äöç-äîüðó Ñÿðäàðûí éàíûíà ýåòäè.
äàéà ñàëìàã. Äöçÿëèøäèðäèê èøèí ùÿð éàíûíû.
Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ß.Íÿçìè.
ÄÖÇ-ÄÖÍÉÀ èñ. 1. Àëÿì, ùÿð òÿðÿô, ùÿð
2. Ñàçèøÿ ýÿòèðìÿê, àðàëàðûíäà ñàçèø äö-
éåð; óúñóç-áóúàãñûç ñàùÿ. ..Äöç-äöíéàíû
çÿëòìÿê, ðàçûëûã éàðàòìàã, ðàçûëàøäûðìàã.
ïàìáûã áàøûíà ýþòöðöá. ß.Ùàãâåðäèéåâ.
ÄÖÇßËÈØÌß 1. “Äöçÿëèøìÿê”äÿí ô.èñ.
[Áàéðàì êèøè:] Ñåë ýöúö äÿ ìÿëóìäóð, îäóð,
2. èñ. Ñàçèø.
Ìèíýÿ÷åâèðäÿ áèð äÿñýàù áàøëàíûá êè, ñåëèí-
ÄÖÇßËÈØÌßÊ ãàðø. 1. Áèð-áèðè èëÿ ñàçèøÿ
ñóéóí ýöúö èëÿ äöç-äöíéàéà èøûã âÿ ãöââÿò
ýÿëìÿê, ðàçûëàøìàã, þç àðàëàðûíäà ðàçûëûüà
âåðÿúÿê.. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ. Äöç-äöíéà ëàëÿ
ýÿëìÿê. Êÿáèí ùàëû-ùàëûíà ýþðÿ èäè. Áÿçÿí
èäè. È.ßôÿíäèéåâ.
ãóäàëàð áóíóí öñòöíäÿ äöçÿëèøìÿçäèëÿð.
2. Á à õ äöíéà 5-úè ìÿíàäà. Äöç-äöíéà
Ù.Ñàðàáñêè.
áóðàéà àõûøäû. – Ñÿí äÿ äöç-äöíéàíû ãîéóá,
2. Äöçÿëìÿê, òàðàçëàøìàã. Êîñà òÿðÿçèíè
ýåäèá îíóíëà ñþâäàëàøûðñàí. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ãàëäûðäû, áèð íþâ òÿðÿçè äöçÿëèøäè. Ñ.Ðÿùèìîâ.
ÄÖÇÄÖÐÌß “Äöçäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÖÇßËÌß “Äöçÿëìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÖÇÄÖÐÌßÊ “Äöçìÿê”äÿí èúá. Ìóí-
ÄÖÇßËÌßÊ ô. 1. Äöç âÿ ùàìàð øÿêëÿ
úóã äöçäöðìÿê.
äöøìÿê; äöçëÿíìÿê. ×óõóð äöçÿëäè.
ÄÖÇÄÖÐÖËÌß “Äöçäöðöëìÿê”äÿí ô.èñ.
2. Òÿøêèë îëóíìàã, ÿìÿëÿ ýÿëìÿê, èáàðÿò
ÄÖÇÄÖÐÖËÌßÊ “Äöçäöðìÿê”äÿí ìÿúù.
îëìàã. Ìöãèì áÿé .. áèð íå÷ÿ íàùèéÿäÿí äö-
ÄÖÇ-ÄÖÇÉÀÍÀ, ÄÖÇ-ÄÖÇÖÍß
çÿðô
çÿëÿí ãÿçàíûí ðÿèñè îëäó. Ñ.Ðÿùèìîâ. Ùÿéÿ-
Äöç, äîüðó, à÷ûã-à÷ûüûíà, èêèöçëöëöê åòìÿ-
òèíäÿ éûüûíúàã äöçÿëìèø êÿíäëè, Úàâàäû
äÿí. Äöç-äöçéàíà äàíûøìàã.
åâèíÿ äÿâÿò åòäè. ß.Âÿëèéåâ. // Òÿðòèá îëóí-
ÄÖÇßÊ
èñ. Éàðàøûã, áÿçÿê (àäÿòÿí
ìàã, ãóðóëìàã. [Áèðèíúè ìÿúëèñ] âàãå îëóð
“áÿçÿê-äöçÿê” øÿêëèíäÿ èøëÿíèð). Íåéëÿðäèì
Ìÿðúàí áÿéèí îòàüûíäà, îòàã Àâðîïà ãàé-
áÿçÿéè, éà äöçÿéè. Ì.ß.Ñàáèð.
äàñûíäà äöçÿëìèøäèð. Ö.Ùàúûáÿéîâ.
ÄÖÇßÊËÈ ñèô. Éàðàøûãëû, áÿçÿêëè. Úöúÿëÿ-
3. Ãàéäàéà äöøìÿê, íèçàìà äöøìÿê, éîëó-
ðèì áÿçÿêëèäèð; Áÿçÿêëèäèð, äöçÿêëèäèð.
íà äöøìÿê, áàøà ýÿëìÿê. Èøèì äöçÿëäè. – Äö-
À.Ñÿùùÿò.
çÿëèá èøëÿðèí ÿñêèê-ýÿðÿêè; Ìèëëÿòèí äÿðäèíÿ
735
ÄÖÇßËÒÄÈÐÈËÌß
ÄÖÇßÍÝÀÙ
äÿðìàí îëäó. Ì.ß.Ñàáèð. Áèç áåëÿ ãàíûðûã êè,
ðàá îëìóø éîëó äöçÿëòäèëÿð. Ìîíòéîð èøûã
õÿéàë, ôèêèð âÿ ÿãèäÿ äöçÿëìÿñÿ, ôåë ùå÷ âàõò
õÿòòèíè äöçÿëòäè. // Ëàçûìè øÿêëÿ ñàëìàã, òÿð-
äöçÿëìÿç. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // Èñëàù îëóí-
òèá âÿ íèçàìà ñàëìàã, ãàéäàéà ñàëìàã. [Ýö-
ìàã, éàõøûëàøìàã. Î, äöçÿëÿí àäàì äåéèë.
ëÿáÿòèí] öñò-áàøûíû äà äöçÿëäèðäè. Ì.Èáðàùè-
– ..Ìàùèðÿíèí ùÿñðÿòè ýåò-ýåäÿ àðòñà äà, îü-
ìîâ. [Çþùðÿ] äóðó ñóéà áàõàðàã ñà÷ëàðûíû
ëàíûí àèëÿ âÿçèééÿòè äöçÿëìÿéèðäè. Ì.Ùöñåéí.
äöçÿëòäè. ß.Âÿëèéåâ. Ãÿðÿíôèë ïÿíúÿðÿíèí øö-
[Ýþéöø äàéû:] Þçöíö èíúèòìÿ, äöçÿëÿí äåéèë;
øÿñèíÿ áàõûá êÿëàüàéûñûíû äöçÿëòäè. Ñ.Ðÿùìàí.
Àüëûíû èòèðèá, îëóá áèð ñÿôèë. Ç.Õÿëèë.
// Íþãñàíëàðû âÿ ñ. ÷àòûøìàçëûüû àðàäàí ãàë-
4. Äèêÿëìÿê, ãàëõìàã, øàõ äóðìàã, ãÿä-
äûðìàã. Íþãñàíëàðû äöçÿëòìÿê. Ñÿùâèíè äö-
äèíè äöçÿëòìÿê. Ãàäûí äèêñèíìèø êèìè, äö-
çÿëòìÿê. // Èñëàù åòìÿê, éàõøûëàøäûðìàã. Õà-
çÿëèá øàõ äóðäó. Ìèð Úÿëàë.
ñèééÿòèíè äöçÿëòìÿê. Àäàìëàðà ãàðøû ìöíà-
5. Êþêÿëìÿê, ÿòÿ-úàíà ýÿëìÿê. Àò
ñèáÿòèíè äöçÿëòìÿê. – Ãîé òÿøêèëàò îíó èíòè-
ýöíäÿí-ýöíÿ òöêöíö òöëÿéèð, ñàüðûñû äöçÿ-
çàì àëòûíà àëûá äöçÿëòñèí. Ì.Ñ.Îðäóáàäè.
ëèðäè. ß.Âÿëèéåâ. // Ñàüàëìàã, éàõøûëàøìàã.
2. Âöúóäà ýÿòèðìÿê, éàðàòìàã, ãàéûðìàã,
Õÿñòÿ èäè, èíäè äöçÿëèá.
ùàçûðëàìàã, ãóðìàã. Ãóøëàð þçëÿðèíÿ éóâà
6. Áèð ñÿìòÿ òÿðÿô öç òóòìàã, ýåòìÿéÿ áàø-
äöçÿëòäèëÿð. – Òåëëè äèøè èëÿ, äûðíàüû èëÿ ÷àëûø-
ëàìàã, ýåòìÿê (áó ìÿíàäà àäÿòÿí “éîëà”,
ìûø, àõûðäà Èñëàì ö÷öí ÿìÿëëè-áàøëû áèð åâ-
“éîëóíà” âÿ ñ. ñþçëÿðëÿ). Ãàñûì ÿìè óëàüû
åøèê äöçÿëòìèøäèð. Ñ.Ùöñåéí.
ìèíèá âÿ Ïÿðèíèñÿíè òÿðêèíÿ àëûá äöçÿëäè éîëà
3. Úöðáÿúöð âàñèòÿëÿðëÿ, éîëëàðëà ÿëäÿ åò-
âÿ øàì âàõòû éàâóãëàøäû êÿíäèíÿ. Ú.Ìÿì-
ìÿê, òàïìàã. Éîë ö÷öí ïóë äöçÿëòìÿê. Þçö-
ìÿäãóëóçàäÿ. Ìåùðèáàí êèíëè áèð íÿçÿðëÿ
íÿ òÿçÿ ïàëòàð äöçÿëòìÿê. Òåàòðà áèëåò äö-
[Çåéíàëà] áàõäû. Éåíÿ áèð ñþç äåìÿäÿí
çÿëòäèíìè? // Òÿøêèë åòìÿê, éàðàòìàã, ùÿéà-
éîëóíà äöçÿëäè. Ñ.Ùöñåéí. Åëäàð äîüðóäàí
òà êå÷èðìÿê (áèð èøè, òÿäáèðè). Òàìàøà äö-
äà áåøúÿ äÿãèãÿéÿ ÷àããàëû ñîéóá äÿðèñèíè
çÿëòìÿê. Ñÿðýè äöçÿëòìÿê. Çèéàôÿò äöçÿëòìÿê.
÷àíòàñûíà ãîéäó âÿ áèç éîëà äöçÿëäèê.
Øÿíëèê äöçÿëòìÿê. // Éàðàòìàã, âöúóäà ýÿ-
Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
òèðìÿê, òÿøêèë åòìÿê. Èíäè äÿ äèø ùÿêèìëÿðè
7. ìÿú. äàí. Èøÿ ýèðìÿê, áèð âÿçèôÿ äàøû-
ùàçûðëàìàã ö÷öí òåõíèêóì äöçÿëäèðëÿð.
ìàüà áàøëàìàã. Èøÿ äöçÿëìÿê. Ùàðàéà äö-
Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. // Ãóðìàã, ôèêèðëÿøèá
çÿëäèí?
ùàçûðëàìàã. [Ñëàâà÷èíñêè:] Åëÿ ùèéëÿ äöçÿëò-
ÄÖÇßËÒÄÈÐÈËÌß “Äöçÿëòäèðèëìÿê”äÿí
ìÿê ëàçûìäûð êè, Íÿáè þçö ýÿëèá áèçÿ òÿñëèì
ô.èñ.
îëñóí. “Ãà÷àã Íÿáè”.
ÄÖÇßËÒÄÈÐÈËÌßÊ “Äöçÿëòäèðìÿê”-
4. Áèð éåðÿ (èøÿ, ìÿêòÿáÿ âÿ ñ.-éÿ) ãÿáóë
äÿí ìÿúù.
îëóíìàñûíà êþìÿê åòìÿê, âàñèòÿ îëìàã. Èøÿ
ÄÖÇßËÒÄÈÐÌß “Äöçÿëòäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
äöçÿëòìÿê. Îíó äöçÿëò, áèçäÿ èøëÿñèí. Ìÿê-
ÄÖÇßËÒÄÈÐÌßÊ “Äöçÿëòìÿê”äÿí èúá.
òÿáÿ äöçÿëòìÿê. Ñàíàòîðèéàéà äöçÿëòìÿê.
ÄÖÇßËÒÌß 1. “Äöçÿëòìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÖÇ-ßÌßËËÈ çÿðô âÿ ñèô. Éàõøû, ëàçûìè
2. ñèô. Áàøãàñûíäàí (áàøãà êÿìèééÿòäÿí,
ãàéäàäà, ëàéèãëè ñóðÿòäÿ. [Ïÿðçàä:] [Ãûçû]
ñþçäÿí âÿ ñ.-äÿí) äöçÿëäèëìèø. Äöçÿëòìÿ
äöç-ÿìÿëëè ñàõëàìûðñûíûç, .. áó íÿäèð, ãûç
ñèôÿò (ñþçäöçÿëäèúè øÿêèë÷èëÿðèí ñþçëÿðÿ áèòèø-
ìóì êèìè ÿðèéèð. Ìèð Úÿëàë. [Òóðàú:] Åé,
äèðèëìÿñè èëÿ äöçÿëÿí ñèôÿò). Äöçÿëòìÿ ôåë
äöç-ÿìÿëëè äàíûø, ùà! È.ßôÿíäèéåâ.
(ìöÿééÿí íèòã ùèññÿëÿðèíÿ ñþçäöçÿëäèúè øÿ-
ÄÖÇßÍ èñ. Äöç éåð, äöç, ÷þë. Ìàë-ãàðà
êèë÷èëÿðèí àðòûðûëìàñû èëÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí ôåë).
äöçÿíäÿ ýÿçèð. – Áó Ëþêáàòàí áèð äöçÿíäè;
Äöçÿëòìÿ çÿðô (ñàäÿ çÿðôèí âÿ éà áàøãà íèòã
öñòö ëåùìÿëè; Îíó àáàä åòäè àçàä èíñàíûí
ùèññÿñèíÿ àèä îëàí ñþçöí öçÿðèíÿ ìöõòÿëèô
ÿëè. Ð.Ðçà. Éàøûë äöçÿíäÿ áèð êÿíä... Êèðÿ-
ñþçäöçÿëäèúè øÿêèë÷èëÿðèí àðòûðûëìàñû èëÿ äö-
ìèòëè äàõìàëàð... Ì.Ðàùèì. Äöçÿíëÿðäÿ ýþ-
çÿëÿí çÿðô).
éÿðÿð; Éàøûë áàüëàð, ìåøÿëÿð. Ì.Ñåéèäçàäÿ.
3. Óéäóðìà, éàëàí.
ÄÖÇßÍÝÀÙ èñ. Äöç, äöçÿí, äöçÿíëèê. Éî-
ÄÖÇßËÒÌßÊ ô. 1. Äöç, ñàç ùàëà ñàëìàã,
ëóí î òÿðÿô-áó òÿðÿôè ýþç èøëÿäèéè ãÿäÿð äö-
ãàéäàéà ñàëìàã, òÿìèð åòìÿê. Ôÿùëÿëÿð õà-
çÿíýàùäûð. – ..×ûõàã áèð óúà äàüûí áàøûíà;
736
ÄÖÇßÍÝÀÙËÛÃ
ÄÖÇËÖÊ
áàõûá ýþðÿúÿýèê êè, äþðä áèð ÿòðàôäàí ýþé
ÄÖÇÃÀÌßÒ(ËÈ) ñèô. Ãàìÿòè äöç, ñÿððàñò.
éàïûøûá éåðÿ âÿ áàõûá ýþðÿúÿýèê êè, éåðèí öçö
Èìðàí êèøè öçäÿí àðûã âÿ úàíñûç ýþðöíÿí,
ìåéäàí êèìè áèð äöçÿíýàùäû. Ú.Ìÿììÿä-
óúàáîé, øàõ äàéàíàí, äöçãàìÿòëè áèð êèøè
ãóëóçàäÿ. Áèíÿ êÿíäèíäÿí Ñàðàé áàüëàðûíûí
èäè. Ì.Ùöñåéí.
ÿòÿéèíÿäÿê óçàíàí äöçÿíýàùà Òÿìÿííèñ
ÄÖÇÃÀÍÀÄËÛËÀÐ èñ. çîîë. ×ÿéèðòêÿ âÿ ñ.
äåéÿðäèëÿð. Ù.Ñàðàáñêè.
ÿùàòÿ åäÿí ùÿøÿðàò äÿñòÿñè.
ÄÖÇßÍÝÀÙËÛà èñ. Äöçÿíýàù éåð, äö-
ÄÖÇÃßËÁËÈ ñèô. Òÿìèçöðÿêëè, ñÿìèìè,
çÿíëèê, äöçÿí.
öðÿéèà÷ûã. Äöçãÿëáëè àäàì.
ÄÖÇßÍËÈÊ èñ. Äöçÿí, äöçÿíýàù. Ìÿí
ÄÖÇÃßËÁËÈËÈÊ èñ. Òÿìèçöðÿêëèëèê, ñÿ-
èíäèäÿí ýþðöðÿì î áöñàòû, øÿíëèéè; Ýþðöðÿì
ìèìèëèê, öðÿéèà÷ûãëûã.
÷è÷ÿê à÷ûð Êöð-Àðàç äöçÿíëèéè. ß.Úÿìèë.
ÄÖÇËßÌß “Äöçëÿìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÖÇßÍÌß “Äöçÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÖÇËßÌßÊ ô. Äöçÿí ùàëûíà ñàëìàã, ùà-
ÄÖÇßÍÌßÊ ô. Áÿçÿíìÿê, ýåéèíìÿê
ìàðëàìàã, ÷àëà-÷óõóðóíó äöçÿëòìÿê. Áóë-
(÷îõ âàõò “áÿçÿíèá-äöçÿíìÿê” øÿêëèíäÿ
äîçåðëÿð éåðè äöçëÿéèð. – Îä-àëîâ íÿôÿñëè,
èøëÿíèð). Ðþâøÿí è÷ÿðè îòàüà ýèðäè, êèøè ïàëòà-
÷àðõëû íÿùÿíýëÿð; Éöç ÷óõóð äîëäóðóð, òÿïÿ
ðûíû ÷ûõàðòäû, áèð äÿñò àðâàä ïàëòàðû ýåéäè,
äöçëÿéèð. Ñ.Âóðüóí.
áÿçÿíäè, äöçÿíäè, òîïóüóíà ãÿäÿð äöøÿí
ÄÖÇËßÍÄÈÐÈÚÈ èñ. òåõ. Äÿéèøÿí åëåêòðèê
ñà÷ëàðûíû äàðàéûá åíèøÿ òþêäö. (Íàüûë).
úÿðÿéàíûíû ñàáèò úÿðÿéàíà ÷åâèðÿí àëÿò, úè-
ùàç. Ìöàñèð åëåêòðîòåõíèêàäà äÿéèøÿí úÿðÿ-
ÄÖÇÝÖ èñ. Äöçìÿ èøè; äöçìÿ (äöçöëìÿ)
éàíûí ñàáèò åëåêòðèê úÿðÿéàíûíà ÷åâðèëìÿñèíÿ
ãàéäàñû, öñóëó; äöçöëöø, ñûðà, ñûðàëàíìà.
îëàí åùòèéàú ýöíö-ýöíäÿí àðòûð. Áó ìÿã-
ÄÖÇGÖÍ ñèô. Äöç, äîüðó. Äöçýöí ñþç.
ñÿäëÿ èøëÿäèëÿí ãóðüóëàðà äöçëÿíäèðèúè äåéè-
Äöçýöí ùÿðÿêÿò. Äöçýöí òÿëÿôôöç. // á à õ
ëèð. Ù.Àáäóëëàéåâ.
äöç 8-úè ìÿíàäà. Äöçýöí àäàì. // çÿðô Þç
ÄÖÇËßÍÄÈÐÈËÌß “Äöçëÿíäèðèëìÿê”-
ãàéäàñûíäà, þç éåðèíäÿ, ëàçûìè ãàéäàäà.
äÿí ô.èñ.
[Ùàúû Íÿñèð:] Ùÿðýàù ìÿíèì èøëÿðèì ÿââÿëêè
ÄÖÇËßÍÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äöçÿí ùàëû-
êèìè äöçýöí îëñàéäû, ñÿíÿ ÿë òóòàðäûì.
íà ñàëûíìàã, ùàìàðëàíäûðûëìàã, ÷àëà-÷óõó-
Ñ.Ñ.Àõóíäîâ.
ðó äöçÿëäèëìÿê.
ÄÖÇÝÖÍËßØÄÈÐÈËÌß “Äöçýöíëÿøäè-
ÄÖÇËßÍÄÈÐÌß “Äöçëÿíäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ðèëìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÖÇËßÍÄÈÐÌßÊ ô. 1. Äöç, ùàìàð ùàëà
ÄÖÇÝÖÍËßØÄÈÐÈËÌßÊ ìÿúù. Äöçýöí
ñàë(äûð)ìàã, ùàìàðëàíäûðìàã. Áó éåðèí
åäèëìÿê, äöçýöí ùàëà ñàëûíìàã, ãàéäàéà
÷àëà-÷óõóðóíó äöçëÿíäèðìÿê ëàçûìäûð.
ñàëûíìàã, íèçàìà ñàëûíìàã.
2. òåõ. Íèçàìëàìàã, òÿíçèì åòìÿê.
ÄÖÇÝÖÍËßØÄÈÐÌß
“Äöçýöíëÿøäèð-
ÄÖÇËßÍÌß “Äöçëÿíìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÖÇËßÍÌßÊ 1. ìÿúù. Äöç ùàëà ñàëûí-
ÄÖÇÝÖÍËßØÄÈÐÌßÊ ô. Äöçýöí ùàëà
ìàã. ×àëà-÷óõóðëàð äöçëÿíäè.
ñàëìàã, ãàéäàéà ñàëìàã, íèçàìà ñàëìàã.
2. ò-ñèç. Äöç îëìàã, äöç ùàëà ýÿëìÿê,
[Éàøàð:] ßëáÿòòÿ, ñóâàðìà èøëÿðèíè äöçýöí-
ùàìàðëàíìàã.
ëÿøäèðìÿêëÿ ãûçäûðìàíû äà àðàäàí ãàëäûð-
ÄÖÇËßØÄÈÐÈËÌß “Äöçëÿøäèðèëìÿê”-
ìàã îëàð. Ú.Úàááàðëû.
äÿí ô.èñ.
ÄÖÇÝÖÍËßØÌß “Äöçýöíëÿøìÿê”äÿí
ÄÖÇËßØÄÈÐÈËÌßÊ á à õ äöçëÿíäèðèë-
ô.èñ.
ìÿê.
ÄÖÇÝÖÍËßØÌßÊ ô. Äöçýöí øÿêëÿ äöø-
ÄÖÇËßØÄÈÐÌß “Äöçëÿøäèðìÿê”äÿí ô.èñ.
ìÿê, äöçýöí îëìàã, ãàéäàéà äöøìÿê, íè-
ÄÖÇËßØÄÈÐÌßÊ á à õ äöçëÿíäèðìÿê.
çàìà äöøìÿê.
ÄÖÇËßØÌß “Äöçëÿøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÖÇÝÖÍËÖÊ èñ. Äöçëöê, äîüðóëóã. Ôèê-
ÄÖÇËßØÌßÊ á à õ
äöçëÿíìÿê 2-úè
ðèí äöçýöíëöéö. Òÿëÿôôöçöí äöçýöíëöéö.
ìÿíàäà.
ÄÖÇÕßÒËÈ ñèô. Äöç èñòèãàìÿòëÿ ýåäÿí,
ÄÖÇËÖÊ èñ. 1. Äöç, äöçÿíýàù, äöçÿíëèê,
äöç õÿòëÿ ýåäÿí (óçàíàí, éåðëÿøÿí).
äöçÿí; ãóðó ÷þë. Äÿðÿ-òÿïÿäÿí äöçëöéÿ ÷ûõäûã.
737
ÄÖÇÌß
ÄÖÇÖÌ
– [Àðàç Øåéäàéà:] Ñÿí ìÿíè ùàðà ÷ÿêèðñÿí?
ÄÖÇÍßÃÓËÓ çÿðô äàí. À÷ûã-à÷ûüûíà, ùå÷
Ñèçèí áó ìÿäÿíëÿðäÿ äöçëöêäÿí áàøãà áèð
áèð øåéäÿí ÷ÿêèíìÿéÿðÿê, íåúÿ âàð åëÿ, îë-
øåé âàð? À.Øàèã.
äóüó êèìè, äöç.
2. Äîüðóëóã, âèúäàíëûëûã, ñÿäàãÿò, íàìóñ-
ÄÖÇÖ èñ. Äîüðóñó (áÿçÿí “ñþçöí” ñþçö
ëóëóã, òÿìèçëèê, íàìóñêàðëûã. Áÿðÿêÿò îíäóð,
èëÿ áèðëèêäÿ). Åøèòýèíÿí Êîðîüëóíóí ñþçöíö;
îíó äà äöçëöê. (Àòà. ñþçö). Ýÿíúëèê ùÿìèøÿ
Ìÿí áèëèðÿì ÿéðèñèíè, äöçöíö. “Êîðîüëó”.
éöêñÿê âÿ òÿìèç õÿéàëëàðûí, äöçëöê âÿ ñÿäà-
Ñþçöí äöçöíö äåñÿê, Ôÿðìàí åêñêàâàòîð÷ó
ãÿòèí ìöúÿññÿìÿñèäèð. Ì.Èáðàùèìîâ.
îëìàã ùÿâÿñèíÿ äöøÿíäÿ áó èø ö÷öí ÿìÿëëè-
áàøëû äÿðèíäÿí îõóìàã ëàçûì ýÿëÿúÿéèíè áèë-
ÄÖÇÌß 1. “Äöçìÿê”äÿí ô.èñ.
2. èñ. Êÿëÿê, ùèéëÿ, ôûðûëäàã. À ãîúà áèú!..
ìèðäè. ß.Ñàäûã. Àììà Áàéðàì êèøè ìöáà-
ëèüÿ åòìèð, äöçöíö äåéèðäè. Ì.Ðçàãóëóçàäÿ.
Éåíÿ íÿ îëóá, íÿ äöçìÿí âàð? Ñ.Ðÿùìàí.
◊
// Àðà ñþç êèìè – à÷ûã äåñÿê, äîüðóñóíó äå-
Äöçìÿ ùþðýö – ïàë÷ûã âÿ ãåéðè éàïûø-
ñÿê. Äöçö, ìÿíÿ áó, øöáùÿëè ýÿëèð. Äöçö, áèç
äûðûúû ìàääÿëÿð èøëÿòìÿäÿí ùþðöëÿí ùþðýö.
îíäàí íàðàçûéûã.
ÄÖÇÌßÊ ô. 1. Äÿíÿ ùàëûíäà îëàí øåéëÿðè
ÄÖÇÖÚÖ èñ. Áèð øåéè äöçìÿêëÿ ìÿøüóë
ñûðà èëÿ èïÿ âÿ ñ.-éÿ êå÷èðìÿê. Ìóíúóüó ñàïà
îëàí àäàì.
äöçìÿê.
ÄÖÇÖËÌß “Äöçöëìÿê”äÿí ô.èñ.
2. Ìöÿééÿí òÿðòèá âÿ ãàéäà öçðÿ øåéëÿðè
ÄÖÇÖËÌßÊ ô. 1. Ñûðà èëÿ èïÿ âÿ ñ.-éÿ
áèð éåðÿ ãîéìàã, éåðëÿøäèðìÿê, ñûðàëàìàã.
êå÷èðèëìÿê. Ìóíúóãëàð èïÿ äöçöëäö.
Ñûðàéà äöçìÿê. Øàùìàò äàøëàðûíû äöçìÿê.
2. Ìöÿééÿí áèð òÿðòèá âÿ ãàéäà èëÿ áèð
Êèòàáëàðû øêàôà äöçìÿê. – [Ïÿðøàí] ùÿñèð
éåðÿ ãîéóëìàã, éåðëÿøäèðèëìÿê. Óøàãëàð
øëéàïàñûíûí äà ãûðàãëàðûíà ëàëÿ äöçìöøäö.
áîéëàðûíà ýþðÿ äöçöëäöëÿð. – Òàõ÷àëàðà äö-
Ì.Èáðàùèìîâ. // Ùÿðÿíè áèð éåðÿ ãîéìàã.
çöëöáäö áèð íå÷ÿ ñàìîâàð, ñàíäûãúà .. âÿ
Ñÿëèãÿëè ìàëäàðëàð .. ÷þëäÿí íàõûð ãàéûäàí
õûðäàâàò øåéëÿðäÿí. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
çàìàí îüóë-óøàüû äöçÿðëÿð ãàïûëàðà êè, úà-
Ëÿìÿéÿ èêè ÷èí ÿëâàí-çÿðëè ÷èíè êàñà âÿ áîø-
ìûøëàð, þêöçëÿð, èíÿê âÿ äàíàëàð äöç ýèðñèí-
ãàá äöçöëÿðäè. Ù.Ñàðàáñêè. Çàëà øÿùÿðäÿí
ëÿð òþâëÿ ùÿéÿòèíÿ. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
ýÿòèðèëìèø éóìøàã ñòóëëàð äöçöëìöøäö.
Äöçöá-ãîøìàã – òÿðòèá åòìÿê, ñÿëèãÿéÿ
ß.Ìÿììÿäõàíëû. // Ìöÿééÿí áèð ãàéäà èëÿ
ñàëìàã, ãàéäàéà ñàëìàã, ñàùìàíà ñàëìàã,
äóðìàã, äàéàíìàã, éåðëÿøìÿê. Ðöõñàðûíà
éåðáÿéåð åòìÿê. Ãûç êþ÷ÿíäÿ ýÿòèðäèéè úåùèçè
ãîøà õàëëàð äöçöëöá; Éîëóíà áàõìàãäàí
èëÿ áèð ýþç îòàüû ùÿð áèð úÿùÿòäÿí äöçöá-
úàíûì öçöëöá.. Ã.Çàêèð. Áó öìèä èëÿ êè,
ãîøìàã âÿ ìÿòáÿõèí ùàúÿòëÿðèíè òÿìèí åòìÿê
ãÿìçÿíäÿí àëà êàìè-äèëèí; Äöçöëöá ýþçëÿ-
ùÿð ýÿëèí ö÷öí àäÿò åäèëìèøäèð. Ð.ßôÿíäè-
ðèíèí äþâðöíÿ ìöæýàí ñÿô-ñÿô. Ñ.ß.Øèðâàíè.
éåâ. Õÿñòÿõàíàíûí ùÿð áèð èøèíè äöçöá-ãîø-
ÄÖÇÖËÖ ñèô. 1. Äöçöëìöø. Èïÿ äöçöëö
ìóíúóã.
äóãäàí ñîíðà Ðÿøèä àòà âÿ àíàñûíà äåäè..
2. Ìöÿééÿí ãàéäàäà ãîéóëìóø, ñÿëèãÿ
È.Ìóñàáÿéîâ. // ìÿú. Ñûðàëàìàã, áèð-áèðèíèí
èëÿ äöçöëìöø, ñûðàëàíìûø. Äöçöëö êèòàáëàð.
àðäûíà ãîøìàã. Áóäóð, áàõ, àç ãàëìûø éåíÿ
ÄÖÇÖËÖØ èñ. 1. Äöçöëìÿ òÿðçè, äöçöëìÿ
ñÿùÿðÿ; Äöçöðÿì ñþçëÿðè ìÿí ñÿòèðëÿðÿ.
ãàéäàñû; òÿðòèá. Ìóíúóãëàðûí ñàïà äöçöëöøö
Ñ.Âóðüóí. [Ùàëàé:] ..Ùåéô êè, èêè ìèñðàíû ãó-
éàõøû äåéèë.
ðóá áèð-áèðèíèí éàíûíà äöçÿ áèëìèðÿì.
2. Äöçöëìÿ èøè (á à õ äöçöëìÿê 2-úè ìÿ-
Ñ.Ðÿùèìîâ.
íàäà). ßñýÿðëÿðèí ñûðàéà äöçöëöøö áåø äÿ-
3. êëàñ. Ãóðìàã, äöçÿëòìÿê. Äàíåéè-õà-
ãèãÿ ÷ÿêìÿäè.
ëûí úÿùàíû òóòäó ÷öí; Òöððÿäÿí íåé÷öí äö-
ÄÖÇÖËÖØÌß “Äöçöëöøìÿê”äÿí ô.èñ.
çÿðñÿí áóíúà äàì? Íÿñèìè. Äþçìÿê ö÷öí
ÄÖÇÖËÖØÌßÊ ãàðø. Áèð-áèðèíÿ áàõàðàã
ùèúðèíÿ äöçäöí äÿìèðäÿí áèð êþíöë. Ôöçóëè.
äöçöëìÿê. Ñûðàéà äöçöëöøìÿê. Áîéà ýþðÿ
...Ùÿìèøÿ ÷îõ ýÿçèá éîðóëàíäà áóðàäà äèí-
äöçöëöøìÿê.
úèìè àëûðäûì. Áþéöê äàøëàðäàí äöçöá þçöìÿ
ÄÖÇÖÌ èñ. 1. Áèð èïÿ äöçöëìöø ìèãäàð.
áèð ìåéñÿðÿ, ñÿíäÿëÿ îõøàð áèð éåð ãàéûðìûø-
Áèð äöçöì ìóíúóã. Áèð äöçöì ãàõ. – Ñàâà-
äûì. À.Äèâàíáÿéîüëó.
äûí ÿëèíäÿ êþùíÿ áèð äÿñìàë; È÷èíäÿ øàáàëûä,
738
ÄÖÇÖÍß
ÄÉÀÊÎÍËÓÃ
ôûíäûãëà öçöì; Ãîçëó ñóúóãëàðäàí áåø-àëòû
ÄÖÇÂÓÐÀÍ ñèô. 1. Ñÿððàñò àòûúû, ùÿäÿôè
äöçöì. Ù.Ê.Ñàíûëû. Áó ùÿäèééÿ èêè äöçöì;
ñÿððàñò âóðàí. Äöçâóðàí íèøàí÷û.
Êÿùðÿáàéäû, ðÿíýè ñàðû. Ì.Äèëáàçè.
2. Äöçýöí âóðàí, éàõøû àòàí. Äöçâóðàí
2. Äöçöëìÿ, ñûðàëàíìà, òÿðòèá ãàéäàñû;
òöôÿíý.
ñûðà. Ñåýàù, ÷àðýàù, ðàñò, øóð, ùöìàéóí âÿ ñ.
ÄÂÎÐÉÀÍ [ðóñ. äâîðÿíè´í] òàð. 1917-úè
Àçÿðáàéúàí ìóüàìëàðû ÿñàñûíäà éàðàíìûø
èë èíãèëàáûíäàí ÿââÿë Ðóñèéàäà: ìöëêÿäàð-
Àçÿðáàéúàí õàëã ìàùíûëàðû áó ìóüàìëàð
ëàðäàí, îíëàðûí íÿñëèíäÿí âÿ õöñóñè õèäìÿòè
êþêöíäÿ îëàí ñÿñ äöçöìëÿðè èëÿ öçâè ñóðÿòäÿ
îëàí ìÿìóðëàðäàí èáàðÿò èìòèéàçëû çöìðÿéÿ
áàüëûäûð. ß.Áÿäÿëáÿéëè.
ìÿíñóá àäàì; çàäÿýàí. ..Îðòà ùåñàáëà ùÿð
ÄÖÇÖÍß çÿðô 1. Äöç, äîüðó. Äöçöíÿ äà-
áèð êÿíäëè àèëÿñèíÿ éåääè äåñéàòèí, áèð äâîð-
íûø. // Äîüðóñó, ùÿãèãÿòè ÿñëè. Äöçöíÿ ýÿëèí-
éàí ëàòèôóíäèéàñûíà èñÿ 2333 äåñéàòèí, éÿíè
úÿ, áó ìÿëóìàò .. éàí-éþðÿäÿ ÿéëÿøÿí äàã-
333 äÿôÿ àðòûã òîðïàã äöøöðäö. [Íèêîëàé:]
ãàïàïàãëûëàðûí äà þäöíö àüçûíà ýÿòèðìèøäè.
[Ôåäîñèéà] êîáóä ùÿðÿêÿò åòìèøäèð, ìÿí áèð
Ñ.Ðÿùèìîâ.
äâîðéàí êèìè áóíó åòèðàô åäèðÿì. ×åõîâäàí.
2. Äöç éîëëà, ùå÷ áèð òÿðÿôÿ äþíìÿäÿí.
ÄÂÎÐÉÀÍËÛÃ èñ. òàð. Äâîðéàí çöìðÿñè-
Áó éîëëà äöçöíÿ ýåò.
íÿ ìÿíñóáèééÿò, äâîðéàí ðöòáÿñè, àäû. Ëàêèí
ÄÖÇÖÐßÊËÈ ñèô. Öðÿéè òÿìèç, ñÿìèìè,
[àòàì] çàáèò ðöòáÿñèíÿ ãÿäÿð ãàëõàðàã áèçÿ
äîüðó, äöç. Äöçöðÿêëè àäàì.
íÿñèëëèêúÿ äâîðéàíëûã âÿ áàëàúà áèð ìàëèêàíÿ
ÄÖÇÖØ èñ. Äöçìÿ èøè, äöçìÿ òÿðçè, äöç-
ãîéóá ýåòäè. ×åõîâäàí.
ìÿ ïðîñåñè.
ÄÉÀ×ÓÊ [ðóñ. äüÿ´÷îê ÿñëè éóí.] Ïðàâîñ-
ÄÖÇÖØÄÖÐÌß “Äöçöøäöðìÿê”äÿí ô.èñ.
ëàâëàðäà: ðóùàíè ðöòáÿñè îëìàéàí êèëñÿ õà-
ÄÖÇÖØÄÖÐÌßÊ ô. Íþâ-íþâ, ÷åøèä-÷å-
äèìè.
øèä, áîé-áîé äöçìÿê, ñûðàëàìàã, ãîéìàã,
ÄÉÁÊÎÍ [ðóñ. äüÿ´êîí ÿñëè éóí.] Ïðàâîñ-
éåðëÿøäèðìÿê. Ìàëëàðû, êèòàáëàðû ãÿôÿñÿéÿ
ëàâëàðäà: èáàäÿò çàìàíû êåøèøÿ êþìÿê åäÿí
äöçöøäöðìÿê.
êèëñÿ õàäèìè.
ÄÖÇÖØÌß “Äöçöøìÿê”äÿí ô.èñ.
ÄÉÀÊÎÍËÓÃ èñ. [ðóñ.] Äéàêîíóí èøè, ïå-
ÄÖÇÖØÌßÊ ô. Äöçöëìÿê (áèð ÷îõëàðû).
øÿñè, ìÿøüóëèééÿòè.
739
ÌÖÍÄßÐÈÚÀÒ
Þí ñþç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4
Ýèðèø . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6
Ëöüÿòäÿí èñòèôàäÿ ö÷öí ëàçûì îëàí ìÿëóìàò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10
ßñàñ ìÿíáÿëÿð . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21
Ëöüÿòäÿ ýåäÿí èõòèñàðëàð . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22
ßñÿðëÿðèíäÿí ñèòàò ýÿòèðèëìèø áàøëûúà ìöÿëëèôëÿðèí ñèéàùûñû . . . . . . . . . . . . . . . . . .24
Øÿðòè èøàðÿëÿð . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25
Àà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .26
Áá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .193
Úú . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .377
Ú÷ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .435
Ää . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .504
740
Ãåéä ö÷öí
Ãåéä ö÷öí
Áóðàõûëûøà ìÿñóë:
ßçèç Ýöëÿëèéåâ
Òåõíèêè ðåäàêòîð:
Ðþâøÿí Àüàéåâ
Êîìïéóòåð ñÿùèôÿëÿéèúèñè:
Ðÿâàí Ìöðñÿëîâ
Êîððåêòîðëàð:
Ïÿðèíàç Ìóñàãûçû
Ôÿðèäÿ Ñÿìÿäîâà
Éûüûëìàüà âåðèëìèøäèð 08.07.2005. ×àïà èìçàëàíìûøäûð 24.07.2006.
Ôîðìàòû 60õ90 1/ . Ôèçèêè ÷àï âÿðÿãè 46,5. Îôñåò ÷àï öñóëó.
16
Òèðàæû 25000. Ñèôàðèø 171.
ÄÖÑÒ 5773-90, ÄÖÑÒ 4.482-87
Êèòàá “ÚÁÑ-ÏÏ” ÌÌÚ ìÿòáÿÿñèíäÿ ÷àï îëóíìóøäóð.
Áàêû, Øÿðèôçàäÿ êö÷ÿñè, 3.